| 207
Ma in Tamcke
Familie Bachimon : Ein deu sches Ehepaa
in A menien nach dem 1. Wel k ieg (1920/1921)
Abs ac
The Ge man couple Bachimon is one o he ew Ge man eyewi nesses o he si ua ion in A menia
a he ime o he end o he i s A menian Republic and he akeo e o powe by he So ie s. Ba-
chimon , who wo ked as a school inspec o , a elled wi h his wi e and co-wo ke s by ain h ough
A sakh du ing he imes o u moil. The a icle is in ended as a lead-in o he couple’s wo k and he
i s s eps owa ds u he esea ch in o hei accoun s o he si ua ion.
1. Ein üh ung
Nich s an diesem Fall ging seinen gewohn en Gang. Die deu schen P o es an en ha en schon
lange in ensi e Beziehungen zu A menie n und A menien, abe de E s e Wel k ieg wa
eine Zäsu . Die deu schen We ke und Missionen un e den A menie n wa en ze s ö , eine
A bei in dem nun im Visie de ussischen Sowje s s ehenden A menien schien unmöglich.
Abe diese Lage e laub e doch Ausnahmen. Noch übe Jah zehn e hiel de Kon ak deu -
sche In ellek uelle zu a menischen In ellek uellen, die länge e Zei sich in Deu schland
au gehal en ha en.1 Auch die Missionen hiel en den Kon ak übe den Wel k ieg hinaus.
Dies gal auch ü den ›Ve ein ü lu he ische Mission in Pe sien‹, dessen A bei eine sei s
eine Fo üh ung de A bei un e den Os sy e n im No dwes en Pe siens wa (wie sie sei
1875 bis in den Zwei en Wel k ieg hinein bes and), ande e sei s sei de Wel missionskon e-
enz in Edinbu gh in einem join en u e mi ame ikanischen Lu he ane n un e den Ku den
Pe siens a bei e e.2 Die In e essen im I an wa en es, die dazu üh en, dass die He manns-
bu ge Mission 1920–1921 e s mals di ek im kaukasischen Res a menien ä ig wu de. Die
beiden Haup ak eu e au Sei en de Deu schen wa en dabei Geo g und Anna Bachimon .3
1 Vgl. beispielsweise Tamcke (2005), 201–217.
2 Übe blick zu O ien a bei de He mannsbu ge Mission: Tamcke (2000), 511–548.
3 De am 7. Augus 1878 in F esnoy au Val / Ville s B e onneux bei Amiens gebo ene Mi a bei e de He mannsbu ge
Kiel-UP • h ps://doi.o g/10.38072/978-3-928794-95-4/p10
208 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Mi dem Nea Eas Relie wa ausgemach , dass e die Deu schen in de Wa ezei , die ü
die Wei e eise nach I an unumgänglich e schien, in seinen Diens nahm.
De kleine Missions e ein wa eine Toch e g ündung de He mannsbu ge Mission. Im-
me schon ha e die He mannsbu ge Mission In e esse an eine A bei in A menien gezeig .
De zwei e Di ek o de Mission, Theodo Ha ms, o mulie e das einmal o de Missions-
gemeinde: »Wenn nun do auch e s ein He mannsbu g is am Fuße des A a a , wie schön
wä e das!«4 Dieses Ziel schien meh mals nähe zu ücken, e wa als e wogen wu de, ob de
Missiona on Schlo heim nich seine A bei om geo gischen Ka ha inen eld ins a menische
Schamacha (heu e Ase baidschan) e legen soll e.5 Fü eine A bei de Mission in A menien
e wies Theodo Ha ms besonde s au Schuschi, wo die Basle Mission gea bei e ha e (be-
sonde s Felician M. on Za emba, 1794–1874, in Schuschi 1825–1835).6 Das Ne zwe k de
He mannsbu ge mi ih en a menischen Mi elsmänne n übe leb e den E s en Wel k ieg und
wa dienlich bei wei e en A menien-Ak i i ä en. Schon die Besch eibung de Reise ou e in
den e ö en lich en Be ich en e wähn kaum geog aphische Hinweise zu Rou e de Bachi-
mon s. Imme hin is deu lich, dass ein Teil sich au de 1914 e ö ne en südlichen Bahns e-
cke abspiel (Nachi schewan, sei 1991 zum E liegen gekommen). Die Be ich e geben ehe
An eil an dem unmi elba en E leben zweie Deu sche inmi en on Chaos und Hunge im
poli ischen Wandel A meniens. Die Zugehö igkei de on Gene al And anik Ozanian gegen
alle Ang i e a menische sei s gehal enen Region A zach/Be g Ka abach zu A menien wu de
e s 1921 on den Sowje s beende und die Region Ase baidschan zugeschlagen.7 Genau in
die Zei de , o z de e s en P äsenz de Sowje s noch ungeklä en Mach e häl nisse in de
Region äll die Fah de Bachimon s.8 Ih e Zei sowohl in Je ewan als auch die Reisen, wa
zu ku z bemessen, als das sie ein kla es Bild de Si ua ion sich hä en scha en können. Sie
blieben wäh end de Reise au ih e a menische Beglei ung angewiesen.
Mission ha e zunächs ein aus eine Benedik ine ab ei he o gegangenes Semina in Sain Riguie besuch , schloss ein
Medizins udium in Pa is an und wu de 1898 au g und seine Sp achbegabung Leh e an eine ›Be li z School‹. 1899 hei-
a e e e eine e angelische F au, Ve onica Wagne , und übe nahm die Lei ung de ›Be li z School‹ in S aßbu g. Einige
Zei spä e übe nahm e dieselbe Funk ion an de en sp echenden Ein ich ung in Me z. Nach dem Tod seine F au 1903
hei a e e e 1904 e neu eine e angelische F au, Anna D eis . Ih e gemeinsamen Kinde wu den e angelisch ge au , e
selbs kon e ie e am 12. Juli 1912 zu e angelisch-lu he ischen Ki che. Ku z da au s ell e ihn die He mannsbu ge Mis-
sion mi dem Ziel ein, ihn als Missiona in de Ku denmission zu e wenden. 1913/1914 e b ach e e noch ein Sp ach-
und Theologies udium in Gö ingen besonde s bei Ca l F ied ich And eas, dem e s en A menie , de in Deu schland eine
P o essu bekleide e. Bachimon wa ausgesp ochen sp achbegab . E sp ach ließend Deu sch, Englisch, F anzösisch
und I alienisch, e s and Russisch, Tü kisch, A menisch und in ge inge em Maß auch Chinesisch und e wei e e diese
Pale e be u sbeding spä e um A abisch, Pe sisch und Ku disch, dessen Dialek de Muk i-Ku den e e le n e ha e.
Tamcke (2001), 118–120. Zu A bei mi den Ku den: De s. (2003b), 25–51.
4 Ha ms (1868), 131.
5 Zu ihm besonde s: G oß (1998).
6 Zu Za emba: Ledde hose (1882); on Za emba (1890).
7 Chalabian (1988).
8 Es is da on auszugehen, dass die wei e e E schließung des A chi ma e ials zu den Bachimon s das Bild noch e heblich
di e enzie en und konk e isie en wi d.
Tamcke: Familie Bachimon : Ein deu sches Ehepaa in A menien nach dem 1. Wel k ieg | 209
2. Reise in den Tod
Seine e s e Aussendung am 5. Juli 1914 nach Pe sien ende e wegen des K iegsbeginns be-
ei s in Is anbul/Kons an inopel. Wäh end des K ieges be ä ig e sich Bachimon dann als
Ge angenenseelso ge in e schiedenen K iegsge angenenlage n. 1917 uh e e neu nach
Kons an inopel. E ha e do au de e s en Reise be ei s sein Gepäck deponie , um seinem
ku dischen Einsa zgebie nähe zu kommen. Auch diese Reise blieb e geblich.
1920 konn e e dann nach Je ewan eisen und blieb do bis zu Aus eise nach Pe sien.
Am 21. Mai 1921 siedel e das Team, das gegen seinen Willen lange in Täb is es gehal en
wo den wa , nach Sau schbulagh übe und begann so o mi de A bei .9
Die A bei geschah im Bewuss sein de poli isch sich zuspi zenden Lage in und um die
S ad . Ohne die Zusammena bei mi Assy e n und A menie n wa diese nich zu denken.
Das s apazie e das Ve häl nis zu de ku dischen Meh hei sbe ölke ung ebenso wie die
Koope a ion mi den Beam en de pe sischen Zen al egie ung.10 In de Heima ha en die
Ve an wo lichen Kenn nis on de Rolle des Ku den üh e s Simko Shikak.11 E spiele »eine
eigen ümliche poli ische Rolle«.12 Man wuss e on seinen wechselnden Allianzen mi Rus-
sen und Englände n und hiel auch eine mi den Tü ken ü möglich. E scheine »Ku dis an
on Pe sien los eißen zu wollen«.13 Bachimon selbs wa in Täb is konk e e zu den Vo -
gängen in Kenn nis gese z wo den. Die konsula ischen Ve e e de eu opäischen Mäch e
in Täb is wa n en ihn nachd ücklich o de Übe siedlung nach Sau schbulagh.14 De engli-
sche Konsul ga e klä e, dass e ihm die Übe siedlung e bie en wü de, wenn es in seine
Mach s ünde. Bachimon s wies das Ansinnen zu ück.15
Ende Sep embe echne e Bachimon mi einem Ang i Simkos au Sau schbulagh.16 Eine
Fluch wa mangels inanzielle Mi el ü die P e de nich meh möglich. Am Nachmi ag
des 6. Ok obe s bese z en Solda en die Be ge. In de Nach hö en die Bachimon s »das
Feue de Maschinengeweh e und Kanonen«.17 Die Genda me ieab eilung in de S ad leis-
e e Wide s and. Dann e gab sie sich. Plünde nde Ku den e eich en das Missionsgelände
9 Vgl. NLMP 8,4 (He mannsbu g, 20. Ok obe 1921), 6–7. Die Mi gliede des Teams sahen sich zu Übe legungen e anlass ,
eine nich beabsich ig e zwei e Schule g ünden zu müssen, da in de S ad und ih e Umgebung sich d eihunde bis
ie hunde Kinde als Flüch linge aus de U miagegend au hiel en.
