| 429
Tama a Minasyan
Die O scha Ka waja in A zach lau einem
a menischen handsch i lichen Kolophon aus
dem 15. Jah hunde
1
Abs ac
The illage o Ka aja is one o he se lemen s o he Tsa egion in he his o ical p o ince o A sakh,
which was also known as a sc ip o ium. The only manusc ip ha has come down o us om Ka aja
is da ed 1402 and ep esen s a collec i e wo k copied by Tuma Syune si. I s colophon has a unique
his o ical and sou ce alue. He e, Ka aja is men ioned o he i s ime as an A menian popula ed
illage, which was unde he Dadi ank monas e y. The colophon is also a unique and excep ional
sou ce o he chu ch ha exis ed in Ka aja illage in he Middle Ages, bu i s name is no men io-
ned by he sc ibe. Since no w i en o a chaeological in o ma ion abou he chu ch is p ese ed in
o he sou ces, and i s name and ime o ounda ion a e unknown, Tuma Syune si emains he only
wi ness o his ex emely impo an and indeed singula in o ma ion abou he illage and he sa-
c ed si e. A e he libe a ion o he dis ic , acco ding o he s udies ca ied ou he e, i u ned ou
ha a e 1725 he A menian chu ch o Ka aja was comple ely des oyed and he old ceme e y wi h
c oss s ones desec a ed a e he illage was depopula ed by A menians and se led by he Muslim
ibes ha in aded he e. In he ea ly 1960s, Aze baijanis buil a his o ical museum o egional s u-
dies on he si e o he chu ch, whe e un il Ap il 1993, un il he libe a ion o Ka aja , a c oss s one
wi h A menian w i ing om 916, which had been ans e ed he e in 1965, was p esen ed by Aze -
baijanis
as a Khashdash o Aghu ian o igin. Despi e he lack o his o ical monumen s and sou ces
ha ha e eached us om he illage o Ka aja , he monumen s ound du ing he a chaeological
esea ch in he se lemen s o he Ka aja adminis a i e egion (which la e acqui ed he s a us
o a dis ic ) p o e ha he e i o y o he egion was inhabi ed by A menians since ancien imes.
1 Die Wiede gabe de a menischen Eigennamen is möglichs de deu schen phone ischen Wiede gabe angenähe , bei
den Li e a u angaben hingegen is meis ens (Ausnahme bilden die Au o ennamen, wo die Umsch eibung es geleg is )
das Hübschmann-Meille -Sys em angewende ( gl. z. B. h p:// ansli e a ion.eki.ee/pd /A menian.pd [le z e Zug i :
10.12.2022]).
Kiel-UP • h ps://doi.o g/10.38072/978-3-928794-95-4/p21
430 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Das Do Ka waja 2 is eine de O scha en (bnaka ay ) de Region (gawa
ṙ
) Tsa 3 de
his o ischen P o inz A zach, das sich au einem Hochpla eau au de linken Sei e des Flus-
ses Ta a e s eck . Das ehemalige mi elal e liche Do , das be ei s im 20. Jah hunde den
S a us eine S ad besaß, is auch un e dem Namen Kelbadja bekann , beding du ch die
Sp achen de hie angesiedel en Nomadens ämme.
Das Wö e buch de O snamen (Toponymica) um ass meh e e Ein äge zu Siedlung
Ka waja und dem gleichnamigen Be g, in denen die O scha als eine kleine Region
(gawa
ṙ
ak) in de P o inz A zach on G oßa menien e wähn wi d, spä e als eine Siedlung
(Awan) in de Kascha agh-Region de Republik Be g Ka abach, dann als eine Siedlung des
s äd ischen Typs (kaghaka ip Awan) und als Zen um de Kelbadja -Region4 in de Republik
A zach, die dem im Mi elal e e wähn en Do Ka awaja en sp ich . De Be g e s eck
sich no dwes lich de Siedlung des s äd ischen Typs in den Ausläu e n de Gebi gske e des
Ös lichen Sewans.5
Zum O snamen ›Ka waja ‹ exis ie en e schiedene E klä ungen, die sich abe noch im
Rahmen on Ve mu ungen bewegen und eine e ns ha en wissenscha lichen Beg ündung
bedü en. Nach olks ümliche In e p e a ion bedeu e e »ein O , an dem S eine e kau
we den«.6 Diese Deu ung is na ü lich alles ande e als wissenscha lich und bleib im Be-
2
Ka waja , das im Mi elal e als Do gal , ha e nach 1920 den S a us eines Bezi ks (sch djan). Als de Bezi k an
Ase baidschan un e Zwang angeschlossen wu de, en s and hie de Ve wal ungsbezi k Kjalbadja (in ü kische
Aussp ache), dem bis An ang de 1990e Jah e 122 g oße und kleine Dö e un e s anden. Das his o ische a menische
Do Ka waja wu de zum Zen um eines ku disch besiedel en Ve wal ungsbezi ks. 1923 wu de eine neue Ve wal-
ungseinhei gebilde , die Region Ro ku dis an, an die die on de Region Sangesu de Sowje epublik A menien
und on Be g-Ka abach abgeschni ene Gebie e angeschlossen wu den, und in de die Regionen Kjalbadja (Ka -
waja ), La schin (Be dzo ) und eilweise Ghuba lu (Wo o an) gebilde wu den. 1929 wu de Ro ku dis an eliminie ,
und das Gebie wu de dem sowje ischen Ase baidschan angegliede . Sei den 1960e Jah en haben die ase baid-
schanischen Behö den eno me In es i ionen in de Region ge ä ig , und die ase baidschanische Be ölke ung is
gewachsen. Ka waja e hiel on den ase baidschanischen Behö den den S a us eine Siedlung des s äd ischen Typs
(kaghaka ip Awan) und sei 1980 den S a us eine S ad . 1993 nach de Be eiung on Ka waja wu de die Siedlung in
die Republik A zach eingegliede und wiede on A menie n besiedel . 2020 wu de die Region Ka waja au g und
des a menisch-ase baidschanischen K ieges e neu on A menie n en ölke und kam am 25. No embe un e die
Kon olle de ase baidschanischen S ei k ä e.
3
Im Mi elal e en sp ach die his o ische Region Tsa ode das Land Tsa a, bekann om 12.–13. Jah hunde auch als
We in (Obe e ) Cha schen, de Region Wajkunik des ›Aschcha hazujz‹ (Wel ka e), die eine de zwöl Regionen de
P o inz A zach on G oßa menien wa . Im ühen Mi elal e e s eck en sich G enzen on Tsa im Os en du ch das
Rmbos jan-Gebi ge, im No den du ch die No dhänge des M aw-Gebi ges, im Süden du ch das Aghahedjk- (Kascha-
agh-) Gebi ge, und im Os en schloss Tsa die Klös e Dadiwank und Chadawank sowie den Be g Hawkachaghaz. Au
dem Gebie de Region be and sich die Palas he me (›Baghanik a kunakank‹) ode The malquellen on Wajkunik
(›Wajkunik dje mukq‹). Mo sēs Xo enacʽi, Ašxa hacʽoycʽ, 2172; E emyan, Hayas anә әs Ašxa hacʽoycʽ-i, 82. Ab dem
18. Jah hunde hieß die Region auch Kolani, au g und des hie eingewande en ku dischen S amm Kolani. Siehe
Simēōn E ewancʽi, Jambṙ, Gi kʽ, o kočʽi Yiša aka an, 283.
4
Gemäß de adminis a i en e i o ialen Ein eilung de Republik A zach gil Ka waja als Ve wal ungszen um des
Bezi ks No (Neu) Schahumjan (Ka waja ), de nach 1993 gebilde wo den is , gemäß de adminis a i en e i o ia-
len Au eilung Ase baidschans abe als Ve wal ungszen um des Bezi ks Kelbadja . Siehe Ghah amanyan, Tełeka u
A cʽaxi Han ape u yan a čʽa a ackʽayin mia o ne i socʽial- n esakan bnu ʽag e i; Azә baycan Respublikasının
Dö lә S a is ika Komi әsi, İnziba i ә azi bölgüsü әsni a ı 2019.
