| 357
Thomas S e nbe g
Die ka holische Ki che in Deu schland
und de A zach-Kon lik
Abs ac
As a global o ganiza ion, he Ca holic Chu ch is in ol ed in o eign policy, p ima ily h ough papal
s a emen s and ac i i ies. A ce ain di icul y a ises om he coexis ence o a Unia e Chu ch linked
o he Pope and he A menian Chu ch. The papal ips o A menia and Aze baijan, du ing which good
neighbou liness was u ged, a e discussed. In Ge many, i is mainly he Ca holic elie o ganiza ion
Reno abis ha o ganizes help and suppo . Since 2003, i s pe iodical Os -Wes -Pe spek i en (Eas -
Wes Pe spec i es) has also deal mo e in ensi ely wi h he si ua ion in A sakh. The Chai s o Eas e n
Chu ch S udies o he Ca holic Theological Facul ies a e also compe en ly in ol ed in he ques ion o
A menian Ch is ians. A esolu ion by he Cen al Commi ee o Ge man Ca holics and Reno abis om
Decembe 2021 add esses he cu en con lic and calls o suppo and help. The Rep esen a ion o
Ca holics in Ge many exp esses i s solida i y wi h he s uggle o he cul u al he i age o A sakh.
In seinem Reisebe ich du ch das »ös liche Eu opa bis nach Is ahan« un e dem Ti el En lang
den G äben, 2018 e schienen, schilde de Kölne Sch i s elle Na id Ke mani eine Reise
in die Heima seine El e n, I an. E gelang am 46. Tag seine Reise auch nach Be g-Ka-
abach/A zach. De Außenminis e des ölke ech lich nich ane kann en S aa es sag ihm
im Gesp äch, es sei kein g oße Un e schied, ein ane kann e ode nich ane kann e S aa
zu sein. E e e e sein Land in de Wel , alle dings ohne die adi ionellen Mi el de Dip-
loma ie: »Dadu ch bin ich abe auch eie . Ich exis ie e ja p ak isch nich .«1
So besonde s sei A zach ga nich , ande e Lände hä en die gleichen P obleme. Und
Ke mani zi ie hie einen besonde s hellsich igen Sch i s elle -Kollegen aus dessen Buch
on 1933, F anz We el aus Die Vie zig Tage des Musa Dagh: »Hie wie übe all in de Wel
wa de he schende Na ionalismus am We ke, um ideene ül e, ja eligiöse Reichsgebilde
in ih e biologischen Bes and eile au zulösen«. Und We el lob den Kosmopoli ismus de
1 Ke mani (2018), 332 .
Kiel-UP • h ps://doi.o g/10.38072/978-3-928794-95-4/p17
358 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
al en Viel ölke s aa en gegen den Na ionalismus de Jung ü ken: denn »du ch ih en eige-
nen Na ionalwahn e weck en sie den de un e wo enen Völke «.2
Die A menie haben übe die Jah hunde e ih e un e schiedlichen He scha en ih e
Iden i ä übe die Religion bewah : jede A menie gil au g und seine E hnie be ei s als
Ch is , ob p ak izie end ode nich . Das gil ü die einheimischen ebenso wie ü die Aus-
landsa menie . Das äl es e ch is liche Land de Wel zähl nach wie o übe 90% de Be-
ölke ung, nach dem Zensus on 2011 sind es knapp 93% a menische Ch is en, wobei
alle dings die In ensi ä de Bindung an die Ki che nich e ass wi d.3
Nach de A menischen Apos olischen Ki che is die zwei s ä ks e ane kann e Religions-
gemeinscha in A menien die de Ka holiken, also de ömisch-ka holischen und de mi
Rom unie en Mechi a is en. Wie auch in ande en Lände n de O hodoxie is im heu igen
A menien das Nebeneinande on Unie en und a menisch-apos olischen Gemeinden ein
ökumenisches P oblem. Hie en s and eine a menisch-ka holische Gemeinscha e s im
19. Jah hunde du ch Flüch linge aus dem Osmanischen Reich. Ungesiche e Zahlen gehen
on heu e 50000 la einischen und 220000 o ien alischen, unie en Ka holiken in A menien aus.
Heu e zähl die a menisch-ka holische Ki che wel wei insgesam und 500000 Gläubige in 15
Bis üme n ode Missionen. Ihnen dienen meh als 100 P ies e und 125 Nonnen. Obe haup
wa bis zu seinem Tod am 25. Juni 2015 Pa ia ch-Ka holikos Ne ses Bed os XIX. E esidie e
im Klos e Bzomma (Libanon). Zu seinem Nach olge wu de am 24. Juli 2015 de eme i ie e
Bischo de a menisch-ka holischen Ki che in F ank eich K iko Bed os XX. Ghab oyan gewähl .
Diesem olg e im Sep embe 2021 Raphaël Bed os XXI. Minassian als Pa ia ch on Kilikien.4
Raphaël Bed os XXI. Minassian (*24. No embe 1946 in Bei u ) s udie e ab 1966 am
libanesischen P ies e semina in Rom und wu de 1973 zum O densp ies e de Pa ia chalen
Kong ega ion on Bzomma (ICPB) geweih . Von 1996 bis 2006 wa e P a e de a menisch-
ka
holischen Gemeinde in Kali o nien, hie wa e gleichzei ig He ausgebe de Zei sch i
A e abe -Ve elk (F eudeb ingende Au s ieg) und G ünde eines a menischen Fe nsehsen-
de s. 2005 wu de Minassian zum Pa ia chalexa ch on Je usalem und Amman e nann . Mi
de E nennung zum O dina ius ü die a menisch-ka holischen Gläubigen in Os eu opa am
24. Juni 2011 e olg e auch die E nennung zum Ti ula e zbischo on Caesa ea in Cappado-
cia degli A meni. De ühe e Pa ia ch on Kilikien E zbischo Ne ses Bed os XIX. spende e
ihm am 16. Juli 2011 die Bischo sweihe. Die Synode de a menisch-ka holischen Ki che
wähl e Minassian im Ein e s ändnis mi Paps F anziskus zum Pa ia chen on Kilikien. Die
Wahl wu de am 23. Sep embe 2021 bekann gegeben. Als Pa ia ch nahm e den Namen
Raphaël Bed os XXI. an.5
2 Ebd., 337.
3 Ich danke ü In o ma ionen und Hil e besonde s Thomas B eme , Müns e /Be lin, sowie Thomas Schumann und He -
be Schedle on Reno abis.
4 Die Zahlen und Angaben o allem nach: Bas en (2003), 301-303.
5 Siehe A menian Pa ia chal See o Cilicia (2023).
S e nbe g: Die ka holische Ki che in Deu schland und de A zach-Kon lik  | 359
De S aa A menien und de Heilige S uhl (Va ikan) un e hal en diploma ische Beziehun-
gen. De Si z des Apos olischen Nun ius, welche zugleich ü Geo gien und Ase baidschan
zus ändig is , be inde sich in Ti lis. Sei dem 1. Mä z 2018 is E zbischo José A elino
Be encou
Nun ius in A menien. José A elino Be encou (* 23. Mai 1962 au den Azo en,
Po ugal) is ein kanadische Geis liche , E zbischo und Diploma . Vo seine E nennung
2018 wa e P o okollche des Päps lichen S aa ssek e a ia s. Be encou wande e mi sei-
ne Familie on den Azo en nach Kanada aus. E emp ing am 29. Mai 1993 die P ies e weihe
und wa zunächs im E zbis um O awa ä ig. 1997 a e de Päps lichen Diploma enaka-
demie in Rom bei und wu de nach einem S udium des Ki chen ech s und seine diploma i-
schen Ausbildung in de Nun ia u de Demok a ischen Republik Kongo eingese z .6
Die Apos olische Adminis a u Kaukasien (la .: Apos olica Adminis a io Caucasi
La ino um) mi Si z in Ti lis/Geo gien wu de am 30. Dezembe 1993 mi dem Dek e ›Quo
ap ius‹ aus dem Bis um Ti aspol he aus geg ünde . U sp ünglich um ass e sie die S aa en
Geo gien, A menien und Ase baidschan. Am 11. Ok obe 2000 e lo die Adminis a u das
ase baidschanische Te i o ium zuguns en de E ich ung de Mission ›sui ju is‹ Baku. Die
ka holischen A menie leben g öß en eils in den S aa en des Nahen Os ens. Auch in No d-
ame ika be inde sich eine g oße ka holische Diaspo a, welche übe eine eigene Epa chie
e üg . Im Jah e 1991 wu de ein O dina ia ü ka holische A menie mi Si z in Gjum i/
A menien geg ünde , das spä e um Geo gien und Os eu opa e wei e wu de.
