Análise socioeconómica da Comarca de Valdeorras

COMARCA DE VALDEORRAS PLAN DE DESENVOLVEMENTO COMARCAL DE GALICIA Gabinete de Planificación e Desenvolvemento Territorial. Presidencia XUNTA DE GALICIA 1993 EQUIPO REALIZADOR DIRECCIÓN Andrés Precedo Ledo, catedr<itico de Xeografia Humana e director do Gabinete de Planificación e Desenvolvemento Territorial da Xunta de Galicia. COORDINACIÓN José M� López Vizoso. Prof. de Xeografia. José Luis López Cousillas. Arquitecto-Urbanista. José Figueroa Davila. Enxeñeiro Técnico Agticola. COLABORADORES CIENTÍFICOS E ASESORAMIENTO TÉCNICO Antonio Vázquez Barquero. Catedrático de Economía Aplicada. Felipe Macias Vázquez. Catedrático de Edafoloxía e Quimica Agricola. Juan Ramón Vidal Romaní. Catednitico de Xeodinámica Externa. Rosa Calvo de Anta. Catedrático de Edafoloxia e Quimica Agticola. EQUIPO DE REDACCIÓN Análise Socioeconómico Montserrat Villarino Pérez. Prof. titular de Xeografia. Pablo García Pila. Xeógrafo. Antonio Doval Adán. Xeógrafo. Recursos do Territorio Román Montesinos López. Catedrático de Paleontoloxía. Antonio Marlínez CorUzas. Prof. titular de Edafoloxia e Química Agricola. Juan Loureiro Grandal. Xeólogo. Adolfo Cano Guervós. Biólogo. Jorge Yepes Temiño. Xeólogo. Matilde Urrutia Mera. Bióloga. SISTEMA DE INFORMACIÓN XEOGRÁFICA Manuel Gallego Priego. Enxeñeiro Técnico Topógrafo. BASE DE DATOS E INFORMATIZACIÓN José Angel Vciga Abeledo Ramón Huidobro Vega Eugenio Caeiro González DELINEACIÓN E CARTOGRAFÍA Antonio Maneiro Vil a Jorge CalenLi Arribe Rafael Ballestcr Medina Mª Victoria Magdalena Vidal Femando García Pazos PRIMEIRA PARTE ANÁLISE SOCIOECONÓMICA 1.- INTEGRACIÓN FUNCIONAL DA COMARCA Toda Comarca consiste nunha agrupación de municipios contiguos, entre os que hai unha cohesión interna. Por iso, e necesario e priorita rio establecer uns límites do territorio que abrangue cada Comarca. Para isa, e dada a di versidade de opcións existentes, fixose necesa rio realizar un estudio previo de delimitación comarcal, que se artella en dúas fases: a) A piimeira consiste na elaboración dunha proposta obxectiva de adscrición ou pertenza de cada concello á Comarca. b) A segunda recolle o posicionamento dos concellos mediante a análise das respostas a unha enquisa realizada ó efecto: o Cuestiona rio de Recoñecemento Territorial. Todo isa com pletouse con entrevistas persoais ós represen tantes dos respectivos poderes locais. 1.1.-PRIMEIRA FASE: PROPOSTA OBXECTIVA. Establecéronse catre niveis teóricos de inte gración de cada concello na Comarca, tendo en conta as clasificacións obxectivas realizadas (A) e o "sentido de pertenza" (B). A) Desde o primeiro punto de vista conside ráronse un total de nove propostas de comarca13 lización, seleccionadas entre os diferentes estu dios existentes, en orde á súa adecuación ós principais modelos teóricos de rexionalización. Indícanse de seguido os tipos de comarcaliza ción considerados: -Estudio para a definición de Comarcas Ad ministrativas. -Partidos Xudiciais. -Comarcas Agrarias. -Comarcas Educativas. -Segundo os antigos Consellos Económico Sociais. -Comarcas Xeográficas. -Comarcas funcionais de áreas de mercado. -Comarcas funcionais polarizadas. Comarcas funcionais segundo análises multivartadas. B) Dada a importancia que a compoñente subxectiva ten para a existencia dunha Co marca, engadiuse o "sentido de pertenza". ma nifestado por cada concello no Cuestionario de Recoñecemento Territorial, onde se profundiza sobre o grao de atracción e o sentimento de for mar parte dunha determinada Comarca. Coa combinación de ambos factores deter mináronse os seguintes niveis teóricos de ads crición: 1.- Núcleo comarcal consolidado: E o for mado polos concellos máis cohesionados, que son os que configurancon fins meramente analíticosa área básica ou núcleo consolidado. 2.- Concellos con forte inserción: Son aque les que posúen unha inserción co núcleo co marcal considerado maior cá existente con cal quera outra Comarca posible, aínda que man teñen vencellamentos fu ncionais parciais con outras áreas próximas, ou que conforman eles mesmos unha subárea funcional. 3.- Concellos con inserción débil: Os que. malia o seu indubidable vencellamento, teñen relacións máis frecuentes con outras comarcas veciñas. Son, por esta circunstancia, os que presentan unha complexidade maior á hora de trazar uns límites claros e definidos, porque pertencen a áreas de certa indefinición. 4.- Concellos vencellados: Son aqueles que, aínda estando relacionados coa Comarca, per tencen a outra, se ben manteñen vencellamen tos sectortais. A aplicación desta clasificación ó caso con creto de Valdeorras, determinou os seguintes graos de integración, expresados mediante o que denominamos "coeficientes de adscrición", e que son indices sintéticos que recollen toda a casuística comentada. Dita índice adquire valo res que oscilan entre O e 1, respectivamente, de acordo coa súa menor ou maior integración funcional na Comarca. 14 AnáUse socioeconómica Núcleo Comarcal Consolidado Concellos O Barco ................ . Carballeda ............ . Rubiá .................... . Vilamartín ............. . Coeficiente de Vencellamento fu ncional 1 1 1 1 Concellos con forte inserción Concellos Coeficiente de Integración A Rúa .................................... 0,77 Petín...................................... 0,77 Larouco ................................. 0,55 Os catro primeiros son os que en tódalas análises consultadas aparecen formando parte da Comarca de Valdeorras. Os integrantes do segundo grupo conforman unha subcomarca ou área funcional inscrita dentro da propia Comarca, pero que posúe unha cohesión que pode resultar significativa para a organización territorial interna. Na proposta non se atoparon concellos con inserción débil, e os concellos vencellados que son periféricos presentan unha certa indefini ción e unha maior inestabilidade porque, se gundo cales foran os criterios utilizados, entran a formar parte dunha ou doutra Comarca, senda, nestes casos, cando a avaliación subxec tiva adquire maior relevancia como criterio de agrupación comarcal. Iniegraciónfuncfonal da comarca A CORUÑA SANTIAGO o VIGO o OURENSE LUGO o MAPA l. COMARCA DE V ALDEORRAS. SITUACIÓN EN GAilCIA 15 1.2.- SEGUNDA FASE: AVALIACION DA PRO POSTA Remitida a proposta obxectiva anterior ós concellos, o nivel de aceptación foi xeral. E ruáis, os dous concellos vencellados, os de A Veiga e O Bolo, optaron por se integraren, tamén, na Comarca de Valdeorras. Este requeremento reafirmouse coa análise detida do Cuestionario de Recoñecemento Terri torial, deducíndose un vencellamento cada vez maior no tempo destes dous concellos cos cen tros de O Barco e A Rúa, de acordo cos cambios recentes relacionados coas redes de comunica ción e a distribución dos servicios públicos. No caso de A Veiga. as súas relacións de de pendencia con respecto de O Barco acentuá ronse a partir da creación do hospital da Segu ridade Social nesta última localidade. A sombra deste novo factor de atracción, intensificáronse as relacións non só de tipo médico, senón tamén económicas (áreas de mercado) e cultu rais (centros educativos). A Veiga, ademais, per tence ó Partido Xudicial de O Barco. 16 Análise socioeconómica En O Bolo poden atribuirse os mesmos mo tivos ca no anterior, ademais do seu forte ven cellamento, por maior proximidade, co núcleo da Rúa. Se a estes factores se engade a súa perte nenza a unha mesma Mancomunidade, a Co marca aparece xa cohesionada. 1.3.-PROPOSTA FINAL O resultado da aplicación dos criterios sina lados concrétase na delimitación da Comarca de Valdeorras que aparece, así, formada polos seguintes concellos, que enumerarnos por orde alfabética: - O Barco - o Bolo -Carballeda -Larouco -Petin -A Rúa -Rubiá -A Veiga -Vilamartin de Valdeorras Integración fu ncional da comarca RUBIÁ VILAMARTÍN O BARCO CARBALLEDA O BOLO AVEIGA MAPA 2. ÚMITES MUNICIPAIS 17 Como moitos autores puxeran de manifesto, o sector suroccidental ourensán presenta un hábitat máis concentrado có resto da rexión; como consecuencia, a densidade de poboa mento, ou número de entidades de poboación por Km2., é tamén moi inferior á de Galicia e á provincial ( 0,16 para a Comarca, 1,07 en Gali cia e 0,56 en Ourense). En todo caso, a intensidade do poboa mento aumenta no fondo do val, onde están os concellos con maior número de entidades de poboación en relación á súa superficie (Petín, O Bolo, O Barco), mentres nos conce llos de montaña as áreas baleiras son impor tantes e o índice de poboamento menor {Car balleda, A Veiga, A Rúa). Non cabe dúbida que a concentración da po boación en determinados núcleos hai que con siderala coma un factor positivo á hora de loca liza-los equipamentos e inversións a realizar. Análise socioeconómica Lóxicamente, é máis fácil e viable, técnica e económicamente, dotar de servicios e equipa mentos ós residentes en núcleos con certo vo lume de poboación, que a unha poboación dis persa e desigualmente repartida polo territorio comarcal. Nembargantes, non se deben esquence-las necesidades básicas das entidades menores. Co fin de fi xar un mínimo de poboación na Co marca, o Plan de Desenvolvemento Comarcal ten coma obxectivo principal procurar que as actividades económicas existentes ou posibles se manteñan ou se potencien. Pero a busca de tales iniciativas demanda unha reflexión, non só das distintas administracións (local, provin cial, autonómica e estatal), senón tamén, de tó dolos axentes económicos e sociais da Co marca {asociacións de empresarios, sindicatos, Cámara de Comercio, entidades cívicas e cul turais, partidos políticos. etc.). CADRO l. POBOACIÓNS DE FEITO DOS MUNICIPIOS GALEGOS MUNICIPIOS POBOACIÓN POBOACIÓN POBO ACIÓN POBOACIÓN POBOACIÓN FEITO 70 FEITO 75 FEITO Bl FEITO 86 FEITO 91 BARCO (O) 7.769 8.331 9.179 9.920 10.349 BOLO (O) 3.634 3.455 2.477 2.486 l.890 CARBALLEDA 3.425 3.579 3.266 3.082 2.575 LAROUCO l.126 978 986 789 670 PETÍN 2.903 2.219 l.615 1.397 l.225 RÚA (A) 5.242 5.672 5.712 5.107 4.909 RUBIÁ 3.919 4.304 2.731 2.697 2.154 VEIGA (A) 4.332 3.272 2.927 2.672 l.593 VILAMARTÍN DE VALDEORRAS 3.252 3.159 2.917 2.848 2.344 TOTAL 35.602 34.969 31.81 o 30.998 27.709 TOTAL COMARCAL 35.602 34.969 31.81 o 30.998 27.709 TOTAL PROVINCIAL 413.733 412.484 411.339 399.378 347.538 TOTAL REXIONAL 2.583.674 2.687.477 2.753.836 2.785.394 2.696.398 24 Recursos humanos CADRO 2. EVOLUCIÓN DO CRECEMENTO DA POBOACIÓN 1970 = 100 MUNICIPIOS ÍNDICE ÍNDICE ÍNDICE 1970-75 1970-81 1970-86 BARCO {O) 107,23 118, 15 127,69 BOLO {O) 95,07 68, 16 68,41 CARBALLEDA 104,50 95,36 89,99 LAROUCO 86,86 87,57 70,07 PETÍN 76,44 55,63 48, 12 RÚA {A) 108,20 108,97 97,42 RUBIÁ 109,82 69,69 68,82 VEIGA {A) 75,53 67,57 61,68 VILAMARTÍN DE VALDEORRAS 97, 14 89,70 87,58 TOTAL 98,22 89,35 87,07 TOTAL COMARCAL 98,22 89,35 87,07 TOTAL PROVINCIAL 99,70 99,42 96,53 TOTAL REXIONAL 104,02 106,59 107,81 GRÁFICO l. EVOLUCIÓN DA POBOACIÓN NA COMARCA DE VALDEORRAS 36 '1.000 Habs. - 35 - = 34 - - - 33 = 32 � - - - 31 - 30 � = - 29 - 28 � 27 � - - - 26 25 � 1970 Poboac ión de feito " 1 1975 """ " ""-"' " 1 1 1 1981 1986 25 ÍNDICE 1970-91 133,21 52,01 75,18 59,50 42,20 93,65 54,96 36,77 72,08 77,83 77,83 84,00 104,36 � 1991 Análise socioeconómica GRÁFICO 2. EVOLUCIÓN COMPARADA DA POBOACIÓN, COMARCA DE VALDEORRAS 1970-75 1975-81 1981-86 1986-91 ¡ ....... comarca .A. �ourense -@-Galicia CADRO 3. % DE POBOACIÓN SOBRE O TOTAL DA COMARCA MUNICIPIOS POBO ACIÓN POBO ACIÓN POBO ACIÓN POBOACIÓN POBOACIÓN % 1970 % 1975 % 1981 % 1986 % 1991 BARCO (OJ 21,82 23,82 28,85 32,00 37,35 BOLO (OJ 10,21 9,88 7,79 8,02 6,82 CARBALLEDA 9,62 10,23 10,27 9,94 9,29 LAROUCO 3, 16 2,80 3, 10 2,55 2,42 PETÍN 8, 15 6,35 5,08 4,51 4,42 RÚA (AJ 14,72 16,22 17,96 16,48 17,72 RUBIÁ 11,01 12,31 8,59 8,70 7,77 VEIGA (AJ 12, 17 9,36 9,20 8,62 5,75 VILAMARTÍN DE VALDEORRAS 9,13 9,03 9,17 9,19 8,46 TOTAL 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 26 Recursos humanos GRÁFICO 3, DISTRIBUCIÓN MUNICIPAL DA POBOACIÓN NA COMARCA DE V ALDEORRAS 40 ������������������ . 