Asociación do uso das novas tecnoloxías e os estilos de vida dos usuarios de internet

UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA FACULTADE DE MEDICINA E ODONTOLOXÍA TRABALLO FIN DE GRAO DE MEDICINA ASOCIACIÓN DO USO DAS NOVAS TECNOLOXÍAS E OS ESTILOS DE VIDA DOS USUARIOS DE INTERNET AUTOR: Ferreiro Sanmartín, Irene TITOR/A: Salazar Bernard, Isabel COTITOR/A 1: Rodríguez Ledo, Pilar Departamento: Psiquiatría, Radioloxía, Saúde Pública, Enfermería e Medicina Curso académico: 2019-2020 Convocatoria: Xuño 2020 AGRADECEMENTOS Gustaríame agradecer á Dra. Pilar Rodríguez Ledo, cotitora deste traballo, por toda a axuda prestada para a realización do mesmo, así como á titora, a Dra. Isabel Salazar Bernard. Tamén agradecer a todos aqueles participantes deste estudo, polo tempo que dedicaron a cubrir a enquisa de xeito totalmente voluntario e desinteresado. ÍNDICE RESUMO ............................................................................................................................. 1! INTRODUCIÓN .................................................................................................................. 4! 1.!Contexto .................................................................................................................. 4! 2.!Concepto de adicción comportamental ................................................................... 5! 3.!Adicción a internet .................................................................................................. 5! 4.!Valoración da dependencia a internet ..................................................................... 7! 5.!Posible tratamento da dependencia a internet ......................................................... 7! 6.!Consecuencias do abuso de internet ....................................................................... 8! OBXECTIVOS .................................................................................................................. 10! 1.!Obxectivos principais ............................................................................................ 10! 2.!Obxectivos secundarios ........................................................................................ 10! MATERIAL E MÉTODOS ............................................................................................... 11! 1.!Tipo de estudo ....................................................................................................... 11! 2.!Cálculo do tamaño da mostra ................................................................................ 11! 3.!Instrumentos .......................................................................................................... 11! 4.!Análise dos resultados ........................................................................................... 13! 4.1.!Análise descritiva da mostra ......................................................................... 13! 4.2.!Análise estatística das relacións entre variables ........................................... 13! 5.!Aspectos ético-legais ............................................................................................ 13! RESULTADOS ................................................................................................................. 14! 1.!Análise descritiva .................................................................................................. 14! 1.1.!Datos socio-demográficos ............................................................................. 14! 1.2.!Datos de uso de internet ................................................................................ 15! 1.3.!Estilo de vida ................................................................................................. 18! 1.4.!Aspectos sociais ............................................................................................ 20! 1.5.!Saúde ............................................................................................................. 21! 2.!Análise das relacións entre variables .................................................................... 22! 2.1.!Datos socio-demográficos ............................................................................. 22! 2.2.!Patróns de utilización de internet .................................................................. 23! 2.3.!Estilo de vida e saúde .................................................................................... 25! 2.4.!Grao de significación entre as distintas variables ......................................... 27! 3.!Perfil do dependente e perfil do non dependente a internet .................................. 29! DISCUSIÓN ...................................................................................................................... 31! CONCLUSIÓN .................................................................................................................. 36! BIBLIOGRAFÍA ............................................................................................................... 37! ÍNDICE DE TÁBOAS Táboa 1:Distribución da mostra por rangos de idade e xénero ................................................. 14 Táboa 2: Distribución da mostra en función do Internet Addiction Test (IAT) ...................... 18 Táboa 3: Distribución da mostra en función do número de horas de conexión a internet diarias ........................................................................................................................................... 18 Táboa 4: Distribución da mostra en función do consumo diario de froita/verdura .................. 19 Táboa 5: Distribución da mostra en función do consumo semanal de comida rápida/precociñada ............................................................................................................ 20 Táboa 6: Distribución da mostra en función do número de integrantes do grupo de ocio ....... 20 Táboa 7: Clasificación da mostra en función do IMC .............................................................. 21 Táboa 8: Distribución da mostra en función dos resultados manifestados do cuestionario SF- 36....................................................................................................................................... 22 Táboa 9: Distribución da mostra en función do uso de internet por xéneros ........................... 22 Táboa 10: Distribución da mostra en función do uso de internet por idades ............................ 23 Táboa 11: Distribución da mostra en función da frecuencia de revisión da aplicación Whatsapp antes de levantarse ........................................................................................... 24 Táboa 12: Distribución da mostra en función da frecuencia de revisión de Whatsapp por idades ................................................................................................................................ 