| 409
Tessa Ho mann
De Schu z ma e ielle
a menische Kul u gü e in A zach
Abs ac
This p esen a ion o an in e na ional con e ence in A menia (July 2022) analyzes he h ea o ma e-
ial (a chi ec u al) A menian cul u al he i age in he his o ic a ea o A sakh. These a e mainly sac al
buildings. The Aze baijani a emp o unila e ally claim he his o y o he dispu ed bo de egion by
decla ing i sel he sole hei o he la e an ique Sou h Caucasian-Albanian s a e o Albania was iden-
i ied as a special ea u e. Ano he peculia i y is he di icul y o e ec i ely and sus ainably imple-
men ing he nume ous in e na ional ea ies, decisions and s a emen s on he p o ec ion o ma e ial
cul u al he i age.
K iegshandlungen gehen häu ig mi de Ze s ö ung ma e ielle Kul u denkmäle einhe .
Völke ech swid ige, mu willige Ak e des Vandalismus, de kul u ellen Aneignung und
his o ischen Umdeu ung – zum Beispiel du ch Umbenennungen on Toponymen aus de
O iginalsp ache – se zen sich meis lange nach Beendigung des K ieges in den on Siege n
eingenommenen Gebie en o . Die ase baidschanischen Ang i e au A zach bie en hie ü
zahl eiche anschauliche bzw. e sch eckende Beispiele.
Ak uell – und das d ück diese Ka e des ussischen Ve eidigungsminis e iums aus (Abb. 1)
–
s ehen zwei D i el des his o ischen Gebie s A zach bzw. Be g-Ka abachs e neu un e ase bai-
dschanische Kon olle, das es liche D i el, hie als eine g üne No d- und eine gelbe Südzone
e zeichne , kon ollie en ussländische F iedens uppen. Zu ussisch kon ollie en ›Südzo-
ne‹ gehö auch de so genann e La schine Ko ido mi dem gleichnamigen Bezi kszen um,
A menisch Be dso . Seine a menische Be ölke ung, wie auch die Be ölke ung de O scha en
A awno und Sus, muss e bis zum 25. Augus 2022 wegen des Neubaus de Ve bindungss aße
zwischen Go is und S epanake ih e Heima e lassen; die Wasse e so gung, Gas- und Elek-
izi ä slei ungen ha e Ase baidschan be ei s zu o gekapp . Die Flüch linge haben in ih e
Ve zwei lung
ih e Häuse niede geb ann und nehmen die Knochen ih e To en mi .
Es handel sich bei den ase baidschanischen E obe ungen om 27. Sep embe bis 9. No-
embe 2020 um die Bezi ke Kelbaja (a men. K’a aca , Ka wadscha ), La schin, Had u
Kiel-UP • h ps://doi.o g/10.38072/978-3-928794-95-4/p20
410 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
sowie die Os häl e des Bezi ks Ma uni. Zu Sowje zei – 1921–1989/90 – be anden sich
Had u und Ma uni noch im Bes and des so genann en Au onomen Gebie s Be g-Ka abach.
Im Scha en des Uk ainek ieges ha Ase baidschan in de Region on Aske an e neu die
Wa en uhe e le z und die a menischen Dö e Pa uch und Ch amo mi G ana en be-
schossen, so dass die Be ölke ung zwei ach e akuie we den muss e.1
Wenn wi übe den Beda zum Schu z ma e ielle a menische Kul u gü e in A zach
sp echen, dann lieg de Fokus au den Kul u denkmäle n wes lich, südlich und südös lich
de Zone ussische Zus ändigkei ; dazu gehö beispielsweise das bekann e Dadiwank-
Klos e im Bezi k Kelbaja mi übe 100 a menischen Bauinsch i en; es is dem Hl. Dad,
einem Jünge des Apos els Thaddeus, geweih . Seine e hal enen Bau en s ammen aus dem
9. bis 13. Jh. Leide e weige Ase baidschan sei Ende Ap il 2022 den Pilge n den Zugang
zum Klos e Dadi ank un e e schiedenen Vo wänden wie Pandemie, S aßenbau usw. In
Dadi ank gib es nu noch ün Mi gliede de a menisch-apos olischen Ki che. Die P ies-
e können nich nu keine Pilge ode Gläubigen emp angen, sonde n auch den Klos e -
komplex nich e lassen, weil sie be ü ch en müssen, dass ihnen de wei e e Zugang zum
Klos e e weh wi d. Sei Mona en gehen die Mönche in Anwesenhei ussische F iedens-
uppen ih en Tä igkei en und Au gaben nach, einschließlich des Gebe s, de Du ch üh ung
on Go esdiens en und de Feie on Li u gien.
Das Eu opäische Pa lamen e wähn in seine Resolu ion om 10. Mä z 2022, dass »1.456
o nehmlich a menische Denkmäle nach dem Wa ens ills and om 9. No embe 2020 nun
un e ase baidschanische Kon olle« s ehen.2 Nach Angaben de UNESCO-Delega ion des e-
publik-a menischen Außenminis e iums sind bis zu 2 000 Objek e a menischen his o ischen
und kul u ellen Eigen ums un e ase baidschanische Kon olle ge a en. Dazu gehö en 161 a -
menische Ki chen, übe 10 Kapellen, 52 Schlösse und Fes ungen, 591 K euzs eine (A menisch:
Cha schka ne ), die a chäologische S ä e on Tig anake , die paläoli hische Höhle on Asoch,
die G äbe on No Ka mi awan sowie Baudenkmäle wie Paläs e, B ücken und his o ische
Vie el.3 Das Eu opäische Pa lamen häl wei e es , dass die ase baidschanische K iegspa ei
diesem Kul u e be »wäh end des K ieges 2020 o sä zlich e hebliche Schäden zuge üg ha ,
insbesonde e wäh end des Beschusses de Ki che in Qazançı/Schahke , de Ghasan schezoz-
Ka hed ale (Ka hed ale Ch is i des Heiligen Re e s) in Şuşa/Schuschi, sowie die Ze s ö ung,
Ände ung de Funk ion ode Beschädigung ande e Ki chen und F iedhö e wäh end und nach
dem Kon lik , wie de Ki che de Hl. Mu e Go es So awo in de Nähe de S ad Mechakawan
(Cəb ayıl) und de Hl. Eliseus-Ki che im Do Ma aghis (Suqo uşan) in Be gka abach«.4
Das gesam e his o ische A zach – ein Te i o ium on e wa 12.000 Quad a kilome e n –