5
Hakobyan/Melik-Bakhshyan/Ba seghyan, Hayas ani e ha akicʽ š ǰanne i ełanunne i baṙa an, 332 u. 340.
6
Ka ape yan, Hay mšakuy ʽi huša janne ә Xo h dayin Ad beǰanin b nakcʽ ac š ǰanne um, 51.
Minasyan: Die O scha Ka waja in A zach | 431
eich de laienha en E klä ung. Lau Ho hannes Ka agyozyan is es möglich, dass de
Name ›Ka waja ‹ on dem im Al en O ien geb äuchlichen Wo ›Ka ‹ abgelei e we den
kann, das ›Kolonie‹ ode ›Siedlung‹ bedeu e . Solchen O snamen begegne man in Baby-
lonien (wie Ka -Duniasch), in Medien (wie Ka -Rbigalli, Ka -Baschschi), in Assy ien (wie
Ka -Ninlil, Ka -Schamasnasi , Ka -Tukul i-Ninul a).7 Nach de Übe zeugung des Denkmal-
expe en Sam el Ka ape yan soll e die In e p e a ion des Wo es ›Ka waja ‹ im a menischen
Um eld gesuch we den und dami e bunden we den, dass das Wo ›Ka ‹ ein Bes and eil
des Namens iele Fes ungen im a menischen Hochland is und den Wö e n ›Bu g, Fes-
ung‹ en sp ich , wie die Bu g Ka heghdz in de Region Sakam, die Bu gen Ka Manake
und Ka Amjuk in Waspu akan, Deghnka und Sa wandika in Kilikien. Wenn man bedenk ,
dass die Gegend de O scha Ka waja alle ü mi elal e liche Bu gen ypischen Bedingun-
gen (Unzugänglichkei , geheime Fluch weg, Wasse e ügba kei , Wachpos en) au weis ,
kann man mi S. Ka ape yan annehmen, dass die He kun des O snamens Ka waja dahe
komm , dass es sich um eine Bu g handel .8 Ka waja is ü die Region on s a egische
Bedeu ung, wo on man Augenzeuge wäh end de le z en A zach-K iege we den konn e.
Quellen übe das mi elal e liche Do Ka waja lie e n nu seh wenige In o ma ionen.
Obwohl die Region, zu de auch das Do gehö e, sei den ühe en Zei en in den hand-
sch i lichen Quellen, Kolophonen und Insch i en mi den Namen Vajkunik, Tsa ode We-
in Cha schen (Obe e Cha schen) benann wi d, wi d de O sname Ka waja e s mals in
einem Manusk ip -Kolophon aus dem Jah 1402 als Do und Sk ip o ium e wähn . Dieses
Manusk ip wi d im Masch oz-Ma enada an on Je ewan un e de Numme 3578 au be-
wah . Ka waja wi d zum zwei en Mal in einem Dokumen aus dem Jah 1661 un e eine
Reihe on Dö e n de Region Tsa au ge üh : »[…] die Dö e Hajaw, Bo u, Ka waja , Go-
me n, Sua «,9 und in eine Besi zu kunde aus dem Jah 1873 wi d Ka waja als dem Klos e
Dadiwank gehö ende G undbesi z e wähn . Es sei da au hingewiesen, dass die ehema-
ligen Besi z üme on Dadiwank dank de langandaue nden und mühseligen A bei des
Me opoli en Baghdasa Hasan-Djalaljan e s in den 1830e Jah en du ch den ge ich lichen
Beschluss den hie lebenden Nomadens ämmen weggenommen und dem Klos e zu ückge-
geben wu den, womi seine Eigen ums ech e gewah blieben.10 T o zdem wu de Dadiwank
nach de E ich ung des Sowje egimes seine Besi z üme be aub , und die his o ische Re-
gion Tsa , die in die 1923 gebilde e Ve wal ungseinhei Ro ku dis an ein a , wu de 1929
eliminie und un e Zwang an Ase baidschan un e dem Namen Kelbadja angeschlossen.11
7
Ka agyozyan, Hakahaykakan sepә e n a čʽo s š ǰken onne ә, 5.
8
Ka ape yan, Hay mšakuy ʽi huša janne ә Xo h dayin Ad beǰanin b nakcʽ ac š ǰanne um, 52.
9
S aa liches his o isches Zen ala chi de Republik A menien, Fonds 57, Lis e 1, We k 4, N . 4.
10
S aa liches his o isches Zen ala chi de Republik A menien, Fonds 468, Lis e 2, We k 73, N . 1.
11
De Bezi k Ka waja g enz im Os en an den Bezi k Ma ake de Republik A zach, im Süden an Kascha agh (La -
schin), im Wes en an den Bezi k Wa denis de Republik A menien und im Südwes en an die Bezi ke Wajk und
Sisian de Republik A menien, im No den an die Bezi ke Daschkesan und Chanla , die un e de Kon olle on
Ase baidschan gekommen sind. Ka ape yan, Hayas ani pa mu ʽyun. Mṙa akankʽ, 209.
432 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
De Sch eibe des Manusk ip s, das aus dem Do Ka waja zu uns kam, is Tuma Sjunezi,
de 1402 au Wunsch des P ies e s Hunan den Ma häuskommen a on G igo Ta ewazi
kopie e. Die Handsch i is aus Papie , 18 x 12,5 cm g oß, mi einem ges anz en b aunen
Lede einband.
De Kopis sch ieb mi eine schönen und egelmäßigen Rundsch i . Wah scheinlich is
auch die Illuminie ung aus seine Fede en s anden. Sie is nich eichhal ig. Es gib einen
Halbbogen (Ti elsei e), iele F on ispi ze, Vogel- und P lanzen and e zie ungen, Vogel- und
Kno enzie sch i en (siehe Abb. 1 und 2). Die Handsch i wu de wäh end de Ka holi-
kosa sjah en Ka ape s I. Keghezi (1393–1404) on A menien und Ka ape s (1402–1420),
Ka holikos on Aghuank gesch ieben. Zu diese Zei wa Saka ia de E zbischo de Region
Tsa und de Ab on Dadiwank:
»Dieses on Go inspi ie e Buch, das die Auslegung de Wo e des E angeliums en -
häl , wu de abgesch ieben, und es wi d Exze p des Kapi els (scil. des Buches) des hei-
ligen E angelis en Ma häus genann . Es en häl auch die Auslegung de ie Kapi el,
die mi iel Mühe on dem g oßen Meis e und die Wel e leuch enden Rhe o G igo ,
dem Schüle des d ei achen [Philosophen] Ho han Wo o nezi, zusammenges ell wu de.
Und dies wu de im ach hunde einund ün zigs en Jah des a menischen Kalende s (1402)
ollende , in de Zei de beiden Heiligkei en, genann Ka ape , Ka holikoi on A menien
und Aghuank – gegenwä ig sind die beiden Namens e e – und wäh end Pa e Saka ia
E zbischo diese Region und Ab on Dadiwank wa , in diesem be ühm en Land Tsa und
im Do Ka awaja , un e de Schi mhe scha de Heiligen, die in diesem sind, du ch den
mi Sünden be leck en und ungewand en Sch eibe Tuma Sjunezi au Bi e des eh enwe -
en und ommen Mönchs-P ies e s Hunan« (MM 3578, Fol. 296b; siehe Abb. 3).