In de Volkszählung in A zach on 2005 wu de die Religionszugehö igkei nich e hoben.
Die a menische Be ölke ung, die lau Volkszählung on 2005 übe 99% de Be ölke ung
ausmach (137380 on 137737), gehö wie in A menien meh hei lich de A menischen
Apos olischen Ki che an. Nach diese Zählung gab es damals ganze 6 Ase is, die hie leben
und wohl Schii en wa en. Nach Abwande ungen soll es im Jah e 2004 on eins meh e en
Tausend noch e wa 30 Juden gegeben haben. Es gab auße dem seh kleine G uppen on
e angelischen und on o hodoxen Ch is en. Wie die Zahlen e häl nisse nach Fluch und
Ve eibung in olge des K ieges on 2020 aussehen, konn e ich nich e mi eln. Ka holisch-
unie e Bischo dieses Gebie s is Giuseppe Paso o CSS, de 10 P a eien mi 9 P ies e n, 11
O densb üde n und 15 O densschwes e n lei e . Zu Beginn des 20. Jah hunde s zähl e das
dem ussischen Reich ein e leib e Be g-Ka abach noch 222 Ki chen und Klös e . Das Denk-
malam de Republik A zach lis e e insgesam 4.433 ch is liche Kul u denkmäle inclusi e
K euzs einen und a chäologische Spu en au .7
Das o gegebene Thema läss keine Da s ellung eine du chgehenden S ellungnahme
de Ka holischen Ki che, bzw. de Ka holiken in Deu schland zu. Die Ka holische Ki che in
Deu schland ha sich zum Kon lik nu gelegen lich geäuße . Fü A zach in e essie en sich
in de Regel, wie Ha u yun G igo ian in seinem Au sa z übe Möglichkei en und Hinde nisse
on Ve söhnung am Beispiel Be g-Ka abach esignie es s ell , nu wenige: »Die Haup -
6
Meh zu seine Biog aphie und Tä igkei mi wei e en Nachweisen siehe un e : Wikipedia, José A elino Be encou (2023).
7 Nach: Pulling (2022).
360 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
ak eu e im Publikum zahl eiche ö en liche Diskussions e ans al ungen sind jedoch as
imme dieselben Pe sonen aus einem engen K eis«.8
Das gil wei gehend auch ü die nu spo adischen Wah nehmungen des Be g-Ka abach-
Kon lik s in den deu schen Medien und on S ellungnahmen de deu schen Bischo skon e-
enz ode des Zen alkomi ees de deu schen Ka holiken.
Kon inui ä in de Be assung de Themen inde man an Leh s ühlen ü Os ki chenkun-
de an deu schen Ka holisch-Theologischen Fakul ä en. Besonde s zu nennen sind hie P o .
D . Thomas B eme , P o esso ü Ökumenik, Os ki chenkunde und F iedens o schung am
Ökumenischen Ins i u de Ka holisch-Theologischen Fakul ä de Uni e si ä Müns e ,9
P o . D . Thomas K eme , P o esso ü Theologie des Ch is lichen Os ens de Ka holischen
Uni e si ä Eichs ä 10 und D . Johannes Oeldemann, Di ek o des Johann-Adam-Möhle -
Ins i u s ü Ökumenik in Pade bo n.11 Alle d ei Genann en sind Mi un e zeichne des Au -
u s zum Schu z de Kul u gü e in Ka abach on deu schsp achigen Theologinnen und
Theologen aus Deu schland und ande en Lände n om 4. Mä z 2021.12
Im deu schsp achigen Raum sind die ös e eichischen Bischö e besonde s au me ksam
ü die Region. In ih e S ellungnahme zum Wa ens ills and om 10. No embe 2020 wei-
sen sie au die his o ischen Ve bindungen Ös e eichs mi »diese bedeu samen Region des
g öße en Eu opas« hin. Sie heben die pe sönlichen Bindungen zu Ve an wo ungs äge n
im Südkaukasus he o , insbesonde e zum a menisch-apos olischen Pa ia chen Ka holi-
kos Ka ekin II., de in Wien s udie ha . In P essemeldungen schließen auch sie sich den
F iedensappellen des Paps es F anziskus an. De Paps ha e die be eilig en Kon lik pa eien
au ge u en, »nich da an zu denken, den Kon lik mi Gewal zu lösen, sonde n mi Hil e
de in e na ionalen Gemeinscha au ich ige Ve handlungen zu üh en.«13
In diesem Zusammenhang is de Hinweis wich ig, dass außenpoli ische S ellungnahmen
de ka holischen Ki che als global agie ende Ins i u ion aus den a ikanischen S ellen, bzw.
om Paps selbs kommen und in Deu schland gegebenen alls kommen ie we den. In die-
sem Zusammenhang sind o allem die beiden Besuche on Paps F anziskus in A menien
om 24. – 26. Juni 2016 und in Geo gien und Ase baidschan om 30. Sep embe – 2. Ok o-
be desselben Jah es zu beach en. Paps F anziskus wa be ei s in seine Zei in A gen inien
mi a menischen Kle ike n de apos olischen wie de ka holischen Ki che be eunde .14
Nach dem Besuch in A menien gab de Paps au dem Flug eine P essekon e enz, in de
e on dem deu schen ARD-Jou nalis en Tassilo Fo chheime ge ag wu de:
8 In: Os -Wes -Pe spek i en (2018).
9 Biog aphie und Tä igkei siehe un e : Uni e si ä Müns e (2023).
10 Biog aphie und Tä igkei siehe un e : Ka holische Uni e si ä Eichs ä -Ingols ad (2023).
11 Biog aphie und Tä igkei siehe un e : Johann-Adam-Möhle -Ins i u ü Ökumenik, Pade bo n (2023).
12 Vo allem nach Tamcke (2021), 151-155.
13 E klä ung de Bischo skon e enz Ös e eichs om 1.11.2020 und a ikanische P essemeldung am selben Tag.
14 So in de e s en F age de P essekon e enz des Heiligen Va e s au dem Rück lug nach A menien, 26. Juni 2016, De
Heilige S uhl, P essekon e enz au dem Rück lug nach A menien (2016).
S e nbe g: Die ka holische Ki che in Deu schland und de A zach-Kon lik  | 361
»Ges e n Abend haben Sie bei dem ökumenischen Gebe s e en die Jugendlichen au -
ge o de , U hebe de Ve söhnung mi de Tü kei und mi Ase baidschan zu sein. Ich
möch e Sie ein ach agen – da Sie ja in einigen Wochen nach Ase baidschan eisen –: Was
können Sie, was kann de Heilige S uhl konk e un, um uns zu hel en, o anzukommen?
Was sind die konk e en Zeichen – in A menien haben Sie solche ge an –, welches sind die
Zeichen, die Sie mo gen in Ase baidschan se zen we den?«
Die An wo des Paps es:
»Ich we de zu den Ase baidschane n on de Wah hei sp echen, on dem, was ich gesehen
habe, on dem, was ich emp inde. Und ich we de auch sie e mu igen. Ich ha e eine Begeg-
nung mi dem ase baidschanischen P äsiden en und habe mi ihm gesp ochen. Und ich we -
de auch sagen, dass es eine dunkle Angelegenhei is , wegen eines S ückchen Landes – denn
es is ja nich iel – keinen F ieden zu schließen… Abe das sage ich beiden: den A menie n
und den Ase baidschane n. Vielleich einigen sie sich nich übe die Modali ä en des F ie-
denschlusses, und da an muss man eben a bei en. Abe da übe hinaus weiß ich nich s zu
sagen. Ich we de das sagen, was mi zum gegebenen Momen spon an komm , abe imme
im Posi i en und im Bemühen, Lösungen zu inden, die gangba sind, die wei e üh en.«15
Au dem Rück lug aus Baku am 2. Ok obe s ell e de gleiche Redak eu eine F age zum
gleichen Thema:
»Heilige Va e , nachdem mi allen gesp ochen wu de, die diese hässliche Geschich e zwi-
schen A menien und Ase baidschan e ände n können – was muss geschehen, um zu
einem daue ha en F ieden zu gelangen, de die Menschen ech e schü z ? Was sind die
P obleme und welche Rolle kann Eu e Heiligkei haben?«
Paps F anziskus da au :
»Zweimal, in zwei Reden, habe ich das Thema angeschni en. In de le z en habe ich on
de Rolle gesp ochen, welche die Religionen spielen, um dabei zu hel en. Ich glaube, de
einzige Weg is de Dialog, de au ich ige Dialog, ohne Heimlichkei en, eh lich, Auge in
Auge. Die au ich ige Ve handlung. Und wenn man nich so wei kommen kann, muss
man den Mu haben, o ein in e na ionales Ge ich zu gehen, nach Den Haag zum Bei-
spiel, und sich dem in e na ionalen U eil un e we en. Ich sehe keinen ande en Weg. Die
Al e na i e is de K ieg, und de K ieg ze s ö imme , mi dem K ieg e lie man alles!
