scieee Science in your language
[es] (orig)

Cerámica ibérica en Menorca

Read accessible full text

Cerámica ibérica en Menorca

Author: Plantalamor Massanet, Lluís; Gornés Hachero, Juan Simón
Publisher: Diputació de Castelló: Servei d'Investigacions Arqueològiques i Prehistòriques
Year: 1991
Source: http://repositori.uji.es/bitstreams/36b14459-adab-471b-b712-29634248b44a/download
•
CERAMICA IBERICA EN MENORCA
J.SIMON GORNES HACHERO
LUIS PLANTALAMOR MASSANET
INTRODUCCION
La expansión de las ce ámicas ibé icas pin adas po el Medi e áneo occiden al
es hoy un hecho bien documen ado. En los úl imos años se han iden i icado es as
ce ámicas desde el su de F ancia a la cos a occiden al I aliana, Ce deña, Sicilia y el
no e de A ica (GARCIA y BELLIDO, 1957; SANTOS VELASCO, 1982-83; ROS
SALA, 1989), odo ello den o de un p oceso ma cadamen e ma í imo y come cial.
En es e con ex o geog á ico, las Balea es ocupan un luga cen al y pun o de
e e encia obligado pa a la na egación en el Medi e áneo occiden al, y de ello
esul a la g an p o usión de p oduc os impo ados ya desde el B once inal. Pe o
es a pa i del siglo IV a.C. cuando los con ac os come ciales y cul u ales a ec an
de mane a impo an e a la esencia de la Cul u a Talaió ica. La expansión come -
cial de la colonia púnica de Ebussus, con el es ablecimien o de ac o ías en las
cos as inmedia as de Mallo ca (GUERRERO AYUSO, 1984) Yp obablemen e
Meno ca (ORFILA, SINTES ESPASA, 1984), c ea una upida ed de in e cambio
en e las islas Balea es, la Pi iusas, el no e de A ica, la península Ibé ica-su de
F ancia y las cos as I alianas.
Es os con ac os ex e io es in luyen de mane a ma cada an o en la ida eli-
giosa-espi i ual como en la ida domés ica de los indígenas alaió icos. Según
Gue e o (1985), los p ime os con ac os con la población alaió ica po pa e de
los púnicos pod ía si ua se hacia el siglo
VI-Va.
C., con el in e cambio ocasional
de me cancías y la in oducción de obje os sun ua ios. Es ambién po es as
echas cuando se p oducen las p ime as le as de honde os baleá icos (480 y 409
a.C.). Es os con ac os epe cu en en la ida indígena, con la apa ición de nue os
i os une á ios, cul os eligiosos de in luencia semi a y un uso gene alizado de
ins umen os de hie o y de ce ámicas a o no.
La in esi icación del come cio con los indígenas alaió icos se p oduce hacia
el siglo IV a. C., como bien demues a el ondeade o de Cales Ca es (BELEN
FERNANDEZ-MIRANDA, 1979) y pos e io men e los dis in os nau ágios subma-
inos localizados en las cos as baleá icas, man eniéndose es e auge come cial
222 J.S. GORNES HACHERO -L. PLANTALAMOR
MASSANET
has a la conquis a omana de las Balea es en el 123 a.C. (FERNANDEZ MIRAN-
DA, 1977; GUERRERO AYUSO, 1984).