35 30 25 20 15 10 5 �·::��:·:":·::.::�.: . o ������������������� % 1970 % 1975 % 1981 % 1986 % 1991 11 Barco (O) .. ·A·. Bolo (O) e Carballeda ···<> .. Larouco ·�+� Petín • Rúa (A) .•. , .. .,. Rubiá -0-Veiga (A) • Vilamartín GRÁFICO 4. DISTRIBUCIÓN MUNICIPAL DA POBOACIÓN NA COMARCA DE VALDEORRAS 40 .--���������������������----, 35 30 25 20 15 10 Yk 5 o Barco (O) Bolo (O) Carballeda Larouco Petín Rubiá Veiga (A) Vilamartín .% 1970 0% 1975 11% 1981 .% 1986 0% 1991 (º/o 1970�1991 con respecto á Comarca). 27 Análise socioeconómica CADRO 4. DENSIDADE DE POBOACIÓN E DENSIDADE DE POBOAMENTO MUN!CIP!OS POBOAClÓN POBOACIÓN POBOACIÓN TOTAL 70 TOTAL B6 FEITO 91 BARCO (O) 7.769 9.920 10.349 BOLO (O) 3.634 2.4B6 l.B90 CARBALLEOA 3.425 3.0B2 2.575 LAROUCO 1.126 7B9 670 PETÍN 2.903 1.397 1.225 RÚA (A) 5.242 5.107 4.909 RUBIÁ 3.919 2.697 2.154 VEIGA (A) 4.332 2.672 1.593 VILAMARTIN OE VALDEORRAS 3.252 2.B4B 2.344 TOTAL 35.602 30.99B 27.709 TOT Al COMARCAL 35.602 30.99B 27.709 TOT Al PROVINCIAL 413.953 399.37B 347.53B TOT Al REXIONAL 2.5B4.020 2.784.427 2.696.39B 3. 1.2. -ESTUDIO POR PARROQUIAS No contexto do poboamento galega, caracte rizado por unha acentuada dispersión do hábi tat, e imprescindible localiza-la dinámica demo gráfica a unha escala menor có concello. Para iso, tivéronse que utiliza-los datos de 1986, por carecer doutros máis recentes. Aínda así, son suficientes para reflectir unha tendencia evolu tiva e un comportarnento diferenciado de cada parroquia que queda oculta baixo as cifras glo bais do concello. Unha primeira análise amasa como das 11 O parroquias que compoñen a Comarca, única mente 21 gañaron poboación entre 1981 y 1986; delas só 7 tiveron un crecemento supe rior ó 1 Oº/o . Isto indica que, mesmo nos conce llos máis dinámicos (O Barco e A Rúa), o crece mento se concentra selectivamente en determi nados núcleos. Por concellos, as parroquias que gañaron poboación foron as seguintes: CONCELLOS Parroquias O BOLO ............... O Bolo, Lentellais, Paradela, San Martiño e Teixido. Superficie Km' NUMERO ENTIDADES DENSIDAD E DENS!DADE Do concello Parroquias Poboación Poboación 91 Poboamento B6, 10 13 27 120,20 0,31 91,50 lB 2B 20,66 0,31 224,30 17 21 1 l ,4B 0,09 23,50 4 5 2B,51 0,21 30,50 6 13 40, 16 0,43 36,00 3 4 136,36 0,11 101, 10 10 17 21,31 0,17 291,00 29 29 5,47 0,10 BB,30 ¡¡ 14 26,55 O, 16 972,30 111 15B 2B,50 0,16 972,30 111 15B 2B,50 O, 16 7.276,50 916 4.042 74.76 0,56 29.502,90 3.775 31.607 91,39 l,07 28 O BARCO .. .. ........ O Barco e Vilanova. CARBALLEDA...... Casaio, Robledo, Sobradelo. RUBIÁ................. Barrio, Oulego, Pardellán e Rubiá. A VEIGA .............. Lamalonga, San Fiz, Santa Cristina e A Veiga. VILAMARTÍN Arcos e Vilamarin. Parece conveniente detectar cales podan se los factores que explican esta evolución posi tiva, principalmente por dúas razóns: 1.- Porque constitúen un punto de apoio para deseña-lo futuro da Comarca. 2.- Porque a súa análise permite coñece-las posibilidades para un desenvolvemento endóxeno. No caso de Valdeorras, os factores que de terminaron o crecemento <lestes núcleos foron principalmente: a explotación das pizarras, a súa localización nas principais estradas e a existencia de servicios e equipamentos (sanita rios. educativos, etc.), que adoita coincidir coas capitais municipais. Recursos humanos CADRO 5. EVOLUCIÓN DA POBOACIÓN NAS PARROQUIAS DA COMARCA DE VAIDEORRAS Superficie Km2 Pob. 81 Pob. 86 Densidade 81 Densidode 86 %81/86 COMARCA DE VALDEORRAS 962,6 31788 30998 33,02 32,20 -2,49 BOLO 95,4 2477 2486 25,96 26,06 0,36 Bolo 6,3 206 235 32,70 37,30 14,08 Buxán 7,5 149 137 19,87 18,27 -8,05 Cambela 8,2 133 132 16,22 16,10 -0,75 Celovente 6,8 297 285 43,68 41,91 -4,04 Chondoiro 6,9 142 137 20,58 19,86 -3,52 Chao de Castro 1,3 84 76 64,62 58,46 -9,52 Ermitas 1,9 127 122 66,84 64,21 -3,94 Forne!os 3,8 139 136 36,58 35,79 -2, 16 Lente!lois 5,5 229 274 41,64 49,82 19,65 Porodelo 3,7 42 55 11,35 14,86 30,95 San Martiño 8,2 118 131 14,39 15,98 11,02 Santo Cruz 4,3 145 137 33,72 31,86 -5,52 Seixo 5,7 68 62 11,93 10,88 -8,82 Teixido 3,9 108 111 27,69 28,46 2,78 Tuxe 8,8 166 148 18,86 16,82 -10,84 Voldonto 2,5 101 93 40,40 37,20 -7,92 Vilaseco 5,7 132 133 23, 16 23,33 0,76 X avo 4,4 91 82 20,68 18,64 -9,89 BARCO 80,2 9157 9920 114, 18 123,69 8,33 A!ixo 3,9 193 170 49,49 43,59 -11,92 Barco 6,9 6500 7390 942,03 1071,01 13,69 Castro 1,3 180 169 138,46 130,00 -6,l l Cesuras 4,4 150 130 34,09 29,55 -13,33 Entorno 8,2 312 315 38,05 38,41 0,96 Forcodelo 14,4 62 41 4,31 2,85 -33,87 Mil!orouso 1,9 142 142 74,74 74,74 0,00 Poblo 5 464 428 92,80 85,60 -7,76 Sto. Moriño 8,2 204 128 24,88 15,61 -37,25 Sontigoso 16,9 506 470 29,94 27,81 -7,11 Vi la novo 5 298 411 59,60 82,20 37,92 Xogooza 4,1 146 126 35,61 30,73 -13,70 CAR8ALLEDA 217,9 3266 3082 14,99 14,14 -5,63 Condado 18,8 113 97 6,01 5, 16 -14,16 Corba!leda 5,1 150 125 29,41 24,51 -16,67 Cosaio 63, 1 677 730 10,73 11,57 7,83 Casoio 4,4 103 94 23,41 21,36 -8,74 Domiz 6,3 73 53 11,59 8,41 -27,40 Larde ira 14,4 136 106 9,44 7,36 -22,06 Portela do Trigal 7,5 133 101 17,73 13,41 -24,06 Pu mares 3,8 86 71 22,63 18,68 -17,44 Pusmozán 3, 1 72 51 23,23 16,45 -29,17 Riodolas 36,3 54 41 1,49 1, 13 -24,07 Robledo 4,4 233 242 52,95 55,00 3,86 Son Xusto 5 206 197 41,20 39,40 -4,37 Sta. Cruz 4,4 94 86 21,36 19,55 -8,51 Sobrodelo 9,4 849 866 90,32 92, 13 2,00 Soutadoiro 23,8 49 30 2,06 1,26 -38,78 Vilo 6,9 25 12 3,62 1,74 -52,00 Viladequinta 1,2 213 180 177,50 150,00 -15,49 LAROUCO 21,3 986 789 46,29 37,04 -19,98 Freixido 6,3 151 109 23,97 17,30 -17,81 larouco 5,2 645 515 124,04 99,04 -20,16 Portomourisco 3,8 28 24 7,37 6,32 -14,29 Seadur 6 162 141 27,00 23,50 -12,96 PETÍN 31,9 1615 1397 50,63 43,79 -13,50 Freixido 3,8 102 85 26,84 22,37 -16,67 Manes 6,3 239 177 37,94 28, 10 -25,94 29 Análise socfoeconómica Mones, Sta. Mº 8, 1 114 108 14,07 13,33 -5,26 Monte 7,5 24 6 3,20 0,80 -75,00 Petín 3,7 916 822 247,57 222, 16 -10,26 Portomourisco 2,5 220 199 88,00 79,60 -9,55 RÚA 30, 1 5712 5107 189,77 169,67 -10,59 Roblido 7,5 122 85 16,27 11,33 -30,33 Rúa 14,4 5503 4998 382, 15 347,08 -9, 18 San Xulián 8,2 87 24 10,61 2,93 -72,41 RU81Á 104,6 2731 2697 26, 11 25,78 -1,24 Barrio 8,2 112 123 13,66 15,00 9,82 Biobro 11,9 182 163 15,29 13,70 -10,44 Covas 7,5 59 50 7,87 6,67 -15,25 Oulego 14,4 238 245 16,53 17,01 2,94 Pardellan 5,6 68 74 12, 14 13,21 8,82 Porto 6,9 188 158 27,25 22,90 -15,96 Quereño 9,4 320 303 34,04 32,23 -5,31 Robledo 10 113 102 11,30 10,20 -9,73 Rubiá 26,3 1229 1273 46,73 48,40 3,58 Veiga 4,4 222 206 50,45 46,82 -7,21 VEIGA 290,2 2927 2672 10,09 9,21 -8,71 Baños 5,2 121 114 23,27 21,92 -5,79 Candeda 5,1 43 43 8,43 8,43 0,00 Carracedo 3,8 88 72 23, 16 18,95 -18, 18 Casdenodres 4,5 76 74 16,89 16,44 -2,63 Castromao 11,3 128 112 11,33 9,91 -12,50 Castromarigo 2,5 96 88 38,40 35,20 -8,33 Corexido 3,7 79 64 21,35 17,30 -18,99 Corzos 12,5 143 126 11,44 10,08 -11,89 Curra 16,9 30 21 1,78 1,24 -30,00 Edreiro 3,2 53 51 16,56 15,94 -3,77 Espiño 5,6 93 78 16,61 13,93 -16, 13 Lama longa 18, 1 147 149 8, 12 8,23 1,36 Meda 2,3 119 103 51,74 44,78 -13,45 Meixide 5 54 45 10,80 9,00 -16,67 Ponte, A 52,5 126 104 2,40 1,98 -17,46 Prado 19,4 151 124 7,78 6,39 -17,88 Pradolongo 6,4 111 89 17,34 13,91 -19,82 Prados 2,3 62 50 26,96 21,74 -19,35 Requeixo 5,4 84 80 15,56 14,81 -4,76 Romoo 12,5 42 33 3,36 2,64 -21,43 San Fiz 3,9 33 34 8,46 8,72 3,03 San Lourenzo 6,5 130 121 20,00 18,62 -6,92 Santa Cristino 2,3 26 27 11,30 11,74 3,85 Seoane 17,5 133 125 7,60 7,14 -6,02 Voldín 26,9 157 141 5,84 5,24 -10,19 Veigo 3, 1 309 334 99,68 107,74 8,09 Vilo boa 3, 1 45 37 14,52 11,94 -17,78 Vilanova 22,5 81 73 3,60 3,24 -9,88 X ores 6,2 167 160 26,94 25,81 -4,19 VILAMARTÍN 91 2917 2848 32,05 31,30 -2,37 Arcos 2,8 280 286 100,00 102, 14 2, 14 Arnado 1,5 74 65 49,33 43,33 -12, 16 Cernego 16,3 140 111 8,59 6,81 -20,71 Corgomo 1,8 325 302 180,56 167,78 -7,08 Correxais 10,2 185 156 18, 14 15,29 -15,68 Le ira 33,8 370 289 10,95 8,55 -21,89 Mozo 2,6 60 42 23,08 16, 15 -30,00 Portelo 6,9 325 263 47, 10 38, 12 -19,08 S. M. Outeiro 3,8 131 94 34,47 24,74 -28,24 Valencia 6,3 156 152 24,76 24, 13 -2,56 Vi!omartín 5 871 1088 174,20 217,60 24,91 30 Recursos humanos 3.2.- DINAMTCA DEMOGRÁFICA Componse das variables evolutivas de nata lidade, mortalidade e o saldo entre ambas ou crecemento vexetativo. A éstas engádese a aná lise do saldo migratorio ou balance entre a emi gración e a inmigración. 3.2.1.- NATALIDADE O número de nacidos vivos por cada 1.000 habitantes, ou laxa de natalidade, era de 7,3 por mil no período 1986-89, lixeiramente por riba da media provincial (6,65), pero inferior á de Galicia (8,89). Nos últimos anos (1990-91), a taxa media comarcal permanece práctica mente na mesma situación (7 ,42 por mil), mentres que a provincial (6,47 por mil} e a ga lega (7,97 por mil) seguiron unha evolución ne gativa. Analizando a variación destas taxas entre (1986-89) tres concellos: O Barco (10,66), A Rúa (8,22) e Petin (7,34), superaban a media comarcal, aínda que dentro dunha tendencia xeral negativa, con respecto ó período anterior (1980-85). Os datos estadísticos máis recentes, corres pondentes á media dos anos 1990 e 1991, con virten ó concello do Barco no único centro que experimenta unha evolución positiva, gracias ó que se manten a taxa comarcal en valores simi lares ós anos anteriores. Non obstante, a situación para o conxunto de Valdeorras é claramente desfavorable, cun baixo i1úmero de natalicios que pon de mani festo a existencia dunha poboación envellecida, que perdeu gran parte dos seus efectivos xoves pala emigración e pala tendencia -cada vez máis acusadaa un menor número de fillos por familia. 31 3.2.2.- MORTALIDADE Polo que respecta á taxa de mortalidade, é dicir, o número de defuncións por cada 1.000 habitantes, era de 9, 63 por mil no periodo 1986-89, superior á media galega (9,27), pero inferior á media provincial (10, 15). A actualiza ción destes datos (media de 1990-91) reflecte un agravamento da situación cun apreciable in cremento da taxa media comarcal (12,03 por mil), ó igual ca na provincia (11,89 por mil) e en Galicia (9,99). Na análise detallada por concellos, O Barco (9, 15), A Rúa (7,5) e Carballeda (6,89) rexistra ban unhas taxas inferiores á media da Co marca. A dinámica evolutiva dos últimos anos (1990-91). confirma novamente ó Barco, A Rúa e Carballeda coma os concellos onde as taxas de mortalidade son máis baixas (arredor do 8 e 10 por mil), en claro contraste co Bolo e La rouco, onde adquiren niveis realmente preocu pantes (superiores ó 20 por mil). En xeral, estes elevados valores están en re lación cunha poboación fortemente envellecida que, por lóxicas causas naturaís, experimentan un maior número de defuncións. 