Und ü die Ch is en gib es auße dem das Gebe : ü den F ieden be en, dass die He zen
diesen Weg des Dialogs, de Ve handlung wählen ode abe ein in e na ionales Ge ich
an u en. Abe man kann solche P obleme nich beibehal en… [...] Und A menien is ein
15 Ebd. De Paps e wende hie wie schon ühe bewuss den Beg i »Völke mo d/Genozid« ü die osmanischen Ve -
b echen an den A menie n.

362 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Land ohne o ene G enzen; es ha P obleme mi Ase baidschan. Man muss o das in e -
na ionale Ge ich ziehen, wenn Dialog und Ve handlung nich uch en; einen ande en
Weg gib es nich . Und das Gebe , das Gebe ü den F ieden.«
16
De Paps se z o enba au eine Ve handlungslösung, die un e Ums änden on einem
in e na ionalen Ge ich sho zu en scheiden is .
In de o iziellen gemeinsamen E klä ung on Paps F anziskus und Ka holikos Ka ekin II.,
in E chmiadzin, am Sonn ag, dem 26. Juni 2016 abge ass , heiß es:
»Wi bi en die Ve an wo ungs äge de Na ionen ins ändig, au das Flehen on Millio-
nen on Menschen zu hö en, die sich nach F ieden und Ge ech igkei in de Wel sehnen,
die die Ach ung ih e go gegebenen Rech e e langen, die d ingend B o b auchen, nich
Wa en. Leide beobach en wi eine Da s ellung on Religion und eligiösen We en in
undamen alis ische Weise, die geb auch wi d, um die Ve b ei ung on Hass, Disk i-
minie ung und Gewal zu ech e igen. Die Rech e igung solche Ve b echen au g und
eligiöse Vo s ellungen is unannehmba , denn ›Go is nich ein Go de Uno dnung,
sonde n ein Go des F iedens‹ (1 Ko 14,33). Auße dem is die Ach ung gegenübe eligiö-
sen Un e schiedlichkei en die no wendige Bedingung ü das iedliche Zusammenleben
e schiedene e hnische und eligiöse Gemeinscha en. Ge ade weil wi Ch is en sind,
sind wi au ge u en, Sch i e zu Ve söhnung und F ieden zu suchen und auszu üh en. In
diesem Zusammenhang b ingen wi auch unse e Ho nung au eine iedliche Lösung de
P obleme um Nago ny-Ka abach zum Ausd uck.«
17
In einem T e en des Paps es mi ase baidschanischen Regie ungs- und Behö den e e e n
zi ie de Paps seinen Vo gänge Johannes Paul II. mi einem wei in e p e ie ba en Sa z
on dessen Reise in die Region 2002 übe die Kon lik egion im Kaukasus:
»Ich bin zu e sich lich, dass de Kaukasus mi Go es Hil e und dem gu en Willen de
Pa eien de O sein kann, wo die S ei agen und die Uns immigkei en du ch Dialog
und Ve handlungen beigeleg und übe wunden we den. Au diese Weise kann diese Zone,
die Johannes Paul II. bei seinem Besuch in Ih em Land mi einem schönen Bild als ›To
zwischen Os und Wes ‹ bezeichne e, auch zu einem o enen To ü den F ieden we den
und zu einem Vo bild, au das man schauen kann, um al e und neue Kon lik e zu lösen.«
18
Die Ve b ei ung und Übe nahme on S ellungnahmen des Va ikan is eine de Fo men de
poli ischen Meinungsbildung und Ein lussnahme de Ka holischen Ki che in Deu schland.
16 De Heilige S uhl, P essekon e enz au dem Rück lug Baku-Rom (2016).
17 Vgl. De Heilige S uhl, Gemeinsame E klä ung on Paps F anziskus und Ka ekin II. (2016).
18 Vgl. Ansp ache bei de Beg üßungsze emonie am 22. Mai 2002: L’Osse a o e Romano [d .] Jg. 32, N . 22, 31. Mai 2002, 7.
S e nbe g: Die ka holische Ki che in Deu schland und de A zach-Kon lik  | 363
Hie is eine Reihe on Posi ionie ungen zu ak uellen Auseinande se zung in und um A -
zach zu inden. Die ›Ka holische Nach ich en-Agen u ‹ (KNA) be ich e e in den e gangenen
b
eiden Jah en auch übe das A zach-P oblem.
• Am 27. Sep embe 2020, dem Tag des Ausb uchs de Kamp handlungen um A zach, be-
ich e e KNA übe die Rede des Paps es zum Angelus-Gebe in Rom. De Paps o de e die
Gläubigen au , ü F ieden im K isengebie Kaukasus zu be en. E mahn e die Kon lik -
pa eien, gu en Willen zu zeigen. Du ch Wa engewal sei keine Lösung zu e zwingen.
• Am 7. Ok obe 2020 be ich e e KNA, E zbischo Minassian habe ein Eing ei en de EU
im Kon lik ge o de . E wi d zi ie mi dem Sa z: »Menschliches Leben is iel kos -
ba e als Öl und Gas. Lassen sie uns e hinde n, dass eine Hand oll Dolla einen K ieg
auslös und Menschen s e ben läss .« E gänz wi d die Meldung du ch In o ma ionen
zu A zach/Be g-Ka abach und zu den Flüch lingen im K iegsgebie .
• Am 10. Ok obe 2020 wi d de P imas on de Diözese A zach, E zbischo Pa gew
Ma i osian zi ie . E se ze au die deu sche Bundes egie ung bei de Lösung des Kon-
lik es. Die damalige Bundeskanzle in Angela Me kel könne mi ih em g oßen Ein luss
hel en, eine Lösung und F ieden zu inden. De Be ich geh aus üh lich au die Ze -
s ö ung de Ch is -E löse Ka hed ale in Schuschi ein.
•
Am 11. Ok obe 2020 lau e die Übe sch i de KNA-Meldung: »Paps o de Einhal ung des
Wa ens ills ands im Kaukasus«. E neu ha e de Paps beim Mi agsgebe in Rom zu dem
Kon lik S ellung genommen. E mahn e, den Ve lus on Menschenleben zu e meiden
und Häuse und Ki chen nich wei e sinnlos zu ze s ö en, um de Be ölke ung wei e es
Leid zu e spa en. Mi e ie enden In o ma ionen wi d die Äuße ung de deu schen Bun-
des egie ung zi ie , die eben alls au ge u en ha e, den Wa ens ills and zu espek ie en.
•
Ein Jah spä e , am 13. Ok obe 2021 be ich e KNA übe den Ve such de Religions-
üh e , zu Ve söhnung zwischen Ase baidschan und A menien beizu agen. De Ka-
holikos Ka ekin II. und de G oßmu i Ase baidschans Scheich-ul-Islam Allahshuku
Paschazade seien bei Pa ia ch Ky ill I. in Moskau ge o en. Man wolle eine An wo
inden au Ve suche, den K ieg mi Religion zu e binden. Das F ieden s i ende Po en-
ial de Religionen solle das Zusammenwohnen e möglichen. De Glaube an Go und
die Liebe age dazu bei, die Wunden zu heilen. Au diesem schwie igen Weg seien
Weishei und Wei blick e o de lich. Ve auen, Respek und gegensei ige Hil e seien
no wendig, um eine gu e Nachba scha zwischen Religionen und Völke n zu e mög-
lichen. Es gebe keine ande e Zukun ü das ase baidschanische und das a menische
Volk als das Zusammenwohnen.