weis Hunde e a menische Baudenkmäle au , iele da on in Gebie en, aus denen A me-
1 C icchio (2022).
2 Eu opäisches Pa lamen (2022).
3 Minis y o Fo eign A ai s o he Republic o A menia (2022), 3.
4 Eu opäisches Pa lamen (2022).
Ho mann: De Schu z ma e ielle a menische Kul u gü e in A zach | 411
nie ge lüch e sind ode e ieben wu den. Es handel sich übe wiegend um ch is liche
Sak albau en, also Kapellen, Ki chen und Klös e , sowie um Memo ialbau en, insbesonde e
K euzs eine. In ih em ad-hoc-Be ich om 7. Mä z 2022 e wähn die Regie ung de Republik
A menien, dass sich in de Region A zach und 4000 a menische Kul u s ä en, da un e 370
Ki chen, 119 Fes ungen und ande e his o ische und kul u elle Denkmäle und Al e üme aus
e schiedenen Jah hunde en sei de Al s einzei be inden.5 Als Gebi gs egion bilde e A zach
sei de Spä an ike ein Rückzugsgebie de ande eno s e olg en ode un e d ück en ch is -
lichen A menie . Seine Geschich e is eng mi de a menisch-apos olischen Ki che e bunden.
Welche Ge ah en d ohen den ch is lich gep äg en a menischen Kul u denkmäle n in den
on Ase baidschan kon ollie en Gebie en? Es geh um olgende d ei Aspek e:
• Ak i e, mu willige Ze s ö ung, e wa du ch Sp engungen des Mili ä s ode du ch S ein-
aub de nich -ch is lichen Be ölke ung ü P o anbau en und Vandalismus. Ein Bei-
spiel ü Vandalismus inde sich in Ka in ak, wo ase baidschanische Solda en nach
de Einnahme des Do es im He bs 2020 den Al a und das Inne e de Ki che de Hl.
Go esmu e en weih en und ze s ö en.
6
• Passi e, mu willige Ze s ö ung bzw. Ve nachlässigung: on Ze all bed oh e ode on
E dbeben beschädig e ode ga ze s ö e Baudenkmäle we den nich wiede ins and-
gese z bzw. ekons uie .
• Umdeu ung bzw. kul u elle Aneignung aus ideologischen ( eligiösen ode na ionalis i-
schen) Mo i en.
Eine eligiöse Au ladung des Ka abachkon lik s in Ges al eines ch is lich-islamischen An-
agonismus is glückliche weise bis heu e nich e olg . S a dessen inde eine na ionalis-
isch ge ä b e ›Albanisie ung‹ s a . Es handel sich um den Ve such de Rückda ie ung de
ase baidschanischen Geschich e. In seine Folge wu den und we den ka abach-a menische
Kul u denkmäle schon zu sowje ische Zei dem spä an iken kaukasus-albanischen S aa
Albania zugesch ieben, als dessen di ek e und einzige E ben sich das o izielle Ase baid-
schan beg ei . Robe Mobili, de selbs e nann e eligiöse Füh e de Uden, e klä e nach
dem He bs k ieg on 2020 a menische K euzs eine des 17. bis 19. Jah hunde s aus dem
ase baidschanisch bese z en Had u ü ›albanisch‹.7
Was ha es mi diesem südkaukasischen Albanien au sich? A zach bilde e sei dem zwei-
en o ch is lichen Jah hunde die zehn e P o inz (nahang) des an iken König eichs A me-
nien. Als dieses 387 n. Ch . zwischen dem I an und Os om ge eil wu de, gehö e A zach bis
zum 7. Jh. zu südkaukasischen Sa apie Albania des sassanidischen I an und s and danach
bis zum 9. Jah hunde un e a abische Kon olle. Die an ike pe sische Sa apie
Albanien
5 Minis y o Fo eign A ai s o he Republic o A menia (2022), 3.
6 A menia Today (2022).
7 Adamo (2021).
412 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
ech ssei ig des G enz lusses Ku a wu de im A menischen mi dem Toponym Aġ ank be-
zeichne . Die Be ölke ung de no dos a menischen P o inzen A zach, U ik und Paj aka an
se z e sich in de Spä an ike haup sächlich aus A menie n, Albane n und Uden zusammen;
Udisch is inzwischen eine auss e bende Sp ache de no dos kaukasischen bzw. lesgini-
schen Sp achg uppe.
A menien wa auch aus poli ischen G ünden an de Ausb ei ung und Fes igung des
Ch is en ums im Südkaukasus in e essie . G igo , de E leuch e A meniens, selbs soll den
albanischen He sche ge au haben. G igo s Enkel ch is ianisie e nach a menische Übe -
lie e ung Albanien und A zach. De Si z des so genann en albanischen Ka holika s be and
sich sei Ende des 14. Jah hunde s im ein luss eichen Klos e Gandzasa (A menisch Gand-
sassa – ›Scha zbe g‹) in A zach. Die sei dem Mi elal e in de a menischen Adels amilie
de Hasan-Jalalian e bliche Wü de des Ka holikos s u e 1815 de ussisch-o hodoxe Heilige
Synod au Be eiben des a menischen Ka holika s zu E schmiadsin zum Am eines Me opo-
li en he ab. Bei de Neuo dnung des a menischen Ki chenwesens du ch Za Nikolaj I. wu de
1836 das Te i o ium des eins igen albanischen Ka holika s au meh e e Bis üme e eil
und dem a menischen Konsis o ium in Ti lis un e s ell . 1914 besaß die Diözese Ka abach
222 Ki chen und Klös e mi 188 Kle ike n und 206.000 Gläubigen in 224 Ansiedlungen.
Spä es ens im 10. Jah hunde e schwand Albania als S aa . Die on de Islamisie ung
und anschließenden Tü kisie ung nich e ass en ch is lichen Albane und Uden gingen
wei gehend im A menie um au . Dennoch kons uie das ase baidschanisch-na ionalis-
ische Geschich sna a i eine ein albanische Regionalgeschich e Be g-Ka abachs, in de
die A menie e s als spä e In aso en au auchen. Ta sächlich wa en sie do sei de An ike
poli isch und kul u ell p ägend. Die Ta sache, dass die ch is lichen Sak albau en de Region
ausschließlich a menische Bauinsch i en au weisen, üh en ase baidschanische Ideologen
des Albane ums au a menische Fälschungen zu ück. Ch is liche Geis liche de angebli-
chen albanischen Ki che wu den in S ellung geb ach , als im No embe 2020 Ase baidschan
die Kon olle übe den Bezi k Kelbaja übe nahm.
Am 3. Feb ua 2022 e ö en lich e das ase baidschanische In o ma ionspo al ›Repo ‹
einen A ikel mi eine E klä ung des ase baidschanischen Kul u minis e s Ana Ke imo .
