| 345
Klaus Koscho ke
Indische Ch is en in Solida i ä mi A menien
Die Massake on 1895/96 und die Reak ionen de
indischen Ö en lichkei im Spiegel des Ch is ian Pa io (Mad as)
Abs ac
I was no only in he Wes Eu opean p ess and in missiona y ci cles ha he pe secu ion o A menians
in he O oman empi e in he 1890s and inally he genocide o 1915/16 ound widesp ead a en ion
and condemna ion. Indian Ch is ians also ook a deep in e es and s a ed a ious ac ions o so
lida-
i y o »ou pe secu ed and so owing ellow Ch is ians in Tu key«, including collec ions o mo-
ney
and dona ions o an ›A menian Relie Fund‹. The essay discusses he Ch is ian Pa io , a jou nal
edi ed and published by he P o es an Ch is ian eli e in Sou h Indian Mad as (now: Chennai), and
i s epo ing on he »A menian a oci ies« and appeals o »sympa hy« among »ou [Indian Ch is ian]
b e h en o ou pe secu ed co- eligionis s in A menia«.
De olgende Bei ag beschä ig sich mi de in e na ionalen Solida i ä zwischen Ch is en
aus e schiedenen Wel gegenden, und un e nimm dazu einen Zei sp ung in die Jah e um
die Wende om 19. zum 20. Jah hunde . Thema meines Bei ags is die F age, wie die
Massake an den A menie n im Osmanischen Reich Ende des 19. Jh. in de globalen Öku-
mene wah genommen wu den. Ich beziehe mich dabei nich au die missiona ische (ode
poli ische) Ö en lichkei und P esse Eu opas, sonde n au eine Zei sch i indische Ch is-
en. The Ch is ian Pa io (CP) heiss das Bla , übe das ich im Folgenden be ich en we de,
und das on 1890–1929 in Mad as (heu e: Chennai) on eine gebilde en Eli e südindische
p o es an ische Ch is en he ausgeben wu de.
1
Es e s and sich als Sp ach oh de ch is li-
chen Gemeinscha des Landes und wa s olz da au , »owned and conduc ed en i ely by he
Na i e Ch is ian Communi y« zu sein. Das Jou nal sammel e, e b ei e e und kommen ie e
Nach ich en aus Indien und de ganzen Wel . Besonde e Au me ksamkei gal dabei den
Glaubensgenossen und Fo men ch is lichen Lebens in ande en Missionsgebie en und Wel -
egionen. So auch im osmanischen Reich, wo die »A menian a oci ies« wiede hol es Thema
1 Zu Einzelhei en siehe: Koscho ke (2019), .a. 200-204 (zu A menien).
Kiel-UP • h ps://doi.o g/10.38072/978-3-928794-95-4/p16
346 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
sei den 1890e Jah en wa en. Einen e s en Höhepunk and die Be ich e s a ung mi den
E eignissen de Jah e 1895/96. Die pe iodisch au e enden Ve olgungen sind im CP dann
Daue hema bis zum Ende des E s en Wel k ieges – so auch nach de jung ü kischen Re ol e
on 1908, die zei weilig die Ho nung au ein daue ha es Ende de Pog ome ha e au kom-
men lassen. Als »wo s massac e o Ch is ians […] in he las 1000 yea s« wi d de Genozid
de Jah e 1915/1916 in einem A ikel om 1 Juli 1916 bezeichne . »Die Ch is en sind übe all
in A menien in g öß e Ge ah . Es ha ein ü ch e liches Massake an Ch is en in Kha pu
in A menien gegeben, die Zahl de Op e be äg 800«, heiß es e wa in eine No iz am
21 No embe 1895 (S. 2). Ein am 2. Juli 1896 (S. 4 ) e schienene aus üh liche A ikel im
Ch is ian Pa io übe ›The A menian a oci ies‹, de au un e schiedlichen Quellen wie de
Londone Times and de CMS-Publizis ik be uh , beginn mi den Wo en: »The ho o s […]