• Ein besonde s aus üh liche Hin e g und-A ikel e schien am 14. Feb ua des Jah es
2022. Au o wa de Redak eu de ka holischen Pa ne agen u in Ös e eich ›Ka hp ess‹,
Geo g Pulling. Anlass wa die Ankündigung Ase baidschans, angebliche »Fälschungen«
ch is liche Insch i en in A zach zu ze s ö en. »Gil nun die Geschich ssch eibung des
S ä ke en?« lau e seine Ti el age. An ang Feb ua ha e de ase baidschanische Kul u -
364 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
minis e Ana Ka imo die Bildung eine A bei sg uppe ü die zu ücke obe en Gebie e
Be g-Ka abachs angekündig . Sie solle » ingie e Spu en de A menie an albanischen
eligiösen S ä en« en e nen. Die his o ische Beg ündung bezieh sich au ein an ikes
kaukasisches König eich Albanien, das bis ins 9. Jah hunde exis ie e. Schon im Mai
2021 ha en Behö den begonnen, die ze s ö e Ka hed ale on Schuschi zu » es au ie-
en«, um ih ih e »u sp üngliche Fo m« zu ückzugeben. De P o es de a menischen
Ki che gegen diesen »an izi ilisa o ischen Ak « de Feindseligkei und des Hasses wi d
be ich e . Die a menische Ki che ha e gegen den »o enen kul u ellen Genozid du ch
Ase baidschan« die in e na ionale Gemeinscha und O ganisa ionen zu Un e s ü zung
au ge u en. De A ikel beklag die mangelnde in e na ionale Au me ksamkei ü die-
sen »Kul u kamp «. Die Indiens nahme on his o ischen Vo gängen zu Legimi ie ung
gegenwä ige na ionalis ische In e essen is , möch e ich e gänzen, ein Mus e , das
auch den ak uellen K ieg Russlands gegen die Uk aine und auch 84 Jah e ühe den
Übe all Deu schlands au Ös e eich und Tschechien g undie .
Bei dem le z genann en A ikel handel es sich um die um assends e Da s ellung de Si ua ion
in A zach/Be g-Ka abach in den le z en Jah en.
Die wich igs e deu sche ka holische S imme zu den Kaukasus epubliken is die de ›Solida-
i ä sak ion Reno abis‹. Als »Solida i ä sak ion de deu schen Ka holiken mi den Menschen
in Mi el- und Os eu opa« wu de Reno abis 1993 on de Deu schen Bischo skon e enz(DBK)
gemeinsam mi dem Zen alkomi ee de deu schen Ka holiken(
ZdK) geg ünde . Die Ak ion
soll e »eine An wo de deu schen Ka holiken au den gesellscha lichen und eligiösen
Neuan ang in den S aa en des ehemaligen Os blocks nach dem Zusammenb uch de kom-
munis ischen Sys eme« sein. Reno abis un e s ü z pas o ale, soziale und gesellscha liche
P ojek e in den ehemalssozialis ischenLände n.Do is de zus ändige Re e en He be
Schedle , de sich sei 1995 mi den Kaukasus-Republiken be ass .19
Diese O ganisa ion is zu eine gewich igen S imme im Kon ak zu mi el- und os eu-
opäischen Lände n nich zule z du ch ih Publika ionso gan Os -Wes -Pe spek i en ge-
wo den. Ein He de Zei sch i be ass e sich 2003 aus üh lich mi den Ki chen in den
Kaukasus-Republiken. P ojek pa ne on Reno abis is de a menisch ka holische E zbi-
scho Minassian. Un e ande em wu de am 9. Ok obe 2020, zwei Tage nach Beginn de
Kamp handlungen, eine So o hil e on 30000 € ü die Region be ei ges ell .20 Mi diesem
Geld konn en 50 ge lüch e e Familien aus A zach in einem ühe en Somme e ienlage de
Ca i as-A menien un e geb ach we den. Im Feb ua 2021 and im Rahmen de On-Line-Ge-
sp ächs eihe ›Lis en o he Eas ‹ on Reno abis und Ka holische Akademie in Be lin eine
19 In o ma ionen übe die Hil sleis ungen und Ak i i ä en on Reno abis o allem übe die Websi e։ www. eno abis.de
(le z e Zug i : 28.8.2023).
20 Nach eine P essemeldung on Reno abis in: KNA-No izblock om 5. Juli 2022.
S e nbe g: Die ka holische Ki che in Deu schland und de A zach-Kon lik  | 365
Ve ans al ung übe die Si ua ion in A menien und A zach mi 190 Teilnehme n s a .21 Ge-
sp ächspa ne wa de P ojek lei e an de Diözese in Vayo s Dzo /A menien sowie Dozen
an de Ame ikanischen Uni e si ä in Je ewan, Ha u yun G. Ha u yunyan, de in Eichs ä
und Müns e s udie ha e.
Eine dezidie e S ellungnahme de Ka holiken in Deu schland zum Kon lik um Be g-Ka-
abach/A zach e schien am 3. Dezembe 2021 als eine gemeinsame E klä ung des Zen al-
komi ees de deu schen Ka holiken (ZdK) und de Solida i ä sak ion Reno abis. De Ti el
lau e : Ve eibung s oppen – Menschliches Elend linde n – Kul u elles E be bewah en! Ka-
holiken u en zu Un e s ü zung de Be g-Ka abach-A menie au . Zu Beginn de E klä ung
wi d die Si ua ion besch ieben:
»Mi g oße So ge sehen das Zen alkomi ee de deu schen Ka holiken (ZdK) und die Soli-
da i ä sak ion Reno abis die bed oh e Lage de Menschen in de umkämp en Region Be g-
Ka abach. Die do nachweislich sei Jah hunde en lebenden ch is lichen A menie innen
und A menie sind exis en iell bed oh . Heu e bezi e sich ih e Zahl au 150.000. Unse e
Geschwis e im Glauben ü ch en um ih Leben. In Folge des jüngs en K ieges zwischen
Ase baidschan und A menien ha sich ih e unsiche e Si ua ion wei e e schä . De Kon-
lik ha be ei s Tausende Menschenleben gekos e . Das eiche a menische Kul u gu sowie
Ki chen und Klös e wu den geziel ze s ö und sind wei e hin bed oh . Du ch Ve mi lung
on Russland is nunmeh ein Wa ens ills and ausgehandel wo den, de ü iele A me-
nie den Ve lus ih e Heima bedeu e . Aus den Gebie en, die an Ase baidschan übe geben
we den sollen, liehen die Menschen zu Zehn ausenden in die Republik A menien.
Die Auseinande se zungen um Be g-Ka abach gehen auch au wei übe hunde Jah e
wäh ende e hnische und eligiöse Spannungen zu ück. Viele de heu igen Bewohne sind
Nachkommen on Übe lebenden des Völke mo ds an den A menie n des Osmanischen
Reichs 1915/16. Au dem Hin e g und ih e auma ischen kollek i en E inne ung, ange-
sich s de massi en Be eiligung de Tü kei am Kon lik und ase baidschanische K iegs-
p opaganda lös e de Ang i au ih e Region bei den A menie n ie e Exis enzangs aus.
Auch die ak i e Teilnahme de om Nachba land Tü kei in die Region geschleus en islamis-
ischen Söldne an den K iegshandlungen e u sach e En se zen und Panik und e ie e
den Eind uck eines auch eligiös mo i ie en K ieges.
Das a menische Volk und seine Kul u in de Kaukasus egion sind massi ge äh de .
Da au weis auch de Ökumenische Ra de Ki chen in seine Ve lau ba ung on Mi e
No embe hin.«
Au diese Analyse und »de exis en iellen Bed ohung unse e ch is lichen Geschwis e « olg
de Au u an die Ki chen, die Bundes egie ung und die Eu opäische Union:
21 Nachzuhö en bei Reno abis (2023).
372 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
կոչերին։
Ինչպես գիտենք, Հռոմի պապն ինքը երկու կողմերին էլ կոչ էր արել
«չմտածել հակամարտությունը ուժային ճանապարհով լուծելու մասին, այլ անկեղծ
բանակցություններ վարել միջազգային հանրության օգնությամբ»։13
Այս համատեքստում ուշագրավ է այն հանգամանքը, որ կաթոլիկ եկեղեցու
պարագայում` որպես գլոբալ դերակատարություն ունեցող մի կառույց, արտաքին
քաղաքականության բոլոր արտահայտված դիրքորոշումներն արվում են
Վատիկանի իշխանությունների կամ համապատասխանաբար անձամբ Հռոմի
պապի կողմից և պետք եղած դեպքում՝ մեկնաբանվում Գերմանիայում: Այս
կապակցությամբ հարկ է նշել Հռոմի պապ Ֆրանցիսկոսի զույգ այցերը նախ 2016 թ.
հունիսի 24-26-ը Հայաստան, և ապա նույն տարվա սեպտեմբերի 30-ից հոկտեմբերի
2-ը Վրաստան ու Ադրբեջան։ Հռոմի Ֆրանցիսկոս պապը, նախապես Արգենտինայում
եղած ժամանակ, արդեն իսկ մտերմիկ հարաբերություններ ուներ առաքելական և
կաթոլիկ եկեղեցիների հայ հոգևորականների հետ:14
Հայաստան կատարած այցից հետո Հռոմի պապը մամլո ասուլիս է տվել թռիչքի
ընթացքում, որտեղ նրան գերմանական ARD հեռուստաալիքի լրագրող Տասիլո
Ֆորխհայմերը հարցրել է.