In de Fo se zung des Kolophons mach de Sch eibe Tuma eine beme kenswe e bio-
g a ische Angabe übe den be ühm en Kommen a o und Pädagogen Ma heos Jughajezi,
einen Schüle on Ho han Wo o nezi und G igo Ta ewazi, de an de Uni e si ä Ta ew
s udie ha . De Sch eibe Tuma häl es , dass Ma heos, de sich du ch seine leh mäßige
und philosophische Besonnenhei auszeichne e und ein Gegne de Ke ze wa , im Jah de
Niede sch i de Handsch i , d.h. 1402, du ch die Einwilligung des G igo Ta ewazi und
au Bi en de S uden en on Ta ew sich »au den Th on de
τελετή
« se z e, d.h. e wu de zu
einem de be ühm en Wa dape s (scil. ki chlichen Leh e bzw. A chimand i ):
»E nahm ihn als eigenen Sohn und E be seine Leh e an, de mi alle Gü e blüh e und
mi den alle meis en Gaben, leh mäßige Klughei und philosophische Kuns e igkei ge-
schmück wa , und sich den Ke ze n wide se z e, de Wa dape (sc. Leh e ) Ma heos, de
sich in diesem Jah , mi Willen des Heiligen Geis es und du ch die Bemühung des g oßen
Wa dape G igo und die Bi sch i en seine Schüle au den Th on de
τελετή
se z e« (Fol.
297a; siehe Abb. 4).
Minasyan: Die O scha Ka waja in A zach | 433
Es sei hinzuge üg , dass sich die Spezialis en hinsich lich diese biog a ischen Angabe
übe Ma heos Jughajezi au die on Tuma Sjunezi be ei ges ell en Mi eilung e lassen.12
Am Ende de Kolophons bi e de Sch eibe Tuma, sich an die El e n und alle Blu s e -
wand en des Handsch i ens i e s, des Geis lichen Hunan, zu e inne n, und ihn selbs ü
die g oße Sch i und die Fehle nich zu adeln.
Dies is die ganze In o ma ion, die de Kolophon des Manusk ip s bie e . Das wich igs e
und we olls e im Kolophon is ü uns, dass de Name des Sch eibe s, die genaue Da ie-
ung und na ü lich de genaue O de Absch i hie es gehal en we den. Le z e es wi d
in de Fo m ›Ka awaja ‹ e wähn . Tuma kopie e die Handsch i in de Ki che des Do es
Ka awaja , wie e sag , »un e de Schi mhe scha ö liche Heilige «. De Sch eibe lie e
keine wei e en De ails, e e wähn nich , um welche S ä e de Heiligen e eh ung es sich
handel . Leide sind in ande en Quellen auch keine sch i lichen ode a chäologischen In o -
ma ionen übe die Ki che e hal en, sowohl ih ›Name‹ als auch ih e G ündungszei bleiben
unbekann . S udien zu de Region haben eben alls keine Fak en übe die G ündungszei
und den Namen de Ki che e mi el .13 Hie s oßen wi au Schwie igkei en, denn die mi el-
al e lichen sch i lichen Quellen übe die Ki che und das Do sind zu ka g, was dazu üh ,
dass das Gesag e hypo he isch und dispa a wi d. Dahe bleib Tuma Sjunezi de Ve asse
diese übe aus wich igen und im Wesen lichen einziga igen In o ma ion übe die S ä e de
Heiligen e eh ung und das Do . Diese Kolophon, de uns aus dem Jah 1402 übe lie e is
und eine genaue Mi eilung übe die Lage des Do es Ka waja lie e , is ein olls ändige
Beweis da ü , dass Ka waja ein a menisch besiedel es und dem Dadiwank un e s ehendes
Do in de Region Tsa des his o ischen A zach wa und das Schicksal de Region mi an-
de en Dö e n eil e.
12
Khachikyan, Ma ʽeos Jułayecʽu kyankʽn u ma enag u ʽyunә, 62.
13
Die e s en S udien/Un e suchungen zu Region wu den im 18. Jah hunde du chge üh . De e s e Fo sche is
de Ka holikos on Gandzasa Jesaji Hasan-Djalaljanz, de 1718 die Insch i en de Klös e und K euzs eine on
Gandzasa , Chadawan, Dadi und de Umgebung 1718 so g äl ig sammel e und e olls ändig e. De Ve bleib des
No izbuches mi den e wähn en Insch i en des Ka holikos Jesaji is unbekann . Im Mes op-Masch oz-Ma ena-
da an we den d ei Kopien des O iginals au bewah : Manusk ip e N . 4537, 7821 und 9923. In den 1830e Jah en
wu den einige Insch i en de Klös e Dadi und Ge amiji on Bischo Ho hannes (Johannes) Schahcha unjanz nie-
de gesch ieben (Shahkha unean s, S o ag ow ʽiwn Ka ʽowłikē Ēǰmiacni ew hing gawaṙacʽn A a a ay, 356–365). Epi-
g aphische S udien in den Siedlungen/O scha en de Region Tsa bo en Bischo Sa gis Djalaljanz (Jalaleancʽ,
Čanapa ho dou ʽiwn i Mecn Hayas an, Bd. 1, 199–227 u. Bd. 2, 213–228), A chimand i Cha schik Dadjan (S aa liches
his o isches Zen ala chi de Republik A menien, Fonds 319, Lis e 1, We k 5, N . 23–28), Bischo Maka Ba chu-
da janz (Ba xuda eancʽ, A cʽax) und Mes op Te -Mowsisjan (Tē -Mo sisean, Haykakan e ekʽ mec ankʽe i Ta ʽe i,
Hała cini, e Dadi ekełecʽine ә e anakan šinu ʽyunne ә, 83–104). 1960–1964 üh e die wissenscha liche Expedi i-
on un e de Lei ung on Sed ak Ba chuda jan a chäologische Ausg abungen im Bezi k Ka waja du ch (Ba khuda -
yan (Hg.), Di an hay imag u ʽyan, P ak 5. A cʽax), 197–227). Von 1978 bis 2018 anden im Bezi k Ka waja egelmäßig
a chäologische Un e suchungen on Spezialis en des Wissenscha lichen Fo schungszen ums ü his o isches und
kul u elles E be (1993–2005, Lei e de Expedi ion: H. Simonyan) und de O ganisa ion ü die Un e suchung de
A chi ek u A meniens (1978–1987, 1993–1996, 2000e Jah e, Lei e de Expedi ion: S. Ka ape jan) s a . Siehe Simo-
nyan/Sanamyan/ Gnuni, A cʽaxi e aza ag ac a ackʽne i 1990–2005 ʽ ʽ. hnagi akan he azo u ʽyunne i himnakan
a dyunkʽne ә; Ka ape yan, Hay mšakuy ʽi huša janne ә Xo h dayin Ad beǰanin b nakcʽ ac š ǰanne um; Ka ape yan,
Hayas ani pa mu ʽyun. Mṙa akankʽ, Bd. 4.