du ing he las wel e mon hs […] ha e illed he whole wo ld wi h cons e na ion.«
De aillie we den hie die sys ema ischen G äuel geschilde , denen bislang 70000 »un-
schuldige und hil lose« a menische Ch is en zum Op e ge allen seien. Da ü age de os-
manische »Blu sul an« Abdul Hamid II ( eg. 1876–1909) die Ve an wo ung. K i isie wi d
im Ch is ian Pa io zugleich abe auch die Indi e enz de eu opäischen (und nominell
»ch is lichen«) Mäch e.2 Es is beme kenswe , dass im gleichen Jah 1896 auch de deu -
sche Pas o Johannes Lepsius seine Anklagesch i gegen das a enlose Zuschauen de eu o-
päischen Ö en lichkei und ih Desin e esse am Schicksal de A menie e ö en lich e.3
K i isie wi d abe nich nu die Zu ückhal ung de eu opäischen Mäch e, sonde n auch
das ungenügende Engagemen de indischen Ch is en selbs . Vo wü e ich en sich dabei
auch an die Ad esse des Ch is ian Pa io . Diese sind Gegens and eine beme kenswe en
Kon o e se im Ch is ian Pa io om 22. Ok obe 1896. In einem Edi o ial nimm de CP
S ellung zu de scha en K i ik eines seine »Ko esponden en«. Diese ha e in einem o e-
nen B ie an den He ausgebe das zöge liche Engagemen on »uns einheimischen Ch is en
in Südindien« und insbesonde e auch de Redak ion des Ch is ian Pa io monie . Zugleich
o de e e einen s ä ke en Einsa z ü die a menischen Glaubensb üde :
»A Co esponden w i es o us: – ›Dea Edi o o he ›[Ch is ian] Pa io ‹! While he Ch is-
ian people o a ious coun ies a e ying wi h one ano he as o who should elie e
he su e ing A menians soones , we Na i e Ch is ians o Sou he n India ha e hi he o
emained
qui e indi e en [He o hebung KK], nay, e y un eeling owa ds hem. Now he
Lo d´s oice is inging in my ea s: – ›Go and awake he Edi o o he Ch is ian Pa io o
sense o his du y wi h ega d o hose su e ing b e h en. Le him collec money om his
b e h en he e and send i o A menia in ime.‹ Will you no espond? – Respond in ime?
2 Die Bilanz de Massake on 1895/96 be ug nach Ho mann (1997), 86 . ca. 300‘000 Op e . »Wei e e 100‘000 A menie
lohen […], wodu ch die Zahl de A menie im Osmanischen Sul ana 1896 um mindes en 400‘000 sank. 568 Ki chen und
Klös e wu den geplünde und ze s ö , 2500 Dö e e wüs e […]«.
3 Lepsius (1896).
Koscho ke: Indische Ch is en in Solida i ä mi A menien | 347
Fai h wi hou
wo ks is dead. Ma k [sic] he money you will collec will go o clo hing hou-
sands o naked b e h en. (2) To eeding numbe less widows and O phans. (3) To nu sing
many wounded and dying men. Up and be doing !!!‹«
Gegen diese Vo wü e e wah sich de He ausgebe des Ch is ian Pa io : »We ha e no
been sleeping o e he A menian ques ion. […] We ha e been wi h ou wo ds and pen
a emp ing o exci e he sympa hy o ou [Indian Ch is ian] b e h en o ou pe secu ed co- e-
ligionis s in A menia«. Zugleich e s ä k e seinen Spendenau u zuguns en eines ›A men-
ian Relie Fund‹, au den e wiede hol auch in den olgenden Ausgaben hinweis . Einige
indische Ch is en haben be ei s gespende . Es gel e, so de Ch is ian Pa io , das Ge ühl de
P lich und Solida i ä »in he hea o e e y one o ou b e h en in his pa o India« wei e
zu s ä ken.
Deba en gab es nich nu inne halb de ch is lichen Gemeinscha . Beme kenswe sind
auch die Kon o e sen des Ch is ian Pa io mi de Hindu-P esse übe die A menien-F age.