«Երեկ երեկոյան էկումենիկ աղոթքի հանդպիման ժամանակ Դուք
երիտասարդներին կոչ արեցիք հաշտության սկզբնադիր դառնալ Թուրքիայի և
Ադրբեջանի հետ։ Ուղղակի կցանկանայի Ձեզ հարցնել, քանի որ մի քանի շաբաթից
պատրաստվում եք մեկնել Ադրբեջան, ի՞նչ կարող եք Դուք, ի՞նչ կարող է կոնկրետ
Սուրբ Աթոռն անել, որպեսզի օգնի մեզ առաջխաղացում ունենալ: Որո՞նք են
այն կոնկրետ ազդակները, նման ազդակներ Դուք տվել եք Հայաստանում, ի՞նչ
ազդակներ եք տալու վաղն Ադրբեջանում»:
Պապի պատասխանը.
«Ադրբեջանցիների հետ ես կխոսեմ ճշմարտության մասին, այն, ինչ տեսել եմ, ինչ
զգում եմ: Եվ ես նրանց նույնպես կխրախուսեմ։ Ես հանդիպել և զրուցել եմ Ադրբեջանի
նախագահի հետ։ Եվ ես կասեմ նաև, որ սա մի խավար գործ է, մի հողակտորի
պատճառով, որն այնքան էլ մեծ չէ, հաշտություն չկնքել... Սակայն սա ես երկուսին
էլ ասում եմ՝ հայերին և ադրբեջանցիներին։ Միգուցե նրանք չեն համաձայնվում
խաղաղության կնքման եղանակների վերաբերյալ, և հենց դրա վրա պետք է
աշխատանք տանել: Դրանից բացի չգիտեմ ինչ ասեմ։ Կասեմ այն, ինչ տվյալ պահին
ինքնաբերաբար կգա մտքիս, բայց միշտ դրական դաշտում և՝ այնպիսի լուծումներ
գտնելու ձգտումով, որոնք կենսունակ են ու նպաստում են առաջխաղացմանը»։
15
13 2020 թ. նոյեմբերի 1-ի Ավստրիայի եպիսկոպոսաց ժողովի հռչակագիրը և նույն օրվա Վատիկանի մամուլի
հաղորդագրությունը։
14 Մամլո ասուլիսի առաջին հարցում 2016 թ. հունիսի 26-ին Հայաստանից հետադարձ թռիչքի ժամանակ։ Տես՝ De
Heilige S uhl, P essekon e enz au dem Rück lug nach A menien (2016)։
15 Նույնը։ Այստեղ նույնպես, ինչպես և նախկինում, Հռոմի պապը միտումնավոր օգտագործում է

Շտերնբերգ, Գերմանիայի կաթոլիկ եկեղեցին և Արցախյան հակամարտությունը
| 373
Հոկտեմբերի 2-ին, Բաքվից վերադարձի թռիչքի ժամանակ նույն խմբագիրը
միևնույն թեմայով մեկ այլ հարց է տվել.
«Սրբազան հայր, բոլոր նրանց հետ խոսելուց հետո, ովքեր կարող են փոխել այս
ահավոր պատմությունը Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև, ի՞նչ պետք է արվի՝ մնայուն
խաղաղության հասնելու համար, որը կպաշտպանի մարդու իրավունքները: Որո՞նք
են հիմնախնդիրները և ի՞նչ դեր կարող է ունենալ Ձերդ Սրբությունը»։
Ֆրանցիսկոս պապն՝ ի պատասխան.
«Երկու անգամ, երկու ելույթներում ես շոշափեցի այդ թեման։ Վերջինում խոսեցի
այն դերի մասին, որ կրոնները խաղում են՝ տվյալ պարագայում աջակցելու համար:
Կարծում եմ, որ միակ ճանապարհը երկխոսությունն է, անկեղծ երկխոսությունը,
առանց գաղտնիության, անկեղծ՝ երես առ երես։ Անկեղծ բանակցությունը։ Եվ եթե
չես կարող այդքան հեռու գնալ, պետք է համարձակություն ունենաս, միջազգային
դատարանի դիմել, օրինակ Հաագայում, և միջազգային դատավճիռն ընդունել:
Այլ ճանապարհ ես չեմ տեսնում։ Այլընտրանքը պատերազմն է, իսկ պատերազմը
մշտապես կործանում է, և պատերազմով կորցնում ես ամեն ինչ։ Իսկ քրիստոնյաների
պարագային բացի այդ գոյություն ունի նաև աղոթքը. աղոթել խաղաղության
համար, որպեսզի սրտերն ընտրեն երկխոսության ու բանակցությունների այս
ճանապարհը, կամ էլ միջազգային դատարան դիմեն: Բայց նման խնդիրները չի
կարելի շարունակ պարտակել... [...] Իսկ Հայաստանը բաց սահմաններ չունեցող
երկիր է. նա խնդիրներ ունի Ադրբեջանի հետ։ Պետք է դիմել միջազգային դատարան,
երբ երկխոսությունն ու բանակցություններն ապարդյուն են մնում, այլ ճանապարհ
չկա։ Եվ աղոթքը, աղոթք խաղաղության համար»:16
Հռոմի պապը, ակնհայտորեն, կարևորում է բանակցային հանգուցալուծումը, որը,
որոշակի հանգամանքներում, պետք է որոշվի միջազգային դատարանի կողմից:
Հռոմի Ֆրանցիսկոս պապի և Գարեգին Բ կաթողիկոսի պաշտոնական համատեղ
հայտարարության մեջ, որը շարադրված է Էջմիածնում, 2016 թ. հունիսի 26-ին,
կիրակի օրը, ասվում է.
«Մենք հորդորում ենք ազգերի առաջնորդներին՝ ունկնդրելու միլիոնավոր
մարդկային արարածների կոչին, ովքեր խաղաղություն և արդարություն են
տենչում աշխարհում, ովքեր հարգանք են պահանջում իրենց աստվածատուր
իրավունքների նկատմամբ, ովքեր անհապաղ կարիք ունեն հացի, այլ ոչ թե զենքերի:
Ցավոք, մենք ականատես ենք կրոնի և կրոնական արժեքների արմատական
«ցեղասպանություն/գենոցիդ» եզրույթը՝ հայերի դեմ օսմանյան ոճրագործությունների դեպքում։
16 2016 թ. հունիսի 26-ի Սրբազան Հոր մամլո ասուլիս Բաքվից դեպի Հռոմ հետադարձ թռիչքի ժամանակ։ Տես՝ De
Heilige S uhl, P essekon e enz au dem Rück lug Baku-Rom (2016)։
374 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
դրսևորումների, որոնք կիրառվում են՝ ատելության, խտրականության ու
բռնության տարածումն արդարացնելու համար: Նմանատիպ հանցանքների՝
կրոնական գաղափարներով արդարացումն անընդունելի է, քանի որ «Աստված
խռովության Աստվածը չէ, այլ խաղաղության» (Ա Կոր. 14:33): Ավելին, կրոնական
տարբերությունների հանդեպ հարգանքն անհրաժեշտ պայման է էթնիկ ու
կրոնական տարբեր համայնքների խաղաղ համակեցության համար: Եվ հենց
քրիստոնյա լինելով է, որ մենք կոչված ենք խաղաղության ու հաշտության
ուղիներ փնտրելու և իրագործելու: Այս իմաստով մենք հուսով ենք, որ Լեռնային
Ղարաբաղին վերաբերող հարցերը կգտնեն խաղաղ լուծում»։
17
Ադրբեջանական կառավարության և պաշտոնական ներկայացուցիչների հետ
հանդիպման ժամանակ Հռոմի պապը վկայակոչել է իր նախորդի՝ Հովհաննես
Պողոս Բ-ի լայն մեկնաբանություն թույլատրող նախադասությունը, որը վերջինս
արտահայտել էր 2002 թ. այս երկրամաս կատարած այցի ժամանակ՝ Կովկասում
հակամարտող տարածաշրջանի մասին.
