scieee Science in your language
[en] (orig)

Contacts, exchange and marble supply in Late Antique Ravenna and the port of Classe

Abstract

55

Read accessible full text

Contacts, exchange and marble supply in Late Antique Ravenna and the port of Classe

Author: Tůmová, Helena,Cirelli, Enrico
Publisher: Univerzita Karlova, Filozofická fakulta,Praha
Year: 2022
Source: https://dspace.cuni.cz/bitstream/20.500.11956/178773/1/Helena_Tumova_-_Enrico_Cirelli_55-88.pdf
Con ac s, exchange and ma ble supply in La e An ique
Ra enna and he po o Classe
Helena Tůmo á– En ico Ci elli
ABSTRACT
e a icle ocuses on he comme cial mechanism in La e An iqui y wi h special ega d paid o he La e An ique
sedes impe ii, Ra enna, and i s ma i ime po o Classe om he poin o iew o quali a i e and quan i a i e
analyses o ma ble and poe y impo a ion h ough long-dis ance ade wi hin he Medi e anean. In he 5 h
and 6 h cen u ies, Ra enna ep esen ed an impo an poli ical, comme cial, and cul u al cen e, in ol ed in
in e egional sea ade h ough i s po o Classe, and ep esen ed asigni ican p oduc ion and edis ibu i e
cen e. e esea ch is based on a chaeological ma e ial e idence: he p o enance and quan i y o impo ed
s one a e ac s om he La e An ique complex o S. Se e o in Classe, and he p o enance o poe y inds om
he ha bou a ea o Pode e Chia ichea in Classe. e mechanism o comme cial exchange o La e An ique
Ra enna and Classe wi h a ious egions o he Medi e anean is based on he quan i a i e and quali a i e
compa ison o impo ed ma ble and poe y. e ques ion o he s a io ma mo um in he po a ea o Classe is also
discussed on he basis o bo h he a chaeological e idence and acompa ison wi h he s one supply om Rome.
KEYWORDS
Ma ble supply; poe y; impo a ion; comme cial exchange; p o enance; s a io ma mo um; La e An iqui y;
ea ly Middle Ages; Ra enna; Classe; Rome; Po us.
INTRODUCTION AND HISTORICAL BACKGROUND
In e es in he his o y and his o ical monumen s o La e An ique Ra enna (Fig. 1) emains
ali e and a ac s many schola s as an i esis ible and pe manen challenge. Despi e he cen-
u ies o esea ch e o , he e a e s ill many unanswe ed ques ions and missing pieces in he
‘mosaic’ o his amous sedes impe ii, which expe ienced he pe iod o i s g ea es de elopmen
in he age o he ansi ion om La e An iqui y o he Middle Ages.
1
e La e An ique Ra enna
a ep esen s acomplex in which a is ic s eams o bo h he wes e n and eas e n pa s o
1In 402, Ra enna became he sedes impe ii o he Wes , he sea o he Empe o Hono ius who ans e ed
his cou he e om Mediolanum. e decision o Hono ius was in luenced by se e al ac o s, including
he ci y’ss a egic posi ion nea he seapo s and agood ma ine connec ion (Wa d-Pe kins e en s a es
as one o he easons as o why he building ac i i y in 5 h cen u y Ra enna was no as de eloped as in
Cons an inople ha i was an ‘eme gency esidence’, see Wa d-Pe kins 2000, 75, no e 17), he p esence
o amili a y po , and good accessibili y along he Ad ia ic coas line h ough Ad ia ic seapo s and o
Cons an inople, he c ucial pa ne o he Ra enna e ade and he sea o he Empe o pe O ien em.
Howe e , his decision had also apoli ical mo i e. Ra enna was aci y a om he éli es, sena o ial and
uling class in Rome: i was a‘disembedded ci y’, as Deliyannis called i (Deliyannis 2010, 1–5, esp. 3,
49) and o e ed ad an ages o ace ain poli ical au onomy o he empe o . Ra enna hus ollowed he
adi ion o o he empo a y impe ial esidences, such as T ie , Milan, Nikomedeia, o essaloniki,
al hough Rome had ne e ceased o be he eal capi al (capu o bis) o he empi e (c . Ci elli 2008, 29;
C is o 1975, 17; Deliyannis 2010, 1–5, 48–54; Humph ies 2012, 162; see also He in 2020).
STUDIA HERCYNIA XXVI/2, 55–88
56 STUDIA HERCYNIA XXVI/2
he Roman Empi e joined and in luenced each o he .2 Ra enna main ained comme cial ela-
ionships wi h dis an egions such as No h A ica (Tunisia, Egyp ), Asia Mino , he Aegean
islands, Pales ine, Sy ia, and Cons an inople,3 bu also wi h nea by egions (sou he n I aly,
Sicily, Is ia, and Dalma ia), as we can ace h ough he a chaeological e idence based on
he impo a ion o poe y, glass a e ac s,4 s one (ma ble, sands one, and o he li ho ypes)
ma e ial (a chi ec onic elemen s and deco a ion), as well as sa cophagi (Fig. 2).5
e supply o ‘ma bles’6 in Ra enna always depended on impo s gi en he o al lack o
qua ies in he icini y. I is gene ally assumed ha ma ble a e ac s7 we e impo ed om
2 Gi en he close ela ionships o Ra enna wi h Cons an inople, he capi al o he Eas , especially
in he 5 h and 6 h cen u ies, he Ra enna e a was also in luenced by he Eas e n koiné. As Wa d-
-Pe kins a i ms, ‘ he e is no doub ha by he la e 5 h cen u y i was Cons an inople, no any
wes e n cen e, ha was he s yle-leade ’ (Wa d-Pe kins 2000, 73). I was F. W. Deichmann who
suppo ed he hypo hesis o close a is ic ela ionships be ween Ra enna and Cons an inople
when he ound close analogies o he Ra enna e columna sa cophagi (sa cophagus o Libe ius
III and ‘anicchie’ sa cophagus), loca ed in he S. F ancesco basilica in Ra enna in a agmen a y
columna sa cophagus in he A chaeological Museum in Is anbul. e Is anbul agmen (ca . no.
5639), ound in 1959 in he Topkapi Sa ay, is da ed o he 4
h
cen u y (Fi a li 1990, 48) and bea s he
a chi ec u al deco a ion o apilla wi h he composi e capi al ‘ali a’ and ashell niche simila o ha
o he sa cophagus o Libe iusIII. Deichmann p esupposed he close collabo a ion o Eas e n and
Ra enna e a is s as ea ly as a he end o he 4 h cen u y and especially in he i s hal o he 5 h
cen u y (c . Deichmann 1969; 1974; 1982a; 1982b; 1995). Close pa allels be ween he Ra enna e and
Cons an inopoli an sculp u al a we e demons a ed also by G. Bo ini (Bo ini 1968) o Ma inelli
(Ma inelli 1992, 159–176). Deichmann’scon ibu ion was eally a u ning poin because un il his
disco e y, he columna sa cophagi we e p ima ily conside ed o be aWes e n (Ra enna e) ‘spe-
cial y’ (c . Fa ioli 1977a, 720, no e 9). Some yea s la e , M. Law ence also p esen ed he possibili y
o apossible mic oasia ic o igin o columna (niche) sa cophagi (Law ence 1970).
3A he end o he 4
h
cen u y he ela ions be ween Cons an inople, he eas e n cen es o Asia Mino
and he island o P oconnesos we e pa icula ly e i ed (Kollwi z 1956a; Koch 1998, 439–478).
Cons an inople became a a ou i e des ina ion o many a is s om he Eas (Asia Mino ), and
i s a is ic p oduc ion g ew apidly by expo ing ma ble p oduc s and sa cophagi o he Wes , so
Cons an inople played he ole o amedia o o he Eas e n a and is oÁen conside ed as acen e
o i s dis ibu ion in he wes e n egions. Fa ioli conside ed he ole o Cos an inople as a‘ il e ’ o
s ylis ic in luences om Asia Mino o he Wes (Fa ioli 1983, 205–253). We can ind many s ylis ic
and iconog aphic analogies o Cons an inopoli an a o he 5 h and 6 h cen u ies on ypical elie
slabs deco a ed wi h ci cle o namen s (e.g. a ypical inus g oup wi h wo c osses on ei he side
o a ound monog am, widesp ead mainly in he 6 h cen u y on plu ei) o some ypes o capi als
(e.g. ‘capi ello impos a’) in Ra enna.
4 Ci elli 2008, 29–30; Maioli– S oppioni 1987, 49, 52–53.
5 Many li ho ypes ex ac ed du ing La e An iqui y in qui e dis an qua ies in he Medi e anean
basin (Asia Mino , G eece, No h A ica), bu also in smalle quan i ies in Spain and no h I aly
ha e been iden i ied among s one a e ac s om he ecclesias ical complex o San Se e o in he
icini y o he po o Classe (Tůmo á 2013, 256; Tůmo á– Ci elli 2019, 57, ig. 2). AÁe all, he
ex ensi e adius o hese comme cial con ac s co ela es wi h wha was claimed al eady in he
1980s by Wa d-Pe kins in ela ion o he P oconnesian sa cophagi: ‘ he impo ing cen e (which
was also awo kshop) was no Aquileia, bu Ra enna’ (Wa d-Pe kins 1980, 329).
6By he e m ‘ma bles’ we mean di e en ypes o s one used in An iqui y, as is cus oma y in a chae
-
ologically (no a all in geologically) o ien ed scien i ic li e a u e. e e m ‘ma bles’ is in ended,
bo h in ancien sou ces and in a chaeological e minology as well, o e e o all polishable, deco-
a i e s ones.
7 Ra enna e sa cophagi and a chi ec onic elemen s in Ra enna e basilicas such as columns, bases,
capi als, ambo o elie slabs o he apse enclosu es.