3.2.3.- CRECEMENTO VEXETATWO O balance entre unha baixa natalidade e unha alta mortalidade na Comarca de Valdeo rras ofrece un saldo ou crecemento vexetativo negativo. Asi, ternos que, para o periodo 198689, o índice é de -2,26 ºlo. A actualización <lestes datos non só confirma, senón que mesmo agrava unha dinámica aínda máis regresiva (-4,60 º/o) debido ó notable incremento das taxas de mor talidade. Como consecuencia, a Comarca presenta unha situación pouco favorable, mesmo con Andlise socioeconómica GRÁFICO 5. EVOLUCIÓN DA NATAIIDADE E A MORTAIIDADE NA COMARCA DE V ALDEORRAS 100 o 1980 1981 1982 1983 1984 Natalidade 299 257 226 236 258 Mortalidade 320 297 287 351 319 respecto a Galicia (-2,02ºk), se ben é algo máis positiva se se compara co contexto provincial de Ourense (-5,42). caracterizado por unha grave crise demográfica. O exame das variacións municipais, para o período 1986-89, presenta novamente grandes contrastes, con taxas positivas no Barco {l,51), A Rúa (1,08) e Carballeda (0.08), e negativas no resto (acadando valores de -9,35 en O Bolo e - 8,05 na Veiga), que denotan a gravidade da súa envellecida estructura demográfica. Cos últimos datos correspondentes ós anos 1990-91, esta situación faise aínda máis selec tiva no espacio comarcal valdeorrés, xa que únicamente O Barco (2,43), presenta un saldo positivo, en claro contraste cos demais conce llos, particularmente os ruáis montañosos e de topografia máis accidentada onde, se non inter veñen factores demográficos esoxénos -inmigra1-+- Natalidade -mi-Mortalidade 1 1985 237 333 32 1986 1987 1988 1989 1990 1991 237 197 244 236 224 202 309 267 294 324 354 336 ción-, poden verse afectados por unha despoboa ción irreversible. Polo tanto, O Barco configúrase coma o cen tro que posúe unha dinámica demográfica máis favorable, se ben no contexto dunha provincia e unha Comarca en claro retroceso de poboación, que presenta síntomas irreversibles nos conce llos de montaña. 3.2.4.- O SALDO MIGRATORIO No periodo analizado, entre 1970 e 1986, a Comarca rexistrou un balance negativo de -4.539 habitantes ou, o que é igual, a emigración supe rou á inmigración. En porcentaxes, este balance supuxo un descenso poboacional do -14,64ºk, moi superior á media galega (-0,51 %) e provincial (-3,62%). Recursos humanos De feito, tódolos quinquenios foron negati vos. particularmente o de 1975-81 (-10.09%), se ben se observa unha desaceleración no peri odo seguinte 1981-86 (-1.81%) polo freo á emi gración exterior. As porcentaxes son aínda máis negativas cás medias galega e provincial en tó dolos quinquenios. A evaluación por concellos presenta impor tantes desigualdades. No período 1970-86 úni camente O Barco tivo unha evolución positiva, cun 15,SOo/o. A éste, súmanse no quinquenio 1981-86 os balances favorables de: O Bolo (4.36%), Rubiá (1.39%) e Vilamartín (0,17%). Os demáis concellos rexistran valores negati vos. Nos últimos anos obsérvase unha conten ción da emigración, así como a chegada de in migrantes {algúns de procedencia portuguesa). Como consecuencia, O Barco funciona como un núcleo de concentración inmigratoria o cal, dentro dunha Comarca de evolución glo bal negativa e no contexto da provincia e de Galicia, non deixa de resultar altamente signi ficativo. Chama a atención, por outra banda, o deca emento da Rúa, mailas súas características de núcleo urbano, chegando a ter un saldo migra torio de -11 ,45% no período 1981-1986, tras constitui-lo principal foco de atracción inmi grante entre 1970-75, cun saldo positivo de 11,27%. Isto debeuse, principalmente, a que neste conceUo fixou a súa residencia o persoal das centrais hidroeléctricas da compañía Iber duero (hoxe Iberdrola), que se instalaran nas súas proximidades. CADRO 6. EVOLUCIÓN DO SAIDO MIGRATORIO MUNICIPIOS Saldo Mig. Soldo Mig. SaldoMig. Solda Mig. % Soldo Mig. % Soldo Mig. % SoldoMig. % So ldo Mig. Pob. 70-86 Pob. 70-75 Pob. 75-80 Pob. 81-86 Pob. 70·86 Pob. 70-75 Pob. 75-80 Pob. 81-86 BARCO {O) 1.567 433 550 584 20, 17 5,57 6,60 6,36 BOLO {O) .977 -127 -B58 108 -24, 13 -3,49 -24,83 4,36 CARBALLEDA -463 121 -388 -196 -13,52 3,53 .lQ,84 -6,00 LAROUCO -193 -118 78 -153 -17, 14 -10,48 7,98 -15,52 PETÍN -1.478 -684 -604 -190 -50,91 -23,56 -27,22 -11,76 RÚA {A) -313 391 -50 -654 -5,97 7,46 -0,88 -1 1,45 RUBIÁ -1.045 417 -1.500 38 -26,66 10,64 -34,85 1,39 VEIGA (A) -1.309 -995 -195 -119 -30,22 -22,97 -5,96 -4,07 VILAMARTÍN DE VALDEORRAS -244 -67 -182 5 -7,50 -2,06 -5,76 0, 17 TOTAL -4.355 -629 -3.149 -577 -12,23 -1,77 -9,01 -1,81 TOT Al COMARCAL -4.355 -629 -3.149 -577 -12,23 -1,77 -9,01 -1,81 TOTAL PROVINCIAL -16.540 -5.082 -5.186 -6.272 -4,00 -1,23 -1,26 -1,53 TOT Al REXIONAL -17.,556 10.085 -27.142 -499 -0,68 0,39 -1,01 -0,02 33 AnáHse socioeconómica CADRO 12. TAXA ACTIVIDAD E XERAl, HOMES E MUilERES NOS ANOS 1981 E 1991 MUNICIPIOS T oxo actividade T oxo aclividade Varóns 81 Varóns 91 BARCO (OJ 69B5 67.95 BOLO (OJ 59,31 45,58 CARBAllEDA 70,92 62,69 LAROUCO 66,Bl 54,76 PETÍN 62,40 53,76 RÚA (AJ 73,86 62,94 RUBIÁ 63.36 50,83 VEIGA (AJ 71,23 60,33 VILAMARTÍN DE VAlDEORRAS 59,Bl 57,33 TOTAL 67,60 61,06 TOT Al COMARCAL 67,60 61,06 TOTAL PROVINCIAi 72,11 62,07 TOT Al REXIONAL ·72,84 66,36 b} O secundario (industria e construcción} é de maior representatividade (45,38%). notable mente superior ás medias respectivas (28,86ºA:> e 3 l ,29o/o en Ourense e Galicia) o que confirma o anterior. c) O terciario ocupa o segundo lugar en im portancia (36,59%), pero por debaixo da provin cia (40,53%) e Galicia (45,00%). T oxo actividade T axa octividade T axa actividade Taxa aclividade Mulleres 81 Mulleres 91 Xeral 81 Xero! 91 11. JO 30,08 40,52 48,54 19, 13 22,25 39,50 33,77 8,54 33,33 39,75 48,31 22, 13 26,25 44,03 39,90 13,32 23,82 37,71 37,99 8,50 22,33 40,48 42,22 15,74 29,6 40,35 40, 18 14,76 33,46 43,01 46,68 B,81 33,54 34,63 45,55 12,34 28,51 40,02 44,53 12,34 28,51 40,02 44,53 23,02 32,84 46,69 43,76 27,71 33,58 49,20 49, 18 Estamos, pois, perante unha economía bási camente centrada nos sectores productivos. Por concellos, a poboación activa empregada nos sectores secundario e terciario -poboación non agrariaofrece notables contrastes. Así, a área ruáis rural, formada pola Veiga, O Bolo, Vilamartín e Larouco, apenas acada o 70ºh do total. Os restantes concellos, pola contra, conCADRO 13. POBACIÓN OCUPADA POR SUBSECTORES DE ACTIVIDADE NOS ANOS 1981 E 1191 MUNICIPIOS % Sector % Sector % Sector % Sector % Sector % Sector % Sector % Sector Primario 81 Primario 91 Industrio 81 Industria 91 Construc. 81 Construc. 91 Servicios 81 Servicios 91 BARCO (OJ 9,90 5,27 34,JO 36,92 13, 10 12,75 42,90 45,06 BOLO (OJ 47,50 46, 13 8,70 11,72 14,30 13,47 29,50 28,68 CARBAllEDA 11,60 10,98 71,50 71,92 1,80 2,18 15, JO 14,92 LAROUCO 35,70 47,75 14,30 8, 11 20,50 18,92 29,50 25,23 PETÍN 28,40 23,34 18,80 16,72 21,60 26, 13 31,20 33,80 RÚA (AJ 17,JO 8,03 21,30 21,31 20,50 17,90 41,10 52,77 RUBIÁ 26,40 28,91 31,00 30,42 11,70 14,29 30,90 26,39 VEIGA (AJ 53,20 60,5 8,20 5,58 17,40 13,36 21,20 20,56 V!LAMARTÍN DE VALDEORRAS 39,50 31,64 20,60 26,84 10,70 14,69 29,20 26,84 TOTAl 24,0B 18,09 28,35 31,96 14, 15 13,36 33,42 36,59 TOT Al COMARCAL 24,08 18,09 28,35 31,96 14, 15 13,36 33,42 36,59 TOT Al PROVINCIAL 42,52 30,60 12,69 14,72 10,97 14,14 30,82 40,53 TOT Al REXIONAl -34,56 23,71 18,76 18,28 10,20 13,01 36,48 45,00 40 Sistema productivo CADRO 14. POBOACIÓN OCUPADA POR SECTORES DE ACTIVIDADE NOS ANOS 1981 E1991 MUNICIPIOS % Sector % Sector % Sec!or % Sector % Sector % Sector Primario 81 Primario 91 Secundario 8 l Secundario 9 J Servicios 81 Servicios 91 BARCO (0) 9,90 5,27 47,20 49,66 42,90 45,06 BOLO (O) 47,50 46, 13 23,00 25, 19 29,50 2B,6B CARBAllEDA 11,60 10,9B 73,30 74,09 15,10 14,92 lAROUCO 35,70 47,75 34,BO 27,03 29,50 25,23 PETÍN 2B,40 23,34 40,40 42,B6 31,20 33,BO RÚA (A) 17,10 B,03 41,BO 39,20 41, 10 52,77 RUBIÁ 26,40 2B,91 42,70 44,71 30,90 26,39 YEIGA (A) 53,20 60,50 25,60 lB,94 21,20 20,56 VllAMARTÍN DE VALDEORRAS 39,50 31,64 31,30 41,52 29,20 26,B4 TOTAl 24,0B lB,09 42,50 45,32 33,42 36,59 TOTAt COMARCAi 24,0B lB,09 42,50 45,32 33,42 36,59 TOTAl PROVINCIAi 45,52 30,60 23,66 2B,B6 30,B2 40,53 TOTAl REXIONAl 34,56 23,71 2B,96 31,29 36,4B 45,00 CADRO 15, POBOACIÓN OCUPADA NON AGRARIA NOS ANOS 1981 E 1991 MUNICIPIOS POBOACIÓN POBOACIÓN TOTAl Bl TOTAl 91 BARCO (O) 9.17B 10.479 BOLO (O) 2.477 1.916 CARBALlEDA 3.266 2.694 lAROUCO 986 6B9 PETÍN 1.615 1.313 RÚA (A) 5.712 5.050 RUBIÁ 2.731 2.219 VEIGA (AJ 2.927 l .74B YllAMARTÍN DE YAlDEORRAS 2.917 2.356 TOTAl 31.809 2B.464 TOTAL COMARCAL TOT Al PROVINCIAi TOTAl REXIONAl tan con valores elevados de poboación activa non agraria (entre o 71 o/o e o 94%), por mor da gran ocupación no sector secundario e, no caso do Barco e A Rúa, polo comercio e os servicios comarcais alí localizados (sanitarios, educati vos, administrativos, etc.). Dentro do sector secundario, os subsectores de actividade máis representativos son: enerxía 41 % ACTIVOS Bl %ACTIVOS 91 NON AGRARIOS NON AGRARIOS 90, 10 94,76 52,50 53,B7 BB,40 B9, 12 64,30 52,25 71,60 76,66 B2,90 92, 19 73,60 71,09 46,BO 39,50 60,50 6B,36 74, 15 Bl,96 74, 15 Bl,96 52,25 69,49 63,6B 79,69 e auga, construcción e industria, podendo ob servarse o seguinte: l.- Unha clara especialización no subsector enerxético, debido ó aproveitamento da hidroe lectricidade. En Petín e A Rúa a empresa Iber duero centraliza a xestión destas instalacións, feito que se reflecte no 9,0% e 8,3% respectiva mente, da poboación ocupada destes concellos, Análise socioeconómica GRÁFICO 7. COMARCA DE VALDEORRAS CARBALLEDA LAROUCO 4,18% PETÍN 8,89% RÚA(A) 3,06% VILAMARTiN DE VALDEORRAS 12,05% VEIGA (A) 23,04% SECTOR PRIMARIO RÚA(A) 10,79% LAROUCO 7,44% BOLO (O) 6,94% 11,43% SECTOR SECUNDARIO {en contraste co 3, 1 O/o da Comarca, 1,2°/o de Ou rense e Galicia). 2.- A construcción é, así mesmo, unha im portante aclividade económica (13,36 % da po boación activa). dando traballo a persoas de tó dolos concellos. 3.- O sector industrial está composto princi palmente por empresas ocupadas na explota ción e tratamento das lousas e ocupa ó 31,96º/o da poboación activa comarcal, senda en Carba lleda de Valdeorras do 71,92%, debido á súa forte especialización productiva. 