Noso os pensamos que a a és de es e come cio lle ado a cabo po púnicos
yebusi anos llegan a las Balea es oda una se ie de p oduc os manu ac u ados
que son ápidamen e adop ados po los indígenas, o o gándoseles un al o alo
económico y de p es igio. Las imi aciones de o mas y sis emas deco a i os ex e -
nos en la ce ámica alaió ica a día bien documen ada en Mallo ca (ROSELLO,
PLANTALAMOR, 1983) y Meno ca (PLANTALAMOR, RITA, 1986), así como el ·
hallazgo de ce ámicas alaió icas en con ex os une a ios púnicos de Ibiza (FER-
NANDEZ, PLANTALAMOR, 1973-75; 1985) nos con i man que el con ac o no ue
supe icial y que se in ensi icó paula inamen e. Es en es e con ex o donde debe-
mos si ua la ela i a abundancia de ce ámicas alaió icas a días con es os de pin-
u a que u iliza colo es oc e o inoso y excepcionalmen e blanco. En el ma co de
es as impo aciones hay que si ua la p esencia de la ce ámica ibé ica, un p oduc o
que c eemos se ía de lujo, como p e endemos demos a en nues as conclusio-
nes, an o po el con enido que anspo aban como po la misma pieza ce ámica.
En el siguien e apa ado se ealiza una lis a de ma e iales ibé icos den o de
su con ex o a queológico, median e el cual, y sob e odo g acias a la p esencia de
las ce ámicas campanienses, hemos podido echa po c onología ela i a es e
conjun o de ce ámicas.
POBLADO TALA/OT/CO DE TREPUCO
Ce ámicas
p oceden es
de las
exca aciones
di igidas
po
el
Museo
de
Meno ca en la zona del poblado denominado Tanques d'en He nández.
Se localiza on un o al de es asijas p ác icamen e in ac as, co espondien-
do espec i amen e a un ká/a hos y dos u nas. El ká/a hos (Fig. 1,1) mide 80 mm.
de al o, y iene un diáme o en la boca de 88 mm. Su pe il es oncocónico in e i-
do y de ala inclinada. P esen a un iso cen al deco ado po líneas onduladas c u-
zándose en zig-zag enma cado po bandas ho izon ales de dis in o g oso . La
pas a es de colo pa do-ma ón, y la pin u a ojo cla o. Conocemos el mismo mo i-
o deco a i o en una u na dada a conoce po Pe ico Ga cía (1979, pág. 217, ig.
353) en el su de F ancia.
Es a pieza pod ía inclui se den o del Tipo IIc de Ros Sala (1989, pág. 47, ig.
18), con una c onología ela i a del siglo
11-1
a.C.
La p ime a u na (Fig. 1,2) iene pe il en S, pie anula y bo de plano. Mide 92
mm. de al o po 125 mm. de diáme o en la boca. Deco ada con un iso de "pa i os"
en el e cio supe io , enma cado a su ez po bandas longi udinales pa alelas de dis-
in os g oso es. La pas a es osada, y la pin u a de colo ojo inoso cla o. Los pa ale-
los más p óximos aunque no exac os, los hallamos en No ds om, (1967, pág. 227,
Fig. 17, pe il 4)
yen
San os Velasco (1983), Tipo
11.3
de la denominada nec ópolis
de O án.
La segunda u na de T epucó (Fig. 2) mide 98 mm. de al o po 55 mm. de diá-
me o en la boca. P esen a un iso cen al deco ado con dos emas dis in os
sepa ados po las asas, en uno igu a un pisci o me, y en el o o un ema geomé-
ico de espi al cen al lanqueada po dos líneas supe pues as de zig-zag. Ambos
emas es án enma cados po bandas e icales yho izon ales. La pin u a es de
colo ma ón oscu o, y la pas a, ana ajanda. El ipo o mal co esponde bien con la
Fo ma XVlb de Ros Sala (1989), echable hacia el siglo I a.C.
CERAMICA IBERICA EN MENORCA
1
223
2
Fig.1. 1. Kála hos del poblado de T epucó ; 2. U na de T epucó.
224 J.S. GORNES HACHERO -L. PLANTALAMOR MASSANET
o
N
Q)
"
c..
o
Uí
Q)
Q)
-O
O
E.S'
.o
'6
U
ID
lí)
-O
e
-o
"ü
o
o
!::!
(ij
~
~
g
"¡::
:::J
::;E
-)
o
en
O
E
Q)
u
Q)
"O
o
OJ
<{
-o
U
:::J
Q.