57HELENA TŮMOVÁ– ENRICO CIRELLI
Fig. 1: Loca ion map o he ci y o Ra enna (Emilia– Romagna, I aly); he ed a ow indica es he
posi ion o Classe (ancien Ci i as Classis); Map by Helena Tůmo á.
Fig. 2: Map o he p o enance o ma ble and o he s ones om he basilica o he San Se e o si e
in Classe. 1– Ra enna, I aly; 2– Mon i Lessini, Ve ona, I aly; 3– S . Gi ons, F ance; 4– Chem ou,
Tunisia; 5– La issa, essaly, G eece; 6– K okees (Le e so a), Spa a, G eece; 7– E e ia, Eu-
boea, G eece; 8– Ka ys os, Euboea, G eece; 9– Ma ma a Adasi (P okonnesos), Tu key;
10– Vezi han, Tu key; 11– Iscehisa , Tu key; 12– Sigacik (Izmi ), Tu key; 13– Güllük, Tu key;
14– Lomba d Alps, I aly, 15– Gebel Dokhan, Eas e n Dese , Egyp (a¢e Tůmo á 2013, 233, ig.
258, basemap: Es i).
58 STUDIA HERCYNIA XXVI/2
he Eas (esp. Asia Mino , Cons an inople) in La e An iqui y. Pa icula ly in he 6 h cen u y,
du ing he eign o Jus inian and especially be o e he Go hic Wa (AD 535–554), many eas e n
in luences, wo kshops, and ma e ials came o he e i o y o p esen -day I aly, s a ing om
Rome o he no h Ad ia ic ci ies o Ra enna, G ado, and Aquileia.8 ‘Ma bles’ and hei impo
o Ra enna in An iqui y is s ill ali ely opic.9
C aÁ in luences mus ha e eached Ra enna di ec ly om qua y wo kshops, as hei
exis ence is aes ed in many ancien qua ies, he P oconnesian ma ble (which is conside ed
he mos widesp ead whi e ma ble in he Ra enna egion, as al eady men ioned) qua ies no
excluded.
10
In he Ra enna e Ch is ian basilicas, buil in he pe iod o he g ea es cons uc ion
de elopmen in he 5 h and 6 h cen u ies (as shown in G aph 1), many a chi ec onic elemen s
we e iden i ied ha a e supposed o be impo ed om he P oconnesian wo kshops.11
Some ma ble p oduc s, such as sa cophagi (Fig. 3),12 we e impo ed o he Ad ia ic egion
as p e ab ica ed (‘semi-wo ked’) a e ac s, and hen inalized in loco. e ac ha he ma ble
was wo ked– a leas oughly– al eady in he qua y is no hing new, as we also see in many
8 Many a chi ec u al elemen s in Ch is ian basilicas in he no h Ad ia ic egion a e supposed o be
om he P oconnesian ma ble (Pensabene– Ba san i 2008, 455–490; o Ra enna see Rizza di
2016, 192, 196). As can also be seen om he s udy o he s one (ma ble) ca gos o ancien shipw ecks
in he Medi e anean, one o he peak pe iods o impo s o goods om he Eas was du ing he 6 h
cen u y (Russell 2013a, 348, ig. 5). e peak o impo s o (p esumably P oconnesian) ma ble also
in Ra enna co ela es wi h his endency (Rizza di 2016, 192, 196). Fo an app oxima e o e iew
o he quan i y o impo ed ma e ial (ma ble), especially on he basis o an es ima ion acco ding
o he p ese ed a chi ec onic elemen s and deco a ion see Ha pe 1997, 131–148.
9 Fo an o e iew see: Baldini e al. 2019, 90–97; Po a– Degli Espos i 2019, 98–105.
10 ese wo kshops gene ally p oduced mainly p e ab ica ed elemen s such as sa cophagi and a chi-
ec onic elemen s des ined o expo , and p obably also c aÁsmen a elled oge he wi h hei
p oduc s o comple e hei wo k a he inal des ina ion (c . Guidobaldi 2002, 1479–1524; Sodini
2002, 129–146; Pensabene– Ba san i 2008, 455–490). e P oconnesian wo kshops p oduced
mainly a chi ec onical elemen s such as capi als ha we e expo ed o many Medi e anean egions,
also o no he n I aly. e impo ance and long p oduc i e pe iod o he P oconnesian wo kshops
was condi ioned by he lowe cos o he P oconnesian ma ble, compa ed o o he ma bles, and by
he in e up ion o he ac i i y o he main qua ies in Asia Mino (Aph odisias, Ephesos) in ha
pe iod (Kollwi z 1956a).
11 Rega ding he p o enance o whi e ma bles p ese ed in he Ra enna e basilicas o he 5 h and 6 h
cen u ies (column shaÁs, capi als, bases, ambo, elie panels, sa cophagi, wall e e men ), hei
p o enance om P oconnesos is oÁen men ioned in he scien i ic li e a u e o hey a e iden i ied
simply as a‘G eek ma ble’, based on mac oscopic s udies (c . Fa ioli 1969; Ma inelli 1968;
Zucchini– Bucci 1968). Fa ioli indica es an aes a ion o ma ble impo a ion in Ra enna which is
he agmen ed slab (plu eum) in he Na ional Museum in Ra enna bea ing asigna u e o aG eek,
p obably P oconnesian, wo kshop (Fa ioli 1983). e p esence o P oconnesian ma ble in Ra enna
is epo ed by aRa enna e p o ohis o ian o he i s hal o he 9 h cen u y, And eas Agnellus, in
his Libe Pon i icalis Ecclesiae Ra enna is. Agnellus men ions P oconnesian ma ble (ma mo p o-
connisus) in his desc ip ions o Ra enna e buildings. Agnellus men ions he ma ble walls om he
P oconnesian ma ble in he monas e ium, ounded by he Bishop Pe us II du ing his episcopa e in
AD 494–520 (LPR L). In he Libe Pon i icalis Ecclesiae Ra enna is he e a e o he no es ela ing o he
P oconnesian ma ble, such as he ma ble columns in he S . And ew basilica (LPRLXXVI), ama ble
sa cophagus in he S . James o a o ium nea he basilica Pe iana (LPR XXVI). C . also Guidobaldi
2002, 1479–1524.
12 As we see on many un inished sa cophagi in he no h Ad ia ic, o example sa cophagi in he
ga den o he San Vi ale basilica in Ra enna (Fig. 3); he sa cophagus o Vibius P o us om he
second hal o he 3 d cen u y (Maioli– S oppioni 1987, 29); on nume ous a chi ec onic elemen s
(column shaÁs, o example), leÁ a he qua ies (Wa d-Pe kins 1980, 328), o on ma ble ca gos
59HELENA TŮMOVÁ– ENRICO CIRELLI
examples o abandoned, oughly wo ked ma ble elemen s di ec ly in Medi e anean qua -
ies.13 is p ac ice p esupposes he exis ence o bo h p oduc ion and s o age acili ies. e
impo a ion o p e ab ica ed, pa ially wo ked elemen s acili a ed anspo and educed
cos s.14 e mobili y o bo h c aÁsmen and p oduc s15 encou aged local wo kshops o de elop
hemsel es as is appa en in he case o Ra enna whe e he local p oduc ion, imi a ing o eign
models, is aes ed in La e An iqui y.16 Cassiodo us in o ms us indi ec ly o he ma ble ci cu-
la ion, speci ically o asupply o ma ble sa cophagi in Ra enna in his Va iaeEpis ulae (Lee s)
whe e he men ions aconcession o he igh o u nishing ‘ he ma ble ches s’ in Ra enna ( he
ques ion is, i his could also mean hei impo ), g an ed by he Os ogo hic King eodo ic
o ace ain Daniel, ama ble wo ke esponsible o ‘p epa ing and o namen ing ma bles’.17
e minimiza ion o anspo , p oduc ion, and pu chase cos s we e undoub edly one o
he decisi e ac o s also o he e-use o cons uc ion (s one) ma e ial and sa cophagi.
18
Much
o he eused ma e ial could ha e been p ocu ed om abandoned buildings a ound Classe and
Ra enna: his p ac ice has accompanied he conu ba ion o Ra enna, Caesa ea, and Classe
(Fig. 4) h oughou i s whole exis ence.19 Many uninhabi ed, abandoned buildings emained
om ancien shipw ecks (e.g. p e- ab ica ed sa cophagi om he San Pie o w eck, see Wa d-
-Pe kins– Th ockmo on 1965, 201–209).
13 Un inished column shaÁs had been abandoned in si u, o example, in one o he qua ies o cipollino
Tena io in Mianes on he Mani peninsula (B uno 2002, 22, igs. 6–8); p e ab ica ed a chi ec onic
elemen s we e ound in many ancien qua ies on he island o P oconnesos (Asga i 1978, 467–480;
Asga i 1988, 115–125; Asga i 1992, 73–80). Toma conside s he main commodi y du ing he Impe ial
e a, which belongs o he ca ego y o ‘semi- ab ica ed pieces’, o be column shaÁs (Toma 2018, 167;
see also Maischbe ge 1999, 325–334). J.-P.Adam belie es ha ma ble p ocessing and s onewo king
ook place bo h a he qua y wo kshops, a he deposi s, and a he cons uc ion si es o he inal
des ina ions, gi en he inds o ma ble elemen s a a ious s ages o p ocessing, om he phase
o ough s onewo king o he inal inishing (c . Adam 1999, 21–87).
14 See Wa d-Pe kins 1980, 328. e p ac ice o semi-wo ked pieces was u ilised a many qua ies
and wo kshops. Aic sa cophagi, o example, we e impo ed as p e ab ica ed and hen inalised
a he des ina ion. e P oconnesian sa cophagi, we e mainly inalised a he local wo kshop, so
hey we e cos compe i i e (c . Fe a i 1966).