4.2.1. -AGRICULTIJRA Igual ca no resto da Comunidade Autó noma, o descenso da actividade agrícola re42 PETÍN 12,32% CARBALLEDA 5,44% 9,62% BARCO (O) 16,43% VILAMARTÍN DE VALDEORRAS 9,79% SECTOR TERCIARIO fléctese claramente na evolución do número de explotacións entre 1962 e 1989, conse cuencia da emigración, do abandono das menos rendables e da concentración parcela ria nalgún caso. Nembargantes, a reducción non foi o sufi cientemente importante como para cambia-la estructura agraria da Comarca e xerar explota cións de gran tamaño e elevada rendabilidade, inseridas nos circuitos económicos de produc ción e comercialización. Cómpre, polo tanto. desbloquea-lo estado de paralización e continua-la concentración parce laria para paliar, alomenos en parte, os proble mas de viabilidade económica nas explotacións. Neste sentido, prevese a realización da concen tración parcelaria sobre 1.000 I-Ias., no concello da Veiga. Sistema productivo PAISAXE AGRARIA NA COMARCA DE VALDEORRAS Unha das prtncipais características da agri cultura é a adicación ó cultivo da vide, un re curso de suma importancia para o desenvolve mento comarcal pola excelente calidade do viño. Paralelamente creáronse cooperativas viti vinícolas e promocionouse o viño de denomina ción de orixe Valdeorras. As plantacións de frutais e de pementos xe raron, por outra parte, novas perspectivas agrí colas nalgunhas zonas do val do Sil (Vilamartín e Carballeda). De acordo con estas orientacións, existe un potencial endóxeno importante, resultado da existencia dun microclirna favorable no fondo do val e nas ladeiras con mellares condicións de 43 abrtgo e de exposición solar {Petin}, que xa están sendo explotadas cara ás orientacións agricolas máis competitivas. Nas zonas montañosas, situadas ó Norte e Sur do val do Sil, o uso forestal é claramente predominante (71,89% do solo), se ben hai que sinalar que gran parte desta superficie é monte baixo. Cómpre destacar nestes conce llos de montaña, a presencia de especies arbó reas coma o castiñeiro, recurso endóxeno sus ceptible dunha maior potenciación e mellara xenética. A Comarca presenta, en suma, con respecto a Galicia, unha clara especialización en viñedo, castiñeiro e frutais, agás A Veiga, onde o poten- Análise socioeconómica CADRO 16. EVOLUCIÓN DO NÚMERO DE EXPLOTACIÓNS AGRÍCOLAS MUNICIPIOS N2 Explot. NI' Explot. NI' Exp!ot. Nº Explot. % Nº Explot. % NI' Explot. % NI' Exp!ot. J962 J972 J9S2 1989 J962/7J J972/S2 J 9S2/S9 SARCO {O) J.4S5 624 564 53S -57,9S -9,62 -4,61 SOLO {O) J. J S6 SSJ 90J 903 -25,72 2,27 0,22 CARSALLEDA S9S S37 6S5 709 -6,79 -JS, J6 3,50 LAROUCO 47S 4J J 359 3SJ -J4,02 -J2,65 6, J3 PETÍN 562 503 469 4S4 .J0,50 -6,76 3,20 RÚA {A) 60S 679 6SS 700 JJ,6S J,33 J,74 RUBIÁ J.070 SJ4 S65 9JO -23,93 6,27 5,20 VEIGA {A) l.32J 904 7S6 770 -3J,57 -J3,05 -2,04 VILAMARTÍN DE VALDEORRAS J. J 2 J S33 J.007 J.057 -25,69 20,89 4,97 TOTAL S.729 6.486 4.324 6.452 -25,70 -2,50 2,02 TOTAL COMARCAL -25,70 -2,50 2,02 TOTAL PROVINCIAL -J3,00 . J ,72 5, J9 TOTAL REXIONAL -J0,7J -6, J5 -0,71 CADRO 17. EVOLUCIÓN DO NÚMERO DE PARCELAS POR EXPLOTACIÓN MUNICIPIOS PARCELAS /62 PARCELAS/72 PARCELAS/S2 PARCELAS/S9 EXPLOTACIÓN EXPLOTACIÓN EXPLOTACIÓN EXPLOTACIÓN BARCO {O) J5,57 7, JO 9,58 8, J8 BOLO {O) 28,37 J8,8J J6,05 J9,37 CARBALLEDA J5,77 28,03 6,72 J4,00 LAROUCO 27,97 2J,46 J7,80 J7,06 PETÍN 20,59 J3,08 J0,5J 7,43 RÚA IAI J2,26 J0,89 7,7J 5,04 RUBIA 31,31 37,0S 26,44 29,48 VEIGA {A) 27, J J J9,63 2J,53 J3, J3 VILAMARTÍN DE VALDEORRAS 20,36 J9,35 8,77 J0,75 TOTAL 22,39 20,25 J4,J9 14,53 TOTAL COMARCAL 22,39 20,25 J4,J9 J4,53 TOTAL PROVINCIAL 29,77 26, JO J9,09 20,42 TOTAL REXIONAL 2J,77 J8,9J J5,54 J5, J6 44 Sistema productivo CADRO 18. EVOLUCIÓN DO NÚMERO DE PARCELAS MUNICIPIOS NQ Parcelas N2 Parcelas N2 Parcelas N2 Parcelas % N2 Parcelas % N� Parcelas % NQ Parcelas 1962 1972 19B2 19B9 1962/71 l 972/B2 19B2/B9 BARCO {O) 23.120 4.430 5.410 4.399 -80,84 21,92 .1B,55 BOLO {O) 33.647 16.575 14.457 17.4B7 ·50,74 -12,7B 20,96 CARBALLEDA 14.164 23.464 4.606 9.929 65,66 -B0,37 115,57 LAROUCO 13.36B 8.822 6.391 6.501 -34,01 -27,56 1,72 PETÍN 11.572 6.5BO 4.930 3.595 -43, 14 -25,0B -27,0B RÜA{A) 7.456 7.396 5.305 3.525 ·O,BO -28,27 -33,55 RUB!Á 33.504 30.1B6 22.B74 26.B31 -9,90 -24,22 17,30 VEIGA [A) 35.B12 17.750 16.922 10.109 -50,44 -4,66 -40,26 VllAMARTÍN DE VALDEORRAS 22.824 16.122 B.B34 11.361 -29,36 -45,21 28,61 TOTAL 195.467 131.325 B9.720 93.737 -32,Bl -31,6B 4,4B TOT Al COMARCAL ·32,Bl -31,6B 4,4B TOTAL PROVINCIAL -22,B5 -2B, 12 12,53 TOT Al REXIONAL -22,32 -25,16 -0,17 CADRO 19. DATOS DE USOS DO SOLO EN 1990 MUNICIPIOS % TERRAS % PRADOS % TERRENO % OUTRAS DE CULTIVO E PASTIZAIS FORESTAL SUPERFICIES BARCO [O) 12,20 13,37 70,69 3,74 BOLO [O) 21,74 24,05 44, 16 10,05 CARBALLEDA 7,04 3,97 B5,67 3,32 LAROUCO 20,23 7,11 66,35 6,30 PETÍN 25,70 20,62 47,66 6,02 RÜA [A) 1B,B7 1,44 70,5B 9, 11 RUBIÁ 7,11 3,B9 Bl,99 7,01 VEIGA {A) 10,0B 13, 14 69,26 7,52 VILAMARTÍN DE VALDEORRAS 9,3B 2,03 74,25 14,34 TOTAL 11,35 9,76 71,B9 7,00 TOTAL COMARCAL 11,35 9,76 71,B9 7,00 TOTAL PROVINCIAL 16,90 11,55 65,33 6,22 TOT Al REXIONAL 19,49 12, 11 61,34 7,07 45 Análise socioeconómica GRÁFICO 8. USOS DO SOLO (1990) Cultivos COMARCA DE VALDEORRAS Pastos OURENSE GALICIA CADRO 20. SUPERFICIES OCUPADAS POLOS CULTIVOS AGRÍCOLAS, 1990 (1) MUNICIPIOS %ARBOLADA/ % CULTIVADA/ % S.A.U./ % CULTIVADA / % PRADERAS/ SUP. TOTAL SUP. TOTAL SUP. TOTAL S.A.U. S.A.U. BARCO (O) 3B,33 12,20 25,57 47,71 52,29 BOLO (O) 7,80 21,74 45,79 47,48 52,52 CARBALLEDA 16,84 7,04 11,01 63,97 36,03 LAROUCO 26,75 20,23 27,34 73,99 26,01 PETÍN 12, 11 25,70 46,32 55,48 44,52 RÚA (A) 27,79 18,87 20,31 92,89 7,11 RUBIÁ 5B,85 7, 11 11,00 64,66 35,34 VEIGA (A) 16,83 10,08 23.23 43,41 56,59 V!LAMARTÍN DE VALDEORRAS 11,50 9,38 11,41 82, 18 17.82 TOT Al COMARCAL 22,27 11,35 21, 11 53,78 46,22 46 Sistema productivo ---·-.. �·-·- CADRO 21. SUPERFICIES OCUPADAS POLOS CULTIVOS AGRÍCOLAS, 1990 (11) MUNICIPIOS %Secano/ % Regadío/ % Leñoso/ % Barbeito/ % Viñedo/ % Viñedo/ S.AU. S.A.U .. Sup. Cultivado Supe. Cultivada Sup. Cultivada. S.A.U. BARCO (O) 92,59 7,41 5B,57 B,29 58, 10 27,71 BOLO (O) 77, 15 22,85 21,90 5,68 21,90 10,40 CARBALLEDA 89,43 10,57 11,90 58,73 11,71 7,49 LAROUCO 99,07 0,93 66,53 18,53 66,53 49,22 PETiN 87,84 12,16 38,09 34,90 35,92 19,93 RÚA (A) 82,22 17,78 66,86 1, 18 64,06 59,51 RUBIÁ 83,36 16,64 43,81 19,89 43,53 28, 15 VEIGA (AJ 82, 13 17,87 0,17 13,94 0,17 0,07 VILAMARTIN DE VALDEORRAS 61,98 38,02 46,27 11,57 42,89 35,25 TOT Al COMARCAL 83, 12 16,88 27,27 19,43 26,60 14,31 % S.A.U. SOBRE SUPERFICIE TOTAL CJ 11º/o a 23°/o 23º/o a 35°/o -Máis de 35o/o MAPA ; % SUPERFICIE CULTIVADA SOBRE S.A.U. CJ 43% a60% 60°/o a 76°/o -Máis de 76% MAPA 6 47 Análise socioeconómica % LEÑOSO SOBRE SUPERFICIE CULTIVADA e 0°/o a 22°/o 22°/o a 45o/o -45% a67% MAPA 7 % BARBEITO SOBRE SUPERFICIE CULTIVADA e 1% a20% 20% a40% -Máis de 40% MAPA S % VIÑEDO SOBRE SUPERFICIE CULTIVADA e 0% a22% 22% a44% -Máis de 44% MAPA 9 48 Sistema productivo % VIÑEDO SOBRE S.A.U. D Oo/o a 20°/o 20o/o a 40o/o -Máis de 40°/o % SUPERFICIE ARBORADA SOBRE SUPERFICIE TOTAL LJ 8% a25°/o 25% a 42°/o -Máis de 42°/o %SUPERFICIE CULTIVADA SOBRE SUPERFICIE TOTAL 49 o 7% a13% 13o/o a 19o/o -Máis de 19% MAPA 10 MAPA U MAPA 12 O resto do emprego (un 43%) xérao o 90% das empresas con menos de 25 traballadores, co que a pequena dimensión das mesmas é máis ca evidente. caracterizándose polos se guintes factores: 1.- Estreita relación cos recursos da Co marca. 2.- Ampla presencia do subsector da piza rra, que deu lugar a pequenas e media nas empresas, aínda que teñen un alto grao de variabilidade polo seu funciona mento coxuntural (anos de gran de manda e outros de crise). 3.- O subsector da industria agroalimentaria está formado por empresas de pequeno tamaño. Destacan as cooperativas vitivi nícolas, que acadaron unha importante mellara na elaboración do viño, que posúe denominación de orixe pola súa calidade e afamado prestixio, senda este un dos factores estratéxicos para o de senvolvemento da Comarca. 4.- O subsector da madeira tamén xerou empresas de pequeno tamaño, derivadas da explotación dos recursos forestais. Así e todo é un aproveitamento que tan só abrangue as primeiras fases da trans formación (aserradeiros). 5.- Os transformados metálicos. principal mente adicados a actividades vencelladas á construcción, completan a estructura sectorial da Comarca. Polo que se refire ó solo industrial, está prevista a construcción do parque empresarial da Raña no Barco, xestionado pala COTOP e Xestur-Ourense. É un terreo en parte comunal, á beira do Sil, e que actualmente se atopa en proceso de deslinde. Unha parte deste solo é industrial e a outra está prevista para residen cias de tipo social. Ademais, prevese unha 56 Anátise socíoeconómica franxa de 100 metros de zona verde e protec ción de leitos. PARQUE INDUSTRIAL O Barco-Vilamartín 4.2.4.- SECTOR TERCIARIO M' 450.000 Este sector presenta. en xeral, unha estruc tura atomizada, porque corresponde en gran parte a pequenos establecementos familiares, pero ó seren moi numerosos, fu ncionan como importantes xeradores de emprego local, aínda que sempre de carácter básico. Dentro do sector, as empresas agrupadas baixo os epígrafes de Comercio e Servicios con centran á terceira parte do total de empregos non agrarios de Valdeorras. A maior parte dos establecementos son pe quenos comercios, tendas de ultramarinos e de hostelería (bares), en xeral de carácter familiar e, en raras ocasións, aparece algún con máis de dez empregados. O número medio de traballa dores por empresa é de 4,2 para o Comercio, o que indica a existencia dalgúns establecemen tos con alto volume de emprego, sobre todo aqueles adicados ó comercio maiorista e cadeas de alimentación, que inciden na elevación deste ratio, certamente alto para unha zona do inte rior de Galicia. Completan este cadro os obra doiros de reparacións (concesionarios de auto móviles sobre todo). Non obstante. os centros de traballo con maior volume de emprego son os relacionados cos servicios sociais e sanitarios de iniciativa pública, con 5,3 empregos por empresa. Entre estes destaca unha Residencia de Anciáns (Vi lamartín) e o Hospital Comarcal (O Barco). Ademais. as capitales municipais concentran un certo número de empregos relacionados Sistema productivo coa Administración (persoal dos Concellos, sede de Partido Xudicial, centros de saúde. Axencias de Extensión Agraria, Oficina do INEM, etc.). ACl1VIDADES TERCIARIAS: EMPRESAS CON MÁIS DE 25 EMPREGOS CONCELLO E EMPRESAS O BARCO Coloniales Cruz, S.A. Talleres Meleiro, S.A. Hospital de Valdeorras ARÚA M. y A. Prieto, S.A. VILAMARTÍN DE VALDEORRAS Residencia de Anciáns ACTIVIDAD E Comerc. maior. Reparacións Sanidade Comerc. detall. Asist. Social EMPREGOS 162 31 190 35 48 CADRO 25. ESTRUCTURA SECTORIAL DO EMPREGO SECTORES EMPRESAS TRABALLADORES NÚMERO MEDIO N' EMPRES. % $/TOTAL N' TRABALLADORES % S/TOTAL TRABALLADORES INDUSTRIA 98 19,2 1660 43,3 16,9 CONSTRUCCIÓN 156 30,6 914 23,9 5,8 COMERCIO 105 20,6 442 11,5 4,2 SERVICIOS 151 29,6 814 21,3 5,3 TOTAL 510 100 3830 100 7,5 57 Andlise socioeconómica CADRO 26. ESTRUCTURA DO SECTOR SECUNDARIO SUBSECTORES EMPRES. < 10 TRAB. EMPRES. 10-24 TRAB. EMPRES. 25-50 TRAB. EMPRES. > 50 TRAB. N' EMP. N' TRAB. N' EMP. Ns TRAB. Nº EMP. N11 TRAB. Nº EMP. NQ TRAB. ENERXÍA.AUGA o o o o o o 250 EXTRACC..TRANSF. Extracción 10 26 7 JOB 9 339 6 458 Tansf. mineral 8 35 10 28 Química o 126 TRANSFOR. METALES 24 76 3 46 48 MANUFACTURAS 24 80 2 30 o o o o Alimentación 12 34 Madera 10 35 2 30 Resto 2 11 CONSTRUCCIÓN 134 411 17 270 4 136 97 Edif. Ob. Púb. 70 227 13 184 4 136 97 Canstr. lnmab. 11 39 2 61 !ns!. Monaxes 53 145 2 25 TOTAIS 200 328 30 464 15 551 9 931 CADRO 27. ESTRUCTURA DO SECTOR TERCIARIO SUBSECTORES EMPRES. < lOTRAB. EMPRES. 10·24 TRAS. EMPRES. 