Q)
=
Q)
"O
o
"
~
-(5
"
Cü
~
o
"O
o
:o
O
Q.
ID
"O
o
E
::::>
N
c:i>
ü:
CERAMICA IBERICA EN MENORCA
225
Es as es piezas o maban pa e de un con ex o cul u al del Talaió ico inal,
ya muy in luido po los con ac os ex e io es. Se documen a on ambién en ce ámi-
cas g ises ibicencas, án o as del ipo Maña C y del ipo PE-15, así como a ias
piezas de campaniense A (Fo ma 27 con palme as y o ma 25 con ose a) (PLAN-
TALAMOR, 1982).
Todo es o nos pe mi e echa el conjun o hacia el siglo
11-1
a.C.
YACIMIENTO
TALAIOnCO
DE SO NA CA9ANA
Monumen o 2.
En el anscu so de los abajos e ec uados en el complejo alaió ico de So Na
Cacana du an e el año 1982, se exca ó el denominado Monumen o 2 (PLANTA-
LAMOR, 1986), donde apa ecie on un o al de ocho agmen os de ce ámica ibé i-
ca pin ada, de los cuales cua o co esponden a bo des de kála hos.
El p ime bo de (Fig. 3,4) co esponde a un kála hos de diáme o desconoci-
do, aunque p obablemen e ue a de g an amaño. La deco ación sob e el ala es á
pe dida. La pas a es de colo ana anjado, i ando a g is hacía la supe icie.
La segunda pieza es o o agmen o de bo de de kála hos, de 268 mm. de
diáme o en la boca. Puede inclui se den o de la Fo ma IIb de Ros Sala, p esen a
deco ación de dien es de lobo enma cados po líneas pa alelas sob e el ala. El
ba o es de colo ana anjado i ando a g is en las supe icies (Fig. 3,5).
El siguien e bo de ambién co esponde a un kála hos, de 350 mm. de diáme-
o de boca. La pas a es de colo ana anjado. Conse a un único dien e de lobo
sob e el ala, de un colo ojo oscu o (Fig. 3,6).
El cua o agmen o de kála hos, de 223 mm. de diáme o en la boca, es de
ba o ana anjado en el cen o y mucho más cla o en las supe icies. Puede inclui -
se den o de la Fo ma Ile de Ros Sala. La deco ación sob e el ala es á o mada a
base de líneas pa alelas en S (Fig. 3,7).
También se halla on cua o agmen os deco ados de o mas inde e minadas
que pasamos a desc ibi :
- Figu a 4,8. F agmen o de asija inde e minable, quizá un kála hos. Ba o
colo ana anjado, y pin u a colo ojo oscu o.
- Figu a 4,9. F agmen o de asija inde e minable, ba o ana anjado y pin u a
oja i ando a neg a.
- Figu a 4,10. F agmen o de asija inde e minable, quizá un kála hos. Ba o
colo pa do ma ón, y pin u a muy pe dida colo ojo.
- Figu a 4, 11. F agmen o de asija inde e minable, quizá un kála hos. Ba o
in e io colo g is, y ana anjado hacia el ex e io . Pin u a ojo inoso muy pe dida.
Todos es os agmen os ce ámicos o maban pa e de un paque e sedimen a-
io que incluía ce ámicas campanienses A y B, ce ámica alaió ica a mano y ce á-
micas de ipo g is ampu i ano e ibicenco, así como dis in os ipos de án o as púni-
cas ina ias. Todo ello o maba pa e del depósi o in e io del ecin o de aula que
ue u ilizado como san ua io has a inicios del siglo I a.C. cuando ue a asando el
edi icio pa a la cons ucción de una illa omana.
Monumen o 3.