In einem Edi o ial om 12. Dezembe 1895 (S. 6) k i isie de Ch is ian Pa io scha die
Hal ung des eben alls in Mad as e scheinenden Bla es The Hindu, das sich au die Sei e de
ü kischen Regie ung geschlagen ha e und au g und dubiose Quellen die Schuld an den
jüngs en Massake n und »inhumanen und diabolischen G ausamkei en« den a menischen
Op e n zugewiesen habe: »Wi p o es ie en scha gegen die Ve d ehung de Fak en«.
Am 28. Janua 1897 (S. 7) d uck de Ch is ian Pa io einen länge en A ikel aus The
Hindu ab, de un e de Übe sch i »The T ea men o Indians in Na al« das Engagemen
ch is liche K eise ü die A menie mi ih em (angeblich) ehlenden Einsa z ü die indi-
schen Landsleu e im süda ikanischen Na al – wo sie als Kon ak a bei e (»coolies«) s än-
dige Willkü ausgese z wa en – kon as ie : »Ha e he champions o he A menians« – so
die Zei ung The Hindu – »no sympa hy le in hei hea s o he Indians in B i ish Sou h
A ica? Does no mobbing in Na al exci e he same indigna ion as mobbing in he s ee s o
Cons an inople, in hei b eas s?«. De Hindu schein dabei in e s e Linie au die ch is liche
Ö en lichkei G oßb i anniens bzw. die indische Kolonial egie ung zu zielen, die die indi-
sche Auswande ung nach Süda ika s oppen solle. Seine Polemik schließ abe ebenso die
Kampagnen indische Ch is en (wie die des Ch is ian Pa io ) zuguns en ih e a menischen
»B üde « und »Religionsgenossen« ein.
Nach de jung ü kischen Re ol e on 1908 bes and die Ho nung, dass in de »mode nen
Tü kei« die unselige T adi ion na ionale Ve olgung und eligiöse Un e d ückung ü imme
übe wunden sei. »The p oclama ion o he new cons i u ion«, so eine Nach ich im CP om
26. Juni 1909 (S. 5), »was joy ully ecei ed in Je usalem by a as c owd, in which Moslems,
Jews and Ch is ians a e nized on equal e ms«. Diese Ho nung e üll e sich jedoch nich .
Inne halb de jung ü kischen Bewegung gewann die G uppe de Na ionalis en (bzw. Ve -
e e eines e hnisch homogenen ›Tü ken ums‹) gegenübe den libe alen Kons i u ionalis en
zunehmend die Obe hand. Wäh end eines e neu en Mili ä pu sches kam es im Ap il 1909 in
Kilikien zu wei e en A menie -Pog omen (mi 30000 Op e n), an denen sich die eigen lich
348 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
zum Schu z de A menie abges ell en A mee-Einhei en be eilig en. Im Ch is ian Pa io wi d
da übe in allen Einzelhei en be ich e (CP 10. Juli 1909 S. 4); und au eine on de indischen
YWCA e ans al e en Gebe swoche im He bs d.J. wu de zu Fü bi e ü »ou pe secu ed and
so owing ellow Ch is ians in Tu key« au ge u en (CP 13. No embe 1909 S. 6). Auch in den
olgenden Jah en eißen die Sch eckensmeldungen nich ab. ›Renewal o A menian ou ages‹
is e wa eine Meldung im Ch is ian Pa io om 7. Sep embe 1912 (S. 2) übe sch ieben. De
Genozid des Jah es 1915/16 schließlich wi d im Ch is ian Pa io als » he wo s massac e o
Ch is ians« im e gangenen Jah ausend bezeichne .