434 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Im Allgemeinen sind übe iele de his o ischen und kul u ellen Denkmäle im Gebie
des Bezi ks Ka waja nu seh wenige ode ga keine In o ma ionen e ügba , denn die
meis en diese Denkmäle exis ie en aus dem ein achen G und nich meh , dass es, du ch die
on den ase baidschanischen Behö den ge ö de e Ansiedlung muslimische Be ölke ungs-
g uppen in de Region Tsa insbesonde e wäh end de Sowje zei eine geziel e Ve nich ung
des a menischen kul u ellen E bes gab.14 Viele de his o ischen und kul u ellen Denkmäle ,
die Op e de ›Albanisie ung‹ wu den, wu den ze s ö ode de a e wüs e , dass nich
einmal eine Spu ih es A menischenseins e hal en blieb. Die S eine de ze s ö en Denkmä-
le wu den als Baus eine in ande en Gebäuden e wende . Nach de Be eiung des Bezi ks
a bei e e ein Fo schungs eam un e de Lei ung on Sam el Ka ape yan de O ganisa ion ü
die S udien de a menischen A chi ek u mi eine neuen S udie he aus, dass die a menische
Ki che in Ka waja olls ändig ze s ö und de al e F iedho mi K euzs einen geschände
wo den wa en. An ang de 1960e Jah e wu de an de S elle de Ki che ein his o isches Mu-
seum ü Regionalkunde e ich e , in dem bis Ap il 1993, bis zu Be eiung on Ka waja , ein
K euzs ein mi a menische Sch i aus dem Jah 916, de 1965 hie he geb ach wo den wa ,
on den Ase baidschane n unen weg als Chaschdasch aghuanische He kun p äsen ie
wu de. Diese K euzs ein wu de jedoch spä e in das Klos e Gandzasa übe üh .15 Aus dem
Gebie des Do es Ka waja sind aus de Reihe de e hal enen his o ischen und kul u ellen
Denkmäle neben diesem K euzs ein auch G abs eine aus dem 13.–17. Jah hunde und ein
mi elal e liche Ölmühlen-S ein bekann .16 T o z des Mangels an his o ischen Denkmäle n
und Quellen, die uns aus dem Do Ka waja übe lie e sind, zeigen die a chäologischen
S udien in den Siedlungen des Ve wal ungsbezi ks Ka waja , de be ei s egionalen S a us
e lang ha , dass das Gebie de Region sei u al en Zei en on A menie n bewohn wa . Die
hie en deck en Pe oglyphen aus dem 4.–3. Jah ausend ähneln in ih e Ikonog aphie, Kuns
und s ilis ischen Besonde hei en e gleichba en Denkmäle n, die in den Be gen de benach-
ba en Regionen Sjunik, Geghama und Va denis e hal en sind. Die zahl eichen und e schie-
dena igen mi elal e lichen Denkmäle aus un e schiedlichen Siedlungen – Ki chen, Kapel-
len, B ücken, K euzs eine zeugen da on, dass die Spu des A menischen bis zu Depo a ion
de A menie im e s en Vie el des 18. Jah hunde s nich un e b ochen wu de. Ka waja ,
zusammen mi ielen Dö e n in de Region, wu de nach 1725 on A menie n
en ölke ,
dann blieb die Gegend ü eine ziemlich lange Zei , bis zum An ang des 19.
Jah hunde s,
unbewohn . Anschließend abe wu de nich nu das Do , sonde n die ganze Region allmäh-
lich on muslimischen S ämmen ku dische He kun besiedel , die hie einged ungen wa en
14
Die ussische A chäologin Jewgeniya P chelina, die 1924 in einigen Siedlungen/O scha en de Region a chäologi-
sche Un e suchungen du ch üh e, s ell e es , dass de G oß eil de bewohn en Höhlen, ze s ö en Dö e , Fes ungs-
maue n, Ki chen und Kapellen nich nu nich e o sch , sonde n auch in de Li e a u nich e wähn wo den wa en,
nich einmal in den Regis e lis en als Einhei en. Siehe P chelina, A myanskiye pamya niki na e i o ii Aze bayd-
zhanskoy SSR, 243.
15
S. Ka ape yan, Hay mšakuy ʽi huša janne ә Xo h dayin Ad beǰanin b nakcʽ ac š ǰanne um, 52–54. S.Ka ape yan,
Hayas ani pa mu ʽyun. Mṙa akankʽ, Bd. 4, 386.
16
Ghah amanyan, Tełeka u A cʽaxi Han ape u yan a čʽa a ackʽayin mia o ne i socʽial- n esakan bnu ʽag e i, 276.
Minasyan: Die O scha Ka waja in A zach | 435
und Scha zuch be ieben. Mi de Ansiedlung musl
imische S ämme a zu de homogenen
a menischen Be ölke ung in A zach ein emdes e hnisches Elemen hinzu. Genau on
diese Zei an begann die Ve emdung de O snamen ande e a menische Siedlungen in
A zach.
Die emden S ämme pass en die Namen an die Besonde hei en ih es phone ischen
Sys ems an, begannen den O snamen Ka waja Kja wadja , Kjalbadja ode Kelbadja , die
Region Tsa Tsa lu, Sa ode Sa usibil (Sa usiwil) zu nennen.17 So wu de Aghahejk zu La -
schin, Dje madju zu Is isu, Igadzo zu Bagh lu, Je i suschen zu Keschischkjand, Sewadju
zu Gha asu, Z no zu Sojughbulagh e c. Wäh end de Un e suchungen im Bezi k
Ka waja
wu den muslimische Kul u denkmäle des 19.–20. Jah hunde s ge unden, wie z. B.
gewölb e
Mausoleen, genann Kjumbaz, p e de- und widde ö mige G abs eine, die eindeu ig da on
zeugen, dass diese S ämme nich die einheimische Be ölke ung wa en.
Ka holikos Simeon Je ewanzi (1710–1780) lis e in seinem We k ›Djamb ‹ die Namen on
e wa d eißig Dö e n in de Region Tsa au , die als Besi z üme on Dadiwank E chmiadzin
un e s anden.18 Die aus den Insch i en und Manusk ip en bekann en Namen wie Ka waja
und einige ande e Dö e ehlen in diese Lis e, was beweis , dass diese Dö e be ei s im
18. Jah hunde nich meh on A menie n besiedel wa en. Die Region, mi Ausnahme
on dem Do Chu awan und dem Bischo ssi z Dadiwank, wu de in den 1760e Jah en oll-
s ändig on A menie n en ölke . Die ausgewande en Bewohne on Tsa liessen sich in
e schiedenen Teilen Geo giens niede .
Wi assen zusammen: Ka waja wa eines de be ühm en Dö e de Region Tsa in
de P o inz A zach on G oßa menien, das auch als Sk ip o ium bekann wa . Das einzige
Manusk ip , das uns aus Ka waja übe lie e is , is jenes on Tuma Sjunezi abgesch iebe-
ne Sammelwe k, dessen Kolophon einen auße gewöhnlichen his o ischen und Quellenwe
ha . Hie wi d Ka waja zum e s en Mal als a menisch besiedel es Do e wähn , das dem
Klos e Dadiwank un e s and. De Kolophon is auch eine einziga ige und auße gewöhn-
liche Quelle ü die Ki che, die im Do Ka waja im Mi elal e exis ie e, die jedoch nach
1725 olls ändig ze s ö wu de, als das Do on A menie n en ölke und on hie ein-
ged ungenen muslimischen S ämmen bewohn wu de.
17
S aa liches his o isches Zen ala chi de Republik A menien, Fonds 57, Lis e 1, We k 4, N . 1.
18
Simēōn E ewancʽi, Jambṙ, Gi kʽ, o kočʽi Yiša aka an, S. 283.
436 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Li e a u e zeichnis
Az
ә
baycan Respublikasının Dö l
ә
S a is ika Komi
ә
si.
»
İ
nziba i
ә
azi bölgüsü
ә
sni a ı 2019« (S aa liches
S a is ikkomi ee de Republik Ase baidschan. »Klas-
si izie ung de adminis a i en Gebie sau eilung
2019«), R
ә
smi n
әş
, Baki 2020.
Ba khuda yan, S. (Hg.), Դիվան հայ վիմագրության,
Պրակ 5
.
Արցախ Di an hay imag u
ʽ
yan, P ak 5.
A c
ʽ
ax (Co pus insc ip ionum a menica um, Libe V:
A zach), Je ewan 1982.
Ba xuda eanc
ʽ
, M., Արցախ A c
ʽ
ax (A zach), Baku 1895.
E emyan, S. Հայաստանը ըստ »Աշխարհացոյց«-ի
Hayas an
ә
ә
s Ašxa hac
ʽ
oyc
ʽ
-i (A menien nach de
›Wel ka e‹), Je ewan 1963.
E ewanc
ʽ
i, Sim
ēō
n, Ջամբռ, Գիրք, որ կոչի
Յիշատակարան Jamb
ṙ
, Gi k
ʽ
, o ko
čʽ
i Yiša aka an
(Djamb [A chi kamme ]: Buch, das Gedenksch i
genann wi d), Wagha schapa 1873.