Du an e la campaña de julio de 1985 en So Na Cacana se exca ó el denomi-
nado Monumen o 3, documen ándose di e en es ases de ocupación y abandono
y que según Plan alamo (1986) aba ca ía desde el P e alaió ico inal has a el

226 J.S. GORNES HACHERO -L. PLANTALAMOR MASSANET
~--
-
LC)
CERAMICA IBERICA EN MENORCA
22
7
9
13
o5
10
I
~
'
,--
:J
.......
'
.....
.
-!
-
:
~
~
/
......
....
_
L~
~
/
11
Fig. 4. Ce ámica ibé ica del yacimen o alaió ico de So Na Cacana.
228 J.S. GORNES HACHERO -L. PLANTALAMOR
MASSANET
siglo
111
d.C. A una de es as ases de abandono, la que co esponde ía a un hábi-
a de la segunda mi ad del siglo
11
a.C. es a la que co esponden un kála hos y un
agmen o pin ado.
- Figu a 5,12. Kála hos de 227 mm. de diáme o de boca, de pas a colo ana-
anjado y engobe blancuzco en su ca a ex e io , la pin u a es de colo ojo inoso
yp esen a una deco ación de semicí culos concén icos y de cos illa es. Es a
pieza es adsc ibible a la o ma le de Ros Sala.
- Figu a 4, 13. F agmen o de asija de ipología inde e minable, posiblemen e
un kála hos. Ba o colo pa do-ma ón, y pin u a colo ojo inoso.
POBLADO TALAIOT/CO DE TORELLO
Si jo de To elló. La exca ación de es e silo alaió ico exca ado en la oca
caliza del subsuelo de un hábi a , p opo cionó a ias ce ámicas de impo ación de
dis in os o ígenes, en e ellos es agmen os ibé icos (un bo de de kála hos y dos
ondos), Campanienses A y B, ce ámica g is ampu i ana, ce ámica g is ibicenca y
ce ámicas púnicas. La Campaniense A ( ig. 7,14) esponde a la o ma 2788 d1 de
Mo el,
echada
hacia
el
130±30
a.C.;
mien as
que
las
Campanienses
B
( ig.7,15,16 Y ig. 8,17) son encuad ables espec i amen e, en la o ma 2323 j1 de
Mo el echada hacia el 100±50 a.C.; o ma 2253 C1 de Mo el, de e minada como
campaniense B an igua y da ada hacia el 200 a.C.; Fig. 1, Lám 8 Lamboglia 31.
Todo ello con o ma un ma co c onológico que aba ca desde el 200 a.C. has a
la p ime a mi ad del siglo I a.C., que es cuando llegan a Meno ca es as ce ámicas
ibé icas.
La desc ipción de las ce ámicas es la siguien e:
- Figu a 6,18. Kála hos de 220 mm. de diáme o en la boca, pas a colo pa do
ma ón y cue po cilínd ico. La pin u a es de colo ojo inoso, de muy buena calidad.
- Figu a 7,19. Fondo de kála hos de cen o le an ado. Pas a colo pa do
ma ón.
- Figu a 7,20. Fondo de kála hos de cen o le an ado. Pas a colo pa do
ma ón. Pin u a colo ojo inoso.
- Figu a 8, 21. Pas a g is cla o. Posiblemen e ce ámica g is ibicenca.
-Figu a 8,22. Pas a colo ojizo, desg asan e de micas ycua zos muy
machacados. Supe icies colo ojo. Posiblemen e sea una asija de cocina de o i-
gen púnico.
- Figu a 9,23. Askós de o igen púnico ebusi ano. Pas a oc e ana anjado,
supe icies cla as y pin u a colo ma ón cla o.
EXCAVACIONES DE URGENCIA EN S'ANDRONA, ALAYOR
Exca aciones e ec uadas en el año 1983 den o del casco u bano de Alayo ,
di igidas po C is ina Ri a, a quien ag adecemos su pe miso pa a publica algunos
ma e iales p oceden es de es a exca ación, oda ía inédi a. Se exhumó un impo -
an e lo e de ma e ial an ó ico, en e ellas án o as púnico-ebusi anas PE-17 de
Ramón y C-2, ce ámicas alaió icas a mano, campanienses, g ises e ibé icas, de
las cuales p esen amos aquí algunas.
