| 157
Abel H. Manoukian
Die E ich ung des
Basle Missionshauses in Schuschi
Das Ende eine ho nungs ollen Mission1
Abs ac
This pape sheds ligh on he his o y o he Basel Mission House in Shushi. In 1821, wo missiona y
p eache s we e sen o he Caucasus o con e pagans, Muslims and Jews o Ch is iani y. The i s
missiona ies a elled o Shushi in 1822, whe e hey ini ially opened schools and p in ing houses
o suppo hei mission. In he ollowing yea s, hey con inuously expanded hei ac i i ies un il
1833, when an impe ial dec ee om S . Pe e sbu g banned any missiona y ac i i y by he Basel
missiona ies among he A menians. Despi e e o s o cla i y he si ua ion, he mission in Shushi
was dissol ed in 1838. The ailu e was in luenced by poli ical changes and he hos ile a i ude o
he A menian Chu ch.
1821 beschloss das Basle Missionskomi ee, zwei Missionsp edige in den Kaukasus und
die ang enzenden Gebie e zwischen Schwa zem und Kaspischem Mee zu en senden, um
do Heiden, Muslime und Juden zum Übe i zum ch is lichen Glauben zu bewegen.2 Als
e s e unmi elba Beau ag e de Basle Mission wu den im Juni desselben Jah es D . phil.
Felician Ma in G a Za emba-Kalinowskij, zu o als Diploma im Auswä igen Am in S .
Pe e sbu g ä ig, und Augus Hein ich Di ich, Leh e aus Sachsen, in die Kaukasus egion
gesand .3 Nach eine P i a audienz beim Za en Alexande I. in S . Pe e sbu g im Win e
des Jah es 1822 e hiel en sie die E laubnis, zu Un e s ü zung ih es eh geizigen Vo habens
Schulen und D ucke eien zu e ö nen.4
1 Fü die T ansli e a ion des a menischen Alphabe s, insbesonde e bei den Quellenangaben de a menischen Li e a u ,
wu de in de o liegenden S udie das T ansli e a ionssys em de Lib a y o Cong ess e wende .
2 Schla e (1916), 93–119; Eh e (1951); Ka e eld (1939), 30–39; Manoukian (2012), 119–120.
3 Ebd.
4 Vgl. Basle Mission (1822), 447–448; Ka e eld (1939), 60; Pagel (1990), 10–14; Gaze (2012), 78; L
ēō
(1914), 87;
Ō
manian
(1927), 3724; Ka ape yan (2000), 146.
Kiel-UP • h ps://doi.o g/10.38072/978-3-928794-95-4/p8
158 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Nachdem Za emba und Di ich as ein ganzes Jah bei den scho ischen Missiona en
in As achan e b ach ha en, übe que en sie im F ühjah 1823 das Kaukasusgebi ge und
gelang en übe Ti lis zunächs zu den sieben südkaukasischen deu schen Kolonis enge-
meinden, wo sie P lege und E ziehung als eine de d ingends en Au gaben de heima lichen
Mission e kann en.5 Dennoch muss en sie wei e ziehen, um gemäß ih e eigen lichen Au -
gabe eine Missionsniede lassung zu g ünden. Au ih em Weg le n en sie die Fes ungss ad
Schuschi kennen und e kann en, dass diese S ad au g und ih e s a egischen Lage seh gu
geeigne wa , um on do aus nich nu in T anskaukasien, sonde n auch in Pe sien und
in den ös lichen Regionen de Tü kei ih e zukün ige Missions ä igkei zu e wi klichen.6
An ang 1824 liessen sich Za emba und Di ich in dem on A menie n bewohn en S ad -
eil on Schuschi niede und kau en do ein kleines Haus, das ihnen als o übe gehendes
Missionshaus dienen soll e.7 Von den A menie n seh eundlich au genommen, e ö ne e
Za emba eine Schule ü den Russischun e ich . In dem Sohn des a menischen Diakons
G igo Ye omeyan, Ghe ond, de eben alls zum Diakon geweih wo den wa , and Za emba
bald einen jungen Mann, de beim Va dape (A chimand i ) Ho sep A saxe si8 ausgebilde
wo den wa und übe genügend Kenn nisse e üg e, um eine a menische Schule als Zu-
kun sp ojek zu be eiben.9
Noch be o mi dem Bau diese Schule begonnen we den konn e, eis e de Missiona
Di ich im Mä z 1824 au Geheiss des Basle Komi ees zu ück nach Basel,10 und an seine
S elle wu de ein ande e P edige , de Schweize Missiona F ied ich Hohenacke , de spä-