15 e a is mobili y allowed o he expansion o local a is ic s yles and also o he gene al a is ic
koiné. Fo an o e iew and discussion on he mobili y o c aÁsmen (‘cons uc ion companies’ e sus
‘o e seas agencies’ e sus ‘wo kshops’) see Toma 2018, 182.
16 We can see his phenomenon on he p oduc ion o Ch is ian sa cophagi and a chi ec u al deco a ion.
We can suppose ha he local Ra enna e p oduc ion g ew signi ican ly om he beginning o he
5 h cen u y as aconsequence o he ans e o he impe ial cou in 402 (which also signi ied he
a i al o Impe ial and a is oc a ic in es men s in he ci y). I is ob ious ha also many a is s o
he impe ial wo kshops came hand in hand wi h he impe ial cou (c . Kollwi z 1956b, 55–59).
As is well known om ecen a chaeological esea ch, also some ypes o poe y p oduced in
local wo kshops we e imi a ed on he basis o impo ed poe y, mainly om he eas e n egions
(Mic oasia ic and he Aegean) o om No h A ica (Maioli– S oppioni 1987, 47–54). See also
Rizza di 2016, 191 and Cosen ino 2020.
17 Cassiodo us, Va iae III,19.
18 As a esul o he gene al c isis o he empi e in he 3 d cen u y, he p ac ice o eusing sa cophagi
had sp ead om he middle o he 4 h cen u y (Maioli– S oppioni 1987, 29).
19 C . Augen ie al. 2007b, 257–295; Ci elli 2011, 209–218; Fio ini 2007, 32–34; Tůmo á 2013, 254–257.
e p esence o spolia in he Ra enna e a chi ec u e ep esen s a ypical example o a ai ly wide-
sp ead and cha ac e izing phenomenon o he euse o ancien ma e ial in he La e An ique and
ea ly Medie al building ac i i y ( o ade ailed s udy o he Ra enna e spolia see Tůmo á– Ci elli
2019, 55–78, esp. 60–61, 73).

60 STUDIA HERCYNIA XXVI/2
in he a ea o Classe especially s a ing om he 8 h and 9 h cen u ies,20 when he ci y wi h i s
po a ea g adually los i s p oduc i e, comme cial, and economic p ospe i y.21 I is clea ha
bo h economic powe and demand consequen ly diminished and po en ial s ocks o s o ed
s one ma e ial (ma ble, p e ab ica ed p oduc s) we e mos likely used.
20 C . Laszlo szky 2007, 14.
21 Augen ie al. 2007a, 170; Cosen ino 2016, 133–149.
G aph 1: Aba cha o he Ra enna e basilicas cons uc ed om he 4 h o he 7 h cen u y
(acco ding o Ci elli 2007, 314).
Fig. 3: An un inished, p e ab ica ed sa cophagus des ina ed o be inalised in acco dance o he
speci ic demand o he clien ela ing o he deco a ion o bo h sides lanking he cen al abula
ansa a, insc ip ions and side panels and he back o sa cophagus, now in he ga den o he
basilica o S. Vi ale in Ra enna. Pho o by H. Tůmo á.
61HELENA TŮMOVÁ– ENRICO CIRELLI
REASSESSMENT OF THE PORT AREA OF CLASSE AND ITS SIGNIFICANCE
e ci y o Classe (ci i as Classis) wi h i s inne po was pa o he Ra enna e conu ba ion
and se ed also as ahin e land o he Ra enna e egion and an impo an comme cial and
p oduc ion cen e, bu was also adi e en ci y wi h i s own popula ion and iden i y.22 Ra enna
wi h i s ci y-po o Classis played an impo an ole in he impo a ion and s o age o goods
22 Ci i as Classis ep esen ed an impo an cen e o local– egional and in e egional– and long-
-dis ance ade, dis ibu ion o goods and p oduc ion un il he 7 h cen u y (Ci elli 2008, 27–29; o
an o e iew o i s u ban de elopmen see Augen i 2011, 20–42). In he no he n pa o he ci i as,
whe e he canal connec ing he inne lagoon o he po wi h he sea lowed, he small island wi h
he p oduc i e a eas was loca ed (c . Augen i 2011, 23; Pensabene– Ba san i 2008, 455–490; Fa-
ioli 1977a, 717–739; Ci elli 2008, 27–28; o he impe ial po o Classe see also Deliyannis 2010,
26–31; desc ip ion o he po o Classe in La e An iqui y c . Luciano 2019, 26, 50–52).
Fig. 4: Topog aphic diag am o he conu ba ion o Ra enna, Caesa ea, and Classe depic ing he
coas line in La e An iqui y. Map by En ico Ci elli.
62 STUDIA HERCYNIA XXVI/2
and hei edis ibu ion o he wide hin e land;23 and a he same ime i made use o he
supply capaci ies o se e al la ge u al es a es, he so-called illae us icae, such as illa us ica
in Russi (Fig. 5), loca ed abou 20 km om Ra enna. is ole o Ra enna was s eng hened
by an a i icially cons uc ed canal Fossa Augus a ha connec ed he ci y wi h he Ri e Po,
which ep esen ed he connec ing, c ucial axis h oughou he whole p o ince o Aemilia.24
We can classi y Classe among he mos impo an po s, which pa icipa ed in long dis ance
ade in he la e ancien Medi e anean, such as Caesa ea, Ca hage, Cons an inople, Os ia
and Po us,25 as well as Ma seille.26 e impo ance o his ci y-po can be pe cei ed om
he La e An ique mosaic in he main na e o he basilica San Apollina e Nuo o in Ra enna,
ounded by he Os ogo hic king eodo ic and depic ing on one side he pala ium, and on
he opposi e wall he amous ships o Classe (Fig. 6).
As we know om he es imonies o ancien au ho s and om he a chaeological e idence
as well, he seapo o Classe was no he only po in he Ra enna egion. And eas Agnellus
in o ms us in his Libe pon i icalis Ecclesiae Ra enna is abou se e al po s in he conu ba ion o
Ra enna. Howe e , i is no clea whe he he au ho himsel ai h ully ook he in o ma ion
om p e ious sou ces, o whe he he desc ibed he si es as he could see hem, e en pa ially,
23 C . Guidobaldi 2002, 1479–1524. To unde s and he mechanisms o edis ibu ion also in he Ra en-
na e a ea, he hypo hesis o S. Keay ega ding he s o age and edis ibu ion capaci ies in Po us
and Os ia is e y in e es ing: ahuge s o age capaci y in Po us could se e bo h o supplying he
popula ion o Os ia, Rome, and o he hin e land, and o he e-dis ibu ion o goods in he hin-
e land and ia shipping in o he Medi e anean cen es (Keay 2022, 108).
24 Besides his main channel, ade owa ds he hin e land was mos ly done h ough i e ou es and
canals which also c ossed he ci y o Ra enna.
25 e ancien po o Po us, no h o Os ia, has been he subjec o a chaeological esea ch o
many decades. Along- e m esea ch ini ia i e ‘Po us P ojec ’ o he Uni e s iy o Sou hamp on
is cu en ly yielding signi ican esul s: o alis o ele an bibliog aphy, see hps://www.po -
usp ojec .o g/ou pu s/ [ci . 10.6.2022]. Fo s udies ela ing Os ia and Po us see Descoeud es
ed. 2001; Keay 2022, 92–113 ( o Po us P ojec esp. 92, 98, 100); Kockel 2001, 1246–1253; Luciano
2019, 13–16; Pensabene 2001, 201–302.
26 Boni ay– Ca e– Rigoi 1998; Boni ay 2004. Fo o he Medi e anean po s c . also Ca e– Ex-
co on 2021.
Fig. 5: Remains o he illa us ica in he a chaeological si e in Russi, I aly. Pho o by H. Tůmo á.
63HELENA TŮMOVÁ– ENRICO CIRELLI
in he i s hal o he 9 h cen u y. Agnellus also men ions o he ‘en ances’ and s a egic po
places loca ed along he coas s a ing om he Ri e Sa io.27 Howe e , we can assume ha
hese we e a he smalle po s, as we know hem om An iqui y along he Ad ia ic coas
o p esen -day I aly. Ne e heless, he impo an mili a y po o Augus us was mos likely
loca ed inside Ra enna.28 is po was es ablished in he Julio–Claudian pe iod as he sea o
he impe ial lee (classis) and assumed i s s a egic ole in he impe ial adminis a ion and
27 Fo example, Agnellus desc ibes he po us Lionis and loca es i as ‘six h mile om Ra enna’ (LPR
XX,39: ‘…in Po e Lione, ubi pos ea pala ium modicum haedi ica e iussi in insula, non longe ali o e ma is,
ubi nunc monas e io sanc ae Ma iae esse ide u , in a balneum, non longe ab Ra enna milia io6.’).
Acco ding o Fabbi and No a a is mus ha e been loca ed on ia Popilia, o he no h o Ra enna
(Fabbi– No a a 2003, 623–630).
28 I s p ecise loca ion, howe e , emains unce ain. I could p obably ha e been loca ed a ca. 5 km
sou heas o he ancien ci y. Howe e , we mus ealize ha Ra enna was igh by he sea in La e
An iqui y. Topog aphical and geomo phological ci cums ances changed du ing La e An iqui y and
he Middle Ages: subsidence, sedimen s (allu ial deposi s) om i e s, lowing h ough his a ea
om he Apennines, caused he g adual clogging o he po s and shiÁing o he coas line. e La e
An ique landscape dissapea ed (c . Augen i– Boschi 2013, 4, ig. 3: T aces o he ancien coas al
dunes in he mode n landscape om ae ial su ey; see also Maioli– S oppioni 1987, 21). Fo he
geomo phology o he egion see Boschi 2011a, 65–74.