›Solida i ä ‹ is das en scheidende S ichwo diese Deba en. Die indischen Ch is en –
de en S imme wi im Ch is ian Pa io hö en – sahen sich als Teil eine wel wei en Gemein-
scha . Du ch das Medium de P esse such en sie Kon ak zu ch is lichen Glaubensgenossen
in ande en Wel egionen und missiona ischen ode kolonialen Kon ex en au zunehmen. Sie
sammel en Nach ich en (auch ganz unabhängig on missiona ischen Quellen), such en di-
ek e Kon ak e he zus ellen, luden Rep äsen an en ande e ch is liche Ki chen nach Indien
ein (so, e olg eich, 1906 eine japanische Delega ion, die do bei allsumjubel Vo äge zum
Thema hiel en: ›Wha can India lea n om Japan?‹), und engagie en sich – wo möglich
– auch du ch inanzielle Hil en und Kollek en-Ak ionen. Sie sammel en Geld e wa ü die
e olg en Ch is en in Uganda 1887 (das sie, zusammen mi einem pe sönlichen Beglei -
sch eiben, ia London ins os a ikanische Land ans e ie en) ode ü die No leidenden
eine Hunge ska as ophe in Japan (und gaben le z e es ih en japanischen Besuche n on
1906 dann gleich mi ). Sie un e s ü z en in China die Op e des sogenann en Boxe -Au s an-
des on 1899/90 ode sammel en – so beleg .a. aus dem benachba en S i Lanka – wäh-
end des E s en Wel k iegs auch ü die Op e de »Ge man a oci ies« im k iegs e wüs e en
Belgien. Le z e es Beispiel is besonde s beme kenswe . Denn hie gingen die Kollek en
nich on No d nach Süd, sonde n on Süd nach No d.4
Im Rahmen ih e Möglichkei en such en indische Ch is en abe auch, wie in diesem Bei-
ag e ö e , ö en liche Au me ksamkei und Hil e ü die e olg en Glaubensgenossen in
A menien zu o ganisie en. Dies is ein beme kenswe es Beispiel ühe Süd-Süd-Solida i ä
bzw. de Ve bundenhei mi Ch is en in ande en auße eu opäischen Gesellscha en – und
zugleich eine E inne ung an ein en scheidendes Me kmal ch is lichen Lebens, das in den
selbs -bezogenen Ki chen des Wes ens o e gessen wi d.
4 Zu den indischen Spendenak ionen s. Koscho ke (2019), 224-227, zu den in e na ionalen (bzw. Süd-Süd-) Kon ak en ibid.,
165-210; 149-164.
Koscho ke: Indische Ch is en in Solida i ä mi A menien | 349
Li e a u e zeichnis
Ho mann, Tessa, Annähe ung an A menien. Geschich e
und Gegenwa , München 1997.
Koscho ke, Klaus, »Owned and Conduc ed en i ely by
he Na i e Ch is ian Communi y«. De Ch is ian Pa -
io und die indigen-ch is liche P esse im kolonialen
Indien um 1900 (S AECG 34), Wiesbaden 2019.
Lepsius, Johannes, A menien und Eu opa. Eine Anklage-
sch i an das ch is liche Eu opa und ein Au u an
das ch is liche Deu schland, Be lin 1896.