25 Táboa 13: Nivel de significación estatística entre variables en relación á dependencia a internet (amósanse só os resultados estatisticamente significativos) ................................ 27 Táboa 14: : Nivel de significación estatística entre variables en relación á idade (amósanse só os resultados estatisticamente significativos) ................................................................... 28 Táboa 15: : Nivel de significación estatística entre variables en relación ao sexo (amósanse só os resultados estatisticamente significativos) ................................................................... 28 Táboa 16: Descrición do perfil do dependente a internet ......................................................... 29 Táboa 17:Descrición do perfil do non dependente a internet ................................................... 30 ÍNDICE DE FIGURAS Figura 1: Distribución da mostra en función do nivel de estudos ............................................. 15 Figura 2: Distribución da mostra en función da ocupación ...................................................... 15 Figura 3: Situación principal de emprego de internet ............................................................... 16 Figura 4: Actividade principal en internet ................................................................................ 16 Figura 5: Dispositivo empregado para acceder a internet ......................................................... 17 Figura 6: Revisión de Whatsapp antes de levantarse ................................................................ 17 Figura 7: Distribución da mostra en función do número de horas de exercicio físico á semana ........................................................................................................................................... 18 Figura 8: Distribución da mostra en función do tipo de exercicio físico realizado .................. 19 Figura 9: Distribución da mostra en función do apoio social auto-percibido ........................... 20 Figura 10: Distribución da mostra en función da transición ou modificación manifestada da saúde con respecto a un ano antes ..................................................................................... 21 Figura 11: Distribución da mostra en función das actividades en función do xénero .............. 24 Resumo 1 RESUMO INTRODUCIÓN: A eclosión durante as últimas décadas das novas tecnoloxías, e, concretamente, internet, supuxo grandes cambios na vida dos usuarios, facilitando moitos dos seus aspectos, pero tamén trouxo consigo consecuencias negativas, como un uso inadecuado do mesmo ou unha posible adicción. Debido a isto, parece necesario estudar a relación entre o uso das novas tecnoloxías e os estilos de vida dos seus usuarios. MATERIAL E MÉTODOS: Levouse a cabo un estudo transversal, descritivo, mediante unha enquisa distribuída en distintas plataformas de internet, para así captar usuarios do mesmo. A enquisa constaba de 82 preguntas sobre datos socio-demográficos, perfil de uso de internet, estilo de vida e saúde xeral. Para estudar o grao de dependencia empregouse o Internet Addiction Test (IAT), e valorouse a asociación deste parámetro con determinadas características socio-demográficas, distintos aspectos relacionados co uso das tecnoloxías, o estilo de vida e a saúde xeral (valorada usando o cuestionario SF-36), para obter os diferentes perfís dos usuarios de internet. RESULTADOS E DISCUSIÓN: Obtívose unha mostra formada por 699 persoas maiores de idade, das que un 21% manifesta algún grao de dependencia segundo o IAT. Parece que a adicción a internet aparece máis en menores de 30, varóns e estudantes, e asóciase a determinados patróns de uso (acceder dende o smartphone, utilizar videoxogos e plataformas de vídeos, revisar Whatsapp antes de realizar calquera outra cousa pola mañá, etc.). Tamén se atopa relación con unha menor práctica de exercicio físico, peor alimentación, incremento do IMC e con unha e peor saúde auto-percibida, fundamentalmente nos aspectos psico-sociais da mesma. Ademais, existen diferentes patróns de uso de internet nos distintos grupos de idade e dependendo do xénero. CONCLUSIÓNS: Un 21% da mostra manifesta algún grao de dependencia. Ser varón, menor de 30 anos, estudante e usuario de videoxogos e plataformas de vídeos relaciónase coa dependencia a internet. Tamén se aprecia a existencia dunha asociación entre o abuso de internet e un peor estilo de vida, un IMC maior, e unha peor saúde auto-percibida. Palabras chave: Internet, novas tecnoloxías, adicción, uso, abuso, dependencia, estilo de vida, saúde. RESUMEN INTRODUCCIÓN: La eclosión durante las últimas décadas de las nuevas tecnologías, y, concretamente, internet, ha supuesto grandes cambios en la vida de los usuarios, facilitando muchos de sus aspectos, pero también ha traído consigo consecuencias negativas, como un uso inadecuado del mismo o una posible adicción. Debido a esto, parece necesario estudiar la relación entre el uso de las nuevas tecnologías y los estilos de vida de sus usuarios. IRENE FERREIRO SANMARTÍN 2 MATERIAL Y MÉTODOS: Se ha realizado un estudio transversal, descriptivo, mediante una encuesta distribuida en distintas plataformas de internet, para así captar usuarios del mismo. La encuesta constaba de 82 preguntas sobre datos socio-demográficos, perfil de uso de internet, estilo de vida y salud general. Para estudiar el grado de dependencia se utilizó el Internet Addiction Test (IAT), y se valoró la asociación de este parámetro con determinadas características socio-demográficas, distintos aspectos relacionados con el uso de las tecnologías, el estilo de vida y la salud general (valorada usando el cuestionario SF- 36), para obtener los diferentes perfiles de uso de internet. RESULTADOS Y DISCUSIÓN: Se obtuvo una muestra formada por 699 personas mayores de edad, de las que un 21% manifiesta algún grado de dependencia según el IAT. Parece que la adicción a internet aparece más en menores de 30, varones y estudiantes, y se asocia a determinados patrones de uso (acceder desde el smartphone, utilizar videojuegos y plataformas de vídeos, revisar Whatsapp antes de realizar cualquier otra cosa por la mañana, etc.). También se encontró relación con una menor práctica de ejercicio físico, peor alimentación, incremento del IMC y con una peor salud auto-percibida, fundamentalmente en los aspectos psico-sociales de la misma. Además, existen diferentes patrones de uso de internet en los distintos grupos de edad y dependiendo del género. CONCLUSIONES: Un 21% de la muestra manifiesta algún grado de dependencia. Ser varón, menor de 30 años, estudiante y usuario de videojuegos y plataformas de vídeos se relaciona con la dependencia a internet. También se aprecia la existencia de una asociación entre el abuso de internet y un peor estilo de vida, un IMC mayor, y una peor salud autopercibida. Palabras clave: Internet, nuevas tecnologías, adicción, uso, abuso, dependencia, estilo