Ghah amanyan, H., Տեղեկատու Արցախի
Հանրապետոթյան վարչատարածքային միավորների
սոցիալ-տնտեսական բնութագրերի Tełeka u A cʽaxi
Han ape u yan a čʽa a ackʽayin mia o ne i socʽial-
n esakan bnu ʽag e i (Ve zeichnis de sozioökonomi-
schen Me kmale de adminis a i en Gebie seinhei en
de Republik A sakh), Je ewan 2015.
Hakobyan, T. / Melik-Bakhshyan, S. / Ba seghy-
an, H., Հայաստանի և հարակից շրջանների
տեղանունների բառարան Hayas ani e ha akic
ʽ
š
ǰ
anne i e
ł
anunne i ba
ṙ
a an (Wö e buch de O s-
namen on A menien und benachba en Regionen),
Bd. 5, Je ewan 2001.
Ka agyozyan, H., Հակահայկական սեպը և նրա չորս
շրջկենտրոնները Hakahaykakan sepә e n a čʽo s
š ǰken onne ә (De an ia menische Keil und seine ie
egionalen Zen en), in: Zei ung ›Ye ki ‹, 1994, N . 131.
Jalaleanc
ʽ
, S., Ճանապարհորդութիւն ի Մեծն
Հայաստան
Č
anapa ho dou
ʽ
iwn i Mecn Hayas an
(Reise nach G oßa menien), Bd. 1, Tp
ʽ
xis (Tbilisi)
1842, Bd. 2, Tp
ʽ
xis (Tbilisi) 1858.
Ka ape yan, S., Հայ մշակույթի հուշարձանները
Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված
շրջաններում Hay mšakuy ʽi huša janne ә Xo h day-
in Ad beǰanin b nakcʽ ac š ǰanne um (Denkmäle de
a menischen Kul u in den annek ie en Gebie en des
sowje ischen Ase baidschans), Je ewan 1999.
Ka ape yan, S., Հայաստանի պատմություն.
Մռավականք Hayas ani pa mu
ʽ
yun. M
ṙ
a akank
ʽ
(Geschich e A meniens: M awakank), Bd. 4, Je ewan
2019.
Khachikyan, L., Մատթեոս Ջուղայեցու կյանքն ու
մատենագրությունը Ma
ʽ
eos Ju
ł
azec
ʽ
u kyank
ʽ
n
u ma enag u
ʽ
yun
ә
(Leben und We ke des Ma häus
on Djugha), in: Banbe Ma enada ani 3 (1956), 57–84.
P chelina, E.,
Армянские памятники на территории
Азербайджанской ССР
A myanskiye pamya niki na
e i o ii Aze baydzhanskoy SSR(A menische Denk-
mäle de Sozialis ischen Sowje epublik Ase baid-
schan), in:
Труды Отдела Востока Государственного
Эрмитажа
T udy O dela Vos oka Gosuda s enno-
go E mi azha (We ke de Ab eilung ü O ien de
S aa lichen E mi age), Bd. 3, Lening ad (Sank Pe e s-
bu g) 1940, 243–256.
Shahkha unean s, Y., Ստորագրութիւն Կաթուղիկէ
Էջմիածնի և հինգ Գաւառացն Արարատայ
S o ag ow
ʽ
iwn Ka
ʽ
ow
ł
ik
ē
Ēǰ
miacni ew hing
gawa
ṙ
ac
ʽ
n A a a ay (Besch eibung des Mu e si zes
E chmiadzin und de ün Regionen on A a a ), Bd.
2, E chmiadzin 1842.
Simonyan, H. / Sanamyan, H. / Gnuni, A., Արցախի
և ազատագրված տարածքների 1990–2005 թթ.
հնագիտական հետազոտությունների հիմնական
արդյունքները A cʽaxi e aza ag ac a ackʽne i
1990–2005 ʽ ʽ. hnagi akan he azo u ʽyunne i him-
nakan a dyunkʽne ә (Haup e gebnisse de a chäo-
logischen Un e suchungen 1990-2005 in A zach und
be ei en Gebie en), in: Պատմամշակութային
ժառանգություն մատենաշար Pa mamšaku ʽayin
žaṙangu ʽyun ma enaša (Reihe His o isches und kul-
u elles E be), N . 2, Je ewan 2007.
S aa liches his o isches Zen ala chi de Republik A -
menien, Fonds 57, Lis e 1, We k 4, N . 1
S aa liches his o isches Zen ala chi de Republik A -
menien, Fonds 57, Lis e 1, We k 4, N . 4.
S aa liches his o isches Zen ala chi de Republik A -
menien, Fonds 319, Lis e 1, We k 5, N . 23–28.
S aa liches his o isches Zen ala chi de Republik A -
menien, Fonds 468, Lis e 2, We k 73, N . 1.
T
ē
-Mo sisean, M., Հայկական երեք մեծ վանքերի՝
Տաթևի, Հաղարծինի և Դադի եկեղեցիները և
վանական շինութիւնները Haykakan e ek
ʽ
mec
ank
ʽ
e i Ta
ʽ
e i, Ha
ł
a cini, e Dadi eke
ł
ec
ʽ
ine
ә
e
anakan šinu
ʽ
yunne
ә
(Ki chen und Klos e bau en
on d ei a menischen Klös e n: Ta e , Hagha sin
und Dadi, Je usalem 1931.
Xo enac
ʽ
i, Mo s
ē
s, Աշխարհացոյց Ašxa hac
ʽ
oyc
ʽ
(Wel ka e), siehe in: Մատենագիրք Հայոց
Ma enagi k
ʽ
Hayoc
ʽ
(A menische klassische Au o-
en), Bd. 2, Einlei ung on P. Mu adean und K. Yuz-
bashean, An elias 2003.
Minasyan: Die O scha Ka waja in A zach | 437
Au o in
Tama a Minasyan, PhD
Wissenscha liche Mi a bei e in, Mes op-Masch oz-Ins i u ü al e Manusk ip e (Ma enada an),
Je ewan, A menien, minasyan. ama a64@mail. u
Übe se ze in: Anahi A agyan
444 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
ձեռագիր մատյանը պահվում է Երևանի Մ. Մաշտոցի անվան Մատենադարանում և
կրում է 3578 թվահամարը: Քարվաճառը երկրորդ անգամ, ի թիվս Ծար գավառի մի
շարք գյուղերի, հիշատակվում է 1661 թ
.
մի վավերաթղթում. «[...] գիւղօրայքս Հաճաւ,
Բօրու, Քարվաճառ, Գոմէրն, Զուար»,8 իսկ 1873 թ
.
մի կալվածագրում Քարվաճառը
հիշատակված է որպես Դադիվանքի վանքապատկան կալվածք: Նկատենք, որ
տակավին 1830-ական թվականներից Բաղդասար մետրոպոլիտ Հասան-Ջալալյանի
երկարատև ու տքնաջան աշխատանքի շնորհիվ Դադիվանքին ենթակա երբեմնի
կալվածքները դատական կարգով վերցվեցին այստեղ բնակվող քոչվոր ցեղերից և
վերադարձվեցին վանքին՝ պահպանելով նրա կալվածատիրական իրավունքները։9
Չնայած դրան՝ խորհրդային կարգերի հաստատումով Դադիվանքը զրկվեց իր
կալվածքներից, իսկ պատմական Ծար գավառը, որ մտել էր 1923 թ. կազմավորված
Կարմիր Քուրդիստան վարչատարածքային միավորման մեջ, 1929 թ. վերացվեց և
բռնակցվեց Ադրբեջանին՝ Քելբաջար անունով։10
Քարվաճառ գյուղից մեզ հասած ձեռագրի գրիչը Թումա Սյունեցին է, որը 1402 թ
.