- Figu a 10,24. Kála hos de 130 mm. de diáme o en la boca, pas a ana ajada
y labio inclinado. Pin u a de buena calidad colo ojo inoso. P esen a deco ación
de cos illa es.
CERAM/CA /BER/CA EN MENORCA 229
I I
~
.._.__._ - - -
-
------
-
..
12
Fig. 5. Ká/a hos del Monumen o 3 de So Na Cacana,
236 J.S. GORNES HACHERO -L. PLANTALAMOR MASSANET
I'
II
24
'-
25
Fig. 10. Ce ámica ibé ica p oceden e de S'And ona, Alayo .

CERAM/CA /BER/CA EN MENORCA
237
son en un 95%, según es e mismo au o , co espondien es a la o ma kála hos,
echables hacia el siglo
11-1
a.C.
M. Fe nández-Mi anda y M. Belén (1979) es udian las ce ámicas ibé icas en
Meno ca a a és del yacimien o subma ino de Cales Ca es, donde se localiza on
cua o agmen os de kála hos jun o.a ce ámica campaniense A y B, ce ámica g is
de ipo ibicenco, ce ámica megá ica, ce ámicas g ises ampu i anas, ce ámica
alaió ica y omana.
Según es os au o es, el uso in ensi o del ondeade o se da ía en el siglo IV
a.C. coincidiendo con la expansión del come cio g iego, pe o si úan es as ce ámi-
cas ibé icas en e los siglos
11
y I a.C.
Abo dan ambién la p oblemá ica del uso y des ino come cial de es os ecipin-
es, en su mayo ía kála hos, aunque ambién c een que pa a los indígenas alaió i-
cos es os ecipien es end ían alo po si mismos al u iliza los secunda iamen e
en mani es aciones de ipo eligioso. Ponen como ejemplo la ja i a de T epucó
publicada po Mu ay y hallada en un san ua io de aula alaió ico, así como un
kála hos hallado en las exca aciones de To alba d'en Salo d, ambién den o del
san ua io de aula, con eniendo huesos oceados de bó idos y cáp idos.
Hoy po hoy se han con i mado ampliamen e algunas hipó esis expues as po
odos es os in es igado es, y noso os sólo p e endemos co obo a lo con los nue-
os da os apo ados po las úl imas exca aciones e ec uadas po el equipo del
Museo de Meno ca en dis in os yacimien os de la isla.
Podemos deci que se con i ma como no ma gene al la p esencia de ce ámi-
cas ibé icas en el in e io de ecin os de aula. Noso os p esen amos el ejemplo
del Monumen o 2 de So Na Cacana, p ecedido po el hallazgo de ce ámicas ibé i-
cas pin adas en el ambién San ua io de Taula de To e d'en Gaumés
(ROSEllO,
1984), en To alba d'en Salo d, T epucó y Sa To e a. Queda así es ablecido el
ca ác e o i o o o gado a es as ce ámicas, deposi adas jun o a o as o endas
(ce ámicas alaió icas a mano, omanas de pa edes inas, campanienses, ebusi a-
nas, así como un buen su ido de án o as ina ias y es os de cáp idos y bó idos
oceados yquemados), que o man el
ajua
no mal en es os momen os del
Talaió ico inal.
También el des ino une a io de es as ce ámicas lo hemos documen ado,
aunque su p esencia no es ni con mucho an ecuen e como en los hábi a s y
san ua ios. Noso os conocemos el hallazgo documen ado a queológicamen e de
un agmen o ibé ico pin ado en la nec ópolis alaió ica en cue a de B nl nel-la,
exca ación desg aciadamen e inédi a, y del hallazgo de dos agmen os de ce á-
mica ibé ica pin ada en la nec ópolis alaió ica de Cales Ca es (CUADRADO,
1973; FERNANDEZ-MIRANDA, 1979; VENY, 1982). Es os agmen os de Cales
Ca es y Bini nel-la, jun o a la discu ible p ocedencia del kála hos de Mahón son
los únicos da os con los que con amos pa a apun a un des ino une a io pa a
es as ce ámicas.