De Minis e kündig e an, dass Ase baidschan eine spezielle A bei sg uppe einge ich e
habe, die sich aus Spezialis en ü albanische Geschich e, Kul u und A chi ek u sowie
aus Ve e e n s aa liche S uk u en zusammense ze und die nach eine ›Un e suchung‹
die Au gabe haben we de, »die alschen Sch i en, Insch i en und Spu en, die A menie
hin e lassen haben«, on den Wänden »albanische eligiöse /ch is liche « Bau en in A -
zach zu ilgen. Ke imo üg e hinzu, dass die Sonde g uppe be ei s einige de Insch i en
au »albanischen eligiösen Gebäuden« übe p ü habe, die endgül ige Übe p ü ung jedoch
e s nach de En minung de Gebie e und be ei s in eine siche en Umgebung un e ak i e
Be eiligung in e na ionale Expe en e olgen müsse, um »Fälschungen du ch A menie « zu
iden i izie en, zu dokumen ie en und de in e na ionalen Gemeinscha o zulegen. Die
Insch i en sind das wich igs e Zeugnis und de Beweis ü die u sp üngliche Bedeu ung
Ho mann: De Schu z ma e ielle a menische Kul u gü e in A zach | 413
de Zugehö igkei zu diesem E be.8 Im Mä z 2021 e klä e de ase baidschanische P äsiden
Ilham Alijew bei einem Besuch in de Region Had u im Do Tsaku (i), mi Blick au die
Insch i im Tü s u z de sei 2010 es au ie en Mu e go eski che-Ki che on Tsaghka ank,
dass die Insch i en und geschni z en K euze nu eing a ie wo den seien und es sich um
eine a menisie e udische Ki che handele.9
Blicken wi au die eingangs e wähn en d ei Handlungs elde ü Denkmalze s ö ung,
so bilden de In e na ionale Ge ich sho und die Ve ein en Na ionen bzw. die UNESCO die
Haup ad essa en. Die UNESCO ha am 17. Ok obe 2003 eine E klä ung zu o sä zlichen
Ze s ö ung on Kul u e be (Decla a ion conce ning he In en ional Des uc ion o Cul u al
He i age) abgegeben.10 Doch die A menie besi zen bi e e E ah ungen mi de Indolenz de
UNESCO: Zwischen 1997 und 2006 wu den insgesam 28.000 Denkmäle (da un e 89 mi -
elal e liche Ki chen, 5840 K euzs eine und 22.000 al e G abs eine) on de ase baidscha-
nischen A mee mi Bulldoze n ze s ö .11 Au die gu dokumen ie e Ze s ö ung Tausende
a menische K euz- und G abs elen au dem his o ischen F iedho de S ad Dschu a in
Nachi schewan du ch ase baidschanisches Mili ä ha die UNESCO nich eagie . A menie
üh en dies au s a ken ase baidschanischen Ein luss zu ück. Nach dem ase baidschani-
schen Ang i au A zach im He bs 2020 emp ing die Gene aldi ek o in de UNESCO, Aud-
ey Azoulay, die UNESCO-Ve e e A meniens und Ase baidschans am 18. No embe 2020.
Sie bek ä ig e bei diese Gelegenhei die uni e selle Dimension des kul u ellen E bes als
Zeugnis de Geschich e und als un ennba mi de Iden i ä de Völke e bunden. Dieses
E be habe die in e na ionale Gemeinscha übe die ak uellen Kon lik e hinaus ü kün ige
Gene a ionen zu schü zen und zu bewah en. Fe ne e inne e sie an die Bes immungen
des Übe einkommens on 1954 zum Schu z on Kul u gü e n bei bewa ne en Kon lik en
und seine beiden P o okolle, denen sowohl A menien als auch Ase baidschan beige e en
sind und die au de Übe zeugung de Ve agss aa en be uhen, dass »die Beschädigung
on Kul u gü e n, die i gendeinem Volk gehö en, eine Beschädigung des kul u ellen E bes
de gesam en Menschhei bedeu e «.12 Die Gene aldi ek o in schlug beiden Lände n o ,
eine unabhängige Expe enkommission zu en senden, die ein o läu iges Ve zeichnis de
Kul u gü e in A zach und seine Umgebung e s ellen solle. Wäh end A menien umgehend
und wiede hol seine Be ei scha zu uneingesch änk en Mi a bei ausged ück ha e, »[…]
scha Ase baidschan, das die Angelegenhei on An ang an poli isie ha , de zei imme
neue Hinde nisse ü ein wi ksames Engagemen de UNESCO und e such , Um ang und
Zweck de o geschlagenen Mission zu e älschen«
.
13
8 Monumen Wa ch (2022).
9 CBC TV Aze baijan (2021).
10 UNESCO (2003).
11 Minis y o Fo eign A ai s o he Republic o A menia (2022), 4.
12 UNESCO (2020).
13 Minis y o Fo eign A ai s o he Republic o A menia (2022), 21.

414 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Sei 1954 wu de auße dem eine Reihe in e na ionale Abkommen zum Schu z des Kul u -
e bes geschlossen:
• Die Haage Kon en ion on 1954 soll Kul u gu bei bewa ne en Kon lik en schü zen.
A menien und Ase baidschan sind Ve agspa ne und haben auch das dazugehö ige
P o okoll un e zeichne , sowei es ü bese z e Gebie e gil , sowie das Zwei e P o okoll
übe den e s ä k en Schu z on Kul u gu , wonach »jede Ve ände ung ode Ände ung
de Nu zung eines Kul u gu s, die dazu dienen soll, kul u elle, his o ische ode wissen-
scha liche E kenn nisse zu e be gen ode zu ze s ö en«, e bo en is .
• Das UNESCO-Übe einkommen om 16. No embe 1972 schü z das Kul u - und Na u -
e be de Wel .
Hinzu kommen eine Reihe e gänzende Emp ehlungen de UNESCO, so die Emp ehlung
übe in e na ionale G undsä ze ü a chäologische Ausg abungen (1956), die Emp ehlung
on 1968 übe die E hal ung on Kul u gü e n, die du ch ö en liche ode p i a e A bei en
ge äh de sind, und die Emp ehlung on 1976 übe die Siche ung und zei gemäße Nu zung
his o ische Gebie e.
A menien und Ase baidschan sind auße dem Ve agspa eien des Eu opäischen Kul-
u abkommens, des übe a bei e en Eu opäischen Übe einkommens zum Schu z a chäo-
logischen E bes14 und des Rahmenübe einkommens zum Schu z na ionale Minde hei en
(1994).15 De Eu opa a ha am 21. Juni 2021 seine Schluss olge ungen zum Schu z des
Kul u e bes in Kon lik en und K isen bekann gegeben.