Au o
P o . em. D . Klaus Koscho ke
P o . em. ü Äl e e und wel wei e Ch is en umsgeschich e an de Ludwig-Maximilians-Uni e si ä
München, Deu schland, KlausKoscho ke@sun ise.ch

350 |
Կլաուս Կոշորկե
Հնդիկ քրիստոնյաները կարեկից են
Հայաստանին
1895-96 թթ. ջարդերը և հնդկական հանրության արձագանքները՝
արտացոլված «Քրիստոնյա հայրենասեր»-ում (Մադրաս)
Հետ
ևյալ զեկույցն անդրադառնում է աշխարհի տարբեր ծայրերի քրիստոնյաների
միջև միջազգային համերաշխությանն ու կարեկցանքին և դրա հետ մեկտեղ
ժամանակային թռիչք է կատարում 19-րդ դարավերջից 20-րդ դ.: Հոդվածի թեման
այն հարցն է, թե օսմանյան կայսրությունում 19-րդ դարավերջի հայերի ջարդը
ինչպես է ընդունվել համաշխարհային քրիստոնեության կողմից: Ստորև ես
դիտարկում եմ ոչ թե Եվրոպայի միսիոներական (կամ քաղաքական) հանրությունն
ու մամուլը, այլ հնդիկ քրիստոնյաների մի ամսագիր: «Քրիստոնյա հայրենասեր»
(ՔՀ) է կոչվում այն թերթը, որի մասին ես կցանկանայի զեկուցել ստորև, և որը 1890-
1929 թթ. հրատարակվել է Մադրասում՝ հարավային Հնդկաստանի քրիստոնյաների
կրթված վերնախավի կողմից։1 Այն համարվում էր տվյալ երկրի քրիստոնյա
համայնքի խոսափողն ու հպարտ էր նրանով, որ «պատկանում և ամբողջությամբ
ղեկավարվում է բնիկ քրիստոնյա համայնքի կողմից»: Ամսագիրը հավաքում,
տարածում և մեկնաբանում էր նորություններ Հնդկաստանից և ողջ աշխարհից: Ընդ
որում՝ առանձնահատուկ ուշադրություն էր դարձվում այն հավատակիցներին և
նրանց քրիստոնեական ապրելակերպին, որոնք այլ միսիոներական տարածքներում
ու աշխարհի ծայրամասերում էին գտնվում: Այդպես էր նաև դիտարկվում օսմանյան
կայսրությունը, որտեղ «հայկական վայրագությունները» 1890-ական թվականներից
ի վեր կրկնվող թեմա էին։ Տեղեկատվությունն իր առաջին բարձրակետին հասավ
1895-96 թթ. իրադարձություններով: ՔՀ-ի զեկույցի մեջ 1895-96 թթ. կոտորածներն են
ձևավորում առաջին բարձրակետը: Տեղի ունեցող պարբերական հալածանքներն
այնուհետև ՔՀ-ում մշտական թեմա են դառնում մինչև Առաջին համաշխարհային
պատերազմի ավարտը, ինչպես նաև 1908 թ. երիտթուրքական ապստամբությունից
հետո, որը որոշակի ժամանակ հույսեր էր արթնացրել ջարդերի վերջնական ավարտի
վերաբերյալ: 1915-16 թթ. Ցեղասպանությունը 1916 թ. հուլիսի 1-ի մի հոդվածում
1 Մանրամասների համար տե՛ս Koscho ke, »Owned and Conduc ed«, հատկապես 200-204 (Հայաստանի մասին):
Կոշորկե, Հնդիկ քրիստոնյաները կարեկից են Հայաստանին
| 351
բնութագրվում է որպես «քրիստոնյաների ամենասարսափելի կոտորածը […]
վերջին 1000 տարվա ընթացքում»:
«Ողջ Հայաստանի քրիստոնյաները լուրջ վտանգի տակ են: Հայաստանում՝
Խարբերդում, քրիստոնյաների սոսկալի կոտորած է եղել, զոհերի թիվը հասնում
է 800-ի»,- ասվում է 1895 թ. նոյեմբերի 21-ի մի գրառման մեջ (էջ 2): 1896 թ. հուլիսի
2-ին (էջ 4-ից սկսած) ՔՀ-ում հրապարակված է մանրամասն հոդված «Հայկական
վայրագությունների» մասին՝ հիմնված տարբեր աղբյուրների վրա, ինչպիսիք են
լոնդոնյան Times-ը և CMS (Տեղեկատվական կառավարման համակարգեր) լրագիրը,
այն սկսվում է հետևյալ բառերով. «Սարսափները […] վերջին տասներկու ամիսների
ընթացքում […] ողջ աշխարհը լցրել են տարակուսանքով»: Այստեղ մանրամասնորեն
նկարագրված են համակարգված վայրագությունները, որոնց մինչև դա զոհ
են դարձել 70000 «անմեղ և անօգնական» հայ քրիստոնյաներ: Դրա համար