Հունան քահանայի խնդրանքով ընդօրինակում է Գրիգոր Տաթևացու Մատթեոսի
Ավետարանի մեկնությունը: Մատյանը թղթյա է, 18x12,5 մեծությամբ, դրոշմազարդ
շագանակագույն կաշվե կազմով: Գրիչը գրել է գեղեցիկ ու կանոնավոր բոլորգրով:
Հավանաբար, նկարազարդումը նույնպես կատարել է գրիչը: Այն հարուստ չէ.
ունի մեկ կիսախորան, բազմաթիվ ճակատազարդեր, թռչնային և բուսական
լուսանցազարդեր, թռչնագիր և հանգուցագիր զարդագրեր (տե՛ս նկար 1 և 2):
Մատյանը գրվել է Հայոց Կարապետ Ա Կեղեցի (1393-1404) և Աղվանից Կարապետ
(1402-1420) կաթողիկոսների հայրապետության տարիներին: Այս ժամանակ Ծար
գավառի արքեպիսկոպոսն ու Դադիվանքի առաջնորդն էր տեր Զաքարիան:
«Գրեցաւ գիրքս այս աստուածաշունչ, որ ունի ամբարեալ առ ինքն զմեկնութիւն
բանից Աւետարանին և կոչի քաղուածու գլխոյն Մատթէոսի սուրբ աւետարանչի:
Նաև ունի ընդ ինքեան զլուծումն չորից գլխոցն, զոր բազում աշխատութեամբ
ժողովեալ է մեծ րաբունոյ և տիեզերալոյս հռետորի Գրիգորի՝ աշակերտի
եռամեծին Յովհաննու Որոտնեցոյ: Եւ կատարեցաւ սա ի թուականութեանս
հայկազեան տաւմարի ութ հարիւրերորդի յիսներորդի առաջնորդի ամի (1402)
ի հայրապետութեան Հայոց և Աղուանից երկուցունց տերանց Կարապետք
կոչեցելոց, զոր այսպես պատահեցան ի մերումս ժամանակի, անուանակիցք
գոլ միմեանց, և յարհեպիսկոպոսութեան այսմ նահանգիս՝ տէր Զաքարիայի՝
8 ՀՀՊՊԿԱ, ֆ. 57, ց. 1, գ 4, թ. 4:
9 ՀՀՊՊԿԱ, ֆ. 468, ց. 2, գ 73, թ. 1:
10 Քարվաճառի շրջանը արևելքից սահմանակից է Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանին,
հարավից՝ Քաշաթաղին (Լաչին), արևմուտքից ՀՀ Վարդենիսի և հարավարևմուտքից՝ Վայքի և Սիսիանի
շրջաններին, հյուսիսից՝ Ադրբեջանի տիրապետության տակ անցած Դաշքեսանի և Խանլարի շրջաններին:
Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն. Մռավականք, 209:

Մինասյան, Արցախի Քարվաճառ բնակավայրը | 445
Դադիվանուց վերատեսջի, ի հռչակաւոր երկիրս Ծար՝ ի գևղս Քարավաճառ՝
ընդ հովանեաւ սրբոցս, որ ի սմայ, ձեռամբ մեղսամակարթ և անարհեստ գրչի՝
Թումայի Սիւնեցոյ՝ ի խնդրոյ պատուական և սրբասնեալ կուսակրաւն քահանայի
Յունանու» (ՄՄ ձեռ. 3578, թ. 296բ։ Տե՛ս նկար 3):
Հիշատակարանի շարունակության մեջ Թումա գրիչը տալիս է ուշագրավ մի
կենսագրական տեղեկություն Տաթևի համալսարանում ուսանած, Հովհան
Որոտնեցու և Գրիգոր Տաթևացու աշակերտ, նշանավոր մեկնիչ և մանկավարժ
Մատթեոս Ջուղայեցու վերաբերյալ: Թումա գրիչը գրում է, որ Մատթեոսը, որ
առանձնանում էր իր վարդապետական ու փիլիսոփայական խոհեմությամբ
և ախոյան էր հերձվածողաց, մատյանի գրչության թվականին, այսինքն՝ 1402-
ին, Գրիգոր Տաթևացու հաճությամբ և Տաթևի համալսարանի աշակերտների
խնդրանքով նստում է «յաթոռ տէլէտութեան», այսինքն՝ դառնում է նշանավոր
վարդապետներից մեկը.
«Ունելով որդի հարազատ և ժառանգ վարդապետութեան իւրոյ, զծաղկեալն
ամենայն բարութեամբ և զարդարեալն ամենալի շնորհիվ, վարդապետական
խոհեմութեամբ և փիլիսոփեական արհեստիւ, զախոյեանն ընդդէմ հերձուածողաց՝
վարդապետն Մատթէոս, որ յայսմ ամի, կամակցութեամբ Սուրբ Հոգոյն և ջանիւ
մեծ վարդապետին Գրիգորի և աղաչանաւք գրոց աշակերտեալ անձանց, նստաւ
յաթոռ տէլէտութեան» (թ. 297ա: Տե՛ս նկար 4):
Հավելենք, որ Մատթեոս Ջուղայեցու կենսագրական այս դրվագը հիշատակելիս,
մասնագետները հիմնվում են Թումա Սյունեցու հաղորդած տվյալի վրա։11
Գրիչ Թուման հիշատակարանի վերջում խնդրում է հիշել ձեռագրի պատվիրատու
Հունան կրոնավորի ծնողներին և բոլոր արյունակից հարազատներին, իսկ խոշոր
գրի ու սխալների համար անմեղադրություն է խնդրում:
Ահա այն ամբողջ տեղեկությունը, որ տալիս է մեզ ձեռագրի հիշատակարանը:
Ամենից կարևորը և արժեքավորը մեզ համար հիշատակարանում այն է, որ
այստեղ պահպանված են գրչի անունը, գրչության ստույգ թվականը և, իհարկե,
գրչության ստույգ վայրը: Վերջինս հիշատակված է ‹Քարավաճառ› ձևով: Թուման
մատյանն ընդօրինակել է Քարավաճառ գյուղի եկեղեցում, ինչպես ինքն է ասում,
«տեղի սրբերի հովանու ներքո»: Գրիչն այլ մանրամասներ չի հաղորդում, չի
հիշատակվում, թե խոսքը որ սրբավայրի մասին է: Ցավոք, եկեղեցու վերաբերյալ այլ
աղբյուրներում ևս չեն պահպանվել գրավոր կամ հնագիտական տեղեկություններ,
անհայտ են մնում նրա և՛ անունը, և՛ հիմնադրվելու ժամանակը: Եկեղեցու անվան
և հիմնադրվելու ժամանակի վերաբերյալ որևէ փաստ չեն արձանագրել նաև
11 Խաչիկյան, Մատթեոս Ջուղայեցու կյանքն ու մատենագրությունը, 62:
446 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
գավառի տարածքում կատարված ուսումնասիրությունները։12 Այստեղ բախվում
ենք դժվարությունների, որովհետև եկեղեցու և գյուղի վերաբերյալ միջնադարյան
գրավոր սկզբնաղբյուրները չափազանց ժլատ են, ինչի հետևանքով էլ ասելիքը
թեական ու կցկտուր է լինում: Ուստի, այս հույժ կարևոր և, ըստ էության, գյուղի և
սրբավայրի մասին եզակի տեղեկության հեղինակը մնում է Թումա Սյունեցին: 1402
թ
.