Es ehl also nich an in e na ionalen Ve agswe ken, Ve lau ba ungen und soga U ei-
len des In e na ionalen Ge ich sho s. Die a menische Pla o m ›Monumen Wa ch‹ ü ch e
dennoch besonde s um die g oßen und p ominen en Sak albau en im ase baidschanisch
kon ollie en Gebie on A zach, namen lich um olgende Bau en: Die Ka hed ale des Hl.
All-E löse s (Ghasan schezoz) in de his o ischen A zache Haup s ad Schuschi; am 8. Ok-
obe 2020 wu de die Ka hed ale on Ase baidschan mi Rake en beschossen, wodu ch die
Ki chenkuppel und die Däche de Que lügel beschädig wu den. Die Gebe shalle de Ki -
che wu de olls ändig mi Bauschu ge üll . Inzwischen wu de de Schu besei ig , abe
de ak uelle Zus and de Ki che is nach Angaben on ›Monumen Wa ch‹ unbekann . Die
eben alls in Schuschi sowie im 19. Jh. e ich e e Ki che Johannes des Täu e s, auch ›g üne
Ki che‹ (Kana sch Zham) genann , wu de gesp eng und dem E dboden gleich gemach :
Mi e No embe 2020 ku sie en in den sozialen Medien ku z nach de Bese zung on Schu-
schi du ch Ase baidschan Bilde und Videos, die zeig en, dass die Ki che des Hl. Johannes
schwe beschädig wo den wa ; die Kuppel und de Glocken u m de Ki che wa en as oll-
s ändig ze s ö . Spä e , im Feb ua 2021, bes ä ig en Sa elli enbilde on Google Ea h, dass
14 Council o Eu ope (1992).
15 Council o Eu ope (1994).
Ho mann: De Schu z ma e ielle a menische Kul u gü e in A zach | 415
die Ki che olls ändig eingeebne und de Glocken u m und die Kuppel en e n wo den wa-
en. Am 17. Janua 2022 ku sie e im In e ne ein Video, das zeig e, dass Ase baidschane
das Gemeindebü o de Ki che in ein Res au an umgewandel ha en.16
Wie kann ein e ek i e Schu z ch is lich-a menische Baudenkmäle in A zach e eich
we den? Die An wo häng unmi elba mi de F age nach dem poli ischen bzw. s aa spoli-
ischen S a us de Region zusammen. Bekann lich geh die Auseinande se zung um diesen
S a us bis in das ühe 20. Jah hunde zu ück. Die Pa ise F iedenskon e enz gelang e 1919
zu keinem E gebnis, e kann e abe auch nich eine daue ha e ase baidschanische Obe -
he scha übe A zach an. Knapp zweieinhalb Jah e spä e schu en die Bolschewiki 1921
mi de E ich ung eines so genann en Au onomen Gebie s Be g-Ka abach Fak en zuguns en
de Sowje epublik Ase baidschan. Dass diese Adminis a i ein eilung gegen den Willen
de a menischen Meh hei bzw. ohne Re e endum zus ande kam, is heu e wei gehend un-
bekann bzw. wi d igno ie , wenn in de ausländischen Medienbe ich e s a ung da on die
Rede is , dass A zach angeblich ölke ech lich zu Ase baidschan gehö .
De ölke ech swid ig on Ase baidschan mi ü kische Un e s ü zung begonnene
Sechswochenk ieg und de ila e ale Wa enschluss om 9. No embe 2020 we en un e
ande em die F age nach de Be ech igung des Regie ungsche s de Republik A menien au ,
diesen Wa enschluss zu un e zeichnen – auch wenn dies nach Rücksp ache und im Ein e -
s ändnis mi dem P äsiden en de Republik A zach geschah.17 Denn die Republik A menien
ha es sei ih e G ündung nie gewag , die selbs e nann e Republik A zach anzue kennen,
geschweige denn in ih S aa sgebie zu in eg ie en, wie es 1988 die ka abacha menische
Be ölke ung ge o de ha e. A zach/Ka abach is mi hin kein zwischen den Republiken
A menien und Ase baidschan ums i enes Te i o ium, sonde n ein zu ak ischen Eigen-
s aa lichkei e u eil es Gebie , das sich gleichwohl de ase baidschanischen F emdhe -
scha as d eißig Jah e e olg eich en zog. In diesen knapp d ei Jah zehn en es au ie en
und p leg en die A zache A menie mi Un e s ü zung de a menischen Diaspo a au op-
e nd ih e zu Sowje zei e nachlässig en und im e s en Ka abachk ieg eilweise ze s ö en
Kul u denkmäle und e ich e en neue Sak albau en wie e wa die Himmel ah s-Ki che im
Bezi kszen um La schin/Be dso , die nun in eine Moschee umgewandel wi d ode die e s
2017 geweih e Mu e go es-Ki che in Mechakawan (Dschab ail/Cəb ayıl), die on ase bai-
dschanischen S ei k ä en ku z nach dem K ieg am 14. No embe 2020 en weih und e -
wüs e wu de und on de sich im Mä z 2021 keine Spu meh and.
De In e na ionale Ge ich sho (IGH) ha in seinem U eil om 7. Dezembe 2021 e üg ,
dass Ase baidschan alle e o de lichen Maßnahmen zu e g ei en ha , um Ak e des Vandalis-
mus und de Schändung zu e hinde n und zu bes a en, die sich gegen das a menische
Kul u e be ich en, einschließlich, abe nich besch änk au Ki chen und ande e Gebe s-
s ä en, Denkmäle , Wah zeichen, F iedhö e und A e ak e. De IGH ha da übe hinaus
16 Minis y o Fo eign A ai s o he Republic o A menia (2022), 7.
17 The A menian Weekly (2020).
416 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
A menien und Ase baidschan angewiesen, alle e o de lichen Maßnahmen zu e g ei en, um
die Au s achelung zu und das Schü en on Rassenhass zu e hinde n.18 De on P äsiden
Alijew 2021 e ich e e T ophäenpa k in Baku schü alle dings den Hass au A menie und
das Miss auen gegen sie, auch wenn inzwischen ein Teil de assis ischen Expona e en -
e n wu de.