Sin emba go,ejemplos más cla os y conc e os los encon amos en la ecina
isla de Mallo ca. En la nec ópolis al ai e lib e de Cas San ama ie
(ROSEllO,
GUERRa, 1983) dos de las inhumaciones in an iles apa ecie on en el in e io de
dos asos ibé icos, uno de ellos un kála hos cuya apade a la o maba una pá e a
campaniense B. O o yacimien o de ca ác e une a io, Ca a Monja, p opo cionó
una u na ibé ica con dos asas semici cula es, pie con umbo y supe icie deco ada
con mo i os geomé icos de ci cun e encias concén icas al e nándose con mo i-
238 J.S. GORNES HACHERO -L. PLANTALAMOR MASSANET
26
27
o
28
5cm
29
Fig. 11. Ce ámica ibé ica (26), g is ampu i ana (27), campaniense A(28, 29) de 8'And ona, Alayo .
CERAMICA IBERICA EN MENORCA
30
31
239
"'
,
,
32
Fig. 12. Ce ámicas ibé icas y g is ampu i ana (32) del yacimen o de Son Bo e , Alayo .
240
J.S. GORNES HACHERO -L. PLANTALAMOR MASSANET
os lo ales (ENSENYAT, 1981). También Son Taixaque , una cue a une a ia del
Talaió ico inal, p opo cionó cinco agmen os de indiscu ible o igen ibé ico
(ENSENYAT, 1981).
La ce ámica ibé ica ambién o mó pa e del ajua domés ico co idiano en los
hábi a s alaió icos. Los hallazgos de So Na Cacana (Monumen o 3), T epucó,
S'And ona, Son Bo e , To elló y Es Cas ell de Mahón, que noso os apo amos,
co obo an la unción domés ica pa a es as ce ámicas.
La p esencia de ce ámica ibé ica en hábi a s de Mallo ca iene un buen ejem-
plo en Pollen ia (ARRIBAS, 1973), donde en la Casa de la Cabeza de B once apa-
ecen algunos agmen os echables hacia el 70/60 a.C., y en la Calle Po icada,
ni eles IV y V, apa ecen agmen os de ce ámica ibé ica que pueden da a se
hacia el 130-120 a.C. También en Es Tu ó de Ses Beies (San a Penca, Cal iá)
con amos con un con ex o indígena-colonial que p esen a una ue e in luencia
clásica, púnica e ibé ica en ce ámicas hechas a mano, in luencia que en algunas
ocasiones es di icilmen e delimi able (CAMPS, VALLESPIR, 1971, 1974, 1976).
El ema más di ícil que se nos plan ea es in en a disce ni la p ocedencia
conc e a de es as ce ámicas. Como ya hemos dicho an e io men e, es as ce ámi-
cas y los p oduc os que con enían, llega ían a las islas a a és de las edes
come ciales púnicas ypos e io men e omanas que enlaza ían las Balea es y
Ebussus con las cos as le an ino-ca alanas. Noso os, como o os au o es (DE
NICOLAS, 1983; BELEN, FERNANDEZ-MIRANDA, 1979), pensamos que algunas
ce ámicas ibé icas pod ían p ocede , en una al a p opo ción, de la cos a ca alana.