10 Vgl. Tamcke (2006), 175–190; Tamcke (2005), 595–604; Tamcke (2002), 307–322.
11 Vgl. NLMP 9,1 (He mannsbu g, 20. Feb ua 1922), 1; sein Weg wi d auch spä e hin, nach dem zei weiligen Abzug de
Mission aus Sau schbulagh und de E mo dung Bachimon s on de Missionsgesellscha wei e beobach e : NLMP 9,2
(He mannsbu g, 15. Mai 1922), 3; NLMP 9,3 (He mannsbu g, d. 25. Juli 1922), 2–4.
12 NLMP 9,1 (He mannsbu g, 20. Feb ua 1922), 1.
13 Ebd.
14 Vgl. ebd., 1–2.
15 Ebd.
16 Eine de deu schame ikanischen Schwes e n wa noch Ende Sep embe /An ang Ok obe 1921 de Meinung gewesen,
dass Simko nich bei Sau schbulagh, sonde n im Suldus-Dis ik am südwes lichen Ende des U mia-Sees den pe si-
schen Regie ungs uppen en gegen e en we de, ebd., 2.
17 Ebd.
210 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
und aub en die Häuse aus. »Die g ausame Behandlung, die wi e uh en, is nich zu be-
sch eiben. Sie s ießen uns mi den Geweh en, schlugen uns, issen uns an den Haa en«,18
be ich e e eine de Schwes e n. Besonde s schwe a es F au Bachimon . »Mein Kö pe wa
schwa z un e lau en on den Schlägen«.19
Ende Dezembe noch sch ieb sie, dass die »inne lichen Schme zen« wei e hin nich e -
schwunden seien. Nachdem die Plünde e abgezogen wa en, kam eine bewa ne e G uppe
und a au Bachimon .
»F au Bachimon sah ih en Mann die T eppe he un e kommen ge olg on 3 Männe n, die
sie ü ü kische O izie e hiel . E wa blaß, und sie me k e, daß ihm e was Schlimmes
wide ah en wa . Au ih e F age konn e e nich meh an wo en; e sank zu Boden, ich-
e e sich noch einmal au und wand e sich seine F au zu. Aus eine Wunde in de Nähe
des He zens loß Blu , und nach 5 Minu en en schlie e .«
20
Einem a menischen Augenzeugen zu olge ha e eine de d ei Männe Bachimon hin e -
ücks e schossen.
21
Die d ei ame ikanischen Schwes e n, die den eben alls e schossenen
a menischen P ö ne noch im Todeskamp anden, such en Schu z. Sie lohen du ch die
ku dischen Rei e in de S ad hindu ch, wa e en ba uß du ch den Fluss und e klommen den
s eilen Hügel, on dem aus Simko das Geschehen e olg e.
Ta sächlich d ück e Simko i
hnen gegenübe »sein Bedaue n übe das Vo ge allene aus
und sand e einen O izie ab, de die F auen in Siche hei b ingen soll e. E b ach e sie in das
Haus des pe sischen Zollbeam en, de ge lohen wa .« F au Bachimon ha e o den Plün-
de e n im Haus des P ö ne s Zu luch gesuch und nach dessen E mo dung sich in einem
e allenen Haus hin e dem Missionsgelände e s eck . Do b ach sie au g und de kö pe -
lichen Misshandlungen und de seelischen Übe o de ung zusammen und wa nich meh
ähig, sich wiede au zu ich en, bis sie on de Wi we des a menischen P ö ne s ge unden
und on ih au dem Rücken in de en Haus geb ach wo den wa . Hie a en sie auch die
d ei ame ikanischen Schwes e n wiede . Zwei Schwes e n s ell en aus zwei Kis en einen no -
dü igen Sa g ü den e mo de en Bachimon he , den sie au Lei e n leg en und zum Ki ch-
ho de ze s ö en a menischen Ki che agen ließen. Am 9. Ok obe wu de de Ve s o bene
neben dem eben alls do be ei s 1907 e mo de en jungen Semi is en Immanuel Dammann
on de Deu schen O ien -Mission bes a e . Wäh end die
ande en Mi a bei e innen im Lande
18 Ebd., 3.
19 Ebd.
20 Ebd.; gl. Lyko (1964), 13; Rich e (1930), 209.
21 Vgl. NLMP 9, N . 1 (He mannsbu g, 20. Feb ua 1922), 1–4 und NLMP 9, N . 3 (He mannsbu g, 25. Juli 1922), 1–8. Vgl. o.
Angabe d. Ve asse s, Be ich übe die He mannsbu ge Mission (1923), 35. Zu Geo g Hippoly Bachimon und seinem
Tod gl. u.a.: o. Angabe d. Ve asse s, Geo g Bachimon , ein Mä y e ü die Ku denmission (1921), 95–96; E angelisch-
lu he ische F iedensbo e (1921), 361; Röbbelen (1923), 42–47; Röbbelen (1921), 331. Zu den poli ischen Hin e g ünden de
E hebung Simkos gl. B en jes (1983), 364–400. Zum Ganzen gl. Tamcke (2006), 254–257.
Tamcke: Familie Bachimon : Ein deu sches Ehepaa in A menien nach dem 1. Wel k ieg | 211
blieben, a Anna Bachimon allein und schwe angeschlagen und auma isie die Rück-
eise an. Schon wenn sie ku ze Wege mach e, »s ell en sich Schme zen und Schwindelan älle
ein«.22 Eine Reise übe Russland wa zunächs unmöglich, weil die bolschewis ische Regie-
ung in Russland on F ank eich nich ane kann wu de und de anzösische Konsul ih des-
halb den Pass ü die Reise e weige e. Es schien, als müsse sie übe Bagdad und Bombay
eisen. Doch am 15. Mä z wu de ih schließlich die Rück eise übe A menien e möglich ,
nachdem sie in die Kämp e zwischen Au s ändischen und pe sische Zen al egie ung in Tä-
b is ge a en wa und zwei Geweh kugeln in ih Schla zimme eingeschlagen wa en.23
Je ewan wu de nochmals Schaupla z on Agg ession ü sie.
»Am 19. kam sie spä abends nach E iwan. An den on de S ad wei abliegenden Bahn-
ho schick en die ame ikanischen Beam en des Nea Eas Relie , eine Gesellscha zu
Un e s ü zung de No leidenden in Vo de asien, einen Wagen, de F au Bachimon ab-
holen soll e. Als diese om Bahnho abge ah en wa , wu de e on bewa ne en Räube n
angehal en und die weh lose F au ih es Geldes und ih es Gepäcks be aub . Auch die we -
ollen A bei en ih es Mannes ielen zum Teil in die Hände de Räube . F au Bachimon
wu de nun wiede in E iwan ün Wochen lang au gehal en. Endlich konn e sie ohne
wei e en Un all die Reise zu Heima zu ücklegen und kam am 24. Mai, am Tage on dem
Himmel ah s es e, in S aßbu g an.«
24
O o Bachimon , de Sohn on Geo g Bachimon , kämp e um die Möglichkei , die A bei
seines Va e s o se zen zu dü en. Ve geblich. Und Anna Bachimon ließ du ch einen Nach-
olge ih es Mannes dessen Leichnam an einen geheim gehal enen O in den Be gen umbe -
en, weil mi le weile die muslimische Be ölke ung den a menischen F iedho benu z e, um
ih e No du zu e ledigen. So ende diese Episode am Rande des umwälzenden Geschehens
im wah s en Sinne des Wo es im Nich -E eichba en.
3. In A menien
In diesen g öße en Ablau de Geschehnisse gehö die Zei in A menien 1920–1921. Am
20. Juli 1920 e eich e Geo g Bachimon mi seine F au Je ewan.
25
Wie on de deu schen
22 NLMP 9, N . 3 (He mannsbu g, 25. Juli 1922), 3.
23 Bei den Kämp en um Täb is handel e es sich um die Auseinande se zung zwischen i anischen Regie ungs uppen und
dem Ku den üh e Lahu i Chan. Vgl. NLMP 9, N . 3 (He mannsbu g, 25. Juli 1922), 4.
24
O. Angabe d. Ve asse s, Be ich übe die He mannsbu ge Mission (1923), 35; NLMP 9, N . 3 (He mannsbu g, 25. Juli 1922), 3–4.
25 Vgl. NLMP 7, N . 3/4 (He mannsbu g, 20. Sep embe 1920), 5. Ha e Röbbelen, de als Vo si zende des Ve eins ü lu he-
ische Mission in Pe sien die Aus eise zu e an wo en ha e, dessen Aus eise de O ien - und Islam-Kommission de
deu schen Missionsgesellscha en schon sei länge em angezeig . Vgl. Röbbelens B ie an D . Axen eld und die O ien -

212 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Gesellscha mi de ame ikanischen Gesellscha e einba , bekam Bachimon beim Nea
Eas Relie eine Ans ellung.
26
Nu wenige B ie e zu de Zei in A menien sind im A chi in
He mannsbu g und im Lepsius-A chi in Halle e hal en. Die meis en B ie e müssen heu e
au g und des damaligen E liegens des Pos e keh s zwischen A menien und Geo gien als
e lo en gel en.