պատասխանատվություն է կրում «Կարմիր սուլթան» Աբդուլ Համիդ II-ը (1876 – 1909
թթ.): Միևնույն ժամանակ ՔՀ-ում քննադատության է ենթարկվում նաև եվրոպական
(և անվանապես «քրիստոնեական») տերությունների անտարբերությունը:2
Հատկանշական է, որ նույն 1896 թ. գերմանացի պաստոր Յոհաննես Լեփսիուսը
հրապարակեց իր «Ամբաստանագիրը»՝ ընդդեմ եվրոպական հանրության
անգործուն դիտմանը և անտարբերությանը հայության ճակատագրի նկատմամբ:3
Սակայն քննադատվում է ոչ միայն եվրոպական տերությունների անտարբերությունը,
այլ նաև հնդիկ քրիստոնյաների ոչ բավարար հանձնառությունը: Ընդ որում՝
կշտամբանքներն ուղղված են նաև հենց ՔՀ-ի հասցեին: Սրանք տարակարծությունների
ուշագրավ նյութ են ՔՀ-ում 1896 թ. հոկտեմբերի 22-ին: Մի խմբագրականում ՔՀ-ը
մեկնաբանում է իր «թղթակիցներից» մեկի սուր քննադատությունը: Վերջինս
խմբագրին ուղղված բաց նամակում անվճռական հանձնառության համար կշտամբել
է «մեզ՝ հարավային Հնդկաստանի բնիկ քրիստոնյաներիս» և մասնավորապես նաև
ՔՀ խմբագիրներին: Միևնույն ժամանակ նա կոչ է արել ավելի ամուր աջակցություն
ցուցաբերել հայ հավատակից եղբայրներին:
«Թղթակիցը մեզ գրում է. «[Քրիստոնյա] Հայրենասերի» հարգելի՛ խմբագիր, մինչ
տարբեր երկրների քրիստոնյա ժողովուրդները մրցակցում են միմյանց հետ, թե ով
ավելի արագ կթեթևացնի հայերի տառապանքը, մենք՝ հարավային Հնդկաստանի բնիկ
քրիստոնյաներս, մինչ այժմ բավականին անտարբեր ենք (ընդգծումը Կ. Կ.) դեռ ավելին,
շատ անզգամ ենք նրանց հանդեպ: Այժմ Տիրոջ ձայնը հնչում է իմ ականջներում՝
գնա՛ և զգոնացրու՛ Քրիստոնյա Հայրենասերի խմբագրին, որպեսզի զգա իր
պարտքը այդ տառապյալ եղբայրների հանդեպ: Թող իր այստեղի եղբայրներից
2 Ըստ Ho mann-ի, Annähe ung an A menien, էջ 86-ից սկսած, 1895-96 թթ. կոտորածների ընդհանուր թիվը կազմել
է մոտ 300.000 զոհ. «Եվս 100.000 հայեր փախել են […] որի պատճառով Օսմանյան կայսրությունում հայերի
թիվը նվազել է առնվազն 400.000-ով: 568 եկեղեցի ու վանք թալանվել և ավերվել է, 2500 գյուղ՝ ամայացվել [...]»:
3 Lepsius, A menien und Eu opa:
352 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
գումար հավաքի և ժամանակին ուղարկի Հայաստան: Արդյո՞ք կարձագանքեք:
Կարձագանքե՞ք ժամանակին: Հավատքն առանց գործերի մեռած է: Նշե՛ք [sic],
որ այն գումարն, որը հավաքվելու է, ուղղվելու է հազարավոր մեր եղբայրներին
հագուստով ապահովելուն, (2) անթիվ այրիներին և որբերին կերակրելուն, (3)
բազմաթիվ վիրավոր և մահամերձ մարդկանց բուժելուն: Վե՛ր կացեք և գործե՛ք»:
ՔՀ-ի խմբագիրը բողոքում է այս մեղադրանքների դեմ. «Մենք հայկական
հարցի շուրջ չենք քնել […] Մենք մեր խոսքերով և գրչով փորձել ենք արթնացնել
մեր եղբայրների [հնդիկ քրիստոնյա] համակրանքը Հայաստանի հալածյալ
կրոնակիցների հանդեպ»: Միևնույն ժամանակ, նա ուժեղացնում է «Հայ օգնության
ֆոնդի» օգտին նվիրատվություններ անելու իր կոչը, որոնք նկատառումներով
բազմիցս վկայակոչում է հաջորդ հրատարակություններում: Որոշ հնդիկ
քրիստոնյաներ արդեն նվիրաբերել են: Ըստ ՔՀ-ի՝ կարևոր է էլ ավելի ամրապնդել
պարտքի և համերաշխության զգացումը «Հնդկաստանի այս հատվածում գտնվող
մեր եղբայրներից յուրաքանչյուրի սրտում»:
Բանավեճերը միայն քրիստոնյա համայնքի մեջ չէին: Ուշագրավ են նաև
Հայկական հարցի շուրջ ՔՀ-ի հակասությունները հնդկական մամուլի հետ: 1895 թ.