de vida, salud. ABSTRACT INTRODUCTION: The huge growth of new technologies in the last decades, especially of the internet, has caused great changes in the user's lives, improving them in different ways. However, it has also brought about some negative effects, such as misuse or possible addiction. Therefore, it seems necessary to study the relationship between the use of new technologies and the users' lifestyles. MATERIAL AND METHODS: A descriptive cross-sectional study was conducted using a survey on different web-based platforms to attract their users. This survey consisted of 82 questions about socio-demographic data, type of internet use, lifestyle and general health. The Internet Addiction Test (IAT) was used to study the degree of dependence and it was estimated the association of this parameter with specific socio-demographic characteristics, different aspects related to the use of technologies, lifestyle, and overall health (calculated using the SF-36 questionnaire), to obtain different internet usage profiles. RESULTS AND DISCUSSION: A sample of 699 adults was obtained, 21% of which show a Resumo 3 certain degree of dependence, as the IAT suggests. It seems clear that internet addiction is more frequent in male students under thirty, and it is associated to special usage patterns (mobile access, use of video games and video platforms or WhatsApp check first thing in the morning). It is also found a connection with less sport practice, poorer diet, BMI increase, worse self-perceived health, particularly with regard to its psycho-social aspects. In addition, there are different patterns of internet usage in the groups according to age and gender. CONCLUSIONS: 21% of the sample reveals some degree of dependence. Being a male, under 30, student, user of videogames and video platforms is related to internet dependence. It is also detected a connection between internet abuse and a worse lifestyle, a higher MBI and worse self-perceived health. Key words: Internet, new technologies, addiction, use, abuse, dependence, lifestyle, health. IRENE FERREIRO SANMARTÍN 10 OBXECTIVOS 1. OBXECTIVOS PRINCIPAIS 1.1 Valorar a asociación entre o abuso das novas tecnoloxías, fundamentalmente internet, cos hábitos ou estilos de vida dos usuarios. 1.2 Analizar como estes estilos de vida poderían influír nun deterioro da saúde. 2. OBXECTIVOS SECUNDARIOS 2.1 Analizar os diferentes patróns de uso das ferramentas de internet (redes sociais, videoxogos, compras online, etc.). 2.2 Estimar a relación que teñen os diferentes patróns de uso con datos sociodemográficos, fundamentalmente idade e xénero. 2.3 Analizar os patróns de estilo de vida comunicados. 2.4 Valorar os resultados sobre saúde, fundamentándose no cálculo do IMC e no cuestionario de saúde auto-percibida SF-36. Material e métodos 11 MATERIAL E MÉTODOS 1. TIPO DE ESTUDO Trátase dun estudo epidemiolóxico observacional, descritivo e transversal, de tipo enquisa; remitido para valoración polo Comité de Ética da Investigación. Dado que o mecanismo de recollida de datos foi de maneira anónima, auto-cumprimentada e sen acceso a rexistros clínicos, o Comité avalía que non é preciso ningún consentimento adicional á propia participación dos enquisados para a súa realización. Os participantes do estudo son persoas maiores de idade usuarias de internet que voluntariamente cumprimentaron un cuestionario online anónimo enviado a través de distintas aplicacións de mensaxaría e redes sociais (Whatsapp, Facebook, Twitter, correo electrónico, etc.), pedindo á vez colaboración na súa difusión. A recollida de datos garantiu en todo o momento o anonimato dos participantes, que participaron de forma voluntaria ao enviar o cuestionario auto-administrado. 2. CÁLCULO DO TAMAÑO DA MOSTRA Calcúlase o tamaño mostral partindo da prevalencia de adicción a internet en poboación xeral de Aboujadoude e colaboradores (18), estimado entre un 3.7 e un 17%, polo que se toma un valor medio do 10% (sabendo que cando nos centramos en poboación especificamente usuaria de internet, como neste caso, a porcentaxe será polo menos o estimado se non maior), e cunha precisión de estimación do 3%, IC do 95% da prevalencia. O tamaño de mostra requirido foi de 385 enquisas. 3. INSTRUMENTOS O formulario difundido elaborouse mediante a plataforma Google Forms e difundiuse mediante as ferramentas citadas anteriormente. Conta con 82 preguntas en diversos formatos (resposta curta, selección múltiple, escala tipo Likert). O tempo estimado para a súa realización foi aproximadamente de entre 5 e 10 minutos. Para evitar posibles cuestionarios incompletos, estableceuse a obrigatoriedade de resposta en todas as preguntas. Esta enquisa está formada por cuestións acerca dos seguintes aspectos: 3.1. Variables socio-demográficas 3.1.1. Idade 3.1.2. Sexo 3.1.3. Provincia 3.1.4. Tipo de vivenda 3.1.5. Nivel de estudos 3.1.6. Ocupación 3.1.7. Dispoñibilidade de conexión a internet no domicilio 3.2. Perfil de uso de internet 3.2.1. Tempo de conexión diario 3.2.2. Dispositivo empregado de xeito maioritario para conectarse a internet IRENE FERREIRO SANMARTÍN 12 3.2.3. Actividade principal que realiza en internet 3.2.4. Situación na que emprega internet (ocio/traballo/ámbalas dúas) 3.2.5. Frecuencia coa que revisa Whatsapp antes de levantarse 3.2.6. Horas diarias de utilización das novas tecnoloxías 3.2.7. Internet Addiction Test (IAT): É unha escala estandarizada para valorar a adición a internet, elaborada por Young. Componse de 20 ítems de resposta en escala tipo Likert (de 0 a 5, sendo 0=nunca, e 5=sempre). Estas preguntas encádranse en 6 dimensións baseadas nos criterios diagnósticos de xogo patolóxico e dependencia a substancias recollidos na DSM-IV (predominancia, uso excesivo, descoido do traballo, anticipación, falta de control, e descoido da vida social). Este test permite clasificar aos usuarios en 4 categorías de uso de internet en función da puntuación obtida: 0-30, rango normal; 31-49, dependencia leve; 50-79, dependencia moderada; 80-100, dependencia severa (uso adictivo) (19,20). 3.3. Estilo de vida 3.3.1. Horas de sono 3.3.2. Horas de exercicio físico por semana 3.3.3. Tipo de exercicio físico que realiza principalmente 3.3.4. Consumo de drogas 3.3.5. Alimentación 3.3.5.1. Consumo de comida rápida 3.3.5.2. Consumo de froita e verdura 3.3.6. Apoio social percibido 3.3.7. Número de integrantes do grupo de ocio 3.3.8. Días á semana compartidos con amigos 3.3.9. Persoas coas que comparte vivenda 3.4. Saúde xeral 3.4.1. Altura e peso: Estes datos utilizáronse para o cálculo do IMC (índice de masa corporal), que permite valorar a posible presencia de sobrepeso ou obesidade nos participantes do estudo. 