27
Bachimon s o he schende Eind uck on de Si ua ion in de a menischen Haup s ad
wa de »g öß e No «.28 Diese he sche übe haup in de ganzen a menischen Republik. In
»halb e hunge en, o skele a ig abgemage en, mi Lumpen bedeck en Ges al en«29 sei
ihnen das Elend allgegenwä ig gewesen.
Ge ade in diese No hinein wi k e die A bei des ame ikanischen Nea Eas Relie . Bachi-
mon mein e alle poli ischen Spannungen zum T o z die Ane kennung de A bei ü die
»so schwe heimgesuch en A menie «30 deu lich wah nehmen zu können.
»Welch eine Dankba kei die A menie ü die Ame ikane emp inden, is unbesch eiblich.
Ame ika ha die Be ölke ung eine ganze Pe iode hindu ch e näh und wi d noch 20 bis
25 Jah e ü 30.000 Waisenkinde de Wangegend so gen.«
31
No leidende, K anke und Waisenkinde seien in e s e Linie die Emp änge de Wohl a en.
De mi den Deu schen koope ie ende Ame ikane Fossum wohn e sogleich im Haus des
Nea Eas Relie .32 Die ame ikanische Gesellscha so g e da ü , dass sie »Lebensmi el zu
mäßigen P eisen kau en konn en«.33 Die P eise ü die Nah ungsmi el seien en se zlich
hoch gewesen. Ein P und B o hä e sie 200 Rubel gekos e , doch übe das Nea Eas Relie
e hiel en sie es imme hin ü 100 Rubel. Die Pos e bindung on Deu schland nach A -
menien wa de a schlech , dass die ü die Missionsleu e bes imm en Geldbei äge nich
ech zei ig do anlang en. Die Missionsleu e ge ie en so »in e ns liche So ge«.34 Die äuße e
Beansp uchung de ame ikanischen Missiona e üh e zu ollkommenen Ve einsamung
de deu schen Neuankömmlinge, die schwe au ihnen las e e. Das Ehepaa Bachimon wa
ganz au sich angewiesen.
und Islam-Kommission om 3. Ap il 1920, in dem e sich k ankhei shalbe ü die Ve handlungen de Kommission am
9. Ap il 1920 en schuldig e. Sowohl de B ie als auch ein Ve handlungsnachweis ü das T e en am 9.4.1920 be inden
sich im A chi des ELM in He mannsbu g, Ak e A menien.
26 Vgl. ebd.
27 Vgl. Tamcke (2003a), 417–426; Tamcke (2003b), 25–51.
28 NLMP 8, N . 1 (He mannsbu g,1. Feb ua 1921), 2.
29 Ebd.
30 Ebd.
31 Gemein is Van in de heu igen Os ü kei.
32 Vgl. NLMP 8, N . 1 (He mannsbu g,1. Feb ua 1921), 2.
33 Ebd.
34 Ebd.
Tamcke: Familie Bachimon : Ein deu sches Ehepaa in A menien nach dem 1. Wel k ieg | 213
Im Augus nö ig e Fossum Bachimon , mi ihm eine Reise zum A a a zu un e nehmen.
Das Ziel wa die Bes eigung des A a a . Beide i en zunächs nu bis zum kleinen A a a .
Do ende e die Reise. Es habe »e ns e Ge ah «35 on umhe s eunenden Ku den ged oh .
Au dem Heimweg nach Je ewan muss en sie es s ellen, dass die Ku den die Absich ha -
en, sie zu ö en. Bachimon wu de on ihnen ü einen A menie gehal en. De om Tode
Bed oh e konn e sich nu du ch eine übe s ü z e Fluch zu P e d e en, die ihn zwanzig
S unden im Sa el hiel . Sie nahmen absich lich einen Umweg in de Nach , du chque en
den A axes, um in die a menische Haup s ad zu ückzukeh en. Bachimon s U eil zu diese
ihm au genö ig en Un e nehmung wa eindeu ig. De E ag »de ce e en ep ise olle«36
(»dieses ö ich en Un e nehmens«), in Zei en on K ieg und S ammes ehden in ein ge äh -
de es Gebie einzud ingen, sei allen alls die Bekann scha mi den nomadisie enden Ku -
den gewesen.37 E hiel sie ü »Banden on Mö de n«38, o meh ach zum Tode e u eil e
Nomaden. E was biza wi k es, dass Bachimon selbs diese Ku den am A a a au o de e,
ih e Kinde spä e zu ihm in die Missionsschule zu senden. Fossum wiede hol e diese Reise
e was spä e allein und bes ieg dabei auch den A a a . Das wa seine le z e kö pe liche
Leis ung. E sah sich genö ig , sein Am beim Nea Eas Relie au zugeben. Am 6. Ok obe
b ach ein unübe sehba es Ne enleiden bei ihm aus. Geschü el on he igen K ämp en
wa seine K a nach dem 16. An all endgül ig e loschen. Am 10. Ok obe e s a b e nach
ie K ankhei s agen im Al e on 41 Jah en.39
Nach seinem Tod wu de Bachimon nich nu Füh e des Missions upps, sonde n auch
om Nea Eas Relie zum Schulsupe in enden en on Je ewan e nann und mi de G ün-
dung e schiedena ige Schulen beau ag .40 Aus Ame ika s ieß eine wei e e, medizinisch
ausgebilde e Missionsschwes e , Augus e Gudha , zum Missions upp hinzu. Nunmeh ge-
hö en zum T upp Bachimon s seine F au und die d ei deu sch-ame ikanischen Missions-
schwes e n.41
Bachimon b ach e die neue S ellung e höh es Ansehen, s ell e ihn abe zugleich o
unlösba e Au gaben. Die ihm au ge agenen Schulg ündungen nahm e als Vo be ei ung
de spä e on ihm zu bewe ks elligenden Schulg ündungen in dem pe sischen Missions-
gebie . Alle dings e olg e diese A bei au Ab u . Die Ame ikane plan en wegen de neu-
en bolschewis ischen Regie ung be ei s die Ve lage ung de A bei .42 En sp echend wa
alles, was Bachimon in die Wege zu lei en such e, s e s beha e mi de Unsiche hei , wie
35 Ebd.
36 Ebd.
37 Vgl. NLMP 8, N . 1 (He mannsbu g,1.2.1921), 3.
38 Ebd.
39
Mein b i isch-ame ikanische Kollege Coakley und ich wa en bishe nich in de Lage, den a chi alischen Nachlass
Fossums
in Ame ika aus indig zu machen. Be ich zum Tod Bachimon s: NLMP 8, N . 1 (He mannsbu g,1. Feb ua 1921), 3.
40 Vgl. ebd.; zu de do angezeig en Aussendung des deu sch-ame ikanischen Pas o s Becke kam es – o z e olg eich
e lau ende Vo e handlungen und achliche Eignung – dann nich meh .
41 Alma Fossum, Augus e Gudha , Hanna Schonhood.
42 Vgl. NLMP 8, N . 1 (He mannsbu g,1. Feb ua 1921), 4.
214 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
lange de Nea Eas Relie noch in de Lage sein wü de, ihn als Mi a bei e in A menien
zu inanzie en.
Mi le weile muss en die deu schen Ve an wo lichen in de Missionsgesellscha ohne
genaue Nach ich en aus A menien auskommen. Sie e uh en zwa , dass die Bolschewiki in
A menien die Regie ung übe nommen ha en, konn en abe nu mu maßen, dass die Ame-
ikane – und mi ihnen die Missionsleu e – Je ewan wohl schon e lassen hä en. Noch im
Ok obe ug sich Bachimon mi dem Gedanken, einen E kundungs i on A menien nach
Täb is zu wagen. De Gedanke blieb unausge üh .
Die Ve bindung mi Deu schland übe Ti lis wa endgül ig un e b ochen. Bachimon e -
üg e kaum übe die nö igs en Mi el, um de No abzuhel en. Und dennoch such e e un-
ablässig nach Lösungen. Im Spä somme ag e Bachimon so noch bei Röbbelen und übe
ihn auch bei de Deu schen O ien -Mission und Lepsius an, ob deu sche Uni e si ä en nich
eine Medizinlsammlung ü die zu g ündende Uni e si ä in Je ewan zu s i en ims ande
seien. Die Missionen wa en die einzigen Ins i u ionen, bei denen e ein In e esse am Schick-
sal de A menie o ausse zen konn e. Den a menischen S udie enden ba e ü ih S u-
dium in Deu schland E leich e ungen zu gewäh en.43 E sah keine Möglichkei en, im Land
selbs au g und de Bü ge k iegssi ua ion zu den nö igen Mi eln zu kommen. Die Deu sche
O ien -Mission eil e abe schlich mi : »Mi E iwan haben wi keine Ve bindung (meh )«.44
Sie e wies als Beg ündung au den poli ischen Wechsel und die E ich ung de Sowje -
epublik A menien. Übe ein Vie eljah blieb die pos alische Ve bindung Bachimon s nach
Deu schland ein Weg ins Nich s. Seine B ie e aus diese Zei soll en ih Ziel nie e eichen.
Röbbelen eil e seinen Lese n in de Missionszei sch i mi :
»In A menien e eigne e sich i gend e was, das eine Re olu ion ähnlich wa , und es en -
s and eine bolschewis ische Regie ung. Diese ge ie in Kon lik mi Geo gien. Ob aus die-
sem G unde ode aus ande en G ünden, jeden alls wa die Ve bindung zwischen E iwan
und Ti lis au gehoben«.
45
Wäh end die Elsässe F eunde de He mannsbu ge O ien mission noch im olgenden Jah
un e blüm sch ieben, dass die Bachimon s schließlich »mi bolschewis ische Hil e«46 ih e
Wei e eise bewe ks elligen konn en, wu de diese Passus bei de Ve ö en lichung in den
43 Vgl. B ie Ka l Röbbelens an Johannes Lepsius om 29. No embe 1920. Die Mic o iche-Edi ion in Gol z/Meissne , Teil 2,
Mic o iche-Edi ion, NC 2129; e zeichne bei Gol z/Meissne , Teil 1, Ka alog, 243.