«Լիահույս եմ, որ Աստծո օգնությամբ և կողմերի բարյացակամությամբ Կովկասը
կարող է այն տարածաշրջանը լինել, որտեղ հարցերն ու տարաձայնությունները
կարգավորվում և հանգուցալուծվում են երկխոսության և բանակցությունների
միջոցով: Այսպիսով` այս գոտին, որը Հովհաննես Պողոս Բ-ն, Ձեր երկիր
կատարած այցի ժամանակ, մի գեղեցիկ պատկերով բնութագրել էր որպես
«դարպաս արևելքի և արևմուտքի միջև», կարող է նաև դեպի խաղաղություն
բացված դուռ և տիպար դառնալ, որից կարելի է օրինակ վերցնել, հին ու նոր
հակամարտությունները հանգուցալուծելու համար»:
18
Վատիկանի կո
ղմից հայտարարությունների տարածումն ու ընդունումը դա
Գերմանիայում կաթոլիկ եկեղեցու քաղաքական կարծիքներ ձևավորելու և
ազդեցություն ձեռք բերելու ձևերից մեկն է։ Այստեղ կարելի է գտնել մի շարք
դիրքորոշումներ Արցախում և նրա շուրջ ընթացող ներկայիս վիճաբանության
վերաբերյալ։ Վերջին երկու տարիներին արցախյան խնդրին անդրադարձել է նաև
տեղի կաթոլիկ լրատվական գործակալությունը (Ka holische Nach ich en-Agen u /KNA)։
• 2020 թ. սեպտեմբերի 27-ին, այն օրը, երբ սկսվեցին Արցախի շուրջ մարտական
գործողությունները, KNA-ն հաղորդում է Հռոմում, Անգելուս աղոթքի
ընթացքում պապի ելույթի մասին։ Նա հավատացյալներին կոչ է անում աղոթել
17 Տեքստի հայերեն տարբերակը՝ Արմենպրես, 26 հունիս 2016, «Ամենայն Հայոց կաթողիկոսն ու Հռոմի պապը
ստորագրել են համատեղ հռչակագիր», տես՝ h ps://a menp ess.am/a m/news/852281.h ml (hարցվել է 28.8.2023)։
18 Տե՛ս 2002 թ. մայիսի 22-ի դիմավորման արարողության ուղերձը՝ L‘Osse a o e Romano [գերմ.] հ. 32, թիվ 22, 31
մայիսի 2002, 7։
Շտերնբերգ, Գերմանիայի կաթոլիկ եկեղեցին և Արցախյան հակամարտությունը
| 375
կովկասյան ճգնաժամային գոտում խաղաղության համար, իսկ հակամարտող
կողմերին հորդորում՝ բարի կամք դրսևորել, քանզի ոչ մի լուծում չի կարող
պարտադրվել զենքի ուժով։
• 2020 թ. հոկտեմբերի 7-ին KNA-ն հայտնում է, որ Ռաֆայէլ արքեպս. Մինասեանը
կոչ է արել ԵՄ-ին՝ միջամտել հակամարտությանը: Նրա խոսքի մեջբերումն է.
«Մարդկային կյանքը շատ ավելի արժեքավոր է, քան նավթն ու գազը: Եկեք թույլ
չտանք, որ մի բուռ դոլարի պատճառով պատերազմ սկսվի և մարդիկ մահանան»:
Զեկույցը հավելվել է Արցախի/Լեռնային Ղարաբաղի և պատերազմական
գոտում փախստականների տեղեկություններով:
• 2020 թ. հոկտեմբեր 10-ին մեջբերում է կատարվում Արցախի առաջնորդ,
Պարգև արքեպս. Մարտիրոսյանից: Նա շեշտադրում է, որ Գերմանիայի
կառավարությունը պետք է ներգրավվի հակամարտության հանգուցալուծմանը։
Ժամանակի կանցլեր, Անգելա Մերկելը կարող է իր մեծ ազդեցությամբ
օգնել, որպեսզի գտնվի խաղաղության լուծումը։ Զեկույցը մանրամասնորեն
անդրադառնում է Շուշիի Ամենափրկիչ տաճարի ավերմանը:
• 2020 թ. հոկտեմբերի 11-ին KNA հաղորդման վերնագիրն է՝ «Հռոմի պապը կոչ
է անում պահպանել հրադադարը Կովկասում»։ Պապը կրկին մեկնաբանել
է հակամարտությունը Հռոմում կեսօրյա աղոթքի ժամանակ: Նա կոչ է արել
խուսափել մարդկային կյանքի կորուստներից և դադարեցնել այլևս տների
ու եկեղեցիների անիմաստ ավերումը՝ բնակչությանն էլ ավելի տառապանք
չպատճառալու համար։ Ավելի խորքային տեղեկություններով մեջբերվում
է Գերմանիայի դաշնային կառավարության հայտարարությունը, որտեղ
նույնպես կոչ էր արվել հարգել զինադադարը։
• Մեկ տարի անց՝ 2021 թ. հոկտեմբերի 13-ին, KNA-ն հաղորդում է Ադրբեջանի և
Հայաստանի միջև հաշտեցմանը նպաստելու կրոնական առաջնորդների փորձի
մասին։ Գարեգին Բ կաթողիկոսն ու Ադրբեջանի մեծ մուֆթի, շեյխ ուլ-իսլամ
Ալլահշուքյուր Փաշազադեն հանդիպել են Մոսկվայում՝ պատրիարք Կիրիլ Ա-ի
մոտ։ Նրանք կամենում են պատասխան գտնել` պատերազմը կրոնի հետ կապելու
փորձերի դեմ։ Կրոնների խաղաղարար ներուժը պետք է հնարավոր դարձնի
համակեցությունը: Հավատքն առ Աստված և սերն օգնում են բուժել վերքերը:
Այս դժվարին ճանապարհը պահանջում է իմաստություն և հեռատեսություն:
Անհրաժեշտ են վստահություն, հարգանք և փոխադարձ օգնություն՝ կրոնների
և ժողովուրդների միջև բարիդրացիական հարաբերությունների հաստատման
համար: Ադրբեջանցի և հայ ժողովրդի համար չկա այլ ապագա, քան միասին
ապրելը։
• Հատկապես հանգամանալից և խորքային մի հոդված է հրապարակվել է 2022
թ. փետրվարի 14-ին: Հեղինակն Ավստրիայի գործընկեր, Ka hp ess կոչվող
կաթոլիկ գործակալության խմբագիր՝ Գեորգ Փուլինգն էր: Շարժառիթն
Արցախում քրիստոնեական արձանագրությունները «կեղծիքների»
պատրվակով ոչնչացնելու մասին Ադրբեջանի հայտարարությունն էր։
376 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
«Արդյո՞ք
այժմ առավել ուժեղներն են պատմագրություն թելադրողները»,
այսպես է հնչում նրա վերնագրի հարցը։ Փետրվարի սկզբին Ադրբեջանի
մշակույթի նախարար Անար Քարիմովը ծանուցել էր Լեռնային Ղարաբաղի
վերագրավված տարածքների համար հատուկ աշխատանքային խմբի
ստեղծման մասին։ Այն պետք է որ վերացներ «հայերի մտացածին հետքերը
ալբանական սրբավայրերի վրայից»։ Դրա պատմական հիմնավորումն է
անտիկ շրջանի կովկասյան Ալբանիայի թագավորությունը, որը գոյություն
է ունեցել մինչև 9-րդ դ.։ Արդեն իսկ 2021 թ. մայիսին պետական մարմինները
սկսել էին «վերականգնել» Շուշիի ավերված տաճարը՝ այն իր «բնօրինակ
տեսքին» վերադարձնելու նպատակով։ Հաղորդվում է նաև Հայ եկեղեցու
բողոքի մասին՝ թշնամանքի և ատելության այս «հակաքաղաքակրթական
ակտի» դեմ։ Հայ եկեղեցին կոչ էր արել միջազգային հանրությանը և
կազմակերպություններին՝ աջակցություն ցուցաբերել «Ադրբեջանի կողմից
իրականացվող բացահայտ մշակութային ցեղասպանության» դեմ։ Հոդվածում
ափսոսանք է հայտնվում այս «մշակութային պատերազմի» նկատմամբ
միջազգային թերի ուշադրության համար։ Կցանկանայի իմ կողմից ավելացնել,
որ պատմական իրադարձությունների օգտագործումն առկա ազգայնական
շահերն արդարացնելու համար՝ մի շաբլոնային օրինակ է, որն ընկած է նաև