Fig. 6: Mosaic in he main na e o he San Apollina e Nuo o basilica in Ra enna wi h a ep esen a-
ion o he po o Classe. Pho o by H. Tůmo á.
70 STUDIA HERCYNIA XXVI/2
G aph 6: P o enance o poÇe y inds om he po a ea o Pode e Chia ichea in Classe.
Fig. 8: Compa ison o he p o enance o poÇe y ound a Pode e Chia ichea in Classe (in black)
and s one ma e ial om he basilica o San Se e o si e in Classe (in g ey). Dimensions o colou-
ed ci cles co espond o he quan i y. A¢e Tůmo á 2013, 235, ig. 260; Basemap: Es i.
he 6 h cen u y ce amic impo s p e ailed om he p oduc ion cen es o No h A ica, om
he middle o he 6 h cen u y o ien al impo s p e ailed.58
Based on wha has been men ioned abo e we can assume ha comme cial con ac s wi h many
cen es o he eas e n and cen al Medi e anean, and No h A ica ha e been main ained
58 C . Augen i 2010, 150; Augen i 2011, 26; Ci elli 2014, 541–552; Ci elli 2019, 14–15. C . Sa ini 2011b,
esp. 246, g aph 5.4.3.6.

71HELENA TŮMOVÁ– ENRICO CIRELLI
h ough he seapo in Classe.59 I is highly p obable ha ma bles and o he s one a e ac s
we e also anspo ed h ough he same ade ou es.60 As ega ds he p o enance o ma bles
and o he s one ma e ial ound a he si e o he basilica o San Se e o in Classe, da ed o he
6 h cen u y; an eas e n p o enance de ini ely p e ails: Asia Mino (mainly he qua ies on
he wes e n coas o p esen -day Tu key, and P oconnesos), in second place No h A ica
(p esen -day Tunisia and Egyp ); ollowed by G eece, I aly, and sou he n F ance. Howe e ,
no li ho ype om he Sy ian-Pales inian egion was iden i ied wi hin he examined s one
ma e ial. As we can see om he p o enance compa ison o poe y inds and s one ma e ial,
in mos cases hei o igin, and hus also ade ou es, almos c ossed (Fig. 8). Acompa ison
o s one and ce amic a e ac s in Classe shows and con i ms he hypo hesis ha he comme -
cial ela ions o Ra enna in La e An iqui y we e ocused mainly on he eas e n and sou he n
Medi e anean.61
MARBLE SUPPLY AND THE QUESTION OF DEPOSITIO MARMORUM IN THE
PORT OF CLASSE
As al eady men ioned, he Ra enna egion expe ienced ape iod o g ea building ac i i y
om he beginning o he 5 h cen u y. I would be logical ha he demand o ma ble in Ra-
enna in his pe iod, bo h o cons uc ion p ojec s in he ci y and o u he ade in he
hin e land, equi ed he a ailabili y o ma ble deposi s, whe he empo a y o pe manen .62
e ques ion we ha e o ask ou sel es is he possible exis ence o as o age (‘ya ds’) sys em o
s one (ma ble) in he Ra enna e conu ba ion, simila o he exis ence o wa ehouses which
is assumed o documen ed in o he ci y-po s and in la ge coas al ci ies, oÁen in he icini y
o hei po s.63 Ma ble wa ehouses, oÁen aes ed in he Roman wo ld, p esupposed awell-
-o ganized and de eloped sys em o in e egional exchange.
64
ey, o cou se, exis ed also
nea he qua ies, om whe e he ma ble p oduc s we e u he dis ibu ed– some imes ia
o he ans-shipmen poin s– o he inal des ina ion.65 La ge ma ble s o age acili ies had o
59 C . Tůmo á 2013, 204–209. Fo he ce amics ne wo k be ween Eas and Wes see V oom 2017, 285–310,
esp. 295–296.
60 C . Zanini 1994, 132–134.
61 Tůmo á 2013, 269. C is o 1975, 17: ‘Ra enna in he iÁh cen u y was hus a once an empo ium o
O ien al ade like Ma seilles in Gaul…’.
62 Ap esump ion o J. P.Sodini should be men ioned in his con ex , conce ning he p esumed use
o ma ble o he u nishing o he basilica in Pa enzo, o de ed by he Bishop Euph asius di ec ly
om he Ra enna o Classe ma ble deposi s. Based on he opinions o E. Russo and A. Te y (Te y
1986, 147–164), Sodini assumes he exis ence o such deposi s o ma ble (s a io ma mo um) as an
‘o ganized cen e o he collec ion o impo ed ma ble’ also in Ra enna o Classe (Sodini 2002,
133–135, no e 20, see also Pensabene– Ba san i 2008, 455–490).
63 As Aanasio admi s, deposi s we e always in he capi al bu p obably also in o he la ge ci ies
(A anasio 2003, 21).
64 Ma ble deposi s assembled ma bles impo ed om qua ies. ese wa ehouses oÁen belonged o
he impe ial iscus, and hey had been managed and di ec ed by an impe ial o icial ( edemp o o
dispensa o ) who di ec ed he dis ibu ion o ma bles (in ough blocks and/o semi- inished piec-
es), in ended o impe ial, public ( a io u bica) o p i a e demand (Pensabene– Ba san i 2008,
455–490). C . also Ka agio gou 2001, 171–187; Wa d-Pe kins 1980, 325–338; o an o e iew o he
ma ble supply and ex ac ion in La e An iqui y see Tůmo á 2013, 38–51.
65 In some cases he ma ble was sold locally and deli e ed di ec ly o he inal des ina ion; in he
case o mo e p ecious a ie ies, hey we e oÁen sen o Rome o be sold and hen sen o he inal
72 STUDIA HERCYNIA XXVI/2
con ain eno mous quan i ies o he ma e ial.66 On he o he hand, monumen al (monoli hic)
a chi ec onic elemen s (especially column shaÁs) e.g., o a ious Ch is ian basilicas, had o
be impo ed di ec ly ‘on eques ’ om he qua y.
In he case o Classe, ecen a chaeological exca a ions e ealed s uc u es o s o age
wa ehouses in i s po a ea.67 Asys em o canals and wa e ways was iden i ied hanks o ecen
geophysical and ae ial su eys based also on acompa ison wi h his o ical ae ial pho og aphs.68
Also, amain channel connec ing he po basin wi h he Ad ia ic Sea was disco e ed by means
o he geophysical and geomagne ic su eys as we can obse e i s isible aces nea he po
dis ic o Pode e Chia ichea, as a esul o geomagne ic and geophysical e idence.69 e e-
cen disco e y o a chaeological emains in he a ea o Pode e Chia ichea has shown a egula
ne wo k o po wa ehouses and p oduc ion acili ies, mainly poe y and glass p oduc ion,70
si ua ed along he canal, on i s sou he n side.71 Howe e , no aces o ma ble wa ehouses ha e
been ound in his a ea so a . I we assume he exis ence o awa ehouse (o a he a‘ma ble
ya d’, as is oÁen men ioned in he scien i ic li e a u e) o s one/ma ble p oduc s (whe he
impo ed o , o example, collec ed as ma e ial o e-use),
72
we should suppose i s loca ion o be
in he po a ea o Classe, whe eas he Fossa Augus a canal, which connec ed Ra enna wi h he
Po, was al eady bu ied wi hin he ci y by he 4 h cen u y, so ha all p oduc ion and s o age acil-
i ies we e concen a ed a he po o Classe and along he canal connec ing he po o he sea.73
des ina ion (A anasio 2003, 20–21).
66 Aanasio assumed ha e en aÁe he eopening o some ma ble qua ies, e.g. ha o Ca a a a he
end o he 12 h o a he beginning o he 13 h cen u y, he ma ble deposi in Rome s ill ep esen ed
a ele an compe i o o he new p oduc ion o ma ble (A anasio 2003, 165–170).
67 A chaeological exca a ions a he si e o he la e ancien and Byzan ine po a ea in Classe (mode n
Pode e Chia ichea: ‘Qua ie e A’) began in 1974, bu i con inued in he ollowing decades, un il
ecen ly (Maioli– S oppioni 1987, 40). Fo an o e iew o he a chaeological ac i i ies in Classe
see Augen i 2011, 15–20. e a chaeological esea ch o he po acili ies and o he hin e land is
un o una ely agg a a ed by geomo phological ci cums ances, such as subsidence; s a ig aphy
o La e An ique a chaeological emains ha lie a adep h o abou 2.2 m; high g oundwa e le el;
un a ou able clay soil agg a a ing geophysical and magne ic p ospec ion and la ge changes o he
landscape: especially ala ge di usion o u banized a eas and in ensi e ag icul u e (c . Augen i–
Boschi 2013, 12).
68 Augen i– Boschi 2013, 1–16; Boschi 2012, 220–224.
69 Augen i– Boschi 2013, 12–13, ig. 12. Boschi supposes he channel was abou 50 m wide in i s wides
pa inside he po (Boschi 2012, 222, 229, o geomagne ic e idence o he channel see Boschi
2012, 251, a . 2:29). e a e age channel wid h o ca. 50 m is– based on a chaeological esea ch–
also men ioned in Maioli– S oppioni 1987, 37.
70 Maioli– S oppioni 1987, 44–46.
71 Due o asubsidence e ec , many po wa ehouses had o be eno a ed as ea ly as in La e An iqui y,
a ound he middle o he 6 h cen u y (Augen ie al. 2011, 108; Boschi 2012, 220). Fo hose se ies
o wa ehouses along he channel and a anged a leas in wo ows see also Augen i 2011, 26.