44 Sch eiben de Deu schen O ien -Mission an Röbbelen aus Po sdam om 19. Dezembe 1920 im A chi des ELM in He -
mannsbu g, Ak e Bachimon .
45 NLMP 8, N . 2 (He mannsbu g,15. Mai 1921), 2.
46 E angelisch-lu he ische F iedensbo e (1921), 361. Die Sch i lei ung des Bla es lag in Händen des P a e s Ka l Mau e ,
eines üh enden Theologen in de Lei ung de He mannsbu ge Pe sienmission, de als einzige de zus ändigen Ve -
an wo lichen selbs des Sy ischen mäch ig wa und o dem E s en Wel k ieg eine Visi a ions eise zu den Gemeinden
de He mannsbu ge im pe sischen U mia-Dis ik un e nommen ha e. E se z e sich en schieden ü die Auswei ung
de He mannsbu ge A bei au die Ku denmission ein.
Tamcke: Familie Bachimon : Ein deu sches Ehepaa in A menien nach dem 1. Wel k ieg | 215
He mannsbu ge Be ich en schlich ges ichen.47 Dabei ha en die Sowje s dem Missiona s-
upp soga einen eigenen Eisenbahnwagen in einem de un egelmäßig e keh enden Züge
nach Pe sien zuges anden.48 Übe s ü z e olg e de Au b uch. Am 6. Janua 1921 wu den
sie mo gens zu Ab eise noch am Abend desselben Tages bes ell . Doch de Zug uh nich
und de Waggon wu de zu Wohns a . De dem S ab Bachimon s beige e ene A menie
beso g e nach eine os eichen e s en Nach das benö ig e B ennholz.49 Schon de Um-
s and, dass sie als Auslände mi solchen Dingen e so g wu den, beleg ih e p i ilegie e
Si ua ion mi en im Elend.
Schließlich uh de Zug am 8. Janua nach s um 3 Uh bis Nachi schewan, wo sie
abends um 20 Uh ein a en. Und abe mals blieb e s ehen. Lediglich d ei Vie el de S ecke
bis zu pe sisch-a menischen G enzs a ion Dschul a wa en zu ückgeleg . No male weise
hä e die Reise in sechs S unden ge ä ig we den können. Wiede e hiel en die Bachimon s
die E laubnis, »den Eisenbahnwagen bis zu Wei e ah als Wohnung«50 zu nu zen. De
G und ü die nich e olgende Wei e ah : »Nach Dschul a konn e man o läu ig nich
ah en, weil keine Lokomo i e da wa «.51
De Zug, mi dem sie gekommen wa en, keh e, ausgenommen des Waggons, de ih-
nen übe lassen wu de, nach Je ewan zu ück. De zu ück ah ende Zug wa so ho nungslos
übe üll , »dass e wa 100 in Lumpen gehüll e Menschen au den Wagendäche n lagen und
so in de sch ecklichen Win e käl e die Fah mi mach en«.52 Ohnehin bo en sich den Bachi-
mon s Bilde des Sch eckens. So sahen sie as unbekleide e Kinde , die »ba uß im Schnee
s anden«.53 Ihnen wu de be ich e , dass »o Wagen oll on e hunge en und e o enen
Menschen hinausge ah en wu den, dass 48 Dö e de Umgegend nich meh exis ie en,
ih e Einwohne […] zum Teil ge ö e , zum Teil ge lohen«54 wa en. Die Bachimon s be ich e-
en imme wiede on unglaubliche No de A menie und es is deu lich, dass ihnen nu
de Blick aus dem all äglichen Mi einande blieb, und sie keine g öße en E klä ungszusam-
menhänge bemühen konn en, sonde n lediglich schlich e Wiede gaben ih e om E leben
gekennzeichne en Eind ücke zu lie e n in de Lage wa en.55
47 Vgl. den Zei ungsauschni im A chi des ELM in He mannsbu g, Pe sonalak e Bachimon .
48 Vgl. NLMP 8, N . 2 (He mannsbu g, 15. Mai 1921), 2–4.
49 Vgl. ebd., 2–3. »Da sich unse e F eunde au ein länge es Wohnen in dem Eisenbahnwagen ein ich en muss en, so ließen
sie du ch einen a menischen Beglei e , Dschehanian, den sie au die Reise mi nahmen, einen g oßen Vo a Holz aus
E iwan holen. So li en sie in de zwei en Nach in ih em Wagen wenige on de Käl e als in de e s en.«
50 Ebd., 3.
51 Ebd.
52 Ebd.
53 Ebd.
54 Ebd.
55 Das ›Elend‹ und ›die g öß e No ‹, die die Bachimon s in Je ewan be ei s ebenso wie im ganzen Land gesehen hä en,
besch ieb Röbbelen in den ›Nach ich en‹ de Missionsgemeinde. O seien die Menschen halb e hunge , skele a ig
abgemage und nu mi Lumpen bedeck ihnen en gegengekommen. NLMP 8, N . 1 (He mannsbu g, 1. Feb ua 1921), 2.
222 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
պարսկական կենտրոնական իշխանության պաշտոնյաների հետ:10 Հայրենիքում
պատասխանատուները տեղյակ
էին տեղի քուրդ առաջնորդ Սիմկո Շիկակի
դերակատարությանը:11 Նա «յուրօրինակ քաղաքական դեր» էր խաղում,12 քանի որ
հայտնի էին նրա փոփոխվող դաշինքները ռուսների և անգլիացիների հետ, ինչպես
նաև նրա հավանական համարվող դաշինքը թուրքերի հետ: Սիմկոն կարծես
«ցանկանում էր Պարսկաստանից պոկել Քուրդիստանը»։13 Բախիմոնտը հասնելով
Թավրիզ՝ մանրամասն տեղեկացվում է վտանգավոր իրադարձություններին։
Թավրիզում եվրոպական տերությունների հյուպատոսական ներկայացուցիչները
համառորեն նախազգուշացնում էին նրան Սավջբալագ տեղափոխվելուց։14
Անգլիայի հյուպատոսը նույնիսկ հայտարարում է, որ կարգելեր նրան ընդհանրապես
այնտեղ մեկնել, եթե դրա լիազորությունն ունենար։ Բախիմոնտը մերժում է այդ
առաջարկը։15
Սեպտեմբերի վերջին Բախիմոնտը կանխակալում էր Սիմկոյի հարձակումը
Սավջբալագի վրա։16 Փախուստն այլևս հնարավոր չէր՝ ձիերի համար անհրաժեշտ
ֆինանսական միջոցների բացակայության պատճառով։ Հոկտեմբերի 6-ի կեսօրին
քրդական զորքը գրավում է մոտակա լեռները։ Գիշերը Բախիմոնտները լսում են
«գնդացիրների ու թնդանոթների կրակոցներ»։17 Ժանդարմերիայի գումարտակը
քաղաքում դիմադրություն է ցույց տալիս, սակայն հետո հանձնվում է։ Թալանչի
քրդերը հասնում են միսիոներական տեղանք և կողոպտում նրանց տները։ «Այն
դաժան վերաբերմունքը, որին մենք արժանացանք, անհնարին է նկարագրել: Մեզ
հրացաններով հրում էին, հարվածում և քաշում մեր մազերից»,18 - նկարագրում էր
միսիոնար քույրերից մեկը։ Ի մասնավորի տուժել էր տիկին Բախիմոնտը. «Մարմինս
հարվածներից սևացել էր»:19
Դեկտեմբերի վերջին նա գրում է, որ «ներքին ցավերը» դեռ չէին անցել։
Թալանչիների գնալուց հետո զինված մի խումբ կրկին հանդիպեց Բախիմոնտների
ամուսնազույգին.