Zu S a e olgung beda es de o gese z en wissenscha lichen Dokumen a ion de
Ze s ö ung und kul u ellen Aneignung. Sie is jedoch in Regionen besonde s schwie ig, die
auße halb de Kon olle de F iedens uppen Russlands liegen. Ungeklä is bishe auch die
F age, was nach Ablau de Fün jah es-F is im Jah 2025 geschieh ? Gib es eine Ve länge-
ung des Manda s de F iedens uppen Russlands? Wi d dieses übe haup noch willens und
in de Lage sein, solche T uppen abzus ellen? Wä e es möglich, auch in e na ionale F ie-
dens uppen in de Region in S ellung zu b ingen? Ode wi d die Regie ung de in e na ional
bishe nich ane kann en Kleins -Republik A zach genö ig sein, die Russische Föde a ion
um Au nahme in ih en S aa sbes and zu bi en, wie es A ajik Ha u junjan, de P äsiden
on A zach, be ei s in Aussich ges ell ha ? Angesich s de lau enden K iegse eignisse in
de Uk aine e geben sich meh F agen als An wo en. Fü die A menie in A zach und ih e
Kul u is die Zukun leide ungewisse denn je.
18 In e na ional Cou o Jus ice (2021).
Li e a u e zeichnis
A
damo , Kons an in, In Aze baijan, i was decided o de-
cla e A menian c oss-sculp u es o he 1719 cen u ies
as Albanians, 24 No embe 2021, h ps://www.kada-
mo .com/2021/11/24/in-aze baijan-i -was-decided-
o-decla e-a menian-c oss-sculp u es-o - he-17-19-
cen u ies-as-albanians/ (le z e Zug i : 14.8.2022).
A menia Today, 8 Feb ua y 2022, Monumen wa ch.o g:
A menian chu ch in A sakh’s Ka in ak illage being
andalized by Aze baijanis, h ps://a menia- oday.
com/40206-monumen wa ch-o g-a menian-chu ch-
in-a sakh-s-ka in ak- illage-being- andalized-by-
aze baijanis.h ml (le z e Zug i : 14.8.2022).
CBC TV Aze baijan, 16 Ma ch 2021, Президент
Азербайджана и первая леди посетили освобожденные
районы, h ps://www.you ube.com/wa ch? =blq-
Kn1QnMs (le z e Zug i : 14.8.2022).
Council o Eu ope, 16 Jan 1992, Eu opean Con en ion on
he P o ec ion o he A chaeological He i age (Re ised)
(ETS No. 143), h ps://www.coe.in /en/web/con en-
ions/-/council-o -eu ope-eu opean-con en ion-on-
he-p o ec ion-o - he-a chaeological-he i age- e i-
sed-e s-no-143- ansla ions (le z e Zug i : 14.8.2022).
Council o Eu ope, 10 No embe 1994, Con en ion o
he P o ec ion o Na ional Mino i ies, h ps://www.
coe.in /en/web/con en ions/ce s-numbe -/-ab-
idged- i le-known?module= ea y-de ail& ea y-
num=157 (le z e Zug i : 14.8.2022).
C icchio, Emilio Luciano, Aze baijani o ces iola e line
o con ac and ad ance posi ions in Ka abakh, in:
»Ci ilne «, 24 Ma ch 2022, h ps://www.ci ilne .am/
en/news/654947/aze baijani- o ces- iola e-line-o -
con ac -and-ad ance-posi ions-in-ka abakh/ (le z-
e Zug i : 14.8.2022).
Eu opäisches Pa lamen : Ze s ö ung on Kul u -
e be in Be gka abach; En schließung des Eu opäi-
schen Pa lamen s om 10. Mä z 2022 zu Ze s ö ung
on Kul u e be in Be gka abach (2022/2582(RSP)),
h ps://eu -lex.eu opa.eu/legal-con en /EN/TXT/
PDF/?u i=CELEX:52022IP0080 (le z e Zug i : 14.8.2022).
In e na ional Cou o Jus ice, 7 Decembe 2021, Applica-
ion o he In e na ional Con en ion o he Elimina i-
on o all o ms o Racial Disc imina ion, h ps://www.
icj-cij.o g/public/ iles/case- ela ed/180/180-20211207-
ORD-01-00-EN.pd (le z e Zug i : 14.8.2022).
Ho mann: De Schu z ma e ielle a menische Kul u gü e in A zach | 417
Minis y o Fo eign A ai s o he Republic o A m-
enia: Ad Hoc Repo o he A menian Commission
o UNESCO On heDes uc ionandAc so Vanda-
lismPe pe a edAgains A menian Cul u al P ope y
in 2020 – 2022 by Aze baijan. Ye e an, Ma ch 7, 2022.
Monumen Wa ch, 5 Feb ua y 2022,
Aze baijan in-
ends o comple ely des oy he A menian cul-
u al he i age in he occupied e i o ies,
h ps://
monumen wa ch.o g/en/ale s/aze baijan-in ends-
o-comple ely-des oy- he-a menian-cul u al-he -
i age-in- he-occupied- e i o ies/ (le z e Zug i :
14.8.2022).
The A menian Weekly, 9 No embe 2020, A sakh P e-
siden A ayik Ha u yunyan on A menia’s Ag eemen
wi h Aze baijan, Russia, h ps://a menianweekly.
com/2020/11/09/a sakh-p esiden -a ayik-ha u yu-
nyan-on-a menias-ag eemen -wi h-aze baijan- us-
sia/ (le z e Zug i : 14.8.2022).
UNESCO, 17. Ok obe 2003, Decla a ion conce ning he
In en ional Des uc ion o Cul u al He i age, h ps://
en.unesco.o g/abou -us/legal-a ai s/unesco-decla-
a ion-conce ning-in en ional-des uc ion-cul u al-
he i age (le z e Zug i : 14.8.2022).
UNESCO, 20 No 2020, Nago no-Ka abakh: Rea i ming
he obliga ion o p o ec cul u al goods, UNESCO
p oposes sending a mission o he ield o all pa -
ies [P essee klä ung], h ps://en.unesco.o g/news/
nago no-ka abakh- ea i ming-obliga ion-p o ec -
cul u al-goods-unesco-p oposes-sending-mission
(le z e Zug i : 14.8.2022).