3.4.2. Saúde auto-percibida: Valorouse mediante o Cuestionario de saúde SF- 36, que valora, mediante 35 ítems, 8 dimensións (función física, rol físico, rol emocional, función social, saúde mental, saúde xeral, dor corporal, vitalidade). Con outro ítem valórase a transición da saúde no tempo (cambios con respecto ao ano anterior). A puntuación obtida nos distintos apartados vai de 0 a 100 puntos, de xeito que a maior puntuación, mellor estado de saúde, considerando 50 a media da poboación (21,22). Para a realización deste estudo e a análise dos resultados, establecéronse dous grupos en cada unha das 8 dimensións (excluíndo a pregunta sobre a transición da saúde); de xeito que unha puntuación por debaixo de 50 considerouse en rango patolóxico, mentres que 50 puntos ou máis se catalogaron como normal (bo estado de saúde en referencia á poboación). Material e métodos 13 Este cuestionario estivo dispoñible en internet, a través das plataformas citadas, durante un período total de 2 semanas (desde o 24 de febreiro ao 9 de marzo do 2020), durante as cales se rexistraron 699 respostas, obténdose suficiente mostra para acadar unha potencia estatística que permita a análise realizada. 4. ANÁLISE DOS RESULTADOS 4.1. Análise descritiva da mostra Levouse a cabo unha análise tanto das variables cuantitativas (media, desviación estándar, mínimo, percentil 25, máximo, n) como das cualitativas (frecuencia absoluta e frecuencia relativa). 4.2. Análise estatística das relacións entre variables Para o estudo das relacións entre variables cualitativas, empregouse o test de Chi-cadrado. No caso da asociación entre unha variable cuantitativa e unha cualitativa, realizouse primeiro un test de bondade de axuste á distribución Normal, e nos casos onde se cumpriron os supostos de normalidade, empregáronse test paramétricos (ANOVA). O nivel de significación que se adoptou para todas as probas foi de 0,05. Mediante o test de Chi-Cadrado de Pearson, analizouse a relación entre a categoría obtida no Internet Addiction Test (IAT) e o resto de variables cualitativas, e empregouse ANOVA para o caso das variables cuantitativas. Tamén se valoraron, da mesma maneira, diferentes aspectos tanto do uso de internet como do estilo de vida, en función da idade e do sexo dos participantes. A análise levouse a cabo mediante o programa estatístico SPSS 18.0. 5. ASPECTOS ÉTICO-LEGAIS O desenvolvemento deste proxecto asegurou en todo momento o anonimato dos participantes, tanto na recollida dos datos, como no seu tratamento posterior. Só o equipo investigador tivo acceso aos datos recollidos, que se empregarán unicamente para o presente estudo, e unha vez finalizado o mesmo, serán destruídos. Tramitouse a valoración polo Comité de Ética da Investigación, que determinou que este estudo non precisaba para a súa realización dun ditame, debido ás súas características de anonimato e a non requirir máis datos que os que os enquisados aportaban voluntariamente ao remitir o cuestionario. IRENE FERREIRO SANMARTÍN 14 RESULTADOS 1. ANÁLISE DESCRITIVA 1.1. Datos socio-demográficos A mostra estivo formada por 699 persoas, das que 493 foron mulleres (70,5%) e 205 homes (29,5%). A idade dos participantes varía desde os 18 aos 72 anos, cunha media de 41,8 (desviación típica de 14,25). A media de idade nas mulleres é de 41,8 anos (desviación típica de 14,72) e nos homes de 41,6 (desviación típica de 15,27). Para a análise, dividíronse aos suxeitos en 6 grupos en función da idade (táboa 1).se mostra na táboa 1. Total Por xénero Idade n % Feminino n (%) Masculino n (%) 18-29 193 27,6 67,9% 32,1% 30-39 77 11 71,4% 28,6% 40-49 160 22,9 75% 25% 50-59 218 31,2 72,5% 27,5% 60-69 49 7 59,2% 40,8% 70-79 2 3 0% 100% Táboa 1:Distribución da mostra por rangos de idade e xénero En canto o lugar de residencia, 380 persoas (54,4%) da mostra manifestan vivir en zonas urbanas, 201 (28,8%) no rural, e 118 (16,9%) en poboacións semi-urbanas. Sobre o nivel de estudos dos participantes, destaca que 458 (65,5%) persoas contan con estudos universitarios, constituíndo por tanto o grupo maioritario (figura 1). Resultados 15 En canto á ocupación, 468 (67,1%) persoas manifestaron estar traballando no momento en que se fixo a enquisa, 153 (21,9%) son estudantes, 47 (6,7%) pensionistas, e 30 (4,3%) están no paro (figura 2). 1.2. Datos de uso de internet A maioría dos usuarios, formada por 663 persoas (94,8%), di ter conexión a internet no domicilio, fronte a 36 (5,2%) que non dispoñen da mesma . Destaca que só 123 persoas (17,6%) manifesta utilizar internet maioritariamente no traballo; o resto divídese entre 283 (40,5%) que declaran que o uso principal é para ocio, e 293 (41,9%) que o empregan tanto para traballar coma no tempo libre (figura 3). 30; (4%) 153; (22%) 469; (67%) 47; (7%) En!paro Estudante Laboralmente!activo Pensionista 106; (15%) 25; (4%) 32 ; (5%) 458; (65%) 77; (11%) 1; (0%) Bacharelato Educación!secundaria! obrigatoria!(ESO) Estudos!primarios Estudos!universitarios Formación!profesional Ningún Figura 1: Distribución da mostra en función do nivel de estudos Figura 2: Distribución da mostra en función da ocupación IRENE FERREIRO SANMARTÍN 16 Figura 3: Situación principal de emprego de internet En canto á actividade que realizan maioritariamente en internet, destacan as redes sociais, xa que 236 persoas (46,6%) a sinalan como actividade principal; seguidas da visualización de series/películas, consultar foros/prensa, e o resto de opcións (figura 4). Figura 4: Actividade principal en internet O dispositivo máis utilizado para o acceso a internet é o smartphone, empregado por 499 usuarios (71,4%), seguido do ordenador, que usan 155 persoas (22,2%), a tablet (29; 4,1%), e outros dispositivos (figura 5). 293 (41,9%) 283 (40,5%) 123 (17,6%) 0 50 100 150 200 250 300 350 Ambas Ocio Traballo 22; (3%) 96; (14%) 89; (13%) 33; (5%) 326; (46%) 98; (14%) 35; (5%) Compras!online Foros!ou!prensa Outro Plataformas!de!vídeos Redes!sociais Series/películas Videoxogos Resultados 17 Ante a pregunta “con que frecuencia revisas a aplicación Whatsapp antes de levantarte pola mañá?”, de resposta tipo Likert, sendo 0 “nunca”, e 5 “sempre”, obtivéronse os resultados que aparecen na figura 6. Como se pode observar, aínda que a maioría non revisan esta aplicación nunca ou case nunca antes de levantarse, 143 persoas marcaron a opción “sempre” (20,5%). Para o Internet Addiction Test obtívose unha media de puntuación de 20,21, cunha desviación típica de 15,29. A media de puntuación é maior grupo dos varóns, sendo de 22,67 (desviación típica de 16,33), fronte a 19,18 (desviación típica de 14,72) no de mulleres. Analizando os resultados obtidos no IAT, 99 persoas das que cubriron o formulario foron clasificadas como usuarios con dependencia leve (14,2%), e 48 con dependencia moderada (6,9%). En total, 147 persoas manifestan algún grao de dependencia (21%). O resto mostran un uso normal das novas tecnoloxías, e non se atopou ningún caso de dependencia severa (táboa 2). 