-ից մեզ հասած այս հիշատակարանը, որը ստույգ տեղեկություն է Քարվաճառ
գյուղի տեղադրության վերաբերյալ, լիովին ապացույց է, որ Քարվաճառը
պատմական Արցախի Ծար գավառի մեջ մտնող և Դադիվանքի ենթակայության
տակ գտնող հայաբնակ գյուղ է եղել և մյուս գյուղերի հետ կիսել է գավառին
վերահասած ճակատագիրը:
Ընդհանրապես, Քարվաճառի շրջանի տարածքում եղած պատմամշակութային
հուշարձաններից շատերի մասին չափազանց քիչ տեղեկություններ են
պահպանվել, կամ գրեթե տեղեկություններ չկան, քանի որ այդ հուշարձանների
մեծ մասը այլևս գոյություն չունի այն պարզ պատճառով, որ Ծար գավառում
մահմեդական տարրերի բնակեցմամբ ադրբեջանական իշխանությունների
հովանավորությամբ, հատկապես խորհրդային տարիներին, հայկական
մշակութային արժեքների ծրագրավորված ոչնչացում է տեղի ունեցել։13
Պատմամշակութային այդ հուշարձաններից շատերը, դառնալով ալբանացման
զոհ, ավերվել ու ամայացել են այնպես, որ հայկականության հետքն իսկ չի
պահպանվել, իսկ քանդված հուշարձանների քարերն էլ գործածվել են այլ
շինությունների մեջ որպես շինաքար: Շրջանի ազատագրումից հետո հայկական
ճարտարապետությունն ուսումնասիրող կազմակերպության արշավախմբի
12 Գավառի տարածքում առաջին ուսումնասիրությունները կատարվել են XVIII դարում: Առաջին
ուսումնասիրողը Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի Հասան-Ջալալյանցն է, որը 1718 թ
.
խնամքով հավաքել
ու ամբողջացրել է Գանձասարի, Խադավանքի, Դադի ու շրջակա տարածքի վանքերի ու խաչքարերի
արձանագրությունները: Եսայի կաթողիկոսի կազմած հիշյալ արձանագրությունների տետրակի գտնվելու
վայրն անհայտ է: Մատենադարանում են պահվում բնօրինակից կատարված երեք ընդօրինակությունները՝
4537, 7821 և 9923 ձեռագրերը: 1830-ական թթ. Դադի և Գետամիջի վանքերում մի քանի արձանագրություններ է
գրի առել Հովհաննես եպս. Շահխաթունյանցը (Շահխաթունեանց, Ստորագրութիւն Կաթողիկէ Էջմիածնի և
հինգ գաւառացն Արարատայ, 356–365): Ծար գավառի բնակավայրերում վիմագրական ուսումնասիրություներ
են կատարել Սարգիս արք. Ջալալյանցը (Ջալալեանց, Ճանապարհորդութիւն ի Մեծն Հայաստան, հ. Ա, 199–
227 և հ. Բ, 213–228), Խաչիկ վրդ. Դադյանը (ՀՀՊՊԿԱ, ֆ. 319, ց. 1, գ 5, թ. 23-28), Մակար եպս. Բարխուդարյանցը
(Բարխուդարեանց, Արցախ), Մեսրոպ Տեր-Մովսիսյանը (Տէր-Մովսիսեան, Հայկական երեք մեծ վանքերի՝
Տաթևի, Հաղարծինի և Դադի եկեղեցիները, 83–104): 1960–1964 թթ. Սեդրակ Բարխուդարյանի գլխավորած
գիտական արշավախումբը Քարվաճառի շրջանում հնագիտական պեղումներ է իրականացրել (Դիվան
հայ վիմագրության, Արցախ, 197–227): 1978–2018 թթ
.
Քարվաճառի շրջանում պարբերաբար հնագիտական
ուսումնասիրություններ են կատարել Պատմամշակութային ժառանգության գիտահետազոտական
կենտրոնի (1993–2005 թթ., արշավախմբի ղեկավար՝ Հ. Սիմոնյան) և Հայաստանի ճարտարապետությունն
ուսումնասիրող կազմակերպության մասնագետների կողմից (1978–1987 թթ., 1993–1996 թթ., 2000-ական թթ.,
արշավախմբի ղեկավար՝ Ս. Կարապետյան): Տե՛ս Սիմոնյան/Սանամյան/Գնունի, Արցախի և ազատագրված
տարածքների 1990-2005 թթ. հնագիտական հետազոտությունների հիմնական արդյունքները; Կարապետյան,
Հայ մշակույթի հուշարձանները; Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն. Մռավականք:
13 1924 թ. գավառի մի շարք բնակավայրերում հնագիտական ուսումնասիրություններ կատարած ռուս հնագետ
Ե. Պչյոլինան բնակելի քարայրերի, ավերակված գյուղերի, բերդապարիսպների, եկեղեցիների ու մատուռների
մասին ցավալիորեն նշում է, որ դրանց մեծ մասը ոչ միայն չեն հետազոտվել, այլև չեն նշվել գրականության
մեջ, թեկուզ՝ հաշվառման կարգով: Տե՛ս
Пчелина, Армянские памятники
, 243.
Մինասյան, Արցախի Քարվաճառ բնակավայրը | 447
(ղեկավար՝ Սամվել Կարապետյան) վերստին կատարված ուսումնասիրության
արդյունքում պարզվում է, որ հիմնովին ավերվել է նաև Քարվաճառի հայկական
եկեղեցին և պղծվել է խաչքարերով հին գերեզմանոցը: Եկեղեցու տեղում
1960-ականների սկզբին կառուցվում է պատմագավառագիտական թանգարան,
որտեղ մինչև 1993 թ. ապրիլ ամիսը, այսինքն մինչև Քարվաճառի ազատագրումը
916 թ
.
հայագիր մի խաչքար, որ այստեղ է տեղափոխվել 1965 թ., ջանադրաբար
ադրբեջանցիների կողմից ներկայացվել է որպես աղվանական ծագման խաշդաշ:
Այդ խաչքարը, սակայն, հետագայում փոխադրվել է Գանձասարի վանք։14 Քարվաճառ
գյուղի տարածքում բացի այս խաչքարից պահպանված պատմամշակութային
հուշարձաններից հայտնի են նաև XIII-XVII դդ
.
տապանաքարեր և միջնադարյան
ձիթհանի մեկ քար։15 Չնայած Քարվաճառ գյուղից մեզ հասած պատմական
հուշարձանների և սկզբնաղբյուրների սակավությանը՝ հետագայում արդեն շրջանի
կարգավիճակ ձեռք բերած Քարվաճառի վարչական տարածքի բնակատեղիներում
կատարված հնագիտական ուսումնասիրությունների ժամանակ հայտնաբերված
հուշարձանները փաստում են, որ գավառի տարածքը հայերով բնակեցված
է եղել վաղնջական ժամանակներից: Այստեղ հայտնաբերված մ. թ. ա. IV-III
հազարամյակներով թվագրվող ժայռապատկերներն իրենց պատկերագրությամբ,
արվեստով և ոճական առանձնահատկություններով նման են հարևան Սյունիքի,
Գեղամա և Վարդենիսի լեռներում պահպանված նմանատիպ հուշարձաններին, իսկ
գավառի տարբեր բնակատեղիներում բազմաթիվ ու տարաբնույթ միջնադարյան
հուշարձանները՝ եկեղեցիներ, մատուռներ, կամուրջներ, խաչքարեր, վկայում
են, որ հայկականության հետքն այստեղ չի ընդատվել մինչև XVIII դ
.
առաջին
քառորդի հայերի տեղահանումը: Քարվաճառը գավառի շատ գյուղերի հետ
հայաթափվել է 1725 թ
.