72 A chaeological e idence o ancien shipw ecks es i ies o he anspo o spolia– ma bles des ined
o e-use– in An iqui y and also in he Middle Ages, as we see o example in he ca gos om
he Salak a shipw eck, whe e he ma e ial (whi e ma ble blocks, a chi ec onic elemen s) da ed
o 195–220 was anspo ed oge he wi h he ma e ial om ala e pe iod; in he ca go om he
Kizilbu un 2 shipw eck whe e ma ble da ed o he 5 h–6 h cen u ies was anspo ed oge he wi h
ampho ae da ed o he 10 h cen u y; o in he ca go om he Şile shipw eck whe e a chi ec onic
elemen s ‘ ypically da ed o he ea ly 2
nd
c. AD bu he sa cophagus is la e ’. Asimila si ua ion
occu s in he ca go om he shipw eck in Lixou i (Russell 2013a, 334, 338–339, 341).
73 Maioli– S oppioni 1987, 30.
73HELENA TŮMOVÁ– ENRICO CIRELLI
Mo eo e , in he case o e-used s one a e ac s (especially o whi e ma ble)74 om ala e
pe iod, we canno es ablish wi h ce ain y whe he hey ha e been eused as spolia75 coming
om ancien abandoned buildings in he icini y o Ra enna and Classe, o i he s one ma-
e ial (e.g., ough blocks, semi- inished a e ac s o ma ble impo ed in La e An iqui y) could
ha e been used om apo s o ehouse, whose hypo he ical exis ence in Ra enna o Classe
has no ye been a chaeologically p o en.76
In e ms o e-use, especially in he 7 h cen u y, due o he p og essi e decline in o e seas
ade, i was acommon p ac ice o use a ailable ma e ial om abandoned buildings and s uc-
u es in he a ea. I is he e o e ob ious ha i he s one ma e ial (especially ma ble), s o ed
hypo he ically in he po wa ehouse, was s ill a ailable a ha ime, i mus ce ainly ha e
been used as well, as also happened in he case o Rome, whe e he ancien deposi s se ed
as a‘qua y’ un il he 19 h cen u y.77
Especially in he Ch is ian La e An ique a chi ec u e (basilicae) we e y oÁen encoun e
he use o spolia, whe he o apu ely p agma ic eason (as a ough cons uc ion ma e ial) o
implying an ideological message.78 In he Ra enna e La e An ique a chi ec u e, we mee bo h
o ms o he common use o spolia and also he employmen o ma ble à la demande.
79
As ega ds
he impo o ma ble à la demande, we ha e ex ao dina y examples om Ra enna and Classe
(Fig. 9), pa icula ly a chi ec onic elemen s (columns, capi als), o na us basilicae (al a s, ambons,
cancelli) o une a y sculp u e (sa cophagi).80 Ne e heless, ma ble o he Ra enna e a chi ec-
u e means asign o luxu y, which sui ably complemen s and a he same ime con as s wi h he
b ick buildings ep esen ing he in en ion o apowe ul clien : impe ial o ecclesias ical iscus.81
74 As shown by ade ailed analysis o he s one a e ac s in he basilica a San Se e o, me amo phic
ocks– ma bles– p e ail (63%), o which 96% a e whi e ma bles (Tůmo á 2013, 96).
75 e la ges use o whi e ma ble in he case o he San Se e o complex was ound in he 12 h–14 h
cen u ies (Tůmo á 2013, 64).
76 We should conside ha he po en ial ma ble s o age could ake place unde he open sky, i.e. i did
no equi e aco e ed space. On he o he hand, i had ce ainly g ea e space equi emen s han,
e.g., apoe y wa ehouse.
77 We would like o exp ess ou g a i ude o p o .Pa izio Pensabene o much p ecious in o ma ion
ega ding he anspo o ma ble in Os ia, Po us, and Rome.
78 Tůmo á– Ci elli 2019, 55–78. Fo a ious meanings o he employmen o e-used ma e ials in
Rome see Pensabene 2017, 175–231, esp. 177–178, 189–191.
79 Howe e , based on he impo ance o he po o Classe and on i s indispu able comme cial ac i i y
linked o ma ble, he impo a ion o he en i e o na us basilicae, wo ked o pa ially-wo ked (p e-
ab ica ed) ma ble a e ac s such as sa cophagi, columns, bases, e c., i s exis ence is he subjec o
li ely discussion (C . Tůmo á 2013, 215–235).
80 To name he mos signi ican : huge monoli hic column shaÁs o whi e-g ey ma ble, ‘a a alla’ (o
‘a oglie d’acan o mosse dal en o’) capi als and bases in he basilica o San Apollina e in Classe;
columns, bases and capi als in he basilica o San Vi ale, bo h basilicae da ing back o he 6 h cen u y;
homogeneous se ies o capi als (‘ali a’) and pul ini in he San Gio anni E angelis a basilica, in he
basilica Apos olo um, in he cappella pala ina o eodo ic, mode n San Apollina e Nuo o; composi e
capi als ‘a oglie d’acan o mosse dal en o’ om he Ecclesia Go ho um (c . Rizza di 2016, 191–197;
see also G eenhalgh 2009, 79).
81 In addi ion, we mus dis inguish be ween he mode o anspo o ‘u ili y’ a e ac s, i.e. awell dis-
ibu ed ci cula ion o semiwo ked pieces, as we ha e al eady seen in he example o he Ra enna e
sa cophagi, and monumen al and/o monoli hic a chi ec u al elemen s, such as monoli h column
shaÁs, huge capi als, s one blocks, des ina ed o slab cuing and weighing se e al onnes and
o de ed à la demande. Howe e , in asimila way, also semiwo ked smalle (bu monoli hic) column
shaÁs o capi als we e anspo ed, as we can see om examples in he Museum o Ma bles in Os ia
o om he esul s o Asga i’smas e ul esea ch o semiwo ked a chi ec onic pieces abandoned
74 STUDIA HERCYNIA XXVI/2
One o he easons why he exis ence o he po wa ehouse o s one a e ac s has no ye
been a chaeologically p o en, is he signi ican p ac ice o e-use (spolia io) o cons uc ion
ma e ial in he Ra enna e a ea, which occu ed o e many cen u ies (and o his mus be added
i s logis ical isola ion in la e pe iods). is makes i i ually impossible o expec (gi en he
o al es ima ed quan i y o impo ed s one/ma ble a e ac s) o ind esidual blocks o ma ble
o p e ab ica ed shaÁs, capi als, and bases, as– o example– in he case o Rome o Os ia and
Po us.
82
We mus also no o ge he la e in e es o Cha lemagne in he ancien monumen s
in Ra enna, especially ma ble a e ac s, and his e o o ake as many mas e pieces o he
cen e o his empi e o Regnum F anco um, Aachen, as possible.83
e hypo hesis o he exis ence o as o ehouse o ma ble blocks and s one a e ac s in
Ra enna o Classe seems o be suppo ed by he oponym o he hypo he ical basilica o S. Gio-
anni (Bais a) in Ma mo a o nea he Co iand o po in Ra enna, ou side he Anas asia Ga e84–
whe e one o he wa ehouses o he s o age o s one and ma ble simila o s a io ma mo um
(Ma mo a a) and o he ma ble ya ds in Rome could pe haps ha e been loca ed. Howe e , he
ques ion a ises as o whe he acompa ison o he ma ble ci cula ion mechanism in Ra enna as
in he ancien qua ies o P oconnesos (Asga i 1978, 467–480; Asga i 1988, 115–125; Asga i 1992,
73–80). Mo eo e , some eused a e ac s we e newly ca ed, as Pensabene poin s ou in he example
o capi als in Roman Ch is ian basilicas, esp. hose om he 5 h cen u y (Pensabene 2017, 190–191).
Fo he issue o eused a e ac s in La e An iqui y and he ea ly Middle Ages in Rome and No h
A ica see Al ekampe al. 2017.
82 No e en he une al s elai o classia ii we e spa ed seconda y use, so o many o hem we ha e no idea
o hei o iginal loca ion. Also, many s uc u es in he po dis ic o mode n Pode e Chia ichea, as
e idenced by a chaeological esea ch, we e demolished and disman led o he ounda ions in he 7 h
and 8 h cen u ies and he ma e ial was eused o o he cons uc ions (Maioli– S oppioni 1987, 27, 35).
83 As i was g an ed o him by he Pope Had ian Iin alee da ed o he yea o his isi o Ra enna,
787 (Deliyannis 2003, 173). Agnellus, LPR XXXVI, CXIII c . Tůmo á 2013, 252–253.
84 Ci elli 2008, 103. Rizza di men ions he loca ion o he San Gio anni Bais a basilica, consec a ed
by he A chbishop Maximianus om Pula in on o he Gua cino um ga e (mode n Po a Se a a)
nea he San Vi ale basilica and denomina ed ad Ma mo a a (Rizza di 2016, 199).
Fig. 9: Monoli hic ma ble columns, bases, and capi als ‘a oglie d’acan o mosse dal en o’ in he
basilica o San Apollina e in Classe (Ra enna). Pho o by H. Tůmo á.