203 (29%) 143 (20,5%) 82 (11,7%) 63 (9%) 65 (9,3%) 143 (20,5%) 0 50 100 150 200 250 0 1 2 3 4 5 155; (22%) 16; (2%) 499; (72%) 29; (4%) Ordenador Outro Smartphone Tablet Figura 5: Dispositivo empregado para acceder a internet Figura 6: Revisión de Whatsapp antes de levantarse IRENE FERREIRO SANMARTÍN 18 En canto ao tempo estando conectados (táboa 3), o rango maioritario de tempo diario investido en internet sitúase entre 1 e 3 horas, manifestado así por 346 participantes (49,5%). Horas de conexión ao día n (%) Menos de 1 hora 206 (29,5%) De 1 a 3 horas 346 (49,5%) De 3 a 5 horas 105 (15%) Máis de 5 horas 42 (6%) Táboa 3: Distribución da mostra en función do número de horas de conexión a internet diarias 1.3. Estilo de vida Ao preguntar polas horas de sono, obtívose que 339 (48,5%) dormen desde 7 a 9 horas, e 332 (47,5%) desde 5 ata 7. Só 14 persoas (2%) dormen menos de 5, e para máis de 9 horas temos tamén a mesma cifra, 14 (2%). Para valorar a práctica de exercicio físico, preguntouse pola frecuencia e polo tipo de exercicio. No primeiro caso, viuse que a maioría, 272 (38,9%), realizan exercicio físico de 2 ata 6 horas á semana; seguido de 272 (31,6%) que teñen actividade física, pero menos de 2 horas semanais; 66 (9,4%) exercitan de 6 ata 10 horas; e só 25 (3,6%) practican 10 ou máis horas semanais. Destaca que 115 participantes da enquisa (16,5%) di non practica exercicio físico regular (figura 7). Categoría IAT n (%) Uso normal 552 (79%) Dependencia leve 99 (14,2%) Dependencia moderada 48 (6,9%) Dependencia severa 0 (0%) 115 (16,5%) 221 (31,6%) 272 (38,9%) 66 (9,4%) 25 (3,6%) 0 50 100 150 200 250 300 Ningunha Menos!de!2! horas De!2!ata!6! horas De!6!ata!10! horas 10!ou!máis! horas Figura 7: Distribución da mostra en función do número de horas de exercicio físico á semana Táboa 2: Distribución da mostra en función do Internet Addiction Test (IAT) Resultados 19 En canto ao tipo de actividade física realizada, o exercicio máis practicado é o aeróbico, opción escollida por 221 participantes (31,6%); seguido de exercicios de flexibilidade, musculación e deportes de equipo (figura 8). Figura 8: Distribución da mostra en función do tipo de exercicio físico realizado Preguntóuselle aos participantes do estudo polo consumo de substancias tóxicas, cun sistema de elección múltiple, dado que era esperable que moitos dos participantes manifestaran ter consumos mixtos ou múltiples. A sustancia máis consumida, por un total de 221 persoas (31,6%) é o alcohol, 127 (18,2%) declararon ser fumadores e só 21 (3%) consumen outro tipo de drogas. O resto, 405 (57,5%), afirmou non consumir ningún tipo de substancia das mencionadas. Tamén se indagou sobre a alimentación, mediante 2 cuestións: as racións de froita e/ou verdura consumidas ao día, e as veces por semana que consumen comida rápida ou precociñada (táboas 4 e 5). Racións de froita/verdura ao día n (%) Ningunha ou excepcionalmente 54 (7,7%) 1 ou 2 321 (45,9%) 3 ou 4 248 (35,5%) 5 ou máis 76 (10,9%) Táboa 4: Distribución da mostra en función do consumo diario de froita/verdura 28 (4%) 221 (31%) 90 (13%) 40 (6%) 131 (19%) 189 (27%) Deportes!de!equipo Exercicio!aeróbico Flexibilidade!(yoga,! pilates,!tai-chi...) Musculación Non!realizo!ningún! exercicio!físico Outro IRENE FERREIRO SANMARTÍN 26 que engloban a práctica dende 2 ata máis de 10 horas semanais, predominan os individuos que fan un uso normal das redes, amosando unha relación estatisticamente significativa (p=0,001). Analizando por sexos, parece que os homes realizan máis horas de exercicio á semana que as mulleres, mostrando tamén neste caso unha diferenza estatísticamente significativa (p=0,002). No caso das horas de sono diarias, non se atopan diferenzas significativas entre os distintos grupos. Para o consumo de substancias, parece que a abstinencia e o consumo único de tabaco, se relacionan máis con un uso controlado de internet, mentres que o alcohol e outras drogas semellan estar asociados á dependencia, sendo a diferenza estatisticamente significativa (p<0,0005). Tamén se observa que hai maior consumo de comida rápida nos grupos de maior dependencia, sendo a relación estatisticamente significativa (p<0,0005), e menor de froita e verdura, amosando tamén unha diferenza estatisticamente significativa (p<0,0005). No aspecto social, o emprego excesivo das novas tecnoloxías só parece ter relación coas persoas coas que se comparte domicilio. Neste eido, vese que a dependencia a internet se relaciona coa convivencia con persoas alleas á familia, con unha diferenza estatisticamente significativa (p<0,0005). Nin o grao de apoio social referido, nin o número de compoñentes do grupo de ocio, nin o número de días por semana compartidos con amigos mostran relación co emprego das novas tecnoloxías. O IMC calculado mostra tamén relación estatisticamente significativa coa puntuación do IAT, de xeito que a categoría de dependencia moderada amosa unha maior taxa de IMC en rango de obesidade (p=0,007). Aínda que non é o obxecto deste estudo, obsérvase unha relación entre ter un IMC en rango de sobrepeso ou de obesidade e presentar un peor apoio social auto-percibido, sendo a asociación estatisticamente significativa (p<0,0005). Non obstante, no caso do número de compoñentes do grupo de amigos ou dos días por semana compartidos co grupo de ocio, non se acharon diferenzas significativas en función do IMC. A pregunta (que se integra no SF-36) sobre a evolución da saúde con respecto ao ano anterior, non mostra asociación estatisticamente significativa co IAT. Tampouco parece haber relación da dependencia a internet coa función física e o rol físico. Porén, obsérvase asociación estatisticamente significativa entre unha maior dependencia a internet e unha puntuación inferior á media da poboación nas restantes 6 dimensións da escala: saúde xeral (p<0,0005); vitalidade (p<0,0005); dor corporal (p=0,016); función social (p<0,0005); saúde mental (p<0,0005) e rol emocional (p<0,0005). Ao analizar os resultados do SF-36 en función da idade, atopáronse diferenzas estatisticamente significativas nas dimensións vitalidade, función social, saúde mental e rol emocional, nas que os individuos máis novos puntúan peor (p=0,003; p=0,009; p<0,0005; p<0,0005, respectivamente). O xénero parece influír só na función física, onde os varóns Resultados 27 obteñen con maior frecuencia valores inferiores á media da poboación (p=0,019), e na vitalidade, dimensión na que as mulleres mostran peores puntuacións (p=0,012), sendo as diferenzas estatisticamente significativas en ambos casos. 