հետո, ապա բավական երկար ժամանակ՝ մինչև XIX
դարասկիբը, անմարդաբնակ մնալուց հետո ոչ միայն գյուղը, այլև ողջ գավառն
աստիճանաբար բնակեցվել է այնտեղ ներթափանցած քրդական ծագմամբ
մահմեդական խաշնարած ցեղերով: Մահմեդական ցեղախմբերի բնակեցմամբ
Արցախում բնակվող միատարր ու միաձույլ հայության մեջ մտավ օտարասեռ
էթնիկ տարրը: Հենց այդ ժամանակից էլ սկսվեց Արցախի նաև մյուս հայկական
բնակավայրերի անվանումների օտարացումը: Օտարամուտ այդ ցեղախմբերն,
իրենց լեզվահնչյունական համակարգի յուրահատկություններին հարմարեցնելով,
Քարվաճառ տեղանունը սկսեցին անվանել Քյարվաջար, Քյալբաջար կամ
Քելբաջար, իսկ Ծար գավառը՝ Ծարլու, Զար կամ Զարուզիբիլ (Զարուզիվիլ)։16
Այսպես էլ Աղահեճքը դարձավ Լաչին, Ջերմաջուրը` Իստիսու, Իգաձորը՝ Բաղրլու,
Երիցուշենը՝ Քեշիշքյանդ, Սևաջուրը՝ Ղարասու, Ցրտնոտը՝ Սոյուղբուլաղ և այլն:
Քարվաճառի
շրջանում ուսումնասիրություների ընթացքում հայտնաբերվել են նաև
14 Կարապետյան, Հայ մշակույթի հուշարձանները, 52–54: Կարապետյան, Հայաստանի պատմություն, 386:
15 Ղահրամանյան, Տեղեկատու, 276:
16 ՀՀՊՊԿԱ, ֆ. 57, ց. 1, գ 4, թ. 1:
448 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
XIX-XX դդ. մահմեդական մշակույթի հուշարձաններ՝ քյումբազ կոչված գմբեթավոր
դամբարաններ, ձիակերպ և խոյակերպ գերեզմանաքարեր, որոնք բացառապես
վկայում են այդ ցեղերի ոչ բնիկ լինելու մասին:
Սիմեոն Երևանցի կաթողիկոսը (1710–1780) «Ջամբռ» աշխատության մեջ թվարկում
է Ծար գավառի մեջ մտնող մոտ երեք տասնյակ գյուղերի անուններ, որոնք, որպես
Դադիվանքի կալվածքներ, ենթարկվում էին Էջմիածնին։17 Այդ ցանկից բացակայում
են Քարվաճառ և վիմագիր ու ձեռագիր արձանագրություններից հայտնի ևս
մի քանի գյուղերի անունները, ինչը վկայում է այն մասին, որ XVIII-րդ դարում
արդեն այդ գյուղերը հայաթափվել էին: Գավառը, բացառությամբ Խութավան
գյուղի և եպիսկոպոսանիստ Դադիվանքի, ամբողջովին հայաթափվում է 1760-
ական թվականերին: Արտագաղթած ծարեցիները բնակություն են հաստատում
Վրաստանի տարբեր բնակավայրերում:
Ամփոփենք. Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի Ծար գավառի նշանավոր գյուղերից էր
Քարվաճառը, որը հայտնի էր նաև որպես գրչության կենտրոն: Քարվաճառից մեզ
հասած միակ ձեռագիր մատյանը 1402 թ. Թումա Սյունեցու ընդօրինակած ձեռագիր
մատյանն է, որի հիշատակարանը ունի պատմական և աղբյուրագիտական բացառիկ
արժեք: Այստեղ առաջին անգամ հիշատակվում է Քարվաճառը՝ որպես Դադիվանքի
ենթակայության տակ գտնող հայաբնակ գյուղ: Հիշատակարանը նաև եզակի և
բացառիկ սկզբնաղբյուր է միջնադարում Քարվաճառ գյուղում գործած եկեղեցու
վերաբերյալ, որը, սակայն, հիմնովին արվերվել է 1725 թ.-ից հետո, երբ գյուղը
հայաթափվել է և բնակեցվել այստեղ ներթափանցած մահմեդական ցեղերով:
Գրականություն
17 Սիմէօն Երևանցի, Ջամբռ, 283:
Ադրբեջանի Հանրապետության պետական
վիճակագրական կոմիտե, «Վարչական
տարածքային բաժանման դասակարգում, 2019»,
պաշտոնական հրատարակություն, Բաքու 2020
/ Azә baycan Respublikasının Dö lә S a is ika
Komi әsi. «İnziba i ә azi bölgüsü әsni a ı, 2019»,
Rәsmi nәş , Baki 2020։
Երեմյան, Ս., Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի,
Երևան 1963։
Երևանցի, Սիմէօն, Ջամբռ, Գիրք, որ կոչի
Յիշատակարան, Վաղարշապատ 1873։
Խաչիկյան, Լ., Մատթեոս Ջուղայեցու
կյանքն ու մատենագրությունը, «Բանբեր
Մատենադարանի», 1956, թ. 3:
Խորենացի, Մովսէս, Աշխարհացոյց, տե՛ս
Մատենագիրք Հայոց, հ. Բ, առաջաբանը՝ Պ.
Մուրադեանի և Կ. Իւզբաշեանի, Անթիլիաս 2003։
Կարագյոզյան, Հ., Հակահայկական սեպը և նրա
չորս շրջկենտրոնները, «Երկիր» օրաթերթ, 1994,
թ. 131:
Կարապետյան, Ս., Հայ մշակույթի հուշարձանները
Խորհրդային Ադրբեջանի բռնակցված
շրջաններում, Երևան 1999:
Կարապետյան, Ս., Հայաստանի պատմություն.
Մռավականք, հ. Դ, Երևան 2019։
Հակոբյան, Թ. / Մելիք-Բախշյան, Ստ. / Բարսեղյան,
Հ., Հայաստանի և հարակից շրջանների
տեղանունների բառարան, հ. 5, Երևան 2001։
Մինասյան, Արցախի Քարվաճառ բնակավայրը | 449
ՀՀՊՊԿԱ, ֆ. 57, ց. 1, գ 4, թ. 4:
ՀՀՊՊԿԱ, ֆ. 468, ց. 2, գ 73, թ. 1:
ՀՀՊՊԿԱ, ֆ. 319, ց. 1, գ 5, թ. 23-28:
ՀՀՊՊԿԱ, ֆ. 57, ց. 1, գ 4, թ. 1
:
Ղահրամանյան, Հ., Տեղեկատու Արցախի
Հանրապետության վարչատարածքային
միավորների սոցիալ-տնտեսական
բնութագրերի, Երևան 2015։
Շահխաթունեանց, Հովհ., Ստորագրութիւ
ն Կաթողիկէ Էջմիածնի և հինգ գաւառացն
Արարատայ, հ. Բ, Էջմիածին 1842:
Ջալալեանց, Ս., Ճանապարհորդութիւն ի Մեծն
Հայաստան, հ. Ա, Տփխիս 1842, հ. Բ, Տփխիս 1858:
Սիմոնյան, Հ. / Սանամյան, Հ. / Գնունի, Ա., Արցախի
և ազատագրված տարածքների 1990-2005
թթ. հնագիտական հետազոտությունների
հիմնական արդյունքները,
«Պատմամշակութային ժառանգություն
մատենաշար», թ. 2, Երևան 2007
:
Տէր-Մովսիսեան, Մ., Հայկական երեք մեծ վանքերի՝
Տաթևի, Հաղարծինի և Դադի եկեղեցիները և
վանական շինութիւնները, Երուսաղէմ 1931:
Դիվան հայ վիմագրության, Արցախ, պրակ V,
կազմեց՝ Ս. Բարխուդարյան, Երևան 1982:
Пчелина Е., Армянские памятники на территории
Азербайджанской ССР, Труды Отдела Востока
Эрмитажа, т. 3, Ленинград 1940։
Հեղինակ
Թամարա Մինասյան, բան. գիտ. դր.
«Մատենադարան» Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական
ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, Արվեստի պատմության և գրչության կենտրոնների
բաժին, Երևան, Հայաստան, [email p o ec ed]
Open Access
This pape is published unde he C ea i e Commons A ibu ion–Sha eAlike 4.0 In e na ional license
(CC BY-SA 4.0). Please no e ha indi idual, app op ia ely ma ked pa s o he pape may be excluded om
he license men ioned o may be subjec o o he copy igh condi ions. I such hi d pa y ma e ial is no
unde he C ea i e Commons license, any copying, edi ing o public ep oduc ion is only pe mi ed wi h he
p io consen o he espec i e copy igh owne o on he basis o ele an legal au ho iza ion egula ions.