75HELENA TŮMOVÁ– ENRICO CIRELLI
sedes impe ii wi h Rome, and i s hin e land in Os ia and Po us is ele an .85 We can e e abo e
all o he case o he ancien ha bou s o Os ia and especially Po us wi h i s ma ble deposi s86
om whe e he ma bles we e u he anspo ed along he Tibe o o he ma ble ya ds in Rome,
in he a ea called Ma mo a a unde he A en ine hill (Fig. 10)87 which was used o he s o age
o an eno mous quan i y o ma ble:88 Ma ble (and o he s one) ese es we e s ill a ailable
he e in he 19 h cen u y.89 Cases o ewo king o semi- inished bu damaged ma ble elemen s
(e.g. damaged column shaÁs), des ined o di e en pu poses a e also known om he s a io
ma mo um, as can be seen in he open ai A chaeological Museum o Os ia an ica (Fig. 11).90
Ade ailed o e iew o wa ehouses o ‘ma ble ya ds’ in Rome has ecen ly been gi en by
M. Maischbe ge , who conside s a ious s o age places in Rome: among he la ges and mos
impo an om he ea ly Impe ial e a was Empo ium, sou hwes o he A en ine (whe e he
g ea es quan i y o s one ma e ial was disco e ed and whe e s a io ma mo um was p obably
loca ed), he zone on Campus Ma ius, whe e anumbe o dispe sed ma bles was ound, and
he a ea o he ma i ime ha bou o Po us, in he no h o Os ia.91
When we conside whe he and how he e en ual s o ages o s one (ma ble) ma e ial
in Classe and Ra enna could unc ion, we should no neglec he di e si y o examples in
Rome i sel and i s su oundings (Po us, Os ia). Fi s ly, i should be no ed ha in Rome i sel ,
ma ble ese es we e no concen a ed in asingle loca ion, bu hei dis ibu ion depended
on logis ic demands and on he anspo o huge ma ble elemen s h ough na ow s ee s o
he cons uc ion si es. ey we e scae ed along he banks o he Tibe , wi h he ac ha he
la ges ans-shipmen poin s included he Empo ium (Ma mo a a) and he zone a Campus
Ma ius. Unlike Rome, he wa ehouse in Po us was loca ed on he pe iphe y (whe e he ma -
ble ya ds we e si ua ed in adensely u banized a ea):92 Ma ble a e ac s we e ound along he
85 We ha e o ask his ques ion especially wi h ega d o he la es knowledge abou he ac ual (p edic ed)
size o s o age capaci ies in Os ia and Po us ha in o al encompassed almos 6 hec a es ( o exac
dimensions see Keay 2022, 107). I is also necessa y o poin ou ha we a e no compa ing he conu -
ba ion o Ra enna wi h he ci y o Rome in quan i a i e o e i o ial e ms: he Ra enna e conu ba ion,
in e ms o i s su ace, should a he be compa ed wi h o he impo an La e An ique ci ies such as
Augus a T e e o um, Ca hage o Mediolanum (c . Augen i 2011, 24–25; Wa d-Pe kins 2000, 67, ig. 2),
bu in e ms o he unc ioning o he anspo sys em, edis ibu ion, and ma ble supply.
86 As was men ioned– hough a ely– on he ancien insc ip ions (Maischbe ge 1999, 325).
87 An ique Ma mo a a should be loca ed nea he Tibe Ri e , p obably whe e he mode n ia Ma mo-
a a passes. Subsequen ly ama ble deposi nea he ha bou o Po us de eloped (A anasio 2003,
21). See also Wa d-Pe kins 1980, 327 who loca es he Ma mo a a qua e be ween he A en ine and
Mon e Tes accio in Rome.
88 Asimila sys em o s o age, s ockpiling, and anspo om he po s o he ma ble wo kshops is
gene ally assumed also in o he la ge dis ibu ion and comme cial ci ies and po s in he ancien
Medi e anean: Alexand ia, An ioch, A hens, Caesa ea, Ca hage, Ephesus, e c., whe e in mos
cases, howe e , we do no ha e di ec e idence. e deposi simila o ha o Ma mo a a in Rome,
howe e , is no aes ed in he capi al o Cons an inople (Sodini 2002, 134–135).
89 As hey had been s udied by Luigi Ma ia B uzza in he 19 h cen u y (B uzza 1870; see A anasio
2003, 21; Pensabene 2007, 389, 392; c . Tůmo á 2013, 58). Co si desc ibed he aces o he ancien
wa ehouse: ‘(…) p esso l’es emi à dell’A en ino nel luogo deo la ma mo a a i sono anco a le
o ine ci cola i de’ magazzini, e gli a anzi della as a dogana’ (Co si 1833, 30; see also Ma chei–
Pe inau 1998, 117–128).
90 Pensabene 1998, 333–390.
91 Maischbe ge 1999, 325, 328. Fo Os ia, Po us and i s s a io ma mo um see Keay 2022, 92–113.
92 C . Maischbe ge 1999, 325–334, esp. 330 whe e he p esen s he logical easons o he es ablis-
men o he ma ble ya ds in Po us, when he capaci y o s o ages a he Empo ium was p obably
insu icien due o he inc easing ma ble demand unde he eign o Domi ian.

76 STUDIA HERCYNIA XXVI/2
Fig. 10: Ma ble column sha¢s and semi-wo ked ma ble blocks in he supposed s a io ma mo um,
now in he open-ai museum o Pa co a cheologico di Os ia an ica. Pho o by H. Tůmo á.
Fig. 11: Me hod o in e en ions and epai s o ancien s onemasons in o he sha¢s o he columns
le¢ in he s a io ma mo um om he Os ia/Po us a ea, now in he open-ai museum o Pa co
a cheologico di Os ia an ica. Pho o by H. Tůmo á.
77HELENA TŮMOVÁ– ENRICO CIRELLI
sou he n bank o he Fiumicino canal ( he so-called Fossa T aiana), linking he Tibe wi h he
Ty henian Sea, in he no h-eas pa (‘Capo due ami’) o he Isola sac a.93
In his espec , mo eo e , we mus no o ge ha he way and opog aphy o ma ble s o -
ages in Rome and i s ‘economic backg ound’ (Os ia, Po us) depended on he speci ic si ua ion
o ma ble supply in each pe iod: in he ime o he la ges demande (ea ly Impe ial pe iod,
especially om he eign o Domi ian on), he ma ble supply o Rome inc eased signi ican ly,
and i made sense o c ea e an adequa e s o age capaci y o ma bles, qua ied and aded
unde he s a e monopoly.
94
Also he ma ble ya d is conside ed con olled and managed by he
s a e adminis a ion. e quan i y and quali y o he p ese ed s one a e ac s in he assumed
ma ble ya ds and supposed wo kshops in Rome a ies so much ha i p o okes li ely deba e
abou he exis ence i sel o hese wa ehouses and s a iones. So, he e a e di e en iews on
he ma ble s o age sys em, s ockpiling, and ‘mass’ p oduc ion in gene al.95 e iews on he
exis ence o ma ble ya ds, o mo e p ecisely o he p oduc ion ‘ o-s ock’ (P.Pensabene, J. Wa d
Pe kins)96 a e amended by opinions o pe sis ing qua ying o o de also in La e An iqui y.97
e non-exis ence o ma ble ya ds (e.g. in Os ia o mo e speci ically Po us) is jus i ied as
he e a e only a ew ma ble emains (which a e conside ed ‘sc aps o damaged pieces’) o
he olume ha had o be impo ed o Rome. Howe e , as is gene ally assumed– and as also
ollows logically– he e mus ha e been aplace ( ans-shipmen poin ) inside he po whe e
he ma e ial was s o ed be o e i was u he anspo ed o ans-shipped o he ci y o o he
hin e land. I is logical ha as onemason’swo kshop had o ope a e he e, which deal wi h
he epai o damaged pieces: and hose ha could no longe be epai ed we e leÁ in place.
We should also assume ha ce ain losses du ing anspo we e expec ed and he ma e ial
was o de ed wi h ace ain ma gin o a he ese e. Some easonable syn hesis ollows om
Saho sky’sdesc ip ion, whe e he belie es smalle ma ble elemen s (‘ inishing ma bles’) em-
ployed o e e men s o pa emen s in he cons uc ion o he Maxen ius basilica in Rome
could p obably be used om adeposi io o Empo ium, om ‘ he la ges s ockpile o ma ble in
Rome’, while he eigh huge monoli h columns had o be deli e ed à la demande, in aspeci ic
o de .98 So i seems ha – as usual– he u h will be ‘somewhe e in be ween’.
In he case o Ra enna, we should conside mos ly he si ua ion ha occu ed om he be-
ginning o he 5 h cen u y onwa ds, when he ci y became he sedes impe ii. As we ha e al eady
seen, he ci y expe ienced inc eased cons uc ion ac i i y o wo cen u ies. I is no excluded
ha he mechanism o ma ble s o age, aÁe i had been unloaded om he ship, was simila
o wha we encoun e in he zone o Campus Ma ius and along he banks o he Tibe in Rome,
namely he exis ence o indi idual pa ial places (o empo a y wa ehouses) ha bes sui ed
93 Ge moni e al. 2018, ig. 2, 6 [open access: hps://books.openedi ion.o g/e /3734, ci . 10.6.2022].
94 Fo he si ua ion in Rome and Po us see Maischbe ge 1999, 330, ci . 334: ‘… he phenomenon o
s ockpiling in Rome obse ed by Wa d-Pe kins seems o ha e peaked jus a ew decades om he
end o he i s o he middle o he 2nd cen u y AD’. Pensabene conside s an inc easing demand o
p ecious whi e ma bles and colou ed s ones o ma bles du ing he Domi ian eign and gene ally in
he 2
nd
cen u y as a eason o he c ea ion o eno mous s a io ma mo um and o he es ablishmen
o as ic s a e con ol sys em o e he ma ble impo a ion (Pensabene 1998, 338).
95 Fo u he discussion see Be na d 2010, 35–54, esp. 35, n. 1; Toma 2018, 161–191, esp. 161–162.
96 In gene al, Wa d-Pe kins assumes he exis ence o ma ble ya ds ‘ei he a he qua ies o aÁe
shipmen ’, and in his con ex he speci ically men ions he example o Rome (Ma mo a a) and Os ia
(Wa d-Pe kins 1980, 327).
97 Russell 2013b, 207–208.
98 He belie es he usage o ma bles om wa ehouses should be explained by he ac ha he con-
s uc ion o he basilica had be ealized in a e y sho pe iod o ime (Saho sky 2016, 49).