Au o in
P o . h.c. D . phil. Tessa Ho mann
F eibe u liche Au o in und Wissenscha le in (A menis ik, A menologie, Genozid o schung), bis 2015
wissenscha liche Mi a bei e in des Os eu opa-Ins i u s de F eien Uni e si ä Be lin, Deu schland,
Tessa.Ho mann@ka was an.de
424 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
թ. նոյեմբերի 18-ին, Արցախի վրա ադրբեջանական հարձակումից հետո, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-
ի գլխավոր տնօրենուհի, Օդրի Ազուլեն իր մոտ ընդունեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Հայաստանի
և Ադրբեջանի ներկայացուցիչներին։ Այս առիթով նա վերահաստատեց մշակութային
ժառանգության համաշխարհային հարթությունը՝ որպես պատմության վկայություն,
որը ժողովուրդների ինքնությունից անբաժանելի է: Միջազգային հանրությունը պետք
է պաշտպանի և պահպանի այս ժառանգությունը ապագա սերունդների համար՝ ներկա
հակամարտություններից անդին: Նա նաև հիշեցրեց 1954 թ. «Զինված ընդհարման
դեպքում մշակութային արժեքների պաշտպանության մասին» կոնվենցիայի և դրա
երկու հավելյալ արձանագրությունների դրույթները, որոնք ընդունել են և՛ Հայաստանը,
և՛ Ադրբեջանը, և որոնք հիմնված են ստորագրող պետությունների այն համոզմունքի
վրա, որ «ցանկացած ժողովրդի պատկանող մշակութային կոթողների վնասումը
նշանակում է ողջ մարդկության մշակութային ժառանգության վնասում»:12 Գլխավոր
տնօրենուհին երկու երկրներին էլ առաջարկել է ուղարկել փորձագիտական անկախ
հանձնաժողով՝ Արցախում և նրա շրջակայքում մշակութային արժեքների նախնական
ցուցակը կազմելու համար։ Մինչ Հայաստանը օպերատիվ և բազմիցս արտահայտել
է լիակատար համագործակցության իր պատրաստակամությունն այս հարցում,
«[...] Ադրբեջանը, որն ի սկզբանե քաղաքականացրել է տվյալ խնդիրը, ներկայումս
նոր խոչընդոտներ է ստեղծում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի արդյունավետ ներգրավման համար և
փորձում խեղաթյուրել առաջարկվող առաքելության շրջանակն ու նպատակը»։13
1954 թ.-ից իվեր կնքվել են նաև մշակութային ժառանգության պաշտպանության
մի շարք միջազգային կոնվենցիաներ.
• 1954 թ. Հաագայի կոնվենցիան նպատակ ունի պաշտպանել մշակութային
արժեքները զինված հակամարտություններում: Հայաստանն ու Ադրբեջանը
նույնպես պայմանավորվածության կողմերից են, որոնք ստորագրել են
նաև հարակից արձանագրությունը, ինչը գործում է անգամ օկուպացված
տարածքներում։ Նրանք երկուսն էլ ստորագրել են նաև մշակութային արժեքների
ուժեղացված պաշտպանության մասին երկրորդ արձանագրությունը, ըստ որի՝
արգելվում է իրագործել «մշակութային արժեքների օգտագործման ցանկացած
փոփոխում կամ փոփոխության կատարում, որը նպատակ ունի թաքցնել կամ
վերացնել մշակութային, պատմական կամ գիտական տեղեկությունները»։
• ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 1972 թ. նոյեմբերի 16-ի կոնվենցիան պաշտպանում է
համաշխարհային մշակութային և բնական ժառանգությունը։
Գոյություն ունեն նաև ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մի շարք լրացուցիչ առաջարկություններ,
ինչպիսիք են օրինակ՝ 1956 թ. հնագիտական պեղումների միջազգային
սկզբունքների վերաբերյալ, 1968 թ. հանրային կամ մասնավոր աշխատանքների
12 UNESCO (20 No embe 2020):
13 Minis y o Fo eign A ai s o he Republic o A menia (2022), 21:

Հոֆման, Հայկական նյութական մշակութային կոթողների պաշտպանությունն Արցախում | 425
պատճառով վտանգի տակ գտնվող մշակութային արժեքների պահպանման մասին
և 1976 թ. պատմական վայրերի պահպանության ու նպատակային օգտագործման
վերաբերյալ հանձնարարականները:
Բացի այդ, Հայաստանն ու Ադրբեջանը պայմանագրային կողմեր են
հանդիսանում Եվրոպական մշակութային կոնվենցիայի, Հնագիտական
ժառանգության պաշտպանության վերանայված եվրոպական կոնվենցիայի14
և Ազգային փոքրամասնությունների պաշտպանության շրջանակային
կոնվենցիայի (1994 թ.) դեպքում:15 2021 թ. հունիսի 21-ին Եվրախորհուրդը
հայտարարեց հակամարտությունների և ճգնաժամերի ժամանակ մշակութային
ժառանգության պաշտպանության վերաբերյալ իր եզրակացությունները։
Փաստորեն, միջազգային պայմանագրերի, հայտարարությունների և
նույնիսկ Արդարադատության միջազգային դատարանի հնարավոր վճիռների
պակաս չկա։ Monumen Wa ch հայկական հարթակը, այնուամենայնիվ, խիստ
մտահոգություն ունի ադրբեջանական կողմից Արցախի վերահսկվող տարածքում
գտնվող մեծ ու նշանավոր շինությունների և, մասնավորապես, հետևյալ
սրբավայրերի ճակատագրի վերաբերյալ. Սբ. Ամենափրկիչ (Ղազանչեցոց)
տաճարը, արցախյան պատմական մայրաքաղաք Շուշիում, ադրբեջանական
ուժերի կողմից հրթիռակոծվել է 2020 թ. հոկտեմբերի 8-ին, ինչի պատճառով
վնասվել են եկեղեցու գմբեթն ու թևերի տանիքները։ Եկեղեցու աղոթասրահն
ամբողջությամբ փլատակերով էր լցված։ Այս ընթացքում, չնայած որ փլատակերի
հետքերը մաքրվել են, ըստ Monumen Wa ch-ի, եկեղեցու ներկայիս վիճակը
մնում է անհայտ: Նույնպես Շուշիում 19-րդ դ. կառուցված Սբ. Հովհաննես
Մկրտիչ եկեղեցին, որը հայտնի է նաև «Կանաչ ժամ» անվանումով, պայթեցվել
ու հողին է հավասարեցվել 2020 թ. պատերազմից անմիջապես հետո։ 2020 թ.
նոյեմբերի կեսերին՝ Ադրբեջանի կողմից Շուշիի գրավումից կարճ ժամանակ
անց, սոցցանցերում տարածվեցին պատկերներ և տեսանյութեր, որոնք ցույց
էին տալիս Սբ. Հովհաննես եկեղեցու լրջորեն վնասված լինելը. եկեղեցու գմբեթն
ու զանգակատունը գրեթե ամբողջությամբ ավերվել էին։ Ավելի ուշ՝ 2021 թ.