25·50 TRAB. EMPRES. > 50 TRAB. N' EMP. N' TRAB. N' EMP. N' TRAB. N' EMP. N' TRAB. N2 EMP. N' TRAB. COMERCIO 99 199 4 46 35 162 HOSTELERÍA 37 59 TALLERES 25 76 31 TRANSPORTES 32 84 2 36 FINANZAS-SEGUROS 6 12 ADM. SERV. SOCIAIS 33 85 3 44 2 78 2 295 OUTROS 8 14 TOTAIS 240 529 9 126 4 144 3 457 58 Sistema productivo GRÁFICO 10. ESTRUCTURA POR SECTORES DE ACTIVIDADE 21'% Construcción 21% 43�� COMARCA DE VALDEORRAS Construcción 914. Trabal!ad. Enerxía e Auga 250 Traballad. Transf. Metais 170 Traballad. Extracción Minerais 1.130Traballad. lnd. Manufactura 110 Traballad. O EMPREGO NO SECTOR SECUNDARIO 4.3.· ÁREAS DE MERCADO Aia agora analizouse desde un punto de vista estático a localización do sistema produc tivo comarcal. Con todo, estas actividades xeran unha serie de fluxos económicos, por mo tivos de traballo e de satisfacción de bens e ser vicios, que configuran áreas de atracción dos centros comarcais ou, polo contrario, de depen dencia doutros exleriores. O centro de mercado principal é O Barco, acrecentándose a súa atracción nos últimos anos, fu ndamentalmente debido á construcción do hospital da Seguridade Social. O núcleo da Rúa tamén desempeña unha función de centro de mercado, con respecto do 59 Hostelería Talleres 59 Traballad. 107Traballad. Transportes 120 Traballad. Finanzas-Seguros 12 Traballad. Admon-Serv. Sociais 502 Traballad. Comercio 42 Traballad. O EMPREGO NO SECTOR TERCIARIO seu propio concello e dos de Larouco e Petín. Os demais centros de mercado son de escasa entidad e. En conxunlo, obsérvase a evolución se guinte: -Algúns núcleos de poboación estan hoxe mellar dotados ca hai uns anos e, por ese mo tivo. non precisan desprazarense á cabeceira comarcal, senón para un comercio e uns servi cios de certa especialización. -Ponferrada (na limítrofe provincia de León) funciona como centro de mercado para a com pra dalgúns bens (maquinaria agrícola, electro domésticos, carbón,. .. ), sobre todo para os con cellos ruáis próximos como Rubiá. Análise socioeconón1ica O BARCO DE VALDEORRAS 60 Sistema productivo A recente instalación dun hipermercado está provocando unha importante alteración dos flu xos comerciais, polo que resulta decisivo que a Comarca se cuestione unha estratexia de com petencia comercial. -O concello da Veiga, que antes acudía a Viana, agora depende maioritariamente do Barco. -Para os servicios médicos especializados había que desprazarse a Ourense; agora, co 1-Iospital do Barco os traslados realízanse a este centro. -Nos servicios educativos correspondentes ós niveis de ensino medio, O Barco e A Rúa son os principais centros de atracción. AVEIGA -No sistema de intercambios da economía agraria tradicional, as feiras e mercados seguen a ser fu ncionais, aínda que perderan a importan cia anterior. Tamén neste aspecto, tivo lugar un fortalecemento da área de mercado do Barco. Todos estes cambios que se produciron nos desprazamentos débense ás novas localizacións no territorio dos servicios e equipamentos que, en xeral, tenden a ubicarse selectivamente nos núcleos maiores, e ó uso xeralizado do coche propio. Co gallo de fomenta-la atracción comercial do Barco, realízase un estudio de viabilidade económica dun centro comercial, por parte da Consellería de Industria e Comercio. CENTROS DE MERCADO (En función do núm. de relacións intercomarcais) CENTRO COMARCAL o CENTROS MUNICIPAIS MAPA16 61 4.4.- A POTENCIALIDADE TURÍSTICA Dentro das actividades económicas a desen volver, pode incluirse o turismo coma unha das que maiores posibilidades ofrecen. Así e todo, non ha de considerarse como a única solución ó escaso desenvolvemento económico dalgunhas áreas de montaña. Na meirande parte dos casos, desempeñará un papel de fonte de ingresos com plementaria a outras actividades -como as do sector primariopero, en calquera caso pode funcionar como factor de activación económica. Actualmente, non pode falarse de turismo na zona; o que existe é o veraneo dos emigran tes que viven fóra, no resto de España e no es tranxeiro; e aquel que se deriva de ser un lugar de paso no eixe O Barco-A Rúa. O número de establecementos turísticos au mentou nun 80º/o en tan só sete anos (19851992), aínda que hai que ter en conta que nos movemos en valores moi baixos. En canto ó nú mero de prazas, contabilízanse 164 prazas en 1992. Para o fomento do turismo da zona, han de terse en canta os seguintes factores: a) Necesidade de mellara-las infraestructu ras básicas e servicios (rede viaria, enerxía eléc trica, teléfono, alcantarillado, etc.). b) Preservación e fomento da caza e pesca fluvial, con grandes posibilidades pala existen cia dunha gran superficie forestal (monte baixo na súa meirande parte) e pola existencia de rios (tramos do Xares e Bibei non afectados polos embalses, nin con altos índices de contamina ción). c) Acondicionamento para o turismo rural e reh.abilitación urbana dalgúns pobos. sobre todo do interior montañoso e do patrimonio his tórico-artístico: santuario e núcleo das Ermitas, O Bolo. A Ponte. Xares e Castro (O Bareo). 62 Análise socioeconómica d) Fomento dos deportes náuticos coma o piragüismo e o remo, particularmente nos em balses de San Martiño (A Rúa-Petín) e Prada (A Veiga). e) Mellara dos accesos e preservación de es pacios naturais, de elementos ecolóxicos singu lares e de zonas de interese paisaxística e xeo morfolóxica: área de Pena Trevinca (con apoio nunha zona deportiva de montaña e pegadas de glaciares) e o Teixidal (bosque de teixos): área das Ermitas e do ria Bibei; Se1Ta do Eixe e zona montañosa do Norte de Valdeorras. D Promoción de rutas ecuestres e de sende rismo, sobre todo nas zonas n1 encionadas do concello da Veiga e recuperación do camiño medieval (calzada e pontes) entre As Ermitas e a estrada Nacional 120 (O Barco-Ourense). g) Eliminación dos vertedeiros incontrolados. h) Mellara e adecuación das marxes das es tradas, con labores de coidado e limpeza das n1esmas, así como habilitación de zonas axardi nadas e miradoiros. i) Promoción de festas populares, coinci dindo con exposicións de artesanía local e pro ductos gastronómicos da Comarca de elevada calidade (viña, castañas, mel e outros que podan promocionarse). j) Creación dun Museo de Valdeorras, pala singularidade e riqueza do patrin1onio histórico artistico da Comarca. k) Unha Oficina de Turisn10 no Barco e un Mapa de Promoción turística da Comarca. En resumo, a Comarca reúne excelentes condicións para o turismo rural {microclima fa vorable -con elevadas temperaturas e moitas horas de sol-, encaros, áreas de montaña, etc.), utilizando edificios de valor patrimonial ou ar quitectura popular convenientemente rehabili tada. É unha importante alternativa para os concellos menos desenvolvidos. Sistema productivo TEIXIDAL E PENA TREVINCA 63 Análise socioeconón1ica CADRO 28. EVOLUCIÓN NÚMERO DE PRAZAS ESTABLECEMENTOS 1985-1990· 1992 TIPO ESTABLECEMENTO NÚMERO DE ESTABLECEMENTOS COMARCA PROVINCIA GALICIA 19B5 1990 1992 1985 1990 1985 1990 HOTEIS > 3 ESTRELAS o o 1 4 4 46 56 HOTEIS < 3 ESTRELAS 1 1 1 1 1 97 157 HOSTAIS > 3 ESTRELAS o o o o o 6 4 HOSTAIS < 3 ESTRELAS 4 6 7 66 84 442 509 OUTROS ALOXAMENTOS o o o 2 3 33 23 CAMPINGS o o o 1 3 42 64 TOTAIS 5 7 9 74 95 666 Bl3 % INCREMENTO 80,00 28,37 22,07 CADRO 29. EVOLUCIÓN NÚMERO DE PRAZAS TURÍSTICAS 1985-1990-1992 TIPO ESTABLECEMENTO NÚMERO DE PRAZAS COMARCA PROVINCIA GALICIA 1985 1990 1992 1985 1990 1985 1990 HOTEIS > 3 ESTRELAS o o 29 192 224 3.934 4.717 HOTEIS < 3 ESTRELAS 35 35 49 352 402 3.195 4.642 HOSTAIS > 3 ESTRELAS o o o o o 18B 186 HOSTAIS < 3 ESTRELAS 46 71 86 1.067 1.345 7.474 8.873 OUTROS ALOXAMENTOS o o o 50 80 820 943 CAMPINGS o o o 345 734 10.722 20.805 TOTAIS 81 106 164 2.006 2.785 26.333 40.166 % INCREMENTO 102,46 38,B3 52,53 64 Sislen1a productivo CADRO 30. EVOLUCIÓN DO NÚMERO DE ESTABLECEMENTOS E PRAZAS TURÍSTICAS POR MUNICIPIOS, 1985-1990-1992 TIPO DE ESTABLECEMENTO ESTABLECEMENTOS PRAZAS 1985 1990 1992 1985 1990 1992 BARCO (O) HOSTAIS > 3 ESTRELAS o o l o o 29 HOSTAIS < 3 ESTRELAS 2 2 3 30 34 49 TOTAIS 2 2 4 30 34 78 CARBALLEDA HOSTAIS < 3 ESTRELAS o l l o 9 9 TOTAIS o l l o 9 9 RÚA (A) HOSTAIS > 3 ESTRELAS l l 1 35 35 49 HOSTAIS < 3 ESTRELAS 2 3 3 16 28 28 TOTAIS 3 4 4 51 63 77 GRÁFICO 11. EVOLUCIÓN DA OFERTA TURÍSTICA NA COMARCA DE VAI.DEORRAS % evolución 60 -.-���������������������--, 40 20 o 1985 -1990 1990 -1992 1 • Prazas .. Establecementos 1 65 mente. Curiosamente, é neste grupo onde se produce a maior demanda de pastos de traballo de carácter técnico-profesional e, por isa. cóm pre potenciar moito máis o campo da Forma ción Profesional. O segundo grupo, con taxas de paro máis elevadas, correspóndese cos estudios de Ter ceiro Grao. Pero, facendo un estudio pormeno rizado, encontrariamos que os profesionais de estudios medios son os que menos paro teñen, debido ás súas carreiras técnicas e soamente os estudiantes de maxisterio encherian esta infor mación. Mentres que o volume de paro dos titu lados superiores é maior e se enchen polos uni versitarios de carreiras de letras que. neste país, aínda son elevados. Dentro <leste grupo de terceiro grao habería que dicir que as taxas de subemprego son altísimas. Por iso, aínda que apareza coma o segundo grupo con máis paro, en realidade, non é tan real, xa que adoitan estar traballando (subemprego). Así e todo, nos dous primeiros grupos (analfabetos e primeiro grao), as taxas son inferiores a Galicia entre 4-5 puntos o que é positivo de cara ó desenvolve mento da Comarca. 4.5.2.4.- ESTRUCTURA DO PARO POR SEXO A priori caberia destacar que as taxas de paro femininas son superiores ás taxas de paro masculinas en tódolos grandes grupos de idade. Comparando estas taxas de paro por sexo con respecto das do total municipal, as taxas de paro feminino o superan con diferencia. Profundizando en todo o anterior, cómpre ter en canta que en Galicia, desde hai uns oito anos, a taxa de paro masculino non aumenta considerablemente, mentres que si crece cons tantemente a taxa de paro feminino debido á inserción da muller no medio laboral. 72 Análise socioeconómica Con anterioridade, dun modo absoluta mente maiorttario, as mulleres do secundario e terciario pasaban a fo rmar parte ou ben da po boación pasiva {labores do fogar), ou coma su bempregadas no sector prin1ario. A diferencia, con todo, entre as taxas de ac tividade entre homes e mulleres é aínda moi grande (61,06% e 28,51% respectivamente) polo que a inserción destas no mercado laboral é aínda moi débil na Comarca. 4.5.2.5.- ESTRUCTURA DO PARO POR IDADE Destaca claramente que o grupo con maiores taxas de paro é o dos situados entre 16-24 anos (27,550/o na Comarca), inferior a Ourense (30,31 %) e Ga!icía (34,05%). Estas laxas de paro xuvenil son máis baixas que as rexistradas en España, que as ten máis altas có resto dos países comunitarios, agás Portugal e Grecia. Despois, séguelle o grupo de 25-54 anos, co 15,38% en Valdeorras, 13,00% en Ourense e 13,91º/o en Galicia. 4.5.3.