Ուկրաինայի դեմ Ռուսաստանի ներկայիս պատերազմի ու նաև 84 տարի
առաջ՝ Ավստրիայի և Չեխիայի վրա Գերմանիայի հարձակման հիմքում:
Վերջում նշված հոդվածը ներառնում է Արցախում/Լեռնային Ղարաբաղում վերջին
տարիների իրավիճակի ամենից ընդգրկուն ներկայացումը։
Կովկասի հանրապետություններին ուղված կարևորագույն ձայնը Գերմանիայի
կաթոլիկների պարագայում պատկանում է «Ռենովաբիս համերաշխության
նախաձեռնությանը»: Այն հիմնադրվել է 1993 թ. Գերմանիայի կաթոլիկ
եպիսկոպոսների խորհրդի և գերմանացի կաթոլիկների կենտրոնական կոմիտեի
կողմից` որպես «գերմանացի կաթոլիկների համերաշխության նախաձեռնություն
կենտրոնական և արևելյան Եվրոպայի ժողովուրդների հետ»։ Այս նախաձեռնությունը
պետք է լիներ «գերմանացի կաթոլիկների պատասխանը նախկին արևելյան
բլոկի երկներում կոմունիստական համակարգերի փլուզումից հետո սկսված
սոցիալական և կրոնական վերածննդի»։ Ռենովաբիսը աջակցություն է ցուցաբերում
նախկին սոցիալիստական երկրներում իրականացվող հովվական, սոցիալական և
համայնքային ծրագրերին։ Դրա տարածաշրջանային պատասխանատուն է Հերբերտ
Շեդլերը, ով 1995 թ.-ից զբաղվում է կովկասյան հանրապետություններով։19
Այս կազմակերպությունը կարևոր դերակատար է դարձել կենտրոնական և
արևելյան Եվրոպայի երկրների հետ շփման հարցերում, շնորհիվ հատկապես
19 Ռենովաբիսի օգնության ծրագրերի ու առհասարակ տարածաշրջանային գործունեության մասին
տեղեկությունները հիմնականում կարելի է տեսնել իրենց կայքում՝ www. eno abis.de (hարցվել է 28.8.2023)։
Շտերնբերգ, Գերմանիայի կաթոլիկ եկեղեցին և Արցախյան հակամարտությունը
| 377
իր «Արևելք-արևմուտք հեռանկարներ» (Os -Wes -Pe spek i en) պարբերականին:
2003 թ. մի ողջ համար մանրամասնորեն անդրադարձել էր կովկասյան
հանրապետությունների եկեղեցիներին։ Ռենովաբիսի գործընկերը, ծրագրային
առումով, հայ կաթոլիկ արքեպիսկոպոս Մինասեանն է։ 2020 թ. հոկտեմբերի
9-ին, ռազմական գործողությունների սկսվելուց երկու օր անց, ի թիվս այլ
օժանդակությունների, 30000 եվրոյի չափով շտապ օգնություն է տրամադրվում
տարածաշրջանին:20 Այս գումարի շնորհիվ՝ Արցախից տեղահանված 50 ընտանիք
կարողանում են տեղավորվել Հայաստանի Կարիտասի նախկինում միայն ամառային
շրջանում գործող ճամբարում։ 2021 թ. փետրվարին Ռենովաբիսի և Բեռլինի կաթոլիկ
ակադեմիայի կազմակերպած «Լսիր արևելքին» առցանց բանախոսությունների
շարքում տեղի ունեցավ միջոցառում՝ նվիրված Հայաստանում և Արցախում տիրող
իրավիճակին, որին ներկա էին 190 դիտորդ։21 Հրավիրված զրուցակիցը Վայոց ձորի
Հայ առաքելական եկեղեցու թեմի ծրագրերի ղեկավար, ինչպես նաև Հայաստանի
ամերիկյան համալսարանի դասախոս, Հարություն Գ. Հարությունյանն էր, ով
ուսանել է Այխշթեթում և Մյունստերում։
2021 թ. դեկտեմբերի 3-ին հրապարակվել է Գերմանիայում կաթոլիկների հստակ
դիրքորոշումը Լեռնային Ղարաբաղի/Արցախի հակամարտության վերաբերյալ`
որպես գերմանացի կաթոլիկների կենտրոնական կոմիտեի և Ռենովաբիսի համատեղ
հայտարարություն: Դրա վերնագրում ասվում է. «Դադարեցնե՛լ տեղահանումները –
Ամոքե՛լ մարդկային տառապանքները – Պահպանե՛լ մշակութային ժառանգությունը:
Կաթոլիկները կոչ են անում աջակցել Լեռնային Ղարաբաղի հայերին»։
Հայտարարության սկզբում նկարագրվում է իրավիճակը.
«Գերմանացի կաթոլիկների կենտրոնական կոմիտեն և Ռենովաբիս
համերաշխության նախաձեռնությունը մեծ անհանգստությամբ են դիտում
Լեռնային Ղարաբաղի վիճելի տարածաշրջանում վտանգված մարդկանց
իրավիճակը: Դարեր շարունակ այնտեղ ապրող քրիստոնյա հայերին, ինչը
փաստված է, ներկայումս գոյաբանական վտանգ է սպառնում։ Այսօր նրանց թիվը
հասնում է 150 հազարի։ Մեր հավատակից եղբայրներն ու քույրերը վախենում են
իրենց կյանքի համար: Նրանց անապահով իրավիճակն ավելի է սրվել Ադրբեջանի
և Հայաստանի միջև վերջին պատերազմի հետևանքով։ Այդ հակամարտությունն
արդեն հազարավոր կյանքեր է խլել։ Հայկական հարուստ մշակութային արժեքները,
ինչպես նաև եկեղեցիներն ու վանքերը միտումնավոր ավերվել են և դեռ մնում
են վտանգված։ Այժմ Ռուսաստանի միջնորդությամբ համաձայնություն է ձեռք
բերվել զինադադարի մասին, ինչը բազում հայերի համար հայրենիքի կորուստ է
նշանակում։ Այն տարածքներից, որոնք պետք է հանձնվեն Ադրբեջանին, տասնյակ
հազարավոր մարդիկ փախչում են Հայաստանի Հանրապետություն։
20 Համաձայն Ռենովաբիսի մամուլի հաղորդագրության՝ KNA-No izblock (5 հուլիսի 2022):
21 Կարելի է լսել իրենց կայքում՝ www. eno abis.de (hարցվել է 28.8.2023)։

378 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ բախումների հիմքում ընկած են ավելի քան հարյուր
տարի տևող էթնիկ և կրոնական լարվածություններ: Այսօրվա բնակիչներից
շատերը դա 1915-1916 թթ. օսմանյան կայսրության կողմից հայերի հանդեպ
իրագործված ցեղասպանությունից վերապրածների ժառանգներն են: Նրանց
տրավմատիկ հավաքական հիշողության ֆոնին, հաշվի առնելով Թուրքիայի
զանգվածային ներգրավվածությունը հակամարտությանը և Ադրբեջանի
պատերազմաքարոզչական պրոպագանդան, հայերի մոտ սեփական
տարածաշրջանի վրա հարձակումն առաջացրել է գոյութենաբանական խորքային
սարսափներ։ Հարևան Թուրքիայից անօրինական կերպով տարածաշրջան
տեղափոխված իսլամիստ վարձկանների ակտիվ մասնակցությունը
պատերազմին ևս սարսափ ու խուճապ է առաջացրել, ինչպես նաև՝ հիմնավորել
կրոնական դրդապատճառներ ունեցող պատերազմի տպավորությունը։ Հայ
ժողովուրդն ու նրա մշակույթը կովկասյան տարածաշրջանում զանգվածայնորեն
վտանգված են։ Այս մասին բարձրաձայնում է նաև Եկեղեցիների համաշխարհային
խորհուրդն իր նոյեմբերի կեսերին հրապարակված հայտարարությամբ»։
Այս վերլուծությանը և «մեր քրիստոնյա եղբայրներին ու քույրերին սպառնացող
գոյաբանական սպառնալիքին» հաջորդում է բոլոր մյուս եկեղեցիներին, Գերմանիայի
դաշնային կառավարությանը և Եվրամիությանն ուղղված կոչը.