փետրվարին, Google Ea h-ի արբանյակային պատկերները հաստատեցին, որ այս
եկեղեցին ամբողջությամբ գետնին է հարթեցվել, իսկ զանգակատունն ու գմբեթը
հանվել են։ 2022 թ. հունվարի 17-ին համացանցում տեսանյութ տարածվեց, որտեղ
երևում է, թե ինչպես են ադրբեջանցիները եկեղեցու հովվատունը վերածել
ռեստորանի։16
Ինչպե՞ս կարելի է Արցախում իրականացնել քրիստոնեական-հայկական
հուշարձանների արդյունավետ պաշտպանությունը։ Պատասխանն ուղղակիորեն
կապված է տարածաշրջանի քաղաքական և համապատասխանաբար՝ պետական-
14 Council o Eu ope (16 Janua y 1992):
15 Council o Eu ope (10 No embe 1994):
16 Minis y o Fo eign A ai s o he Republic o A menia (2022), 7։
426 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
քաղաքական կարգավիճակի հետ։ Ինչպես հայտնի է, այս կարգավիճակի մասին
վիճաբանությունը գնում է 20-րդ դ. սկզբից իվեր։ 1919 թ. Փարիզի խաղաղության
վեհաժողովը որևէ բավարար արդյունքի չհասավ, բայց նաև չճանաչեց Ադրբեջանի
մշտական գերիշխանությունը Արցախի նկատմամբ: Գրեթե երկուսուկես տարի
անց՝ 1921 թ. բոլշևիկները փաստեր ստեղծեցին հօգուտ Ադրբեջանի Խորհրդային
Հանրապետության՝ հռչակելով այսպես կոչված Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար
Մարզը։ Այն փաստը, որ այս վարչական բաժանումը տեղի է ունեցել հայկական
մեծամասնության կամքին հակառակ կամ ընդհանրապես առանց հանրաքվեի,
այսօր մեծամասամբ անհայտ է կամ անտեսվում է, երբ արտասահմանյան
լրատվամիջոցներում խոսվում է այն մասին, թե Արցախն իբր միջազգային
իրավունքով պատկանում է Ադրբեջանին:
Վեցշաբաթյա պատերազմը, որը Ադրբեջանը սկսել էր Թուրքիայի աջակցությամբ՝
խախտելով միջազգային իրավունքը, ինչպես նաև 2020 թ. նոյեմբերի 9-ի
զինադադարը, ի թիվս այլոց, բարձրացնում են ՀՀ ղեկավարի լիազորության հարցն
այս զինադադարի ստորագրման խնդրում, անգամ եթե դա տեղի է ունեցել Արցախի
Հանրապետության նախագահի հետ խորհրդակցելով ու համաձայնեցնելով։17 ՀՀ-
ն, իր հիմնադրման օրից, երբեք չի համարձակվել ճանաչել ինքնահռչակ Արցախի
Հանրապետությունը, էլ չասած՝ ինտեգրելու այն իր պետական տարածքին, ինչպես
որ դա պահանջում էր ղարաբաղահայ բնակչությունը 1988 թ.։ Արցախը/Ղարաբաղը,
հետևաբար, Հայաստանի և Ադրբեջանի հանրապետությունների միջև վիճելի
տարածք չէ, այլ դե ֆակտո ինքնավար պետականության դատապարտված մի
տարածք, որը, այնուամենայնիվ, գրեթե երեսուն տարի հաջողությամբ խուսափել
է ադրբեջանական օտար լծից: Նշված, գրեթե երեք տասնամյակների ընթացքում
Արցախի հայերը, հայկական սփյուռքի աջակցությամբ, անձնազոհաբար
վերականգնեցին ու խնամեցին խորհրդային տարիներին անտեսված և
ղարաբաղյան առաջին պատերազմում մասամբ ավերված մշակութային
հուշարձանները։ Բացի այդ, նրանք կանգնեցրին նոր սրբավայրեր, ինչպիսիք են
օր.՝ Բերձորի (Լաչին) շրջանային կենտրոնի Սբ. Համբարձման եկեղեցին, որն այժմ
մզկիթի է վերածվում, կամ Մեխակավանի (Ջաբրայիլ) Սբ. Աստվածածին եկեղեցին,
որն օծվել էր ընդամենը 2017 թ., իսկ պատերազմից քիչ անց, պղծվել ու ավերվել՝
ադրբեջանական զինված ուժերի կողմից 2020 թ. նոյեմբերի 14-ին, և որից ոչ մի հետք
այլևս չի հայտնաբերվել 2021 թ. մարտին։
Ազգերի լիգայի արդարադատության միջազգային դատարանը (ԱՄԴ) 2021
թ. դեկտեմբերի 7-ի իր վճռով Ադրբեջանին պարտավորեցրել է ձեռնարկել
բոլոր անհրաժեշտ միջոցները՝ կանխելու և պատժելու վանդալիզմի և պղծման
արարքները` ուղղված հայկական մշակութային ժառանգության դեմ ներառյալ, բայց
չսահմանափակվելով միայն եկեղեցիներով և այլ աղոթատեղիներով, արձաններով,
ճարտարապետական հուշարձաններով, գերեզմաններով և հնություններով։
17 The A menian Weekly (9 No embe 2020)։
Հոֆման, Հայկական նյութական մշակութային կոթողների պաշտպանությունն Արցախում | 427
Բացի դրանից, ԱՄԴ-ը պատվիրել է նաև Հայաստանին և Ադրբեջանին ձեռնարկել
բոլոր անհրաժեշտ միջոցները՝ ռասսայական ատելության հրահրումը կանխելու
համար:18 Այդուամենայնիվ՝ նախագահ Ալիևի կողմից 2021 թ. Բաքվում կառուցված
պատերազմական ավարի այգին շարունակում է բորբոքել հայերի նկատմամբ
ատելությունն ու անվստահությունը՝ անգամ եթե ռասիստական ցուցանմուշների
մի մասը ներկայումս հեռացված է:
Քրեական հետապնդումը պահանջում է ոչնչացումն ու մշակութային
յուրացումը հիմնավորող գիտական փաստագրություններ: Դժվար է սակայն նման
բան իրականացնել այն տարածքներում, որոնք դուրս են ռուս խաղաղապահների
վերահսկողությունից: Առայժմ հստակեցված չէ նաև այն հարցը, թե ի՞նչ է
տեղի ունենալու 2025 թվականին՝ վերոնշյալ պայմանագրի հնգամյա ժամկետը
լրանալուց հետո։ Կլինի՞ արդյոք ռուս խաղաղապահների մանդատի երկարացում։
Արդյո՞ք Ռուսաստանը դեռ պատրաստ կլինի ու կկարողանա՞ նման զորախումբ
տեղակայել այնտեղ։ Արդյոք հնարավոր կլինի՞ նաև միջազգային խաղաղապահներ
բերել այս տարածաշրջան։ Թե՞ միջազգայնորեն չճանաչված փոքր Արցախի
Հանրապետության կառավարությանը կպարտադրվի դիմել Ռուսաստանին, նրա
պետության կազմում ներառվելու համար, ինչպես որ արդեն իսկ իբրև հնարավոր
հեռանկար նշել է Արցախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանը։ Հաշվի առնելով