- MEDIDAS PA RA FOMENTA-LO EMPREGO A pesar de que estadisticamente xa se co mentara que a taxa de paro é inferior á media provincial e galega, a súa tendencia ó incre mento, a situación de subemprego, o baixo nivel de renda e o grao de desenvolvemento eco nómico xeral da con1arca, fan necesarias unha serie de medidas e axudas que posibiliten a adecuación da poboación comarcal a un mer cado laboral moderno e competitivo. Entre elas, seria útil aplica-las seguintes: -Actuacións da Xunta a cargo de programas europeos, para a impartición de cursos específi cos e relacionados coas potencialidades endóxe- Sistema productivo CADRO 38. TAXA DE ACITVIDADE POR GRANDES GRUPOS DE IDADE (1991) MUNICIPIOS Mulleres Mulleres Mulleres Mulleres Homes Homes Homes Homes Total Tato! Total Total 16-24 25-54 >=55 TOTAL 16-24 25-54 >=55 TOTAL 16-24 25-54 >=55 TOTAL BARCO {O) 34,52 43,39 73,39 30,08 53, 11 94,02 29,42 67,95 43,56 68,89 17,55 48,54 BOLO {O) 45,24 31,84 15, 16 22,25 73,63 89,53 15,65 45,58 60,00 63,80 15,38 33,77 CARBALLEDA 39,22 49,66 16,21 33,33 66,67 92,61 25,06 62,69 54,60 72,46 20,36 48,31 LAROUCO 31,43 38, 10 20,40 26,25 46,88 92,38 33, 12 55,78 38,81 68,25 25,98 40,39 PETiN 30,00 40,41 12,23 23,B2 51,95 91,71 19,75 53,76 40,76 67,56 15,44 37,99 RÚA {A) 25,07 32,28 9,07 22,33 41,02 92,21 30,32 62,94 33,03 62,84 18,81 42,22 RUBIÁ 39,47 45,51 18,46 29,60 49, 12 89,34 22,22 50,83 44,30 69, 17 20,23 40, 18 VElGA {A) 33,78 57,87 24,39 33,46 69, 12 95,09 35,68 60,33 50,70 79,88 29,41 46,68 VllAMARTiN DE VALDEORRAS 37,93 49,86 19,B7 33,54 58,08 88,79 24,02 57,33 48,72 70,98 21,78 45,55 TOTAL 33,94 42,26 14,D4 28,51 54,04 92,50 26,57 61,09 44,05 68,45 19,78 44,54 MEDIA COMARCAL 33,94 42,26 14,04 28,51 54,04 92,50 26,57 61,09 44,05 68,45 19,78 44,54 MEDIA PROVINCIAL 34,34 47,99 19,07 32,84 52,05 92, 14 32,73 62,07 43,37 70,04 25, 11 43,76 MEDIA REXIONAL 35,68 47,22 16,57 33,58 52,43 93, 14 33, 18 66,36 44,19 70,07 23,72 49, 18 CADRO 39. POBOACIÓN PARADA E TAXA DE PARO POR GRUPOS DE IDADE. (1991) MUNICIPIOS Pobooción de 16 o 24 anos Pobooción de 25 a 54 anos Pobooción de 54 e mái:; anos Porados Taxa de Parados Taxa Paradas Taxa Parados Taxa Totais Paro BARCO [O) 1,4 26,49 365 12,46 57 12,67 586 14,65 BOLO [O) 45 42,B6 115 36,05 26 15,B5 186 31,63 CARBALLEDA 21 11,05 49 7,16 20 10,99 90 8,52 LAROUCO 7 26,92 11 8,53 4 4,44 22 8,98 PETiN 35 54,69 88 31,77 17 19,77 140 32,79 RÚA [A) 66 29,86 203 16,65 33 12, 13 302 17,64 RUB!Á 44 43,56 102 21,75 38 18, 18 184 23,62 VEIGA [A) 15 20,83 36 9,35 8 2,84 59 7,98 VllAMARTiN DE VALDEORRAS 30 19,74 103 18,39 23 11,92 156 17,24 TOTAL 427 27,55 l.072 15,38 226 11,72 1.725 16,51 MEDIA COMARCAL 27,55 15,38 11,72 16,51 MEDIA PROVINCIAL 30,31 13,00 8,33 14,28 MEDIA REX!ONAL 34,05 13,91 9,48 16,34 73 nas da comarca (vitivinicultura, gandería, api cultura, explotación forestal, etc.), así coma para o fomento da formación ocupacional para a aprendizaxe e reciclaxe laboral necesaria. -Realización de convenios empresarios Xunta para a contratación de alumnos en prácticas, co fin de adquiriren experiencia no traballo e integrárense máis fá cilmente no mer cado laboral. Tamén sería moi útil a implanta ción dun sistema dual de aprendizaxe que adaptase o sistema educativo ó laboral, me diante a combinación de clases teóricas co tra ballo nas empresas. Todas estas medidas, así e todo, deben con siderarse complementarias e nunca unha solu ción definitiva, que dependera, sobre todo, dou tros condicionantes que deben considerarse prioritarios. 4.6.· SÍNTESE DA ESTRUCTURA ECONÓMICA A Comarca presenta dentro do contexto pro vincial e galega as seguintes características: Un sector primario centrado no cultivo da vide e a gandería {esta última sobre todo na Veiga); os principais problemas que se cuestio nan son: -Non hai concentración parcelaria. Nalgúns casos se pediu, pero está parada {tan só hai concentradas 160 hectareas en toda a Co n1arca); neutros, débese a que o medio natural ofrece serios inconvenientes e non resulta axei tado realizar este investimento. -Necesidade de n1ellora da explotación fo restal mediante a repoboación, a mellara das pistas forestais e a prevención de incendios. Nesta Comarca, a repoboación debería facerse con especies autóctonas preferentemente. 74 Análise socioeconómica -Conseguir unha rnellor comercialización para os productos agrícolas, principalmente o viño, a castaña e o mel; así corno ve-las posibi lidades de fomenta-los cultivos de harta e froi teiras. -Mellora de infraestructuras, especialmente a rede de tendido eléctrico. -Hai que fomenta-lo asociacionismo nos sectores productivos, especialmente na forn1a ción de pequenos empresarios. -A man de obra agrícola está envellecida, pero isto ocorre en toda Galicia e a súa solución é dificil. O sector secunda1io, de alta significación na comarca, está relacionado co potencial en dóxeno nos casos da pizarra e da enerxía ( cen trais hidroeléctricas), a planta de carburos e o sector da construcción. En canto a actividade louseira, que serve para o desenvolvemento da zona, debería bus car novos xacementos, facer tratarnento de resi duos e intentar unha n1aior racionalización e aproveitamento dos cascotes. É necesaria, para o desenvolvernento indus trial, a mellara das infraestructuras e a crea ción de solo industrial. A isto haberla que en gadi-lo posible fomento da artesanía: cantería na Veiga, cera.mica en Petin e O Barco, cobre e madeira no Barco, mediante feiras e liñas de producción e comercialización axeitadas. O terciario atópase concentrado no Barco e, en menor medida, na Rúa, onde se localizan os senricios administrativos e cornerciais da Co marca, unido ó hospital do Barco. O seu crece mento futuro depende, en boa medida, do de senvolvemento dos dous subsectores menciona dos anteriormente, da ampliación de dotacións coma os servicios sociais, asistenciais e educa tivos, do turismo e de lograr unha axeitada competitividade do comercio local. Sislen1a productivo É importante a economia de exportación que atrae ingresos do exterior con base nas lou sas, viña, mel e castañas. -A cualificación dos recursos humanos pre senta tamén características favorables, pero cómpre acelera-los cursos de fo rmación. -Hai un forte contraste entre as áreas de economía diversificada e máis evolucionada (O Barco e A Rúa), as especializadas en lousa (Carballeda e Vilamartin) e as menos desenvol vidas de base económica agraria (o resto do te rritorio). Por isa, hai que introducir accións compensatorias, principalmente turismo rural. -A Comarca relaciónase funcionalmente con Ourense (administración e servicios médicos) e O Bierzo-Ponferrada (maquinaria agrícola, elec trodomésticos, etc.), polo que se conslitúe nunha comarca-ponte entre ambas zonas, pero 75 o aillamento fai que algunhas actividades ter ciarias (distribución) se localicen fóra da Co marca cando poderían internalizarse con me llara da accesibilidade e da oferta de solo em presarial, e non só industrial. -Pode esquematizarse unha clasificación funcional dos concellos que representa unha aportación importante á hora de prioriza-los re cursos económicos dos mesmos. -Agrícolas: Larouco, Petin, Vilamartín. -Gandeiro-forestal e turismo rural: A Veiga -Agrícola, gandeiro e turismo cultural: O Bolo -Agrícola, gandeiro e forestal: Rubiá -Industrial: Carballeda -Industrial e comercial: O Barco -Comercial e agrícola: A Rúa Anólise socioeconórnica RUBIÁ 76 5. HÁBITAT E CALIDADE DE VIDA Incluíronse neste capítulo un conxunto de indicadores de tipo económico, vivenda, servi cios e equipamentos (educativos, culturais, sa nitarios, etc.). planeamento urbano, infraes t1ucturas e medio ambiente, que normalmente son utilizados para, globalmente, dar unha imaxe de cómo está o nivel de desenvolvemento e benestar dos habitantes da Comarca. 5.1.-lNDICADORES ECONÓMICOS En tódolos indicadores económicos que aquí se presentan (licencias comerciais, camións, teléfonos e entidades financeiras}, a Comarca de Valdeorras está por riba da súa provincia e de Galicia, excluíndo os teléfonos. Pero tamén está claro que hai diferencias in ternas. Os municipios do Barco e A Rúa, siste máticamente, sitúanse -unha vez máismoi por riba dos valores medios comarcais. Estes nú cleos son os principais centros da Comarca, sendo neles onde se polariza a actividade eco nómica. Carballeda úneselles en indicadores coma teléfonos e camións (transporte de lousas) en razón da súa actividade industrial. Os res tan tes municipios teñen unha importancia n1oito menor. CADRO 40. DATOS DE LICENCIAS COMERCIAIS POR 1.000 HABITANTES EN 1991 MUNICIPIOS POBOACIÓN LICENCIAS LICENCIAS LICENCIAS LICENCIAS LICENCIAS TOTAL 91 ALIMENTACION RESTO TOTAIS ALIM. * l .000 hob. RESTO * 1 .000 hob. BARCO {O) 10.349 111 220 331 10,73 21,26 BOLO {O) 1.890 11 9 20 5,82 4,76 CARBALLEDA 2.575 23 19 42 8,93 7,38 LAROUCO 670 o o o 0,00 0,00 PETiN 1.225 8 11 19 6,53 8,98 RÚA fA) 4.909 71 111 182 14,46 22,61 RUBIA 2.154 12 14 26 5,57 6,50 VEIGA (A), 1.593 9 16 25 5,65 10,04 VILAMARTIN DE VAlDEORRAS 2.344 23 13 36 9,81 5,55 TOTAL 27.709 268 413 681 9,67 14,90 TOT Al COMARCAL 27.709 268 413 681 9,67 14,90 TOTAL PROVINCIAL 347.538 3.423 5.150 8.573 9,85 14,82 TOTAL REXIONAL 2.696.398 28.528 36.764 65.292 10,58 13,63 77 Análfse socioeconómíco CADRO 41. CAMIÓNS POR MIL HABITANTES EN 1991 MUNICIPIOS POBOACIÓN NUMERO N' CAMIÓNS TOTAL 91 CAMIÓNS * 1.000 HABIT. BARCO (O) 10.349 493 47,64 BOLO (O) l.890 51 26,98 CARBALLEDA 2.575 2B5 110,68 LAROUCO 670 o 0,00 PETÍN l.225 38 31,02 RÜA (A) 4.909 266 54, 19 RUB!Á 2.154 60 27,86 VEIGA (A). l.593 49 30,76 VllAMARTIN DE VALDEORRAS 2.344 104 44,37 TOTAL 27.709 l.346 48,58 TOTAL COMARCAL 27.709 l.346 48,58 TOTAL PROVINCIAL 347.538 l 2.7B4 25,47 TOTAL REXIONAL 2.696.398 64.14B 23,79 CADRO 42. TELÉFONOS POR MIL HABITANTES EN 1991 CADRO 43. FACTIJRACIÓN TELEFÓNICA EN 1989 MUNICIPIOS Pobooción Número Número Telf. MUNICIPIOS Pobooción 89 Facturación tlf. Facturación tlf total 91 teléfonos • 1ooo hb total miles de pis. • 1ooo hb BARCO {O) 10.349 3.098 299,35 BARCO {O) 10.922 146.729,20 13.434,28 BOLO (O) l.890 109 57,67 BOLO {O) 2.990 10.858,00 3.631,44 CARBALLEDA 2.575 680 264,08 CARBALLEDA 3.334 29.049,90 8.713,23 LAROUCO 670 o 0,00 LAROUCO 881 10.518,70 11.939,50 PETÍN l.225 164 133,88 PETÍN l.482 4.836,20 3.263,29 RÜA (A) 4.909 1.760 358,53 RÜA (A) 5.318 71.218,10 13.391,90 RUBIÁ 2.154 20B 96,56 RUBIÁ 2.967 13.479,00 4.542,97 VEIGA (A) l.593 lBl 113,62 VEIGA (A) 3.135 9.862,20 3.145,84 VILAMARTÍN DE VILAMARTÍN DE VALDEORRAS 2.344 517 220,56 VALDEORRAS 3.021 15.875,70 5.255, 11 TOTAL 27.709 6.717 242,41 TOTAL 34.050 312.427,00 9.175,54 MEDIA COMARCAL 27.709 6.717 242,41 MEDIA COMARCAL 9.175,54 MEDIA PROVINCIAL 347.538 83.737 240,94 MEDIA PROVINCIAL 8.337,70 MEDIA REXIONAL 2.696.398 771.589 286, 16 MEDIA REXIONAL 11.167,26 78 Hábitat e calidade de vida CADRO 44. ENTIDADES FINANCEIRAS MUNICIPIOS POBO ACIÓN OFICINAS TOTAL 91 BANCARIAS SS BARCO (O} 10.349 11 BOLO (O} 1.890 1 CARBALLEDA 2.575 4 LAROUCO 670 o PETÍN 1.225 o RÚA (A} 4.909 7 RUBIÁ 2.154 o VEIGA (AJ 1.593 VILAMARTÍN DE VALDEORRAS 2.344 o TOTAL 27.709 24 MEDIA COMARCAL 27.709 24 MEDIA PROVINCIAL 347.S38 233 MEDIA REXIONAL 2.696.398 1.418 Quizáis o indicador menos diferenciador sexa o de entidades de crédito e aforro. A difu sión destes establecementos e o reducido nú mero de habitantes nas áreas máis rurais fan que a ratio entidade/1000 hab., sexa pouco in dicativo da situación económica real. Polo tanto, a polarización territortal das acti vidades económicas está moi acusada en Valde orras. De feito, existen dous centros diversifica dos {O Barco e A Rúa), ós que se une a zona louseira de Carballeda, que configuran a área económicamente activa da Comarca. 