Pa a ello nos basamos en a ios pun os. P ime o, en la p esencia de una g an
can idad de monedas ibé icas con cecas ca alanas halladas en la isla, echables
odas ellas en e el 195 y el 27 a.C. Es as p ocede ían de Un ikesken (Ampu ias)
con seis piezas, de Kese (Ta agona) con sie e, de II i a (Lé ida) con cua o, de
Lakine con una, de Laiesken (Ba celona ?) con dos, de lI u o (Ma a ó) con una; ya
en la Sede ania, pe o en con ac o inmedia o con el g upo cen o-ca alán, Kelse,
con una pieza. Del g upo Suesse ano, enemos es piezas con ceca de Bolskan
(Huesca), y de la Sede ania, Sekaise (Cala ayud), una pieza.
Tenemos así ein icinco monedas (sin con a la de Sekaisa) p oceden es del
no es e península .
Segundo, en la p esencia de o os p oduc os del NE peninsula . Es os se ían
los ca gamen os de án o as denominadas de la Cos a Ca alana, documen ados
en los yacimien os alaió icos meno quines (ROSELLO, 1984), así como en el
pecio de Binisa ulle (FERNANDEZ-MIRANDA, 1977), donde se cons a ó la p e-
sencia de una na e que con enía casi exclusi amen e án o as de es e ipo. Y am-
poco podemos ol ida la p esencia de ce ámicas g ises ampu i anas, ambién
muy bien documen adas en poblados alaió icos y pecios subma inos (FERNAN-
DEZ-MIRANDA, 1976). A la is a de es os da os, c eemos que dos de los pue os
ca alanes de donde sald ían es os p oduc os se ían Ta agona y Ampu ias. Noso-
os pensamos que pod ía habla se incluso de una elación bas an e di ec a en e
Meno ca y la cos a ca alana, al con a con una mayo abundancia de p oduc os y
ce ámicas ibé icas pin adas en Meno ca en e a la ela i a escasez de ce ámicas
ibé icas en los con ex os alaió icos inales de Mallo ca y en los púnicos de Ibiza.
Pe o po o a pa e se nos plan ea un in e esan e p oblema al analiza el o o
lo e nume a io ibé ico más ep esen ado en la isla. Es e se ía el p oceden e del
G upo Ul e io ibé ico, del cual enemos documen ado un mínimo de doce mone-
CERAMICA IBERICA EN MENORCA 241
, I
,"
::
33
~
)
I¡
I
I
i
~
'--
I
~
1 I
, ¡
1, I
34
35
5cm
Fig. 13. Ce ámica ibé ica hallada en el casco u bano de Mahón.

242 J.S. GORNES HACHERO -L. PLANTALAMOR MASSANET
', ,
,
,,
,,
,,
,
,,
,,
,,
"'
,'
,
,
36
1 1
38
Fig. 14. Ce ámica ibé ica deposi ada en el Museo de Meno ca.
CERAMICA IBERICA EN MENORCA 243
das sólo pa a la ceca de Cás ulo, y una de Obulco. De Nicolás (1978) elaciona
la p esencia de es as monedas con el come cio de plomo y cob e p oceden es
de es a zona, pe o noso os pensamos que es a esis no es á su icien emen e
acla ada.
Es signi ica i o, en cambio, el acío nume a io de cecas del G upo Ede ano,
una moneda p oceden e de A se (Saqun o) y o a de Sai i (Já i a), yespecialmen-
e la nula p esencia de la ceca de Ca agena.
Aunque algunas ce ámicas ibé icas halladas en Meno ca sean c1asi icables
po o ma y deco ación den o del cuad o ipológico de Ros Sala (1989), pensa-
mos que las ce ámicas de es a zona no ue on come cializadas, en núme o signi-
ica i o, hacia Meno ca.
244 J.S. GORNES HACHERO -L. PLANTALAMOR MASSANET
-..........:
O)
M
BIBLlOGRAFIA
CERAMICA IBERICA EN MENORCA 245
ARRIBAS, A., ET AL.: Palien ia l. Exca aciones en Sa Po ella. Exca aciones
A queológicas en España, 75. Mad id, 1973.