10 Տե՛ս Tamcke, Die deu schen Ku denmissionen in Mahabad, 190; Tamcke Ma in, Zwischen ku dischem Na ionalismus,
595-604; Tamcke, Deu sche Missiona e un e ku dischen Muslimen, 307-322:
11 Տե՛ս NLMP 9.1 (He mannsbu g, 20.2.1922), 1; նրա ճանապարհը նաև հետագայում՝ միսիոներական առաքելության
Սավջբալագից դուրս բերումից և Բախիմոնտի սպանությունից հետո, դիտարկվում է միսիոներական
ընկերության կողմից, տե՛ս NLMP 9.2 (He mannsbu g, 15.5.1922), 3; NLMP 9.3 (He mannsbu g, 25.7.1922), 2-4:
12 NLMP 9.1 (He mannsbu g, 20.2.1922), 1:
13 Նույնը։
14 Տե՛ս նույնը, 1-2:
15 Նույնը։
16 Դեռևս 1921 թ. սեպտեմբերի վերջին/հոկտեմբերի սկզբին գերմանա-ամերիկյան քույրերից մեկը այն
կարծիքին էր, որ Սիմկոն չի դիմակայելու պարսկական կառավարական զորքերին Սավջբալագի մոտ, այլ
հավանաբար ընդհարման է գնալու Ուրմիա լճի հարավ-արևմտյան ծայրում՝ Սուլդուսի շրջանում, NLMP 9.1
(He mannsbu g, 20.2.1922), 2։
17 Նույնը։
18 Նույնը, 3:
19 Նույնը։

Թամքե, Բախիմոնտ ընտանիք. գերմանացի մի ամուսնազույգ Հայաստանում
| 223
«Տիկին Բախիմոնտը տեսավ, թե ինչպես էր ամուսինն իջնում աստիճաններով`
երեք տղամարդու ուղեկցությամբ, և կարծում էր, որ դրանք թուրք սպաներ էին։
Նա գունատ էր և նկատվում էր, որ հետն ինչ-որ վատ բան է կատարվել: Նրանց
հարցին այլևս չէր կարող պատասխանել. նա ընկավ գետնին, նորից կանգնեց և
դարձավ կնոջ կողմը: Սրտի մոտ գտնվող վերքից արյուն հոսեց, և հինգ րոպե անց
նա ննջեց»:
20
Ըստ մի հայ ականատեսի` երեք տղամարդկանցից մեկը թիկունքից կրակել էր
Բախիմոնտի մեջքին։21 Ամերիկացի երեք միսիոնար քույրերը, գտան նույնպես
գնդակահարված հայ դռնապանին, որը դեռևս հոգեվարքի մեջ էր, ու փորձեցին
ապաստարան փնտրել: Նրանք փախան քաղաքում գտնվող քուրդ ձիավորների
միջով, ոտաբոբիկ դեգերելով` գետով բարձրացան զառիթափ բլուրը, որտեղից
Սիմկոն անձամբ հետևում էր իրադարձություններին։
Սիմկոն նրանց իսկապես հայտնեց «իր ափսոսանքը կատարվածի համար և մի
սպա ուղարկեց՝ կանանց ապահով տեղ հասցնելու համար: Նա բերեց նրանց պարսիկ
մաքսավորի տունը, որը փախուստի էր դիմել»։ Տիկին Բախիմոնտը թալանչիներից
պատսպարվել էր նախ դռնապանի տանը, իսկ նրա սպանությունից հետո թաքնվել
միսիոներական տեղանքի ետևում գտնվող խարխուլ մի տան մեջ: Այնտեղ նա
ֆիզիկական բռնության և հոգեկան տվայտանքների պատճառով ուժասպառ
էր եղել ու այլևս ի վիճակի չէր նորից կանգնելու, մինչև որ նրան հայ դռնապանի
այրին, գտնելով և մեջքի վրա կրելով, տանում է իրենց տուն: Այստեղ նրան կրկին
հանդիպում են վերոնշյալ երեք ամերիկացի քույրերը: Երկու քույրերն երկու
արկղերից ժամանակավոր մի դագաղ են պատրաստում սպանված Բախիմոնտի
համար, որը, դնելով սանդուղքների վրա, տեղափոխել են տալիս ավերված
հայկական եկեղեցու բակը։ Հոկտեմբերի 9-ին հանգուցյալը հուղարկավորվում է
1907 թ. նույնպես սպանված, Արևելքի գերմանական առաքելության (Deu sche O i-
en -Mission) երիտասարդ սեմիտագետ Էմանուել Դամմաննի շիրիմի կողքին: Մինչ
մյուս գերծընկերները Պարսկաստանում են մնում, Աննա Բախիմոնտը միայնակ,
գերհոգնած և հոգեմաշ բռնում է վերադարձի ճանապարհը: Նույնիսկ շատ կարճ
տարածություն կտրելիս, նրա մոտ «ցավեր ու գլխապտույտ էին սկսվում»:22
Ճանապարհորդությունը Ռուսաստանով անհնար էր, քանի որ բոլշևիկյան
իշխանությունը Ֆրանսիայի կողմից չէր ճանաչվել, և ֆրանսիական հյուպատոսն այդ
իսկ պատճառով հրաժարվել էր նրան ճամփորդության արտոնագիր տրամադրել:
20 Նույնը; տե՛ս նաև Lyko, G ündung, Wachs um und Leben, 13; Rich e , Mission and E angelism in he O ien , 209։
21
Տե՛ս NLMP 9, N . 1 (He mannsbu g, 20.2.1922), 1-4 և NLMP 9, N . 1 (He mannsbu g,25.7.1922), 1-8։ Տե՛ս առանց հեղ.
տվյալների, Be ich übe die He mannsbu ge Mission, 35: Գեորգ Հիպոլիտ Բախիմոնտի և նրա մահվան մասին տե՛ս,
ի թիվս այլոց.՝ առանց հեղ. տվյալների, Geo g Bachimon , ein Mä y e ü die Ku denmission (1921), 95-96; E angelisch-
lu he ische F iedensbo e (1921), 361; Röbbelen, Lebensbild des e s en Missiona s, 42-47; Röbbelen, Fune al epo om
Pe sia, 331։ Սիմկոյի ապստամբության քաղաքական պատճառների մասին, տե՛ս B en jes, Ku dish T ibes and he
S a e in I an, 364-400: Ամբողջական պատկերի վերաբերյալ տե՛ս Tamcke, Die deu schen Ku denmissionen, 254-257։
22 NLMP 9, N . 3 (He mannsbu g, 25.7.1922), 3։
224 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Մի պահ թվում էր, թե նա պետք է ճանապարհորդեր Բաղդադով և Բոմբեյով:
Բայց մարտի 15-ին նա վերջապես հնարավորություն է ստանում վերադարձի
ճամփա բռնել Հայաստանով, այն բանից հետո, երբ ապստամբների և Թավրիզում
պարսկական կենտրոնական իշխանության միջև բռնկված մարտերի ընթացքում
հրացանի երկու փամփուշտ նրա ննջասենյակի պատի մեջ են մխրճվում։23 Երևանը
հերթական անգամ նրա համար ագրեսիայի թատերաբեմ դարձավ.
«19-ին նա ուշ երեկոյան հասնում է Էրիվան։ Մերձավոր Արևելքում ամերիկյան
օգնության կոմիտեի պաշտոնյաները կառք են ուղարկում քաղաքից հեռու
գտնվող գնացքի կայարան, տիկին Բախիմոնտին դիմավորելու։ Սակայն
երկաթուղային կայարանից դուրս գալուն պես այն կանգնեցնում են զինված
ավազակները, անպաշտպան կնոջից հափշտակում նրա գումարը և ուղեբեռը։
Նաև ամուսնու արժեքավոր գործերը մասամբ ընկնում են ավազակների ձեռքը։
Տիկին Բախիմոնտը կրկին հինգ շաբաթ կանգ է առնում Էրիվանում։ Վերջապես
նա կարողանում է հայրենիք վերադառնալ առանց հերթական պատահարի և
Ստրասբուրգ է ժամանում մայիսի 24-ին՝ Համբարձման տոնի օրը»։
24
Օտտո Բախիմոնտը` Գեորգի որդին, պայքարում է հոր աշխատանքը շարունակելու
հնարավորության համար: Ապարդյուն: Իսկ Աննա Բախիմոնտն ամուսնուն
հաջորդող միսիոնարի միջոցով Գեորգի մարմինը հուղարկավորել է տալիս
լեռներում գտնվող գաղտնի մի վայրում, քանի որ մահմեդական բնակչությունը
հայկական գերեզմանոցն օգտագործում էր որպես արտաքնոց: Այսպիսով` այս
դրվագը ավարտվում է հաջորդող իրադարձությունների հոլովույթում` բառի բուն
իմաստով` անհասանելիի հորձանուտում:
3. Հայաստանում
Իրադարձությունների այս մեծ հաջորդականության մեջ իր տեղն է գրավում
Հայաստանում 1920-1921 թթ. ընկած ժամանակահատվածը։ 1920 թ. հուլիսի 20-
ին Գեորգ Բախիմոնտը կնոջ հետ հասնում է Երևան:25 Ինչպես որ գերմանական
23 Թավրիզի համար մղվող մարտերի պարագայում խոսքը գնում էր իրանական կառավարական զորքերի և
քուրդ առաջնորդ Լահուտի Խանի հակամարտության մասին։ Տե՛ս NLMP 9, N . 3 (He mannsbu g, 25.7.1922), 4։
24 Առանց հեղ. տվյալների, Be ich übe die He mannsbu ge Mission, 35; NLMP 9, N . 3 (He mannsbu g, 25.7.1922), 3-4։
25
Տե՛ս NLMP 7, N . 3/4 (He mannsbu g, 20.9.1920), 5; Ռյոբելենը, ով որպես Պարսկաստանում լյութերական
առաքելությունների կազմակերպության նախագահ, պատասխանատու էր նրանց մեկնելու համար,
երկար ժամանակ առաջ մեկնման մասին հայտնել էր գերմանական միսիոներական ընկերության Արևելքի
և Իսլամի հանձնաժողովին: Տե՛ս Ռյոբելենի 1920 թ. ապրիլի 3-ի նամակը Դոկտ. Աքսենֆելդին և Արևելքի
ու Իսլամի հանձնաժողովին, որտեղ նա ներողություն է խնդրում հանձնաժողովի բանակցությունների
համար՝ հիվանդության պատճառով: Ինչպես սույն նամակը, այնպես էլ 1920 թ. ապրիլի 9-ի հանդիպման
Թամքե, Բախիմոնտ ընտանիք. գերմանացի մի ամուսնազույգ Հայաստանում
| 225
միսիոներական ընկերությունն ամերիկյան կողմի հետ պայմանավորվել էր,
Բախիմոնտն աշխատանք է ստանում Մերձավոր Արևելքում ամերիկյան օգնության
կոմիտեում։26 Այդ ժամանակահատվածից Հայաստանում Հերմանսբուրգի
արխիվում և Հալլեի Լեփսիուսի արխիվում միայն մի քանի նամակներ են
պահպանվել։ Նամակներից շատերը Հայաստանի և Վրաստանի միջև փոստային
կապի դադարեցման պատճառով այսօր կորած են համարվում։27
Հայաստանի մայրաքաղաքում տիրող իրավիճակի մասին Բախիմոնտի
գերիշխող տպավորությունը հետևալն էր. «մեծագույն կարիք»։28 Այն տիրում էր
ողջ Հայաստանի Հանրապետությունում. «Կիսասոված, հաճախ կմախքացած
կերպարներ՝ ծածկված լաթերով»։29 Թշվառությունը նրանց մոտ ամենուր էր:
Մերձավոր Արևելքում ամերիկյան օգնության կոմիտեն աշխատում էր հենց այս