5.2.-INFRAESTRUCTURAS Constitúe a base de todo relanzamento e de senvolvemento económico posterior. Analizaré molas por separado. 5.2. 1. -INFRAESTRUCTURAS DE TRANSPORTE E COMUNICACIÓNS A Con1arca posúe un forte potencial de de senvolvemento pala súa posición nun dos prtn79 OFICINAS BANCO E CAIXA CAIXAS 88 • 1.000 HAB. 3 1,35 1 1,06 2 2,33 1 1,49 o º·ºº 2 1,83 2 0,93 2 1,88 2 O,SS 15 1,41 15 1,41 160 1, 13 698 0,78 cipais eixes de acceso a Galicia. Se se potencia, pode favorece-lo turismo rural e o comercio ex tertor. A rede viarta artéllase dun xeito xerárquico; en prtmeiro lugar, figura a conceptuada como autovia no recente Plan de Estradas de Galicia, que é a actual N-120. Esta desempeña o papel de eixe de crecemento demográfico e econó mico. En segundo lugar de importancia, figura a estrada primaria básica que une o núcleo de Petín con Viana do Bolo e A Gudiña Os municipios da Veiga, Petín, Carballeda, Rubiá e O Bolo teñen unha situación pertfértca e malas estradas. A media comarcal de estradas con bo firme tan só é de 12,57o/o, moi por debaixo da media rexional e nacional {24,40º/o e 33, 13°/o respecti vamente). As estradas principais suscitan, con todo, problemas graves de trafico na maioría dos mu nicipios polos que pasan e existen ademais nú cleos urbanos nos seus arredores. Tal é o caso do Barco, Vilamartín. A Rúa, Petín e Carba- Heda. A mellora das principais infraestructuras viarias potenciaría en gran medida o desenvol vemento incipiente da Comarca. Especialmente grave é a situación da estrada de acceso ós xa cementos de lousa. O ferrocarril é tamén de gran importancia nas comunicacións extracomarcais ó ubica rense as estacións do Barco e A Rúa. A creación dun eixe ferroviario rápido de acceso a Galicia fará -no futuroda Comarca, unha área prefe rente. O transporte nesta Comarca está organizado mediante os seguintes medios: a) Transporte de viaxeiros por autobús. Tó dolos municipios cantan con este transporte. Comunícanse con toda Galicia a través de Ou rense e Santiago. Tamén teñen comunicación coas liñas nacionais. Desde a Comarca obsér vanse tres expansións cara a outras tantas zonas: Quiroga, Monforte, O Bolo, Viana, A Gu diña e Ponferrada. b) Empresas de transporte de mercancías. Só teñen estas empresas (aínda que logo per corran outras zonas): O Barco. A Rúa (coma os Análise socíoeconómico máis importantes), e A Veiga (quizáis pola súa posición periférica). A recepción de emisións de televisión pode considerarse aceptable para o primeiro canal e Frecuencia Modulada, mentres que presenta deficiencias na TV2 e TVE nalgúns municipios (O Barco, Carballeda, Petín e Rubiá) . 5.2.2.· OUTRAS INFRAESTRUCTURAS Con respecto dos valores medios de Galicia e España, a Comarca supera a ambas na dota ción de infraestructuras, como alumeamento, pavimentación en solo urbano e acometidas de auga potable por vivendas. As deficiencias máis usuais corresponden á rede de sumidoiros, considerada en bo estado en só o 33,33°/o dos casos. Por municipios presentan carencias supe1io res á media aqueles onde se asentan os núcleos urbanos máis importantes (O Barco e A Rúa}, particularmente na rede de sumidoiros e pavi mentación por vivencia. CADRO 45. ESTADO DAS ESTRADAS MUNICIPIOS BARCO (O) BOLO (O) CARBALLEDA LAROUCO PETÍN RÚA (A) RUBIÁ VEIGA (A) VILAMARTÍN DE VALDEORRAS TOTAL MEDIA COMARCAL MEDIA PROVINCIAL MEDIA REXIONAL KM. TOTA!S 78,20 94,80 34,40 44,70 36,60 91,60 99,90 99,90 580, 10 KM. ANCHO > 7 M. 5,80 0,00 10,30 3,30 12,50 15,50 0,00 12,70 60, 10 80 KM. %KM. BO FIRME ANCHO > 7 M. 18,80 7,42 0,00 0,00 9,90 29,94 3,30 7,38 12,50 34, 15 15,50 16,92 0,20 0,00 12,70 12,71 72,90 10,36 % 10,36% 9,00 % 11,03 % %KM. BO FIRME 24,04 0,00 28,78 7,38 34, 15 16,92 0,20 12,71 12,57 % 12,57 % 24,40 % 33, 13 % Hdbital e calidade de vida QUIROGA MONFORTE LAROUCO / ,>/\ �· \ ·- / '-o�u=R�EN"'S�E-· -, I .;' © / OBOLO ' 1 \ \ I ' . ... . =-·· ·· .. . .. ······ cr:f PRADA 0 AVEIGA a OULEG0°0' PONFERRADA • '·-· ......... 0 ., CARBALLEDA • \ �. '· © CASAIO REDE VIARIA PROPOSTA NO DOCUMENTO DE SÍNTESE DO PLAN DE ESTRADAS DE GALICIA (DEC./1990) REDE ESTATAL Vía rápida ou autovía Resto rede MAPA 17 81 REDE AUTONÓMICA Primaria básica Primaria complementaria Primaria secundaria 5.3.- VIVENDA E PLANEAMENTO URBANO. No presente apartado faise referencia ó par que de vivendas e ó estado do planeamento ur bano existente nos municipios que conforman a Comarca. 5.3.1.- PA RQUE DE VIVENDAS Nesta Comarca, a maioria das vivendas son principais. Neste aspecto pouco difire do que é común á provincia e a Galicia. As vivendas secundarias pertencen, xeral mente, á poboación emigrada a outros lugares de España, ó estranxeiro ou ó resto de Galicia, que pasa o verán en Valdeorras. Estas viven das son as que tiñan antes de marchar ou ben de nova construcción, porque parte dos aforres dos emigrantes se canalizaron cara á construcAnálise socioeconómico ción. Non son habituais as casas para fin de semana. As vivendas desocupadas adoitan ser pisos de recente constn.icción, particulannente no Barco (25,60% do total de vivendas) e Carballeda (24,80º/o), nos que se experimenta unha maior ex pansión residencial. Neutros municipios, normal mente son casas rurais e, na maioría dos casos, están nun estado de deficiente consenración. Segundo os cuestionarios, parece que a de manda de vivenda está cuberta polo parque existente, aínda que se constata un exceso de oferta, sobre todo no Barco, pero faltan -como en todas partesvivendas sociais. O maior problema é a desorde nas construc cións, a mistura de usos residenciais e produc tivos de xeito indiscriminado e a deficiente cali dade do deseño. Como veremos despois, isto re laciónase ca babeo nivel de planeamento urba nístico existente. CADRO 52. VIVENDAS E A SÚA CLASIFICACIÓN (1991) MUNICIPIOS VIVENDA VIVEN DA VIVENDA VIVENDA OUTRAS % VIVENDA TOTAL PRINCIPAL SECUNDARIA DESOCUPADA NON CONSTAN BALEIRA BARCO (O) 5.445 3.353 581 1,394 J 17 25,60 BOLO (O) J.458 776 540 142 o 9,74 CARBALLEDA l.246 895 40 309 2 24,BO LAROUCO 474 266 138 70 o 14,77 PETÍN 772 445 193 134 o 17,36 RÚA (A) 2.545 J.602 481 462 o 18,15 RUBIÁ J. 161 814 157 JOB 82 9,30 VEIGA (A), J.567 688 586 290 3 lB,51 VILAMARTIN DE VALDEORRAS J. J 5 J 744 181 226 o 19,64 TOTAL 15.819 9.583 2.897 3. 135 204 J9,B2 MEDIA COMARCAL 15.819 9.583 2.897 3.135 204 19,82 MEDIA PROVINCIAL 185. 150 J 15. 176 30.513 36.560 2.901 19,75 MEDIA REXIONAL J. J 30.760 785.809 122.616 195.B02 26.533 17,32 88 1-Jdbilal e calidade ele vida GRÁFICO 14. EVOLUCIÓN DA DISTRIBUCIÓN DO PARQUE DE VIVENDAS NA COMARCA DE VAIDEORRAS 80 70 60 50 40 30 20 10 o Viven da Vivencia Viven da Principal Secundaria Baleira 5.3.2.- ESTADO DO PLANEAMENTO URBA NO - A VEIGA: sen planeamento. Actualmente Constitúe outro factor fundamental que in flúe na calidade de vida dos habitantes da Co marca. I-foxe en día non pode cuestionarse o desenvolvemento económico dun espacio deter minado sen ter en canta o marco dun docu mento urbanístico, no que ha de basearse toda planificación e ordenación do territorio Dos nove municipios, ningún posúe Plan Xeral de Ordenación Urbana, catro deles t.eñen Normas Subsidiarias, redactadas para o caso de Carballeda en 1979, e para os restantes entre 1985 e 1986; os demáis ríxense tan só palas normas de ámbito xeral aprobadas pola Xunta. A relación é a seguinte: -LAROUCO: sen planeamento. -RUBIÁ: sen planeamento. Actualmente en redacción: Normas Subsidiarias (1984). Equipo redactor Europe, S.A. Fase de tra mitación: avance (1985), aprobación ini cial ( 1986). 89 en redacción: Normas Subsidiarias (1985). Equipo redactor: Sergio Mascareñas. Fase de tramitación: aprobación inicial (1986). - VlLAMARTÍN: sen planeamento. Actual mente en redacción: Normas Subsidiarias ( 1984). Equipo redactor Sergio Mascare ñas. Fase de tramitación: non nos consta tramitación ningunha (1989). -PETÍN: Normas Subsidiarias (1985). Equipo redactor: Europe. - O BOLO: sen planeamento. Actualmente en redacción: Normas Subsidiarias (inicio en 1984). Equipo redactor Sergio Mascare ñas. Fase de tramitación: aprobación ini cial (1985). - A RÚA: Normas Subsidiarias.aprobadas en decembro de 1991 e publicadas en fe breiro de 1992. - O BARCO: Normas Subsidiarias (1986). Equipo redactor Chao e Garaizábal. -CARBALLEDA DE VALDEORRAS: Normas Subsidiarias (1979). Equipo redactor Ga· raizábal. Na actualidade, IDASA está re dactando a revisión e adaptación á LASGA. As Normas de Planeamento da X unta ( 1990) dividen o territorio galego en dú.as áreas, que se determinan en función do grao de complexi dade urbanística existente nos municipios que os inte�ran: 90 Análise socioeconómico Área 1: integrada polos municipios de com plexidade urbanística normal. Son tódolos da Comarca agás O Barco. Área 2: integrada polos que teñen un alto grao de complexidade urbanística; nesta co marca só se considera O Barco. En cada unha das mesmas aplicaráse a co rrespondente normativa reguladora de usos do solo e da edificación. tarouco Hábilal e calidade de vida 5.3.3.- PATRIMONIO HISTÓRICO-ARTÍSTICO A Comarca posúe un interesante patrimonio histórico-artístico, baseado fundamentalmente en igrexas e pazos. A conservación e restauración <lestes edifi cios e o seu contorno desempeña un imporINVENTARIO PATRIMONIO filSTÓRIC<J.ARTÍSTICO DO CONCEUO DO BARCO MONUMENTOS NACIONAIS: Fortaleza do Castro: Protéxese por Decreto do 22 de abril de 1949 (Ministerio de Educación e Ciencia). IGREXAS E CAPELAS: lgrexa de San Miguel (Xaguaza). lgrexa de Santa María (Santa María). lgrexa de San Martiño (Vilorla). lgrexa Parroquial (O Barco). Capela (Alixo). lgrexa de San Martiño (Alixo). lgrexa de Santa María (Castro). lgrexa de San Clemente (Cesuras). Capela (Entorna). Capela (Forcadela). Capela (Xagoaza). Capela (Millarouso). lgrexa (Santa María). lgrexa de San Miguel (Santigoso). lgrexa de Santa María (Vilanova). PAZOS: Castro Viloria INVENTARIO PATRIMONIO msTÓRIC<J.ARTÍSTICO DO CONCEUO DE CARBAILEDADE VAWEORRAS IGREXAS E CAPELAS: lgrexa de Santa María (Casaio). lgrexa (Carballeda de Valdeorras). Capela (Carballeda de Valdeorras). 91 tante papel como atracción turística, sendo os conxuntos das Ermitas, O Castro e o do Bolo os ruáis valiosos. Ademais de obras públicas (pontes, camiños) e edificios singulares {pazo de Viloria, por exemplo). Todo iso constitúe unha excelente base para crear un itinerario cultural. INVENTARIO PATRIMONIO msTÓRICO.ARTÍSTICO DO CONCEUO DO BOLO MONUMENTOS NACIONAIS: Santuario da Nasa Señora das Ermidas: Incoado expe diente de declaración de monumento histórico-artístico por Resolución do 16 de abril de 1982. tGREXAS E CAPELAS: lgrexa de San Xoán (Celavente). lgrexa de San Martiño (San Martiño). Capela (Vilaseco). lgrexa (Tuxe). lgrexa de Santa María (O Bolo). lgrexa (Buxán). Capela (Cambela). Capela (Celavente). lgrexa parroquiál (Chandoiro). lgrexa (Chao de Castro). lgrexa parroquial (Fornelos). lgrexa (Lentellaís). Capela (Lentellais-Otar de Pregos). lgrexa de Santa Cruz (Santa Cruz). lgrexa (Vilaseco). Capela (As Ermidas). INVENTARIO PATRIMONIO msTÓRICO.ARTÍSTICO DO CONCEUO DE LAROUCO IGREXAS E CAPELAS: lgrexa parroquial (Larouco). lgrexa de San Vicente (Portomouñsco). lgr'exa de Santa Mariña (Seadur). INVENTA RIO PATRIMONIO HISTÓRICO-ARTÍSTICO DO CONCELW DE PETÍN IGREXAS E CAPELAS: lgrexa de San Miguel (San Miguel de Mones). lgrexa de Santa María (Sta. María de Manes). lgrexa de San Paio (San Paio de Manes). lgrexa de Santa Olaia (O Monte). lgrexa parroquial (Petín). INVENTA RIO PATRIMONIO HISTÓRICO-ARTÍSTICO DO CONCELW DARÚA IGREXAS E CAPELAS: lgrexa (A Rúa). lgrexa de San Xoán (Roblido). Capela (San Xulíán). lgrexa (A Rúa). 