e e bekann e Bo anike , beau ag , on Ka ass nach Schuschi zu gehen, um do die mi
Za emba neu begonnene Missionsa bei o zuse zen.11
Die Mi eilungen Di ichs in Basel weck en g osse Ho nungen au einen g ossa igen
Missionse olg im Kaukasus und den umliegenden Gebie en. Das Komi ee beschloss, zusä z-
liche K ä e do hin zu schicken, und ein ommes Ehepaa spende e 4000 P und zu Un e -
s ü zung de Mission und zum D uck o ien alische und a menische Sch i en.12 Wäh end
Go lieb P ande und Go lieb Wöh so o nach Schuschi au b achen, mach en sich Augus
Di ich und Ch is oph Haas bald da au au den Weg nach Moskau, um an de a menischen
5 Im e s en Vie el des 19. Jhs., sei 1817, ha en sich deu sche Aussiedle besonde s aus dem wü embe gischen Be eich
in einigen Gebie en im Kaukasus niede gelassen. Es en s anden die olgenden Siedlungen: Alexande do , Alexande-
hil , Annen eld, Neu-Ti lis, Waldheim, Blumen hal, Ka ha inen eld, T aubenbe g, Eigen eld, Geo gs eld, Helenendo ,
Pe e sdo , Ma ien eld und F euden hal. Hie zu G oss (1998); Haigis/Hummel (2002); Gaze (2012), 7; Pagel (1990), 14–16;
Ka ape yan (2000), 146; Manoukian (2012), 121–122.
6 Pagel (1990), 16–17; Gaze (2012), 9; Ka e eld (1939), 71–80. Manoukian (2012), 122.
7 Hie zu: Basle Mission (1825a), 505; Ka e eld (1939), 77; Gaze (2012), 11; Manoukian (2012), 122.
8 Siehe Basle Mission (1825a), 509; L
ēō
(1914), 84–87.
9 Hie zu: Basle Mission (1825a), 403, 505.
10 Basle Mission (1825b), 385.
11 Ebd.
12 A.a.O., 411–412.
Manoukian: Die E ich ung des Basle Missionshauses in Schuschi | 159
Laza ian-Akademie Al - und Neua menisch zu le nen.13 Inzwischen wa de Missiona Ho-
henacke am 23. Mai 1824 in Schuschi angekommen.14
Die Vo ausse zungen wa en seh güns ig, um die Fes ungss ad Schuschi in Be g-Ka a-
bach zu einem Missionszen um ü den Kaukasus und die benachba en islamischen Län-
de auszubauen. Die u sp üngliche kleine Niede lassung de Missiona e e wies sich jedoch
bald als unzu eichend ü die iel äl igen Ein ich ungen und E wei e ungen, die dieses Mis-
sions eld benö ig e, weshalb es als no wendig e ach e wu de, dem Beda en sp echende,
g öße e Räumlichkei en an einem geeigne en O in de S ad zu inden.15
Ge ade zu diese Zei wu de den in Schuschi angesiedel en Missiona en om ka a-
bachischen Gene algou e neu ein äuße s a ak i es Angebo gemach : Zum Ve kau
s anden zwei e lassene und bau ällige Häuse , die Mi za Ali Bey und Abi Same Bey
gehö en, die sich wäh end des Russisch-Pe sischen K ieges on 1804–1813 nach Pe sien
abgese z ha en und de en Häuse mi en in de S ad Schuschi in de Nähe des Basa s an
de G enze zwischen dem a menischen und dem a a muslimischen S ad ie el lagen.16
In de a menischen Fachli e a u wi d de genaue S ando diese Häuse , die in de Folge
zu Missionss a ion umgebau wu den, besch ieben. Sie lagen in einem Tal in Schuschi,
das on den einheimischen »Case nen«17 ode on A menie n »Dabaghne i Jo « (Tal de
Ge be ) genann wu de.18 Diese Häuse und das umliegende Land wa en on de ussi-
schen A mee beschlagnahm und zum Eigen um de K one e klä wo den. Nun abe ha
de Obe be ehlshabe de ussischen A mee, Gene al Je molow, die E laubnis e eil , sie
zu e kau en.19
Wi hä en die wich igen De ails übe dieses Anwesen, das bis 1838 als Missionszen um
in Schuschi dien e, nich e heben können, wenn nich de Schweize Missiona Rudolph
F ied ich Hohenacke am 10. Feb ua 1826 einen aus üh lichen Be ich übe den Bau des
Missions-Hauses zu Schuschi im Jah 182520 an das Basle Komi ee gesch ieben hä e. O en-
ba e ass e Hohenacke diesen Be ich e s , nachdem de Bau des Missionshauses nahezu
abgeschlossen wa .21 Die A chi alien en hal en zahl eiche De ails, die den Au bau eine
Missionss a ion pa adigma isch e anschaulichen. Da sich die bishe ige Fo schung ehe am