• «Պահանջում ենք մարդասիրական լայնածավալ աջակցություն` Կովկասում
ձմռան սկզբին Հայաստան փախած և իրենց տներն ու բնակարանները կորցրած
մարդկանց:
• Լեռնային Ղարաբաղը (բացի մինչև գործող զինադադարը Հայաստանի կողմից
գրավված շրջանների) իր հայ բնակչությամբ պետք է անցնի ՄԱԿ-ի մանդատի
պաշտպանության ներքո։ Միայն այսպես կարելի է տարածաշրջանում տևապես
կանխել նոր պատերազմական գործողություններն ու ամրապնդել ապագա
խաղաղ գոյակցությունը։
•
Կոչ ենք անում Գերմանիայի դաշնային կառավարությանը` արգելել զենքի
մատակարարումը՝ Լեռնային Ղարաբաղում հետագա հակամարտությունների
պոտենցիալ դերակատարներին և չբացառել տնտեսական պատժամիջոցները,
որպես քաղաքական ազդեցություն գործադրելու միջոց (ագրեսորների դեմ):
• Ակնկալում ենք, որ Գերմանիայի դաշնային կառավարությունը բացահայտ կերպով
կդատապարտի Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ զինված հակամարտությունների
ժամանակ կատարված հանցագործությունները։ Եկեղեցիների ռմբակոծումը և
կասետային ռումբերի օգտագործումը միջազգային իրավունքի խախտումներ
ու ռազմական հանցագործություններ են, որոնք պետք է հստակորեն իրենց
անունով կոչվեն և պատժվեն:
• Դեմ ենք արտահայտվում քաղաքական և ռազմական նպատակներով
կրոնի գործիքավորմանը, ինչն ակնհայտորեն տեղի է ունեցել այս
Շտերնբերգ, Գերմանիայի կաթոլիկ եկեղեցին և Արցախյան հակամարտությունը
| 379
հակամարտությունում: Երբ կրոնը չարաշահվում է քաղաքականապես, ապա
դա խորապես հակասում է իր էությանը:
•
Ակնկալում ենք թե՛ Գերմանիայի դաշնային կառավարության և թե՛ հասարակական
բոլոր խմբերի, ու հատկապես եկեղեցիների մասնակցութությունը՝
պաշտպանելու հայազգի կրոնական փոքրամասնությանն ու նրա մշակութային
արժեքներն Ադրբեջանի կողմից գրավված տարածքներում: Ադրբեջանական
Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունից հայ բնակչության արտաքսումը
և հայկական մշակութային արժեքների ոչնչացումը չպետք է կրկնվեն Լեռնային
Ղարաբաղում։ Անհրաժեշտ է բոլոր միջոցներով կանխել տարածաշրջանում
հայկական մշակութային ժառանգության կործանումը։
• Կոչ ենք անում բոլոր դավանանքների քրիստոնյաներին` կապ հաստատել
Գերմանիայի հայախոս համայնքների հետ և կարեկից դառնալ մեր հավատակից
քույրերին և եղբայրներին` իրենց վախերի և նեղության մեջ»:
Ինչպես մատնանշվեց ավելի վերևում, այս պահանջները ներկայացվում են Լեռնային
Ղարաբաղի/Արցախի հակամարտության վերաբերյալ գերմանացի կաթոլիկների
կողմից հնչող, շատ եզակի, հայտարարությունների, ինչպես նաև այս ուղղությամբ
Վատիկանի գործունեության համատեքստում: Ցավոք սրտի, տվյալ բանաձևը
չգտավ սպասված արձագանքն ամենօրյա մամուլում, բայց որպես դիրքորոշում,
վստահաբար ունենալու է դեռ իր հետագա ազդեցությունը։
«Հայկական մշակութային ժառանգությունը Լեռնային Ղարաբաղում/Արցախում
և գերմանացիները» թեմայով գիտաժողովի նյութերի հրատարակիչներն
ամրագրել են.
«Այսօր, համենայն դեպս Գերմանիայում, քչերն են իսկապես ծանոթ Հայ
առաքելական եկեղեցուն։ Դրանք հիմնականում նշված ոլորտի մասնագետներն
են, կամ առանձին անհատներ, որոնք առնչություն ունեն իրենց հարևանությամբ
ապրող հայերի հետ։ Մենք՝ գիտաժողովի կազմակերպիչներս, շահագրգռված ենք
շարունակելու վերոնշյալ ավանդույթը։ [...] Մենք շահագրգռված ենք մատնանշելու
այն փաստը, որ նաև այստեղ այս յուրահատուկ քրիստոնեական ժառանգությունը
պետք է պահպանվի: [...] Հայ եկեղեցին տառապում է Թուրքիայի շատ վայրերում
և հարևան Նախիջևանում իր մշակութային ժառանգության կործանման
եղելությունից։ Տվյալ իրողությունը պարտավորեցնում է մեզ՝ իբրև հավատակից
քույրեր ու եղբայրներ, աջակցելու և պաշտպանելու Հայ եկեղեցին»:
22
Սրան են միանում նաև Գերմանիայում կաթոլիկ քրիստոնյաները։
22 Tamcke (2021), 30 և շար.:
380 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Գրականություն
A menian Pa ia chal See o Cilicia, Bishops, տես՝
h p://www.gca holic.o g/dioceses/diocese/cili0.
h m? ocus=25212& ab=bishops hարցվել է 03.09.2023)։
Bas en, Jö g, Lände in o: A menien, in: OST-WEST
Eu opäische Pe spek i en [OWEP] 4 /2003, 301-303,
թարմացված տարբերակով տես՝ www. eno abis.
de/laende -p ojek e/laende in o ma ionen/a me-
nien (hարցվել է 30.08.2023):
De Heilige S uhl, Apos olische Reise on Paps F anzis-
kus nach A menien. Gemeinsame E klä ung on Sei-
ne Heiligkei Paps F anziskus und Seine Heiligkei
Ka ekin II. im heiligen E schmiadsin, Republik A -
menien, 2016, տես՝ h ps://www. a ican. a/con en /
ancesco/de/speeches/2016/june/documen s/papa-
ancesco_20160626_a menia-dichia azione-congiun-
a.h ml (hարցվել է 03.09.2023)։
De Heilige S uhl, Apos olische Reise on Paps F an-
ziskus nach A menien. P essekon e enz mi dem
Heiligen Va e au dem Rück lug nach A menien,
2016, տես՝ h ps://www. a ican. a/con en / ances-
co/de/speeches/2016/june/documen s/papa- an-
cesco_20160626_a menia-con e enza-s ampa.h ml
(hարցվել է 03.09.2023):
De Heilige S uhl, Apos olische Reise on Paps F anzis-
kus nach Geo gien und Ase baidschan. P essekon e-
enz mi dem Heiligen Va e au dem Rück lug Baku-
Rom, 2016, un e : h ps://www. a ican. a/con en /
ancesco/de/speeches/2016/oc obe /documen s/
papa- ancesco_20161002_geo gia-aze baijan-con e-
enza-s ampa.h ml (hարցվել է 03.09.2023)։
Johann-Adam-Möhle -Ins i u ü Ökumenik, Pade -
bo n, Mi a bei e . D . Johannes Oeldemann, տես՝
h ps://de.moehle ins i u .de/ins i u /mi a bei e /
wissenscha liches-kollegium/92-ins i u /mi a bei-
e innen/149-d -johannes-oeldemann (hարցվել է
03.09.2023)։
Ka holische Uni e si ä Eichs ä -Ingols ad , Mi -
a bei ende de S i ungsp o essu . P o . D . Thomas
K eme , տես՝ h ps://www.ku.de/ h / heologie-des-
ch is lichen-os ens/mi a bei ende/p o -d - homas-
k eme (hարցվել է 03.09.2023)։
Ke mani, Na id, En lang den G äben. Eine Reise du ch
das ös liche Eu opa bis nach Is ahan, München 2018։
Pulling, Geo g, KNA-Meldung om 14. 2. 2022։
Reno abis, Das Os eu opa-Hil swe k de Ka holischen
Ki che in Deu schland, un e : h ps://www. eno a-
bis.de/ (hարցվել է 28.08.2023)։
Tamcke, Ma in և այլք (խմբ.), Das a menische Kul u -
e be in Be g-Ka abach/A zach und die Deu schen,
Gö ingen 2021։
Uni e si ä Müns e , Pe sonen. P o . D . Thomas B eme ,
տես՝ h ps://www.uni-muens e .de/FB2/pe sonen/
oekumene/ab 2/b eme .h ml hարցվել է 03.09.2023)։
Wikipedia, José A elino Be encou , 2023, տես՝ h ps://
de.wikipedia.o g/wiki/Jos%C3%A9_A elino_Be en-
cou (hարցվել է 03.09.2023)։
Հեղինակ
Թոմաս Շտերնբերգ, փիլ. գիտ. դոկտ. և ածբն. գիտ. դոկտ., պատվո պրոֆ.
Հյուսիսային Հռենոս-Վեսթֆալիա նահանգի արվեստի հիմնադրամի նախագահ, Դյուսելդորֆ,
Գերմանիա, s e nbe g@kuns s i ungn w.de
Թարգմանությունը՝ Արտակ Ավետիս Սահակյանի
Շտերնբերգ, Գերմանիայի կաթոլիկ եկեղեցին և Արցախյան հակամարտությունը
| 381
Open Access
This pape is published unde he C ea i e Commons A ibu ion–Sha eAlike 4.0 In e na ional license
(CC BY-SA 4.0). Please no e ha indi idual, app op ia ely ma ked pa s o he pape may be excluded om
he license men ioned o may be subjec o o he copy igh condi ions. I such hi d pa y ma e ial is no
unde he C ea i e Commons license, any copying, edi ing o public ep oduc ion is only pe mi ed wi h he
p io consen o he espec i e copy igh owne o on he basis o ele an legal au ho iza ion egula ions.