կարիքը վերացնելու համար: Բախիմոնտը հստակ կերպով հասկանում էր իրենց
աշխատանքի կարևորությունը «այսքան ծանր աղետահար եղած հայերի» համար,30
ի հեճուկս քաղաքական ողջ լարվածության:
«Որչափ աննկարագրելի էր հայերի երախտագիտությունն ամերիկացիների
հանդեպ։ Ամերիկան կերակրեց բնակչությանը մի ամբողջ ժամանակահատված և
կշարունակի 20-25 տարի ևս Վանի շրջանի 30.000 որբերին խնամել»։
31
Խիստ կարիքավորները, հիվանդներն ու որբերը դարձել էին օգնության ծրագրերի
շահառուները:
Գերմանացիների հետ համագործակցող ամերիկացի Ֆոսսումը բնակվում էր հենց
ամերիկյան օգնության կոմիտեի շենքում։32 Ամերիկյան միությունը հոգ էր տանում, որ
նրանք «սնունդը մատչելի գներով գնել կարողանային»:33 Սննդի գները սարսափելի
բարձր էին: Մեկ ֆունտ հացը 200 ռուբլի արժեր, բայց Բախիմոնտներն ամերիկյան
օգնության կոմիտեի միջոցով այն 100 ռուբլով էին գնում։ Գերմանիայից Հայաստան
փոստային կապն այնքան վատ էր, որ միսիոներության աշխատակիցների համար
նախատեսված գումարը ժամանակին տեղ չէր հասնում: Միսիոներության
աշխատակիցներն այդպիսով «լուրջ հոգսերի»34 մեջ էին հայտնվում: Ամերիկացի
բանակցությունների արձանագրությունը գտնվում են Հերմանսբուրգի ավետարանական-լյութերական
առաքելության արխիվի Հայաստան (A menien) թղթապանակում:
26 Նույնը։
27 Տե՛ս Tamcke, Die A chi alien de deu schen Ku denmissionen, 417-426; Tamcke, Les documen s d‘a chi es de la mission
allemande au Ku dis an, 25-51:
28 NLMP 8, N . 1 (He mannsbu g, 1.2.1921), 2։
29 Նույնը։
30 Նույնը։
31 Նկատի ունի Վանն այսօրվա արևելյան Թուրքիայի տարածքում:
32 Տե՛ս NLMP 8, N . 1 (He mannsbu g, 1.2.1921), 2։
33 Նույնը։
34 Նույնը։
226 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
միսիոներների ծանրաբեռնվածությունը հանգեցնում էր գերմանացի նորեկների
լիակատար մեկուսացման, ինչը վերջիններս շատ ծանր էին տանում: Բախիմոնտ
ամուսնազույգը բոլորովին իրենք իրենց հույսին էին մնացել:
Օգոստոսին Ֆոսսումը համոզում է Բախիմոնտին իր հետ արշավել դեպի Արարատ
լեռ։ Նպատակն Արարատ լեռը մագլցելն էր։ Երկուսն էլ սկզբում ձիավարում են
միայն մինչև փոքրիկ Արարատ։ Այնտեղ ճամփորդությունն ավարտվում է, քանի որ
թափառաշրջող քրդերը «լուրջ վտանգ»35 էին ներկայացնում։ Երևան վերադարձի
ճանապարհին նրանք հասկանում են, որ քրդերը մտադրվել էին սպանել
իրենց, որովհետև Բախիմոնտին նրանք հայի տեղ էին դրել։ Մահավտանգվածը
կարողանում է փրկվել միայն ձիով հապճեպ փախուստով՝ քսան ժամ թամբի վրա
նստած։ Նրանք գիշերը դիտմամբ շեղվում են հիմնական ճանապարհից, ապա
կտրում Արաքսը` Հայաստանի մայրաքաղաք վերադառնալու համար։ Բախիմոնտի
կարծիքն իրեն պարտադրված այդ ձեռնարկման մասին միանշանակ էր: Այս «de
ce e en ep ise olle»36 (ֆրանս. «այս տխմար ձեռնարկի») արդյունքը, պատերազմի
և ցեղային թշնամությունների ժամանակ վտանգված տարածք թափանցելը
լավագույն պարագայում քոչվոր քրդերի հետ ծանոթությունն էր։37 Գեորգը նրանց
համարում էր «մարդասպանների ավազակախումբ»,38 հաճախ՝ մի քանի անգամ
մահապատժի դատապարտված քոչվորներ։ Մի քիչ տարօրինակ էր թվում, որ
Բախիմոնտը հետագայում ինքն է այդ քրդերին հորդորել՝ իրենց երեխաներին իր
իսկ միսիոներական դպրոց ուղարկել: Ֆոսսումը մի փոքր ուշ միայնակ կրկնեց այս
արշավն ու բարձրացավ Արարատ լեռը։ Դա նրա վերջին ֆիզիկական ձեռքբերումն
էր։ Նա ստիպված էր հրաժարվել Մերձավոր Արևելքում ամերիկյան օգնության
իր պարտականություններից: Հոկտեմբերի 6-ին նրա մոտ անկանխատեսելի
նյարդային խանգարումներ սկսվեցին: Կատաղի ջղաձգություններից ցնցված՝
նա վերջնականապես ուժասպառվում է թվով 16-րդ ներվային ցնցումից հետո։
Հոկտեմբերի 10-ին, չորս օր տևող հիվանդությունից հետո նա մահանում է 41
տարեկան հասակում:39
Նրա մահից հետո Բախիմոնտը ոչ միայն դառնում է տեղի միսիոներական
խմբի ղեկավար, այլև Մերձավոր Արևելքում ամերիկյան օգնության կոմիտեի
կողմից նշանակվում Երևանի միսիոներական դպրոցների տեսուչ և ստանում նոր
դպրոցներ հիմնելու առաջադրանք։40 Ամերիկայից մեկ այլ՝ բժշկական կրթություն
35 Նույնը։
36 Նույնը։
37 Տե՛ս NLMP 8, N . 1 (He mannsbu g, 1.2.1921), 3։
38 Նույնը։
39 Իմ բրիտանացի-ամերիկացի գործընկեր Քոքլեյն ու ես առ այժմ չենք կարողացել գտնել Ամերիկայում Ֆոսումի
արխիվային ժառանգությունը։ Տեղեկատվություն Բախիմոնտի մահվան մասին՝ NLMP 8, N . 1 (He mannsbu g,
1.2.1921), 3։
40 Տե՛ս նույնը; այստեղ նշված գերմանա-ամերիկյան պաստոր Բեքերի առաքվելու լուրը, չնայած հաջող
նախնական բանակցություններ և մասնագիտական համապատասխանության, չի իրագործվում:
Թամքե, Բախիմոնտ ընտանիք. գերմանացի մի ամուսնազույգ Հայաստանում
| 227
ստացած միսիոներ քույր, Օգյուստ Գուդհարթը, միանում է իրենց խմբին: Այսուհետև
Բախիմոնտի խմբի մեջ էին իր կինը և երեք գերմանո-ամերիկյան միսիոներ
քույրերը։41
Բախիմոնտին իր նոր պաշտոնը բարձր հեղինակություն է բերում։ Նրան
հանձնարարված դպրոցների հիմնումը ծառայում է որպես նախապատրաստություն,
հետագայում պարսկական միսիոներական տարածքում այլ դպրոցներ ստեղծելու
համար: Սակայն այդ աշխատանքը պետք է իրականացվեր համապատասխան
հրահանգով: Ամերիկացիները բոլշևիկյան նոր կառավարության պատճառով
ծրագրում էին աշխատանքի լիարժեք տեղափոխում:42 Այդ իսկ պատճառով, այն
ամենը, ինչ Բախիմոնտը կամենում էր անել, մշտապես հղի էր անորոշությամբ,
կախված նրանից՝ թե որքան ժամանակ Մերձավոր Արևելքում օգնության կոմիտեն
ի վիճակի կլիներ նրան ֆինանսավորելու որպես աշխատակից Հայաստանում։
Միաժամանակ, միսիոներական ընկերության գերմանացի պատասխանատուները
մնում էին առանց հստակ լուրերի Հայաստանից: Նրանք թեև տեղեկացել էին, որ
բոլշևիկները Հայաստանում իրենց ձեռքն են վերցրել իշխանությունը, բայց և այնպես
կարող էին միայն կռահել, որ ամերիկացիները, և նրանց հետ միասին առաքելության
անդամները, հավանաբար արդեն լքել էին Երևանը: Դեռևս հոկտեմբերին
Բախիմոնտը մտածում էր Հայաստանից դեպի Թավրիզ ստու
գողական արշավ
ձեռնարկելու մասին։ Այդ գաղափարը մնաց անկատար:
Թիֆլիսով կապը Գերմանիայի հետ վերջնականապես խզվել էր։ Բախիմոնտը
գրեթե չուներ միջոցներ՝ կարիքները բավարարելու համար։ Այդուհանդերձ, նա
անդադար լուծումներ էր փնտրում։ Ամռան վերջին Բախիմոնտն այսպես հարցնում
է Ռյոբելենին ևս ու նրա միջոցով նաև Արևելքի գերմանական առաքելությանն ու
Լեփսիուսին՝ արդյոք գերմանական համալսարանները ի վիճակի չեն Երևանում նոր
հիմնվող համալսարանին դեղորայքային հավաքածու նվիրաբերել։ Միսիոներական
առաքելությունները միակ հաստատություններն էին, որոնցից նա կարող էր
հետաքրքրություն սպասել հայերի ճակատագրի վերաբերյալ։ Նա խնդրում էր,
որ հայ ուսանողներին Գերմանիայում կրթվելու համար հեշտացնող պայմաններ
տրամադրվեն:43 Քաղաքացիական պատերազմի իրավիճակում գտնվող երկրում,
նա հնարավորություն չէր տեսնում սեփական ուժերով անհրաժեշտ միջոցներ ձեռք
բերելու: Սակայն Գերմանիայի արևելքի միսիոներությունը պարզապես հայտնում
է նրան. «Մենք Էրիվանի հետ (այլևս) կապ չունենք»։44
41 Ալմա Ֆոսումը, Օգյուստ Գուդհարթն ու Հաննա Շոնհուդը:
42 Տե՛ս NLMP 8, N . 1 (He mannsbu g, 1.2.1921), 4։
43 Տե՛ս Կարլ Ռյոբելենի 1920 թ. նոյեմբերի 29-ի նամակը Յոհաննես Լեփսիուսին: Խմբագրված միկրոֆիլմը՝ Gol z/
Meissne , Deu schland, A menien und die Tü kei, Մաս Բ, Mic o iche Edi ion, NC 2129; թվարկված՝ Gol z/Meissne ,
Deu schland, A menien und die Tü kei, Մաս Ա, Ka alog, 243։
44 Արևելքի գերմանական առաքելության 1920 թ. դեկտեմբերի 19-ի գրությունը Պոտսդամից Ռյոբելենին
տե՛ս Հերմանսբուրգի ավետարանական-լյութերական առաքելության արխիվի՝ Բախիմոնտ (Bachimon )
թղթապանակում:

228 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Որպես հիմնավորում մատնանշվում է՝ քաղաքական փոփոխությունները և
Հայաստանի Խորհրդային Հանրապետության ստեղծումը։ Ավելի քան երեք ամիս
Բախիմոնտի նամակագրական կապը Գերմանիայի հետ ոչ մի արդյունք չի բերում:
Նրա` այն ժամանակվա նամակները երբեք չեն հասնում իրենց նպատակին:
Ռյոբելեն միսիոներական ամսագրում իր ընթերցողներին փոխանցում է.