78 STUDIA HERCYNIA XXVI/2
he logis ics o apa icula deli e y.99 is assump ion o se e al la ge o small ma ble deposi s
would co espond o he men ion o he place o disco e y o a ious ‘ma bles’ ha was made
by he Ra enna e schola G. Fab i in his 17 h cen u y ‘guide’ o Ra enna: Fab i desc ibed aso o
a‘qua y’ (i . ca a) nea he canal sou h o Ra enna, p esen -day Fiumi Uni i (Fig. 12), a he poin
whe e he canal bends owa ds he sea.100 Based on his, he loca ed he po wha es in his a ea.101
I we ake in o accoun he a chaeologically unco e ed po s uc u es, Fab i may no ha e been
a om he u h… Should we aemp o econs uc he mechanism o ma ble manipula ion
in he po , he mos likely assump ion seems o be he exis ence o se e al modes ( empo a y)
deposi s along he canals in Classe (like along he Tibe in Rome), connec ing he po lagoon in
Classe wi h he sea and wi h he ci y o Ra enna, nex o which s one wo kshops could also ha e
been loca ed. e assump ion o deposi s o ans-shipmen poin s being localised nea wa e -
ways (po s, pie s along canals) is based on an e o o minimize he handling o hea y ca gos.102
Ali ely deba e is cu en ly aking place no only on he exis ence o wa ehouses o a he
ma ble ya ds, bu also on he s a e in which impo ed s one and ma ble ma e ial was ans-
99 C . Maischbe ge 1999, 331–334.
100 ‘(…) oua e e in dis anza di n qua o di miglio dalla S ada pubblica na Caua, oue pochi anni
sono ú scope a na quan i à g andissima di Ma mi.’ Fab i desc ibed ed and ‘dus ’ (cine i io)
ma bles ha we e used o e e men s in he chapel o he Vi gin in he Ca hed al and o ‘Sponde
del Pon e di Po a Ad iana’; he also men ioned ma bles, ha emained ‘bu ied’ in his pi (Fab i
1678, 187–188). Fo he ele an bibliog aphy see Augen i e al. 2011, 138.
101 Howe e , he iden i ied his po as Po us Cesa is o Condinianus/Candidius, so as he po o Au-
gus us (Fab i 1678, 188–189).
102 C . Russell 2018, 237–263, esp. 241. We mus also no o ge ha ship anspo a ion (especially o
such hea y ca gos) was signi ican ly cheape han o e land anspo a ion.
Fig. 12: Loca ion o he so-called ma ble deposi nea he Fiumi Uni i canal in ia A gine Sinis o
Fiumi Uni i, Classe. e a ow indica es he si e o ma ble indings. A¢e Augen i e al. 2011,
138, a . 2, basmap: google.com/maps.
79HELENA TŮMOVÁ– ENRICO CIRELLI
po ed (semi/pa ially-wo kedo p e ab ica ed pieces e sus inished a e ac s). No only he
s udy o ma ble inds in si u in he ya ds, bu also he a chaeological e idence o s one ca gos
om shipw ecks in he Medi e anean basin con ibu es o unde s anding he sys em o
ma ble ci cula ion, al hough he shipw ecks wi h s one ca gos a e no pa icula ly common
compa ed o he o al amoun o ancien shipw ecks known o da e.103 As can be seen om
Russell’se idence o s one ca gos om a ious shipw ecks all a ound he Medi e anean
basin,
104
bo h oughly wo ked blocks, semi-wo ked and inished s one (ma ble) a e ac s we e
anspo ed h oughou he e e ence pe iod, om he 2nd cen u y BC o he 10 h cen u y AD,
as shown in G aphs 7 and 8.105 All ypes o s one a e ac p ocessing ( oughly wo ked blocks,
semi-wo ked, and inished a e ac s) a e p esen in he en i e moni o ed pe iod (G aph 7)
wi h he peak o incidence in he 1s –2nd cen u ies AD; and hen in La e An iqui y, speci ically
in he 5 h–7 h cen u ies, when we can obse e he peak o he cons uc ion and comme cial
ac i i y also in he Ra enna conu ba ion.106 Roughly wo ked blocks o s one (ma ble) we e
anspo ed he mos (52%), hen semi-wo ked a e ac s, such as sa cophagi o column shaÁs
(33%), and he leas ep esen ed g oup (15%) a e inished a e ac s (G aph 8).
e ac ha ma ble was also wo ked in he ‘s o ages’, aÁe hey we e unloaded a he po ,
seems o be p o en by nume ous inds o ma ble and o he s one esidues aÁe wo king, as we
can see om he huge quan i y o deb is ound nea he banks o he Tibe and in he a ea o
mode n Pon e Sublicio in Rome (whe e an undis u bed s a ig aphy om he 2
nd
cen u y BC o he
4 h cen u y AD was iden i ied), in he a ea nea Po icus Aemilia, and in he capi al’ssu oundings
(mode n Via Redipuglia in he no h o he Isola Sac a in Po us).107 As a esul o he esea ch o
s one ma e ial om he San Se e o complex in Classe, deb is om cuing o – possibly– dam-
aged slabs we e mos ly used o ope a sec ilia: he majo i y o wo ked a e ac s a e ep esen ed
by e e men slabs and iles, used o wall and loo ope a sec ilia (41% o wo ked a e ac s).108
Also he exis ence o local s one wo kshops nex o cons uc ion si es was he e o e ela ed o
he sys em o inal p ocessing, inaliza ion and ins alla ion o a chi ec u al elemen s.109
103 Especially A. J. Pa ke and B. Russell deal wi h he ca alogiza ion and esea ch o ancien shipw ecks
wi h s one (ma ble) ca gos (Pa ke 1992; Russell 2013a, 331–361). Russell s a es only 3.5% o he
shipw ecks wi h s one ca gos o he o al shipw ecks known up o 2013 (Russell 2013a, 331). Fo
nau ical a chaeology and s udy o shipw ecks in I aly see Bel ame ed. 2000; esp. Bel ame
2000, 7–9; Bel ame– An onelli 2022, 578–596; Gian o a– Maniscalco 2002; Medas 2000,
42–48; Pelaga i– Gian o a 1993; 1997; 2002.
104 Russell 2013a, 331–361.
105 Howe e , i is always necessa y o dis inguish s one ca gos o ough blocks, semi- o pa ially
wo ked o inished elemen s om ballas which is highly agmen a y (Russell 2013a, 343).
106 C . Augen i 2011, 18.
107 Maischbe ge 1999, 325–328, 330. A ecen a chaeological su ey e ealed s uc u al emains
‘po en ially associa ed wi h he Fossa T aiana and he S a io Ma mo um,’ (Ge monie al. 2018). Fo
loca ion o s a io ma mo um see Keay 2022, 100.
108 e majo i y o he ma e ial used o he San Se e o e e men slabs and ope a sec ilia was iden-
i ied as ma ble (85%), especially whi e ma ble (Tůmo á 2013, 69).
109 Such as ma ble e e men slabs o iles. As we know, he cuing o ma ble/s one e e men slabs
was highly e icien wi h aminimiza ion o sc aps and esidue. We know om a ecen s udy o
a e e men cladding om cipollino e de in aRoman own house in Ephesos in he 2nd cen u y
AD ha he e was aminimum o ma e ial loss when cuing he slabs and ha mechanical saw
cuing wi h awa e mill was highly e icien (i.e. he e was almos no damage o he slabs): ‘e
sawing and polishing p ocess was su p isingly e icien : only 5% o he slabs b oke du ing he
polishing p ocess o in pos -polishing anspo , and none du ing sawing’, Passchie e al. 2021,
1–7, ci . 6.
86 STUDIA HERCYNIA XXVI/2
Kollwi z, J.– He dejü gen, H. 1979: Die Sa kophage de Wes lichen Gebie e des Impe ium Romanum 2. Die
Ra enna ischen Sa kophage. Be lin.
Laszlo szky, J. 2007: Il complesso monas ico. In: A. Augen i (ed.): La basilica e il monas e o di San Se e o
aClasse. La s o ia, gli sca i, Ra enna, 14–16.
Law ence, M. 1970: e Sa cophagi o Ra enna. Roma.
Lenzi, F. ed. 2003: L’a cheologia dell’Ad ia ico dalla P eis o ia al Medioe o. Ai del Con egno in e nazionale
Ra enna, 7–9 giugno 2001. Fi enze.
Luciano, A. 2019: Po i e app odi lu iali in I alia peninsula e. Dall’e à omana all’anno mille. Ox o d.
Maioli, M.G.– S oppioni, M.L. 1987: Classe e Ra enna a e a e ma e. Cià– nec opoli– monumen i. Un’a -
en u a della a cheologia. Gli sca i nella zona a cheologica di Classe. Ra enna.
Maischbe ge , M. 1999: Some ema ks on he opog aphy and his o y o impe ial Rome’sma ble impo s.
In: M. Sch oe e (ed.): ASMOSIAIV. A chéoma é iaux. Ma b es e au es oches. Ac es de la IVème Con é ence
In e na ionale de l’Associa ion pou l’E ude des Ma b es e Au es Roches U ilisés dans le Passé, Bo -
deaux–Talence, 9–13 oc ob e 1995. Talence, 325–334.
Ma chei, M.C.– Pe inau, B. 1998: Bibliog a ia agiona a. Risul a i e p oblemi degli s udi sui ma mi an ichi.
In: G. Bo ghini (ed.): Ma mi an ichi. Roma, 117–128.
Ma inelli, P.A. 1968: Al a i, amboni, cibo i, co nici, plu ei con igu e di animali e con in ecci, ansenne
e ammen i a i. In: G. Bo ini (ed.): Co pusI. Co pus della scul u a paleoc is iana bizan ina ed al omedie ale
di Ra enna. Roma, 1–85.