BELEN, M. FERNANDEZ-MIRANDA, M.: El ondeade o de Cales Ca es (Alayo ,
Meno ca). Exca aciones A queológicas en España, 101. Mad id, 1979.
CAMPS, S., VALLESIR, A.: Ce ámica pin ada en Mallo ca. Ac as del XII Cong eso
Nacional de A queología (Jaén, 1971), págs. 283-294. Za agoza, 1973.
CAMPS, S., VALLESIR, A.: La es ación del Tu ó de Ses Beies (Cal iá). VI Simpo-
sio de P ehis o ia Peninsula , págs. 101-114. Ba celona, 1974.
CAMPS, S., VALLESIR, A.: La es ación del Tu ó de Ses Beies. No icia io A queo-
lógico Hispánico. P ehis o ia, ol. 5, págs. 399-404. Mad id, 1976.
CARBONELL, J.: Memo ia de exca ación en Bimme - e, Meno ca. Campaña de
1977. Ejempla mecanog a iado en el Museo de Meno ca. Mahón, 1978.
CUADRADO, E.: Composición pic ó ica de un kála hos ibé ico en Meno ca. Ri is-
a di S udi Ligu i. Omaggio a F. Benoi , ol.
11,
anno XXXIV, págs. 309-318. Bo dig-
he a, 1968.
DE NICOLAS, J.C.: Romanización de Meno ca. Geog a ía e His o ia de Meno ca,
. IV. Ciudadela, 1983.
ENSEÑAT, C.: Las cue as sepulc ales mallo quinas de la Edad del Hie o. Exca-.
aciones A queológicas en España, ol. 118. Mad id, 1981.
FERNANDEZ-GOMEZ, J., PLANTALAMOR, L.: Ce ámica de ipología alayó ica
en el Museo de Ibiza. Ac as del XIII Cong eso Nacional de A queología (Huel a,
1973), Za agoza, 1975.
FERNANDEZ-GOMEZ, J. PLANTALAMOR, L.: O a pieza de ce ámica alayó ica
encon ada en Ibiza. Ins i u d'Es udis Balea ics. Palma de Mallo ca, 1985.
FERNANDEZ-MIRANDA, M.: Ja i as ibé icas de ipo ampu i ana en las islas
Balea es. C onología a queológica y ipología analí ica. T abajos de P ehis o ia,
ol. 33, pág. 255. Mad id, 1976.
FERNANDEZ-MIRANDA, M.: A queología subma ina en Meno ca. Fundación
Juan Ma ch. Mad id 1977.
GARCIA yBELLIDO, A.: Es ado ac ual del p oblema e e en e ala expansión de
la ce ámica ibé ica
po
la cuenca occiden al del Medi e áneo. A chi o Español de
queología, ol. XXVII, pág. 246. Mad id, 1957.
GUERRRO, V.M.: Asen amien o púnico de Na Gue dis. Exca aciones A queológi-
cas en España, ol. 133. Mad id, 1984.
UERRRO, V.M.: Indigenisme i coloni zació punica aMallo ca. Ajun amen de
Ses Salines, 1985.
ARTINEZ SANTAOLALLA, J.: La ce ámica pin ada ibé ica en Meno ca. Re is a
de Meno ca, ol. XIX, pág. 121. Mahón, 1984.
OREL, J.P.: Ce amique campanienne: les o mes. Biblio heque des Ecoles F an-
caises d'A henes e de Rome.
11
ol. Roma, 1981.
URRAY, M.A.: T apuco, 2 ol. Camb idge exca a ions in Meno ca. London,
1932.
MURRAY, M.A.: Sa To e a. Camb idge exca a ions in Meno ca. London, 1934.
NORDSTROM, S.: La ce amique pein e ibe ique de la p o ince d'Alican e. Ac a
Uni e si a is S ockolmiensis, ol. VIII, 2 ols. S ockholm, 1967.
ORFILA, M., SINTES, G.: Hallazgo de un yacimien o a queológico en la Isla del