դեկտեմբերի 12-ի խմբագրականում (էջ 6) ՔՀ-ն խստորեն քննադատում է նմանապես
Մադրասում լույս տեսնող The Hindu թերթի կեցվածքը, որն անցել էր թուրքական
կառավարության կողմը, և, հիմնվելով կասկածելի աղբյուրների վրա, վերջին
ջարդերի և «անմարդկային ու դիվային վայրագությունների» մեղքը հայ զոհերի վրա
էր բարդում. «Մենք խստորեն բողոքում ենք փաստերի խեղաթյուրման դեմ»:
1897 թ.-ի հունվարի 28-ին (էջ 7) ՔՀ-ն տպում է The Hindu-ից ավելի երկար մի
հոդված, որը «Հնդիկների հանդեպ վերաբերմունքը Նատալում» (The T ea men o
Indians in Na al) վերնագրի ներքո նկարագրում է քրիստոնեական շրջանակների
հանձնառությունը հայերի հանդեպ իրենց (կարծեցյալ) ներգրավվածությամբ հնդիկ
հայրենակիցների համար հարավաֆրիկյան Նատալ մարզում, որտեղ նրանք՝ որպես
պայմանագրային աշխատողներ (coolies), մշտական կամայականությունների
էին ենթարկվում, ի հակադրումն. «Հայության պաշտպանների մոտ», - The Hin-
du թերթի խոսքերով, - «Նրանց սրտում կարեկցանք չի՞ մնացել Բրիտանական
Հարավային Աֆրիկայում գտնվող հնդիկների նկատմամբ: Մի՞թե ոտնձգությունը
Նատալում նրանց կրծքերում նույն վրդովմունքն է առաջացնում, ինչ
ոտնձգությունը Կոստանդնուպոլսի փողոցներում»: The Hindu-ն, թվում է, որ
առաջին հերթին ծառայում է Մեծ Բրիտանիայի քրիստոնյա հանրությանը կամ
հնդկական գաղութային կառավարությանը, որը պետք է դադարեցներ հնդիկների
արտագաղթը Հարավային Աֆրիկա: Բայց նրա բանավեճերը ներառում են նաև
հնդիկ քրիստոնյաների (ինչպես ՔՀ-ի դեպքում) արշավները՝ հօգուտ իրենց հայ
«եղբայրների» և «կրոնակիցների»։
1908 թ. երիտթուրքերի հեղափոխությունից հետո հույս կար, որ «ժամանակակից
Թուրքիայում» ազգային հետապնդումների և կրոնական ճնշումների տխրահռչակ
Կոշորկե, Հնդիկ քրիստոնյաները կարեկից են Հայաստանին
| 353
ավանդույթը հաղթահարված է ընդմիշտ: «Նոր սահմանադրության հռչակումը»,
ըստ 1909 թ. հունիսի 26-ի ՔՀ-ի ուղերձի (էջ 5), «Երուսաղեմի մեծ բազմության
կողմից ուրախությամբ ընդունվեց, որի մեջ հավասար պայմաններով եղբայրացան
մուսուլմանները, հրեաները և քրիստոնյաները»: Այդ հույսը չիրականացավ:
Երիտթուրքական շարժման շրջանակներում ազգայնականների խումբը (կամ
էթնիկապես միատարր «թուրքականության» ներկայացուցիչները) գնալով ավելի
մեծ գերազանցություն ձեռք բերեց լիբերալ սահմանադրականների նկատմամբ:
1909 թ. ապրիլին՝ հերթական ռազմական հեղաշրջման ժամանակ, Կիլիկիայում տեղի
ունեցան հայկական նոր ջարդեր (30.000 զոհերով), որին մասնակցում էին փաստացի
հայերի պաշտպանության համար տեղակայված բանակային ստորաբաժանումներ:
Այդ մասին բոլոր մանրամասնություններով հաղորդվում է ՔՀ-ում (ՔՀ 10.07.1909, էջ.