Ma inelli, A. 1992: La cul u a a is ica aRa enna. In: A. Ca ile (ed.): Ecclesiologia, cul u a e a e. Ra enna–
Venezia, 159–176.
Mazzocchin, S. 2003: Comme ci sull’Ad ia ico. Le de a e impo a e dall’O ien e. Il caso di Pado a. In:
Lenzi ed. 2003, 370–377.
Mazzo i, M. 1953: Il sa co ago di S. Ecclesio nella basilica di S. Vi ale. Felix Ra enna 62, 38–47.
Medas, S. 2000: e La e-Roman ‘Pa do di Teodo ico’ W eck, Ra enna, I aly. P elimina y Rema ks on he
Hull and Shipbuilding. In: Bel ame ed. 2000, 42–48.
Panella, C. 1989: Gli scambi nel medi e aneo occiden ale dal IV al VII secolo dal pun o di is a di alcune
«me ci». In: J.-Ch. Bal y– R. Delmai e– C. Bémon – C. Lepelley– C. Abbadie-Reynal (eds.): Hommes e
ichesses dans l’Empi e byzan in (Réali és byzan ines), I. IVe–VIIe siècle. Pa is, 129–141.
Panella, C. 1993: Me ci e scambi nel Medi e aneo a doan ico. In: A. Ca andini– L. C acco Ruggini– A.
Gia dina (eds.): S o ia di Roma 3. L’e à a doan ica II. Iluoghi e le cul u e. To ino, 613–697.
Pa ke , A.J. 1992: Ancien Shipw ecks o he Medi e anean and he Roman P o inces. B i ish a chaeological
epo s, In e na ional se ies 580. Ox o d.
Passchie e al. 2021 = Passchie , C.W.– Wex, S.– Ilhan, S.– de Kemp, E.– Sü melihindi, G.– Güngö , T.:
Analysis o Cipollino Ve de ma ble wall deco a ion in Ephesos, Tu key, using geological econs uc ion.
Jou nal o A chaeological Science, Repo s 37, 1–7.
Pelaga i, P.– Gian o a, P.A. eds. 1993: A cheologia subacquea. S udi, ice che e documen i 1. Roma.
Pelaga i, P.– Gian o a, P.A. eds. 1997: A cheologia subacquea. S udi, ice che e documen i 2. Roma.
Pelaga i, P.– Gian o a, P.A. eds. 2002: A cheologia subacquea. S udi, ice che e documen i 3. Roma.
Pensabene, P.1998: Il enomeno del ma mo nella Roma a do- epubblicana e impe iale. In: P.Pensabene (ed.):
Ma mi An ichiII. Ca e e ecnica di la o azione, p o enienze e dis ibuzione. S udi Miscellanei 31. Roma, 333–390.
Pensabene, P.2001: Os ie, la déco a ion sculp u ale. In: Descoeud es ed. 2001, 201–302.
Pensabene, P.2007:Os iensium ma mo um decus e déco . S udi a chi eonici, deco a i i e a cheome ici.
S udi Miscellanei 33, Roma.
Pensabene, P.2017: A chi ec u al Spolia and U ban T ans o ma ion in Rome om he Fou h o he i -
een h Cen u y. In: Al ekamp– Ma cks-Jacobs– Seile eds. 2017, 175–231.

87HELENA TŮMOVÁ– ENRICO CIRELLI
Pensabene, P.– Ba san i, C. 2008: Reimpiego e impo azione di ma mi nell’Ad ia ico paleoc is iano e
bizan ino. In: G. Cusci o ed.: La c is ianizzazione dell’Ad ia ico. An ichi à Al oad ia iche 66. T ies e, 455–490.
Po a, P.– Degli Espos i, S. 2019: Aspei e uoli della scul u a al omedie ale di Ra enna (secoli VIII–IX),
un aggio namen o. In: Ci elli– Gio gi– Lepo e eds. 2019, 98–105.
Reynolds, P.1995: T ade in he Wes e n Medi e anean, AD 400–700. e ce amic e idence. B i ish A chaeological
Repo s, In e na ional se ies 604. Ox o d.
Rizza di, C. 2016: Ra enna, il suo po o e isuoi o izzon i medi e anei. L’impo azione di ma e iali ma -
mo ei a dinamiche comme ciali ed ideologiche (V–VI secolo). Ho us A ium Medie alium 22, 190–199.
Russo, E. 1968: No a su due sa co agi del VI secolo inedi i conse a i nella chiesa di S. Aga a di Ra enna.
S udi Romagnoli 19, 321–330.
Russell, B. 2013a: Roman and la e-an ique shipw ecks wi h s one ca goes. Jou nal o Roman A chaeology 26,
331–361.
Russell, B. 2013b: e Economics o he Roman S one T ade. Ox o d.
Russell, B. 2018: S one Use and he Economy. Demand, Dis ibu ion, and he S a e. In: A. Wilson– A. Bow-
man (eds.): T ade, Comme ce, and he S a e in he Roman Wo ld. Ox o d, 237–263.
Saho sky, B.H. 2016: e Roman Cons uc ion P ocess. Building he Basilica o Maxen ius.,Ph.D. esis, Uni-
e si y o Cali o nia. Los Angeles.
Sal ini, M.– Pale mo, L. 2017: Le ai i à del po o omano di Ancona a Ve VIII sec. d.C. In: Gelichi–
Neg elli eds. 2017, 159–187.
Sa ini, E. 2011a: Ima e iali– una sin esi. In: Augen i ed. 2011, 167–180.
Sa ini, E. 2011b: Ima e iali. In: Augen i ed. 2011, 243–246.
Sodini, J.P.2002: Ma ble and S onewo king in Byzan ium, Se en h– FiÁeen h Cen u ies. In: A.E. Laiou (ed.):
e Economic His o y o Byzan ium. F om he Se en h h ough he Fieen h Cen u y. Washing on, 129–146.
Te y, A. 1986: e ‘Opus Sec ile’ in he Eu asius Ca hed al a Po eč. Dumba on Oaks Pape s 40, 147–164.
Toma, N. 2018: S anda diza ion and mass cus omiza ion o a chi ec u al componen s. New pe spec i es on
he Impe ial ma ble cons uc ion indus y. Jou nal o Roman A chaeology 31, 161–191.
Tůmo á (Seka o á), H. 2006: Ra ennské igu ální asymbolické sa ko ágy 4.–6. s . po K . Ikonog a ie, ypologie
ach onologie a ennských sa ko ágů. Unpublished Mas e esis, Facul y o A s, Cha les Uni e si y. P aha.
Tůmo á, H. 2013: Il comme cio del ma mo aRa enna nella Ta da An ichi à. Ima e iali del complesso di San Se e-
o.Ph.D. esis, Facul y o A s, Cha les Uni e si y– Uni e si à degli S udi di Bologna. P aha– Bologna.
Tůmo á, H.– Ci elli, E. 2019: Reimpiego e spolia nella a da An ichi à alla luce del ma e iale li ico p o enien e
dal complesso a cheologico di San Se e o aClasse. S udia he cynia 23/1, 55–78.
V oom, J. 2017: e Byzan ine Web. Poe y and Connec i i y Be ween he Sou he n Ad ia ic and he Eas e n
Medi e anean. In: Gelichi– Neg elli eds. 2017, 285–310.
Wa d-Pe kins, B. 2000: Cons an inople, Impe ial Capi al o he FiÁh and Six h Cen u ies. In: G. Ripoll– J.M.
Gu (eds.): Sedes Regiae (ann. 400–800). Ba celona, 63–81.
Wa d-Pe kins, J.B.– Th ockmo on, P.1965: New ligh on he Roman ma ble ade– he San Pie o w eck.
A chaeology 18/3, 201–209.
Wa d-Pe kins, J. 1980: e Ma ble T ade and I s O ganiza ion. E idence om Nicomedia. In: e Seabo ne
Comme ce o Ancien Rome. S udies in A chaeology and His o y. Memoi s o he Ame ican Academy in Rome
36, 325–338.
Zanini, E. 1994: In oduzione all’a cheologia bizan ina. Roma.
Zanini, E. 1998: Le I alie bizan ine. Te i o io, insediamen i ed economia nella p o incia bizan ina d’I alia (VI–VIII
sec.). Ba i.
Zucchini G.V.– Bucci, M. 1968: Isa co agi a igu e e aca ae e simbolico. In: G. Bo ini (ed.): Co pusII. Co pus
della scul u a paleoc is iana bizan ina ed al omedie ale di Ra enna. Roma, 1–66.
88 STUDIA HERCYNIA XXVI/2
ANCIENT SOURCES
And eas Agnellus Ra enna ensis, Libe Pon i icalis Ecclesiae Ra enna is. In: G. Ca ducci– V. Fio ini 1917:
Re um I alica um Sc ip o es. Raccol a degli s o ici i aliani dal cinquecen o al millecinquecen o o dina a da L.A.
Mu a o i. Tomo II, pa e III. Bologna.
Cassiodo us, Va iae Epis olae, ansl. . Hodgkin. Ox o d, 1886.
Jo danes, Ge ica, ansla ion Doležal, S.: Gó ské dějiny. Římské dějiny. P aha, 2012.
Helena Tůmo á
Ins i u e o Classical A chaeology
Facul y o A s, Cha les Uni e si y
Cele ná 20, CZ-110 00 P ague 1
helena. umo a@ .cuni.cz
En ico Ci elli
Dipa imen o di S o ia Cul u e Ci il à
Alma Ma e S udio um– Uni e si à di Bologna
Piazza S. Gio anni in Mon e 2, 40124, Bologna, I aly
en ico.ci [email protected]