Ուկրաինայում շարունակվող պատերազմական իրադարձությունները՝ ստացվում
են էլ ավելի շատ հարցեր, քան պատասխաններ։ Ուստի, արցախահայության և
նրա մշակույթի համար ապագան, ցավոք, ավելի անորոշ է, քան երբևէ։
Գրականություն
18 In e na ional Cou o Jus ice (7 Decembe 2021):
Adamo , Kons an in, In Aze baijan, i was decided o de-
cla e A menian c oss-sculp u es o he 17-19 cen u ies
as Albanians, 24 No embe 2021, տես՝ h ps://www.ka-
damo .com/2021/11/24/in-aze baijan-i -was-decided-
o-decla e-a menian-c oss-sculp u es-o - he-17-19-
cen u ies-as-albanians/ (հարցվել է 14.8.2023)։
A menia Today, 8 Feb ua y 2022, Monumen wa ch.o g:
A menian chu ch in A sakh’s Ka in ak illage being
andalized by Aze baijanis, տես՝ h ps://a menia-
oday.com/40206-monumen wa ch-o g-a menian-
chu ch-in-a sakh-s-ka in ak- illage-being- andali-
zed-by-aze baijanis.h ml (հարցվել է 14.8.2022):
CBC TV Aze baijan, 16 Ma ch 2021, Президент
Азербайджана и первая леди посетили освобожденные
районы, տես՝ h ps://www.you ube.com/wa ch? =blq-
Kn1QnMs (հարցվել է 14.8.2023)։
Council o Eu ope, 16 Janua y 1992, Eu opean Con en-
ion on he P o ec ion o he A chaeological He i age
(Re ised) (ETS No. 143), տես՝ h ps://www.coe.in /
en/web/con en ions/-/council-o -eu ope-eu ope-
an-con en ion-on- he-p o ec ion-o - he-a chaeo-
logical-he i age- e ised-e s-no-143- ansla ions
(հարցվել է 14.8.2023)։
Council o Eu ope, 10 No embe 1994, Con en ion
o he P o ec ion o Na ional Mino i ies, տես՝
h ps://www.coe.in /en/web/mino i ies/a -a-glance
(հարցվել է 14.8.2023)։
C icchio Emilio Luciano, Aze baijani o ces iola e line
o con ac and ad ance posi ions in Ka abakh, in:
»Ci ilne «, 24 Ma ch 2022, տես՝ h ps://www.ci ilne .
am/en/news/654947/aze baijani- o ces- iola e-li-
ne-o -con ac -and-ad ance-posi ions-in-ka abakh/
(հարցվել է 14.8.2023)։
428 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Eu opean Pa liamen esolu ion o 10 Ma ch 2022 on he
des uc ion o cul u al he i age in Nago no-Ka abakh
(2022/2582(RSP)), տես՝ h ps://eu -lex.eu opa.eu/le-
gal-con en /EN/TXT/PDF/?u i=CELEX:52022IP0080
(հարցվել է 14.8.2023)։
In e na ional Cou o Jus ice, 7 Decembe 2021, Applica-
ion o he In e na ional Con en ion o he Elimina i-
on o all o ms o Racial Disc imina ion, տես՝ h ps://
www.icj-cij.o g/public/ iles/case- ela ed/180/180-
20211207-ORD-01-00-EN.pd (հարցվել է 14.8.2023)։
Minis y o Fo eign A ai s o he Republic o A m-
enia: Ad Hoc Repo o he A menian Commission o
UNESCO օn he Des uc ion and Ac s o Vandalism
Pe pe a ed Agains A menian Cul u al P ope y in
2020 – 2022 by Aze baijan, Ye e an, Ma ch 7, 2022։
Monumen Wa ch, 5 Feb ua y 2022, Aze baijan in ends
o comple ely des oy he A menian cul u al he i age
in he occupied e i o ies, տես՝ h ps://monumen -
wa ch.o g/en/ale s/aze baijan-in ends- o-comple-
ely-des oy- he-a menian-cul u al-he i age-in- he-
occupied- e i o ies/ (հարցվել է 14.8.2023)։
The A menian Weekly, 9 No embe 2020, A sakh P e-
siden A ayik Ha u yunyan on A menia’s Ag eemen
wi h Aze baijan, Russia, տես՝ h ps://a menianweek-
ly.com/2020/11/09/a sakh-p esiden -a ayik-ha u-
yunyan-on-a menias-ag eemen -wi h-aze baijan-
ussia/ (հարցվել է 14.8.2023)։
UNESCO, 17. Ok obe 2003, Decla a ion conce ning he
In en ional Des uc ion o Cul u al He i age, տես՝
h ps://en.unesco.o g/abou -us/legal-a ai s/unesco-
decla a ion-conce ning-in en ional-des uc ion-cul-
u al-he i age (հարցվել է 14.8.2023)։
UNESCO, 20 No 2020, Nago no-Ka abakh: Rea i ming
he obliga ion o p o ec cul u al goods, UNESCO
p oposes sending a mission o he ield o all pa ies
[P ess Release], տես՝ h ps://en.unesco.o g/news/
nago no-ka abakh- ea i ming-obliga ion-p o ec -
cul u al-goods-unesco-p oposes-sending-mission
(հարցվել է 14.8.2023)։
Հեղինակ
Տեսսա Հոֆման, փիլ. գիտ. դոկտ., պատվո պրոֆ.
Գրող և անկախ գիտնական՝ հայագիտության և ցեղասպանության ոլորտներում, Բեռլինի
ազատ համալսարանի Արևելյան Եվրոպայի ինստիտուտի գիտաշխատող մինչև 2015 թ.,
Գերմանիա, T[email p o ec ed]
Թարգմանությունը՝ Հարություն Գ. Հարությունյանի
Open Access
This pape is published unde he C ea i e Commons A ibu ion–Sha eAlike 4.0 In e na ional license
(CC BY-SA 4.0). Please no e ha indi idual, app op ia ely ma ked pa s o he pape may be excluded om
he license men ioned o may be subjec o o he copy igh condi ions. I such hi d pa y ma e ial is no
unde he C ea i e Commons license, any copying, edi ing o public ep oduc ion is only pe mi ed wi h he
p io consen o he espec i e copy igh owne o on he basis o ele an legal au ho iza ion egula ions.