4), և հնդկական YWCA-ի (Երիտասարդ աղջիկների քրիստոնեական միություն)
կողմից այդ տարվա աշնանը կազմակերպված աղոթքի շաբաթը հռչակվում է
հանուն «Թուրքիայում մեր հալածված և վշտացած քրիստոնյաների» (ՔՀ 13.11.1909,
էջ 6): Նույնիսկ հաջորդ տարիներին սարսափելի հաղորդումները չդադարեցին:
«Հայկական վայրագությունների վերսկսում» է վերնագրված 1912 թ. սեպտեմբերի
7-ի ՔՀ-ի հրապարակումը (էջ 2): Վերջապես 1915-16 թթ. Ցեղասպանությունը ՔՀ-ում
սահմանվում է որպես «Քրիստոնյաների ամենասարսափելի կոտորածը» վերջին
հազարամյակի ընթացքում:
Համերաշխությունը (solida i y) առանցքային հիմնաբառն է այս բանավեճերում:
Հնդիկ քրիստոնյաները, որոնց ձայնը մենք լսում ենք ՔՀ-ում, իրենց համարում
էին համաշխարհային համայնքի մաս: Մամուլի միջոցով նրանք ձգտում էին
այլ տարածաշրջանների քրիստոնյա հավատակիցների հետ կապ հաստատել՝
միսիոներական կամ գաղութային համատեքստերի մեջ: Նրանք հավաքում
էին նորություններ (նաև բոլորովին անկախ միսիոներական աղբյուրներից),
փորձում ուղիղ կապեր հաստատել, Հնդկաստան հրավիրում այլ քրիստոնեական
եկեղեցիների ներկայացուցիչների (ինչպես օրինակ՝ 1906 թ. հաջողված
ճապոնական պատվիրակությունը, որոնք այնտեղ չափազանց ջերմ ընդունված
դասախոսություններ ներկայացրեցին «Ի՞նչ կարող է Հնդկաստանը սովորել
Ճապոնիայից» թեմայով), և որքան հնարավոր է ներգրավվում, այնտեղ ուր հնարավոր
էր, նաև ֆինանսական օգնությունների և հանգանակությունների հավաքագրման
միջոցով: Օրինակ՝ 1887 թ. նրանք գումար էին հավաքել Ուգանդայում հալածվող
քրիստոնյաների համար, որը ուղեկցվող անձնական նամակի հետ միասին
Լոնդոնով փոխանցել էին այդ Արևելյան Աֆրիկայի երկիր։ Կամ Ճապոնիայում
սովի աղետից տառապյալների համար արված հանգանակությունը, ինչը 1906 թ.
ուղղակի տրվել է իրենց ճապոնացի այցելուներին։ Չինաստանում նրանք աջակցել
են 1899/90 թթ. այսպես կոչված բռնցքամարտիկների ապստամբության զոհերին։
Կամ նաև, ինչպես որ դա առաջին հերթին հաստատված է հարևան Շրի Լանկայում,
դրամ են հավաքել Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ավերված
Բելգիայում «գերմանական վայրագությունների» զոհերի համար: Առանձնակի