«Հայաստանում ինչ-որ բան է տեղի ունեցել, որ նման էր հեղափոխության, և
բոլշևիկյան կառավարություն է կազմավորվել։ Այն հակամարտության մեջ է մտել
Վրաստանի հետ։ Թե այս պատճառով, և կամ էլ այլ պատճառներով, ամեն դեպքում
Էրիվամի և Թիֆլիսի միջև կապը խզվեց»:
45
Մինչ Հերմանսբուրգի արևելքի միսիոներության էլզասցի ընկերները դեռ հաջորդ
տարում անթաքույց գրում էին, թե Բախիմոնտներն ի վերջո իրենց ճանապարհը
կարող են «բոլշևիկների օգնությամբ»46 շարունակել, Հերմանսբուրգի զեկույցներում
այս հատվածը հրապարակման պահին պարզապես ջնջվում է:47 Այդ ընթացքում
սովետները միսիոներական խմբին դեպի Պարսկաստան անկանոն գնացող
գնացքների մեջ նույնիսկ առանձին երկաթուղային վագոն են տրամադրում։48
Մեկնումը հապճեպ է տեղի ունենում։ 1921 թ. հունվարի 6-ին նրանց հրամայվում է
մեկնել նույն օրը երեկոյան։ Սակայն գնացքը չշարժվեց, և վագոնը դարձավ նրանց
բնակավայրը։ Բախիմոնտի անձնակազմին միացած մի հայ առաջին ցրտաշունչ
գիշերվանից հետո անհրաժեշտ քանակությամբ վառելափայտ է հայթայթում։49
Միայն այն փաստը, որ նրանց, իբրև օտարերկրացիների, այդ թշվառության մեջ
նման պարագաներ են տրամադրվել, վկայում էր իրենց արտոնյալ վիճակի մասին:
Վերջապես, հունվարի 8-ին`գիշերը ժամը 3-ին, գնացքը մեկնեց մինչև Նախիջևան,
որտեղ նրանք ժամանեցին երեկոյան, ժամը 20-ին: Բայց այն դարձյալ կանգ
առավ։ Ճանապարհի միայն երեք քառորդն էին անցել` մինչև հայ-պարսկական
սահմանային Ջուլֆա կայանը: Սովորաբար այդ ճանապարհորդությունը
կարող էր կատարվել վեց ժամում: Կրկին Բախիմոնտները թույլտվություն
45 NLMP 8, N . 2 (He mannsbu g, 15.5.1921), 2։
46 E angelisch-lu he ische F iedensbo e (1921), 361: Թերթի խմբագրությունը Կարլ Մաուրեր պաստորի ձեռքում
էր՝ Հերմանսբուրգի Պարսկաստանի առաքելության ղեկավարության առաջատար աստվածաբան։ Նա
պատասխանատուներից միակն էր, ով գիտեր սիրիերենը և Առաջին համաշխարհային պատերազմից
առաջ այցելություն էր կատարել պարսկական Ուրմիայի շրջանի Հերմանսբուրգյան համայնքները։ Նա
վճռականորեն քաջալերում էր հերմանսբուրգցիների աշխատանքի ընդլայնումը՝ քրդական առաքելության
ուղղությամբ։
47 Թերթի տվյալ հատվածը տե՛ս Հերմանսբուրգի ավետարանական-լյութերական առաքելության արխիվի
Բախիմոնտի անձնական գործում:
48 Տե՛ս NLMP 8, N . 2 (He mannsbu g, 15.5.1921), 2-4։
49 Տե՛ս նույնը, 2–3։ «Քանի որ մեր ընկերները պետք է համակերպվեին երկաթուղային վագոնում ավելի երկար
մնալուն, նրանց հայ ուղեկից՝ Ջեհանյանը, որին իրենց հետ ճանապարհ էին վերցրել, փայտի մեծ պաշար
բերեց Էրիվանից։ Այսպիսով, նրանք երկրորդ գիշերն իրենց վագոնում ավելի քիչ տանջվեցին ցրտից, քան
առաջինի ընթացքում»։
Թամքե, Բախիմոնտ ընտանիք. գերմանացի մի ամուսնազույգ Հայաստանում
| 229
ստացան «երկաթուղային վագոնը որպես բնակարան [օգտագործելու] մինչև
ճանապարհորդության շարունակվելը»:50 Ճանապարհորդությունը շարունակել
չկարողանալու պատճառը. «Ջուլֆա ժամանակավորապես հնարավոր չէր մեկնել
լոկոմոտիվ չլինելու պատճառով»։51
Գնացքը, որով նրանք եկել էին, վերադարձավ Երևան, բացառությամբ այն
վագոնի, որն իրենց էր տրամադրվել։ Հետադարձ գնացքն այնպես անհույս կերպով
էր գերլցված, «որ մոտ 100 լաթերով փաթաթված մարդ վագոնների տանիքներին
էին պառկել և այդպես ձմեռային սարսափելի ցրտին ճամփորդում էին»:52 Առանց
այդ էլ Բախիմոնտները սարսափելի տեսարանների ականատես էին դառնում։
Այսպես նրանք տեսնում էին գրեթե մերկ երեխաների, որոնք «ոտաբոբիկ
կանգնած էին ձյան մեջ»։53 Նրանց պատմել էին, որ «հաճախ վագոնները, սովյալ
և ցրտահարված մարդկանցով լի էին շարժվում, և որ տարածքի 48 գյուղեր
այլևս գոյություն չունեին, նրանց բնակիչները […] մասամբ սպանվել, մասամբ
էլ փախուստի էին դիմել»։54 Բախիմոնտները տեղեկացնում են կրկին ու կրկին
հայերի անհավատալի ճգնաժամի մասին և դրանից պարզ է դառնում, որ նրանց
միայն առօրյա համակեցության պատկերն էր ներկայանում և իրենք չէին կարող
պատճառաբացատրական կապեր որոնել, այլ ի վիճակի էին միայն ուղղակի
շարադրել իրենց վերապրած տպավորությունները:55
Երբեմն այս թշվառությունը չափազանց մոտենում էր երկու
ճանապարհորդներին։ «Երկաթուղային վագոնի մոտ, որում ապրում էին
Բախիմոնտները, մի օր թափառող շների կողմից ձյան միջից փորվում-հանվում են
կմախքներ և դիակներ»։56
Բախիմոնտը վայելում էր պարսից հյուպատոսի և տեղի բոլշևիկ կառավարչի
բարեհաճությունը, քանի որ «ուսուցչի մասնագիտության պատճառով ճանաչվել
էր որպես աշխատավոր՝ ստանալով հացի կտրոններ»։57
Հյուպատոսն «ուրախ էր ինչ-որ մի բան անել նման մարդու համար, որ
Եվրոպայից Պարսկաստան էր ճամփորդում՝ այնտեղ դպրոց հիմնելու համար:
Հյուպատոսը ծանոթ էր միսիոներական դպրոցների բարեբեր օրհնությանը,
որովհետև նրա զարմիկները նման դպրոցում էին կրթվել»։58 Պարսկաստանում
50 NLMP 8, N . 2 (He mannsbu g, 15.5.1921), 3։
51 Նույնը։
52 Նույնը։
53 Նույնը։
54 Նույնը։
55 Այն «թշվառությունն» ու «մեծագույն կարիքը», որ Բախիմոնտներն տեսել են ինչպես Երևանում, այնպես էլ
ողջ երկրում, նկարագրել է Ռյոբելենը առաքելության համայնքի «Նորություններում»: Հաճախ իրենց առջև
հայտնվող մարդիկ կիսասովյալ, կմախքի նման նիհարած էին ու միայն շորի կտորներով ծածկված։ NLMP 8,
N . 1 (He mannsbu g, 1.2.1921), 2։
56 Նույնը։
57 Նույնը։
58 Նույնը։
230 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
դպրոցների դասադուլը սակայն հուշում է, որ ենթադրյալ հաջողություններն
ավելի խոր
ը ազդեցություն չեն ունեցել:59
Բախիմոնտները այցելում էին նաև տեղի բոլշևիկ կառավարչին։ Նա իրեն
նույնպես (արտասահմանցի) «ճամփորդների հանդեպ բարյացակամ» էր դրսևորում
և հոգ տանում նրանց ֆիզիկական բարեկեցության համար: Կառավարչի կողմից
տրամադրված հացի կտրոնները հնարավորություն տվեցին «մեկ ֆունտ հացը 4
ռուբլով գնելու»,60 որի համար նրանք ազատ շուկայում 400 ռուբլի պետք է վճարեին:
Լոկոմոտիվին 19 օր ապարդյուն սպասելուց հետո Բախիմոնտն իր անձնակազմի
համար հինգ եզան կառք է վարձում, «որոնց վրա բոլոր արկղերն ու ճամպրուկները
բեռնվում, և որոնց վրա նստելով, ճամփորդները դեպի ձյունածածկ երկիր են