5.4.- SERVICIOS EDUCATIVOS, SANITARIOS E SOCIAIS. Neste apartado analízanse os servicios edu cativos, sanitalios e sociais, prestando especial atención ó grao de cobertura dos mesmos sobre as necesidades da poboación. Andlise socioeconómico XACEMENTOS ARQUEOLÓXICOS: Xacemento "A Cigarrosa" (San Xoán de Roblido). INVENTARIO PATRIMONIO HISTÓRICO-ARTÍSTICO DO CONCELW DE RVBIÁ IGREXAS E CAPELAS: lgrexa (Cavas). lgrexa de San Miguel (Oulego). lgrexa (Porto-Real). lgrexa (Quereño). lgrexa da Concepción (Robledo). lgrexa (Rubiá). lgrexa (A Veiga de Cascallá). 5.4.1.- SERVICIOS EDUCATWOS A Comarca de Valdeorras ten o 9, 1 % dos Centros Preescolares da provincia de Ourense, o 8.7 % dos de EXB e o 10,3 %, 8,6 %, e 6,5 % dos Centros de BUP, FP e Educación Especial, respectivamente. A poboación comarcal supón CADRO 53. UNIDADES DE EDUCACIÓN MUNICIPIOS POBOACIÓN UNIDADES UNIDADES E.X.B. B.U.P. E F.P. FEITO E.X.B. B.U.P. E E.X.B. *1000 HB. * 1000 HB BARCO {O) 10,379 4 3 0,39 0,29 BOLO {O) 1,893 l o 0,53 0,00 CARBALLEDA 2,615 l o 0,38 0,00 LAROUCO 673 o o 0,00 0,00 PETÍN 1,225 o o 0,00 0,00 RÚA JA) 4,933 l 3 0,20 0,61 RUBIA 2,154 l o 0,46 0,00 VEIGA {A). 1,595 l o 0,63 0,00 VILAMARTIN DE VALDEORRAS 2,446 o 0,41 0,00 TOTAL 27,913 10 6 0,36 0,21 MEDIA COMARCAL 0,36 0,21 MEDIA PROVINCIAL 0,44 O, 15 MEDIA REXIONAL 0,51 O, 13 92 I-Ió.bttat e calidade de vida arredor do So/o da provincial. En consecuencia, a dotación da Comarca en centros educativos é aceptable a escala provincial. Se a referencia considerada na comparación é Galicia, non se pode facer esta xeralización. A poboación da Comarca de Valdeorras, que supón o 1,05% da poboación galega, está do tada co 0,9 o/o de Centros de Preescolar, o 1 º/o dos de EXB, o 0,8 ºAi dos de Educación Especial e o 1,57 % e 1,36 % dos Centros de BUP e FP, respectivamente. Só nos dous últimos casos hai unha dotación totalmente cuberta. Os déficits relativos prodúcense en EXB e Educación Especial, pero dada a evolución de mográfica, é preciso saber se a demanda futura vai xustificar novas actuacións. A lerrit.orialización dos servicios educativos amosa unha clara concentración nos principais núcleos -O Barco e A Rúa-, sobre todo a me dida que os centros son ruáis especializados (FP, BUP e Educación Especial). A estes dous núcleos únese o municipio de Carballeda, cunha dotación, neste aspecto, que destaca sobre os restantes. A poboación considera que este tipo de servicio mellorou nas últimas déca das e que se xeralizou cara a todo o territorio. En consecuencia, o nivel dotacional cobre per fectamente os mínimos. En relación coas actividades económicas da Comarca, espérase a in1plantación dun módulo na especialidade de etnoloxía, que podería apoiarse no Centro I+D proxectado. Tamén se concedeu ó Barco a construcción dun Centro de Formación Continua do Profeso rado, por un coste total de 45 Mili. de ptas. 5.4.2.-SERVICIOS SANITARIOS. Esta información fai referencia a centros de saúde de nivel básico. O nivel de dotación é si milar ó do contexto provincial. Con todo, esta Comarca ten unha dotación sanitaria moito máis importante, xa que conta cun Hospital Comarcal localizado no Barco (non figura nes tes datos). Este hospital centraliza o servicio da Comarca e mesmo das áreas próximas. Coa súa construcción, a mellara sanitaria da zona foi evidente (aínda que, no futuro, habería que po tencia-los servicios prestados). Hai que subliñar tamén que a percepción positiva foi xeralizada neste tipo de dotacións desde a década dos 80, CADRO 54. CENTROS DE SAÚDE, 1993 MUNICIPIOS BARCO (OJ BOLO (OJ CARBALLEDA LAROUCO PETÍN RÚA (AJ RUBIÁ VEIGA (AJ VILAMARTÍN DE VALDEORRAS TOTAL COMARCAL CENTROS CONSTRUiDOS CENTROS EN PROXECTO 6 93 aínda que seguen a demandarse máis centros de saúde de nivel básico. 5.4.3. -SERVICIOS SOCIAIS. Como pode observarse polos datos adxun1.os, os programas de atención ós distintos gru pos sociais non son suficientes, nin na Co marca nin na provincia ou en Galicia. Destacan os escasos servicios adicados a poboación ancián nun conxunto caracterizado polo envellecernento crecente da poboación. En xeral, é unha carencia da que a poboa ción é consciente, demandando específicamente centros de Terceira Idade e centros culturais para a xuventude. 5.5.- SERVICIOS DE LECER E ESPAREXEMENTO Existe unha boa dotación en toda a Comarca en canto a instalacións deportivas de propiedade pública, a maioría da Deputación Provincial. Os campos de fútbol son os máis frecuentes, pero Análise socioeconón1ico tamén hai polideportivos, pistas de tenis e pisci nas, sobre todo nos principais núcleos. As instalaciónes privadas son piscinas e algún ximnasio. Con todo, demándase unha n1 aior dotación <lestes servicios. Particular mente atractivo é o complexo deportivo de A Rúa, que pode considerarse coma un dos equi pamentos comarcais de maior calidade. 5.6.- OUTROS SERVICIOS DIVERSOS Neste apartado englobáronse a limpeza e re collida de lixo, bombeiros e matadoiros, dos que a poboación se atopa escasamente servida, aínda que O Barco e A Rúa, de novo, presentan os índices ruáis favorables. E de subliña-la existencia de vertedeiros in controlados de residuos sólidos urbanos que deberian ser tratados e reciclados nunha planta para tal fin de ámbito comarcal. Por outra banda, tan só existen mercados rnunicipais no Barco e A Rúa, pero non parece que se precisen outros. CADRO 55. DOTACIÓN DE SERVICIOS SOCIAIS EN 1986 MUNICIPIOS Atención Infancia Atención Atención Atención Atención Minorías Emerxencio Total Poboación Serv. Social Comunit. Xuvent. Minusvól. Drogad. Vel!ez Muller Étnicas Social Serv.soc. Feito 86 •1000 Hb. BARCO [O) l o o l o o o 3 9.920 0.30 BOLO [O) o o o o o o o o o 2.486 º·ºº CAR8ALLEDA o o o o o o o o o 3.082 0,00 LAROUCO o o o o o o o o o 789 0,00 PETÍN o o o o o o o o o l.397 0,00 RÚA [A) o 1 o o o o o o l 5.107 0,20 RUBIÁ o o o o o o o o o 2.697 0,00 VEIGA [A) VILAMARTÍN DE o o o o o o o o o 2.672 0,00 VALDEORRAS o o o o o o o 2.848 0,35 TOTAL 2 o o 2 o o o 5 30.998 0,16 MEDIA COMARCAL O, 16 MEDIA PROVINCIAL 0,19 MEDIA REXIONAL 0,19 94 Hábitat e calidad.e de vida CADRO 56. INSTAIACIÓNS PÚBLICAS CULTURAIS E DE ESPAREXEMENTO MUNICIPIOS POBOACIÓN NÚMERO NÚMERO PARQUES BIBLIOTECAS TOTAL PARQUES BIBLIOTECAS /1000 HB. /1000 GB BARCO (0) 9.920 3 0,30 0,10 BOLO (O) 2.486 CARBALLEDA 2.493 o 0,40 0,00 LAROUCO 789 l o 1,27 0,00 PETÍN l.992 o o 0,00 0,00 RÚA (A) 5.106 3 l 0,59 0,20 RUBIÁ 3.031 l o 0,33 0,00 VEIGA (A) 2.672 o 0,37 0,00 VILAMARTÍN DE VALDEORRAS 2.848 3 l,05 0,35 TOTAL 31,337 13 3 0,04 0,01 CADRO 57. LIMPEZA E RECOLIIDA DE LIXO MUNICIPIOS BARCO (O) BOLO (O) CARBALLEDA LAROUCO PETÍN RÚA !Al RUBIA VEIGA (A) VILAMARTÍN DE VALDEORRAS TOTAL POBOACIÓN TOTAL 9.920 2.4B6 2.493 7B9 1.992 5.106 3.031 2.672 2.B4B 31.337 CADRO 58. SERVICIO DE BOMBEIROS MUNICIPIOS PARQUE PERSOAL (SI/NON) PRANTILLA BARCO (O) SI BOLO (O) NON CARBALLEDA NON LAROUCO NON PETÍN SI RÚA (A) SI RUBIÁ NON VEIGA (A) NON VILAMARTÍN DE VALDEORRAS NON TOTAL 3,00 SI 33,33 % NON 66,67 % 95 POBOACIÓN %POBOACIÓN SEN RECOLLIDA AFECTADA 3.435 34,63 2.355 94,73 2.4B7 99,76 957 4B,04 109 2, 13 3.01 1 99,34 2.231 83,SO 2.153 75,60 16.73B 54,79 % CADRO 59. SERVICIO DE MATADOIROS MUNICIPIOS NÚMERO ESTADO CUMPRE MATADOIROS MATADOIROS NORMAS BARCO (0) l BEN SI BOLO (O) o CARBALLEDA l MAL NON LAROUCO o PETÍN o RÚA (A) l BEN NON RUBIÁ o VEIGA (A) o VILAMARTÍN DE VALDEORRAS o TOTAL 3 BEN 66,67 % MAL 33,33 % REGULAR 0,00 SI 33,33 % NON 66,67 % 5. 7.-NIVEL DE RENDA. En 1986 Valdeorras englobaba o 7 o/o da po boación provincial e xeraba arredor do 8 o/o da Renda Familiar Disponible. Isto indica que Val deorras ten relevancia económica sobre a pro vincia, mentres que en relación a Galicia se mantén máis ou menos á par (ca 1,07 o/o da po boación xera, o 1, 12 °/o da renda rexional}. Entre 1982 e 1986, a renda familíar tivo un incremento significativo (a pesetas constantes}, aínda que na segunda parte do período (! 98486), este crecemento está ralentizado. Da evolución da Renda Familiar /habitantes no periodo 1982-86 extráese coma conclusión que esta Comarca ten un incremento de Análise socioeconómico renda/habitantes maior có que teñen Galicia e Ourense, máis destacable no ámbito provin cial, por canto a tendencia en Ourense é decre cente. Son seis os municipios que teñen un menor desenvolvemento económico, a xulgar por este indicador; en todos eles, o seu nivel de renda é inferior á media comarcal e mesmo nalgúns -O Bolo e A Veigahai un decrecemento/ estancamento da renda/habitantes ó longo do periodo. Isto indica que hai que inducir novas actividades. Pode considerarse, polo tanto, que Valdeo rras é unha área emerxente na provincia, aínda que no interior do espacio comarcal hai marca dos contrastes. CADRO 60. RENDA POR HABITANTE E ANO MUNICIPIOS RENDA HB. RENDA HB. RENDA HB. RENDA 19B2 RENDA 1986 1982 1984 1986 / HABITANTE 81 /HABITANTE 86 BARCO (O) 3.492.650.000 4.211.900.000 4.482.500.000 38.054.587,06 45.186.491,94 BOLO (O) 717.730.000 617.140.000 669.710.000 28.975.777, 15 26.939.259,86 CARBALLEDA 1.4D5.88D.OOO l.763.34D.DOO 1.577.590.000 43.045.927,74 51. 187.216,09 lAROUCO 263.990.000 243.090.000 252. 970.000 26.773.833,67 32.062.103,93 PETÍN 433.690.000 376.950.000 386.940.000 26.853.869,97 27.697.924, 12 RÚA (A) 2.382.270.000 2.592.080.000 2.398.020.000 41.706.407,56 46.955.551,20 RU81Á 691.370.000 645.670.000 717.930.000 25.315.635,30 26.619.577,31 VEIGA (AJ. 766.060.000 644.340.000 395.840.000 26.172.189,69 26.041.916,17 VllAMARTIN DE VALDEORRAS 797. l 00.000 890.070.000 l.020.710.000 27.326.019,88 35.839.5336,52 TOTAL l 0.950.7 40.000 11.984.580.000 12.202.210.000 34.426.545,95 39.364.507,39 MEDIA COMARCAL 34.426.545,95 39.364.507,39 MEDIA PROVINCIAL 32.430.487,90 25.005.561, 15 MEDIA REXIONAL 36.044.368,38 36.001.169,72 96 Hábitat e calidade de vida MUNICIPIOS BARCO {O) BOLO {O) CARBALLEDA LAROUCO PETÍN RÚA {A) RUBIÁ VEIGA {A) VILAMARTÍN DE VALDEORRAS TOTAL MEDIA COMARCAL MEDIA PROVINCIAL MEDIA REXIONAL CADRO 61. RENDA FAMlllAR DISPONIBLE E MUNICIPAL (MIUÓNS DE PESETAS DO 82) RENDA HB. RENDA HB. RENDA HB. RENDA 19B2 19B2 1984 1986 / HABITANTE 81 3.492,65 4.211,90 4.482,50 380.504,41 717,73 617, 14 669,71 289.757,77 1.405,88 1.763,34 1.577,59 430.459,28 263,99 243,09 252,97 267.738,34 433,69 376,95 386,94 268.538,70 2.382,27 2.592,08 2.398,02 417.064,08 691,37 645,67 717,93 253.156,35 766,06 644,34 395,84 261.721,90 797, 10 890,07 1.020,71 273.260,20 10.950,74 11.984,58 12.202,21 344.254,64 344.254,64 324.304,88 360.443,68 RENDA POR HABITANTE E ANO, 1986 (EN MILES DE PTS) D MENOS DE 300 300·400 • MÁIS DE 400 MAPA21 97 RENDA 1986 /HABITANTE 86 451.864,92 269.392,60 511.872, 16 320.621,04 276.979,24 469.55,510 266.195,77 260.419,16 358.395,37 393.645,07 393.645,07 250.055,61 360.011,70