2.4. Grao de significación entre as distintas variables Nas táboas seguintes móstrase o nivel de significación estatística da relación entre as variables estudadas que presentan diferenzas estatisticamente significativas: En relación á dependencia a internet Variable Nivel de significación (p) Sexo 0,029 Idade <0,0005 Ocupación <0,0005 Actividade realizada na rede <0,0005 Situación de emprego de internet 0,002 Frecuencia de revisión de Whatsapp <0,0005 Dispositivo empregado 0,046 Horas de uso de internet <0,0005 Tipo de exercicio físico <0,0005 Horas de exercicio físico semanais 0,001 Consumo de substancias <0,0005 Consumo de comida rápida/precociñada <0,0005 Consumo de froita/verdura <0,0005 Persoas convivintes <0,0005 IMC 0,007 Saúde xeral <0,0005 Vitalidade <0,0005 Dor corporal 0,016 Función social <0,0005 Saúde mental <0,0005 Rol emocional <0,0005 Táboa 13: Nivel de significación estatística entre variables en relación á dependencia a internet (amósanse só os resultados estatisticamente significativos) IRENE FERREIRO SANMARTÍN 28 En relación á idade Variable Nivel de significación (p) Dependencia a internet <0,0005 Actividade realizada na rede <0,0005 Situación de emprego de internet <0,0005 Frecuencia de revisión de Whatsapp <0,0005 Dispositivo empregado <0,0005 Horas de uso de internet <0,0005 Vitalidade 0,003 Función social 0,009 Saúde mental <0,0005 Rol emocional <0,0005 Táboa 14: : Nivel de significación estatística entre variables en relación á idade (amósanse só os resultados estatisticamente significativos) En relación ao sexo Variable Nivel de significación (p) Dependencia a internet 0,029 Actividade realizada na rede <0,0005 Dispositivo empregado <0,0005 Horas de exercicio físico semanais 0,002 Función física 0,019 Vitalidade 0,012 Táboa 15: : Nivel de significación estatística entre variables en relación ao sexo (amósanse só os resultados estatisticamente significativos) Resultados 29 3. PERFIL DO DEPENDENTE E PERFIL DO NON DEPENDENTE A INTERNET Nas seguintes táboas recóllense as características do perfil da persoa que manifesta ter unha dependencia a internet, así como do que leva a cabo un uso controlado do mesmo, referido ás categorías maioritarias que presenta cada variable cando a relación foi estatisticamente significativa. Perfil do dependente a internet Característica n (%) Varón 56 (27,2%) 18-29 anos 84 (43,6%) Estudante 73 (47,7%) Usuario de plataformas de vídeos 13 (39,4%) Usuario de videoxogos 18 (50%) Revisa frecuentemente Whatsapp antes de levantarse 59 (41,3%) Accede a internet mediante o smartphone 120 (24%) Usa internet para ocio 74 (26,1%) Conexión durante 3 ou máis horas ao día 28 (66,7%) Non practica exercicio físico 39 (56,5%) Consumidor de alcohol 65 (29,4%) Consumidor de outras drogas 8 (38,1%) Consume comida rápida 1 ou máis días á semana 65 (37,8%) Consume froita ou verdura nunca ou ocasionalmente 20 (37%) Vive con persoas alleas á familia 30 (46,9%) IMC en rango de obesidade 22 (22,9%) Menor puntuación na dimensión saúde xeral 41 (38%) Menor puntuación na dimensión vitalidade 75 (34,6%) Menor puntuación na dimensión dor corporal 36 (24,2%) Menor puntuación na dimensión función social 33 (30,6%) Menor puntuación na dimensión saúde mental 63 (42,9%) Menor puntuación na dimensión rol emocional 100 (35%) Táboa 16: Descrición do perfil do dependente a internet IRENE FERREIRO SANMARTÍN 30 Perfil do non dependente a internet Característica n (%) Muller 402 (81,5%) >30 anos 443 (87,6%) Pensionista 45 (95,7%) Consulta foros ou prensa 89 (92,7%) Nunca revisa Whatsapp antes de levantarse 191 (94,1%) Accede a internet no ordenador 132 (82,5%) Accede a internet na tablet 25 (86,2%) Usa internet para traballar 111 (90,2%) Conexión durante menos de 1 hora ao día 200 (36,2%) Non consume substancias 334 (82,5%) Consume comida rápida nunca ou ocasionalmente 445 (84,4%) Consume froita ou verdura 5 ou máis veces ao día 70 (92,1%) Maior puntuación na dimensión saúde xeral 485 (82,1%) Maior puntuación na dimensión vitalidade 410 (85,1%) Maior puntuación na dimensión dor corporal 439 (79,8%) Maior puntuación na dimensión función social 477 (80,7%) Maior puntuación na dimensión saúde mental 468 (84,8%) Maior puntuación na dimensión rol emocional 366 (88,6%) Táboa 17:Descrición do perfil do non dependente a internet Discusión 31 DISCUSIÓN Despois da análise levada a cabo, vemos que o uso das novas tecnoloxías se asocia a hábitos de vida pouco saudables, de xeito que aqueles suxeitos con maior dependencia realizan de forma estatisticamente significativa menos horas de exercicio físico (p=0,001), comen menos froita e verdura (p<0,0005) e máis comida rápida ou precociñada (p<0,0005); ademais presentan un IMC maior (p=0,007). Tamén se observa que os suxeitos dependentes amosan unha peor saúde, manifestado por un peor resultado do SF-36 nas dimensións de saúde xeral (p<0,0005), vitalidade (p<0,0005), dor corporal (p=0,016), función social (p<0,0005), saúde mental (p<0,0005) e rol emocional (p<0,0005). Neste estudo analizáronse as características do uso (ou abuso) das novas tecnoloxías, para ver en que medida se poden asociar ás particularidades de determinados factores dos usuarios. Para levar a cabo este obxectivo, lanzouse o cuestionario en distintas redes, seleccionando así unha mostra familiarizada co uso de internet, cuxo único requisito era ser maior de idade. Chama a atención que non se atopou ningún caso de dependencia severa (puntuación no IAT maior de 79). Posiblemente isto se deba ao carácter voluntario da enquisa e á tendencia a subestimar as conductas aditivas ou patolóxicas. De todas maneiras, un 6,9% da mostra presenta dependencia moderada, e un 21% mostra algún tipo de dependencia (leve ou moderada), sendo estas cifras relativamente elevadas se temos en conta a prevalencia da adicción a internet na poboación xeral que suxiren autores como Aboujaoude et al (13) ou Sánchez-Carbonell X et al (18), que estaría entre o 0,3% e o 0,7%. Non obstante, as cifras obtidas si que concordan coas amosadas por outros estudos de metodoloxía similar, con cuestionarios auto-cumprimentados, como os que levaron a cabo Fernández-Villa T (7), Aboujaoude et al (13), Puerta-Cortés DX (23) e Blanco M et al (24), variando estas entre o 6% e o 66,4%. Como xa se sinalou anteriormente, non podemos considerar os datos obtidos como unha prevalencia poboacional que se poida extrapolar á poboación xeral, debido á selección exclusiva de usuarios das novas tecnoloxías, ao carácter auto-administrado da enquisa e á súa difusión mediante internet, sendo esperable a existencia de poboación que non acceda as redes sociais ou que mitigue o alcance do uso de internet, xa que isto diminuiría a prevalencia poboacional. A maioría de estudos levados a cabo neste eido que se revisaron seleccionaban unha mostra formada por un rango de idade concreto, habitualmente adolescentes, menores de 30 anos ou estudantes universitarios (por ser estes considerados grupos de risco). Neste caso intentamos comparar o uso de internet nos distintos grupos de idade, e efectivamente comprobamos como o grupo de 18 a 29 anos é o que máis frecuentemente amosa dependencia ás redes, diminuíndo esta conforme aumenta a idade. Ademais, é este grupo o que máis horas ao día dedica ao emprego das novas tecnoloxías. Podemos concluír tamén que, en xeral, os varóns mostran maior dependencia, aspecto xa observado en anteriores estudos como os de Hamza A et al (25), Akhter N (26) e Villela C et al (27). Tamén vemos que os homes realizan