ճանապարհվում»:61 Ճանապարհորդությունը վերածվում է արկածախնդրության:
«Գետերը հատելիս փոքր վթարներ են տեղի ունենում. մեկ կառք խրված մնաց
ճահճի մեջ և մեկ ժամ պահանջվեց այն կրկին հանելու համար; տիկին Բախիմոնտը
մի անգամ ինքն ընկավ սառը ջրի մեջ, բայց վնաս չկրեց դրանից: Ձնաբքի
պատճառով ճանապարհորդները ստիպված մնում են մի գյուղում, որտեղ շատ
հիվանդներ խորհուրդ և օգնություն էին խնդրում միսիոներներից»:
62
Հունվարի 28-ի երեկոյան նրանք «ողջ ու առողջ և իրենց ամբողջական ուղեբեռով
[հասան] Ջուլֆա»,63 որտեղ նրանց թույլատրեցին առանց տուրքի հատել սահմանը։
Պարսկական կողմում նրանց բարյացակամ ընդունելություն էր սպասում։
«Մաքսային կետի ղեկավար Միրզա Մեհեմեթ Ալի Խան դե Չեյբանին ոչ միայն
անմիջապես թույլ տվեց ներմուծել իրերը, այլև երեք միսիոներներին իր տուն
տարավ և նրանց ութ օր շարունակ առատորեն հյուրասիրեց, քանզի այնքան
երկար տևեց այդ առատ հյուրասիրությունը, մինչև որ նրանք կարողացան
շարունակել իրենց ճանապարհորդությունը»:
64
Փետրվարի 6-ին նրանք մեկնեցին Թավրիզ և տեղ հասան փետրվարի 7-ին։
Պարսկաստանում նույնպես աշխատանքը տեղաբնիկ հայ և սիրիացի
քրիստոնյաների համագործակցության վրա էր հիմնված։ Բախիմոնտները
բավարար կերպով պատրաստված չէին քաղաքական իրավիճակին, չունեին
անհրաժեշտ միջոցներ (օր.՝ դեղորայք կամ դրամ) և այդպես անօգնական կերպով
59 Տե՛ս Ma in Tamcke, Mission und Kul u kon lik , 433-446:
60 NLMP 8, N . 2 (He mannsbu g, 15.5.1921), 3:
61 Նույնը։
62 Նույնը։
63 NLMP 8, N . 2 (He mannsbu g, 15.5.1921), 3-4; Տե՛ս նաև կարճ հիշատակում՝ Schome us Ch is oph, D ei Jah zehn e
He mannsbu ge Missionsgeschich e, 96:
64 NLMP 8, N . 2 (He mannsbu g, 15.5.1921), 4։
Թամքե, Բախիմոնտ ընտանիք. գերմանացի մի ամուսնազույգ Հայաստանում
| 231
ենթարկվում էին իրենց վրա հարձակումներին, ինչն ի վերջո արժեցավ նրան իր
կյանքը, իսկ նրա կնոջը՝ ցկյանս հոգեկան տրավմա պատճառեց:
Գրականություն
Ohne Angabe des Ve asse s, Be ich übe die He manns-
bu ge Mission im Jah 1922 [Առանց հեղինակի
տվյալների, Հերմանսբուրգի առաքելության
մասին զեկույցը 1922 թ.], He mannsbu g 1923:
Ohne Angabe des Ve asse s, Geo g Bachimon , ein
Mä y e ü die Ku denmission [Առանց հեղինակի
տվյալների, Գեորգ Բախիմոնտ, քրդական
առաքելության մի մարտիրոս], He mannsbu ge
Bo e 1921, 15. Dezembe , 95–96:
B en jes, Bu ka d, Ku dish T ibes and he S a e in I an:
The Case o Simko’s Re ol , in: R. Tappe , The Con lic
o T ibe and S a e in I an and A gahnis an, London
1983, 364–400։
Chalabian, An anig, Gene al And anik and he A men-
ian Re olu iona y Mo emen , Sou h ield/Michigan
1988:
E angelisch-lu he ische F iedensbo e aus Elsaß-Lo-
h ingen 51, N . 45, »Geo g Bachimon †« (6. No-
embe 1921) [Ավետարանական-լյութերական
խաղաղության սուրհանդակ Էլզաս-
Լոթարինգից 51, թիվ 45, «Գեորգ Բախիմոնտ †»],
S aßbu g 1921:
Gol z, He mann / Meissne , Axel, Deu schland, A me-
nien und die Tü kei. Dokumen e und Zei sch i en
aus dem D . Johannes-Lepsius-A chi an de Ma in-
Lu he -Uni e si ä Halle-Wi enbe g [Գերմանիան,
Հայաստանն ու Թուրքիան։ Փաստաթղթեր
և ամսագրեր Հալլեի համալսարանի Դոկտ.
Յոհաննես Լեփսիուսի արխիվից], Teil 1: Ka alog;
Teil 2: Mik o iche-Edi ion, München 1998–2004։
G oß, And eas, Missiona e und Kolonis en, Die Bas-
le und die He mannsbu ge Mission am Beispiel
de Kolonie Ka ha inen eld 1818–1870, S udien zu
O ien alischen Ki chengeschich e 6 [Միսիոներներ
և գաղութարարներ, Բազելի և Հերմանսբուրգի
միսիոներությունը Կաթարինենֆելդի գաղութ
ի
օրինակով 1818–1870։ Արևելյան Եկեղեցական
Պատմության Ուսումնասիրություններ հ. 6], Ham-
bu g 1998:
Ha ms, Theodo (Ed.), He mannsbu ge Missionsbla 15
[Հերմանսբուրգյան առաքելության թերթ], He -
mannsbu g 1868։
Ledde hose, Ka l F ied ich, Leben und Wi ken des
Missiona s D . Felician on Za emba [Միսիոներ
դոկտ. Ֆելիչիան ֆոն Զարեմբայի կյանքն ու
գործունեությունը], Basel 1882:
Lyko, Die e , G ündung, Wachs um und Leben de
e angelischen ch is lichen Ki chen im I an, Oeku-
menische S udien 5 [Իրանում ավետարանական
քրիստոնեական եկեղեցիների հիմնադրամը, աճը
և կյանքը։ Էկումենիկ ուսումնասիրություններ 5],
Leiden 1964։
Nach ich en aus de Lu he ischen Mission in Pe -
sien (NLMP) [Լյութերական առաքելության
նորություններ Պարսկաստանում], in: Ve ein ü
Lu he ische Mission in Pe sien (ed.), He mannsbu ge
Missionsbla , He mbannsbu g 1941–1933։
Rich e , Julius, Mission und E angelisa ion im
O ien [Առաքելությունն ու ավետարանի
քարոզչությունն Արևելքում], Allgemeine E ange-
lische Missionsgeschich e III, 2. Au l. Gü e sloh 1930:
Röbbelen, Ka l, Lebensbild des e s en Missiona s
de deu schen lu h. Ku denmission in Pe sien
[Պարսկաստանում գերմանա-լյութերական
քրդական առաքելության առաջին միսիոների
կենսագրությունը], He mannsbu ge Missionska-
lende 21, He mannsbu g 1923:
Röbbelen, Ka l, T aue kunde aus Pe sien [Մահագույժ
Պարսկաստանում], He mannsbu ge Missionsbla
1921։
Schome us, Ch is oph, D ei Jah zehn e He mannsbu ge
Missionsgeschich e 1890–1920 [Հերմանսբուրգի
միսիոներական պատմության երեք տասնամյակ
1890–1920], He mannsbu g 1921։
Tamcke, Ma in, Bachimon , Geo g Hippoly
[հանրագիտ. խորագիր.` Բախիմոնտը, Գեորգ
Հիպպոլիտ], in: Biog aphisch-Bibliog aphisches Ki -
chenlexikon (BBKL) 18, No dhausen 2001, 118–120։
Tamcke, Ma in, Die A bei im Vo de en O ien
[Աշխատանքը Մերձավոր Արևելքում], in: E ns -Au-
gus Luedemann (ed.), Vision: Gemeinde wel wei , 150
Jah e He mannsbu ge Mission und E .-lu h. Missions-
we k in Niede sachsen [Տեսիլք. Եկեղեցի աշխարհով
մեկ, Հերմանսբուրգի առաքելության 150 տարի
և Ավետար.-Լութ. միսիոներական աշխատանք
ներքին Սաքսոնիայում], He mannsbu g 2000։
Tamcke, Ma in, Die A chi alien de deu schen Ku -
denmissionen als Quellen zu Geschich e Ku dis ans