máis frecuentemente as actividades que se relacionan en maior medida co abuso de internet, que son os videoxogos e o uso das plataformas de vídeos. Esta diferenza entre as actividades preferidas de varóns e mulleres ponse de manifesto tamén nos estudos de Fernández-Villa T (7) e Vallejos M et al (28), aínda que sobre todo destacan o papel dos videoxogos, xa que no caso das plataformas de vídeos, esta actividade específica foi menos estudada. En canto ás horas que pasan conectados ao día, non hai IRENE FERREIRO SANMARTÍN 32 diferenzas significativas entre homes e mulleres, como si detectaron Fernández-Villa T et al (7) e Carbonell X et al (23) en traballos previos, segundo os cales as mulleres pasan máis horas ao día conectadas que os homes. Como parece lóxico, a análise demostra que empregar as novas tecnoloxías un elevado número de horas ao día se asocia con unha maior taxa de dependencia. Este resultado concorda co afirmado noutros estudos similares, como os realizados por Fernández-Villa T et al (7) e Carbonell X e Puerta-Cortés DX (23), que atoparon unha maior media de horas de conexión en dependentes a internet. Porén, non parece haber relación coa dispoñibilidade ou non de conexión a internet no domicilio. Este feito difire de estudos como o de García del Castillo JA (29) que amosou unha maior dependencia en persoas que dispoñen de conexión a internet na casa. Isto pode ser debido a tratarse de investigacións relativamente antigas, xa que fai anos era practicamente imprescindible esta conexión, mentres que na actualidade gran parte da poboación dispón dun smartphone con tarifa de datos móbiles que permite igualmente o acceso á rede. Ademais, parece que o emprego do smartphone para acceder a internet tamén se asocia con unha maior dependencia. Este é o dispositivo máis empregado en todos os grupos, pero, sobre todo, destaca o seu uso nos máis novos e nos grupos que presentan abuso de internet. Este feito podería explicarse por ser un dispositivo de uso (habitualmente) individual, que non se comparte con ninguén (como sucede en moitas ocasións co ordenador), de rápido e fácil acceso que normalmente temos sempre con nós. No referido á idade, esta observación coincide co defendido na literatura previa, como sinala Sánchez-Carbonell X et al (13), segundo o cal o grupo de maior risco para presentar adicción ao teléfono móbil son os adolescentes e os adultos xoves. En relación ao xénero, as mulleres empregan máis o móbil e a tablet, mentres que os homes prefiren o ordenador e outros dispositivos con máis frecuencia. Este feito podería ter relación co tipo de actividade que realizan, asociándose máis algunhas ao uso do ordenador (por exemplo, os videoxogos), e outras máis comunmente levadas a cabo no teléfono móbil (como o acceso a redes sociais ou aplicacións de chat), segundo Ruiz de Miguel C (30). O Internet Addiction Test de Young inclúe unha pregunta sobre a frecuencia de revisión do correo electrónico antes de realizar outras tarefas pola mañá. Como o IAT é un test estandarizado, non modificamos esa nin ningunha outra pregunta, pero engadimos unha cuestión a parte, “actualizando” este ítem ao substituír o correo electrónico pola popular aplicación para o smartphone Whatsapp. Neste caso, un 20,5% dos participantes afirman utilizar sempre esta app antes de levantarse da cama, o que supón unha quinta parte da mostra; pero se temos en conta ao grupo de 18 a 29 anos, esta porcentaxe ascende ata un 37,3%. Ademais, obsérvase que conforme maior é a dependencia, maior é a frecuencia coa que se revisa Whatsapp. Polo tanto, estamos ante un dato que se relaciona con ter unha menor idade, e con unha maior dependencia a internet, sen que o xénero inflúa nesta ocasión. Ruiz de Miguel C (30) pon de manifesto a importancia crecente deste tipo de aplicacións, sinalando Whatsapp como a actividade máis realizada no smartphone, sobre todo nos individuos máis novos, polo que se fai necesario levar a cabo estudos no futuro que valoren profundamente o emprego concreto desta plataforma. O abuso das novas tecnoloxías parece estar influenciado pola ocupación, sendo os estudantes os que máis frecuentemente presentan problemas neste sentido. Non obstante, a diferenza de algún estudo que puxo de manifesto uns peores resultados académicos nos grupos Discusión 33 con adicción a internet, como o levado a cabo por Akhter N (26), o nivel de estudos acadado non amosa relación coa presencia de dependencia ás redes. Isto tal vez se explique porque os estudantes normalmente son máis novos, polo que estarían dentro do grupo de idade con maior risco, e non por ser estudantes en si. En calquera caso, sería necesario a realización de estudos para analizar esta característica en profundidade. Respecto á situación na que se empregan as TICs, como parece razoable, a poboación que as utiliza no seu tempo libre, para o ocio, amosa maior dependencia das mesmas, fronte aos que fundamentalmente as usan como ferramenta de traballo, que son os que con maior frecuencia levan a cabo un emprego controlado. Outros autores viron algo parecido, como Fernández-Villa T et al (7), que defende que os usuarios con adicción as redes dedican máis horas de conexión a actividades relacionadas co ocio. Neste mesmo apartado obsérvase que nas idades máis xoves predomina o emprego de internet para o ocio, aumentando posteriormente a utilización laboral cara as idades medias da vida, para logo, a partir dos 60 (aproximadamente a idade de xubilación), volver a aumentar o emprego con fins lúdicos. Isto parece encaixar claramente coa realidade social actual, coincidindo o aumento do uso laboral co comezo da vida activa, e a súa redución de cara á xubilación. Non obstante, como a maioría de traballos se centran nun grupo de idade concreto, este aspecto foi pouco estudado ata o momento, pero non deixa de ser interesante o seu plantexamento de cara a poder valorar con claridade os diferentes empregos de internet nos distintos grupos etarios. Despois da análise da mostra, podemos concluír que, con bastante diferenza, a actividade máis realizada en internet en todos os grupos de idade, e en calquera dos grupos de puntuación do IAT, é o emprego das redes sociais, mostrando similitude cos estudos de Carbonell X et al (23) e Ruiz de Miguel C (30), o que pon de manifesto a nova maneira de comunicarse que achega internet. Porén, este dato tamén hai que tomalo con certa cautela, debido á distribución da enquisa, fundamentalmente empregando sistemas de chat e redes sociais, o que podería ocasionar unha sobreestimación dos usuarios deste tipo de ferramentas. A pesar disto, os videoxogos e as plataformas de vídeos son as actividades que máis se asocian coa dependencia ás redes. Por tanto, poderíamos considerar estas actividades como as máis “adictivas”. Ademais, destaca que os videoxogos se empregan con maior frecuencia no grupo de menor idade. O feito de que os videoxogos se asocien con unha maior adicción a internet concorda co descrito na literatura científica, xa que esta é a única actividade online que se describiu como unha potencial adicción segundo a CIE-10 e a DSM-V (1,10). En canto ao xénero, tamén neste eido atopamos diferentes preferencias. Mentres que as mulleres empregan máis as redes sociais e a visualización de series e/ou películas, os homes decántanse máis frecuentemente polos videoxogos, as plataformas de vídeos, a consulta de foros ou prensa, e as compras online. Estas diferenzas quedan establecidas tamén nos traballos de Fernández Villa T et al (7), Carbonell X et al (23) e Vallejos M et al (28), nos que, aínda que a clasificación das actividades non foi exactamente a mesma, se ve claramente como os videoxogos son máis populares entre os homes, e como as mulleres prefiren ferramentas de socialización. Ademais, no noso estudo non se estableceu a categoría de acceso a contidos só para adultos, aos que os varóns acceden con maior frecuencia, segundo afirma Carbonell X et al (23). Outra cuestión a destacar, se plantexamos a existencia da adicción a internet, é que non parece haber relación cos distintos aspectos sociais enfocados neste traballo, excepto no IRENE FERREIRO SANMARTÍN 34 referido á convivencia, xa que as persoas que comparten casa con xente que non pertence á súa familia ten un maior índice de dependencia que os que viven coa familia, en parella ou sós. Este aspecto concorda co sinalado por autores como Fernández-Villa T et al (7), Estallo JA (12) ou Secades-Villa R (15), que coinciden en que o domicilio fóra do fogar familiar podería supoñer un factor de risco. Ao igual que noutros estudos previos, como o levado a cabo por Hamza A et al (25), non se atopou diferencia en termos de dependencia a internet entre as áreas urbanas, rurais ou semi-urbanas. Centrándonos no estilo de vida, que é un dos obxectivos principais deste estudo, podemos sacar diversas conclusións. Parece que presentar maior dependencia se asocia con unha menor práctica de exercicio físico e con unha peor alimentación (menor consumo de froita e verdura e maior de comida rápida e/ou precociñada), así como un incremento do consumo de alcohol e drogas. Por tanto, pódese intuír que un maior uso ou maior dependencia de internet, podería chegar a producir un descoido dos hábitos de vida saudables. Porén, non se pode concluír a existencia dunha relación causa-consecuencia, debido a que este traballo se trata dun estudo observacional e transversal, polo que non se poden analizar as relacións causais. Por tanto, sería interesante a realización dun estudo poboacional cun deseño que permita valorar claramente este aspecto. No caso das horas de sono diarias, non se atopou asociación estatisticamente significativa co uso de internet. No caso da saúde, vemos que cando hai dependencia esta parece ser peor, pero aféctanse fundamentalmente a dimensión de saúde xeral, vitalidade, dor corporal, función social, saúde mental, e rol emocional. En cambio, non se atopa relación coa función física nin co rol físico. Por tanto, podemos deducir que ante a posible adicción a internet, se ven máis afectadas as esferas “emocionais” ou “sociais”, e as referidas á dor e á enerxía, que as dimensións “físicas”. É dicir, trátase dunha dependencia que podería producir un deterioro maior a nivel psicolóxico, que no ámbito propiamente físico. O emprego do SF-36 para valorar a saúde neste tipo de análises é un formato novidoso, pero en esencia ratifica o que observaron outros autores valorando de distintos xeitos a saúde. Neste eido, hai evidencias na literatura da existencia de comorbilidade psiquiátrica (trastornos depresivos, ansiedade, outras enfermidades mentais, etc.) que se encadraría nas dimensións saúde mental e rol emocional, e de problemas físicos asociados como son a dor de costas ou migrañas (que poderíamos considerar dentro da dimensión do noso traballo dor corporal), como sinala Fernández-Villa T et al (7). Non obstante, si que atopamos que un elevado IMC ten relación coa dependencia a internet, polo que, dado que isto supón un coñecido factor de risco cardiovascular, podería haber casos de enfermidades influídas por un uso excesivo das novas tecnoloxías. Este dato coincide co proposto en traballos previos, como o de Tsitsika et al (31), que atopa un aumento de sobrepeso e obesidade en adolescentes que fan un uso excesivo de internet. É posible que a dimensión física non se atope tan afectada, polo momento, debido á latencia coa que o sobrepeso e os hábitos pouco saudables teñen impacto na saúde, tendo en conta que é un problema relativamente recente e que afecta fundamentalmente a individuos menores de 30 anos, e á baixa media de idade dos enquistados (media de 41,8 anos e desviación estándar de 14,25). Limitacións deste estudo: Este traballo conta con certas limitacións, que coinciden coas da maioría dos estudos realizados até o de agora neste ámbito. En primeiro lugar, estamos ante un estudo transversal, Discusión 35 o cal non nos permite establecer ningún tipo de relación causal, polo que non podemos aseverar que os resultados achados no referido ao empeoramento dos hábitos de vida ou na saúde dos usuarios das redes sexan a consecuencia da posible adicción a internet, só podemos asegurar que existe unha asociación entre as variables, sen poder afirmar se se trata da causa ou da consecuencia. En segundo lugar, o feito de utilizar unha mostra auto-seleccionada e a súa difusión empregando internet impide o cálculo dunha prevalencia poboacional, debido a que posiblemente os usuarios con algún grado de dependencia estean sobreestimados, ao estar a mostra composta por poboación necesariamente usuaria das redes, o que deixa fóra do estudo a aqueles que non as empregan de xeito habitual (que polo tanto, de realizar algún uso de internet, este será controlado) ou non utilizaron as redes sociais nas que se fixo a difusión. Ademais, ao tratarse dun cuestionario cumprimentado polos propios participantes, baixo anonimato, non se pode asegurar a veracidade das respostas, ao non haber comprobación directa por parte dunha terceira persoa. As contestacións a certas preguntas do cuestionario poderían resultar “subxectivas” nalgúns aspectos, xa que existe unha tendencia a subestimar determinadas conductas nocivas e, por tanto, ser ocultadas. Pero é de esperar que, por este feito, o grao de dependencia sexa o detectado, se non maior. A pesar destas limitacións, os resultados obtidos son exploratorios e reflicten a situación a estudo dun xeito aproximado á realidade, constituíndo un primeiro paso para plantexar futuros estudos que as resolvan, e permitan obter conclusións sobre a relación causa-efecto observada. Ademais, sería importante poder levar a cabo un seguimento das persoas que amosen maior dependencia, fundamentalmente os máis novos, para ver a evolución que esta pode seguir co tempo, así como valorar a aparición de consecuencias negativas na saúde.