Rande mi den konk e en Rahmenbedingungen eine Mission beschä ig ha , wollen wi
13 Vgl. a.a.O., 414–415.
14 Vgl. a.a.O., 385.
15 Vgl. Basle Mission (1826), 501.
16 A.a.O., 501–502; Hie zu auch: Hohenacke (1826), N . 3, 6.
17 Vgl. Waldbu ge (1984), 66.
18 Siehe L
ēō
(1914), 87.
19 Siehe Hohenacke (1826), N . 3, 3.
20 Vgl. Basle Mission (1826), 501–502; Hie zu auch: Hohenacke (1826).
21 Das Manusk ip dieses Be ich s be inde sich im A chi on Mission 21 in Basel, im Dossie FC-2,2. An diese S elle
möch e ich Mission 21 da ü danken, dass sie mi das Manusk ip zum S udium zu Ve ügung ges ell ha . Ich bedanke
mich eben alls bei F au D . Anahi A agyan und F au And ea Rhyn, His o ike in und A chi a in bei Mission 21, ü ih e
Hil e bei de En zi e ung dieses äuße s schwie ig zu lesenden Manusk ip s.
160 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
diesen im Folgenden einmal genaue nachgehen. Aus dem Be ich geh he o , dass die
gesam e Missionsniede lassung aus 4 sepa a en Gebäuden bes and: (siehe Abb. 1)
1. dem g oßen Missionshaus, das on G und au neu gebau wu de,
2. dem kleine en Haus, einem al en Gebäude, das zunächs als a menische Schule, spä e
als D ucke ei genu z wu de, und
3. zwei Nebengebäuden, die zum g oßen Missionshaus gehö en.
22
Das g oße Missionshaus – die Vo de sei e dem Os en und die Rücksei e dem Wes en zu-
gewand – wa ein eins öckiges, solide gebau es Gebäude mi je 14 Fens e n au de Vo -
de - und Rücksei e und d ei mi Fassadeno namen en e zie en Eingängen, die das Haus
du chschneiden und in ebenso ielen Ausgängen zum Ho enden (siehe Abb. 2, 3 und 4).
Das gesam e Gebäude ha e 14 Zimme , da un e zwei Küchen und zwei Vo a s äume, die
hinzukommen. Alle dings wu den 4 Zimme nu du ch B e e e schläge gescha en, sodass
die Anzahl de Zimme nach de en En e nung nu noch 10 be äg . Diese Räume wa en so
e eil , dass sich an den beiden Enden des Hauses jeweils d ei Räume mi eine Küche und
eine Vo a skamme ü je eine Familie be anden, und in de Mi e des Hauses lagen, au
beide Sei en des zen alen Eingangs e eil , ie Räume, on denen jede ein Fens e ha e.
Eine de Räume wa du ch eine Holz ü in zwei Häl en ge eil und ha e zwei Fens e ,
wäh end ein ande e , kleine e Raum nu ein Fens e besaß. Insgesam gab es 8 Zimme au
de Vo de sei e des Hauses, die wegen ih e Kühle ü den Somme geeigne wa en, und 6
au dem Ho , die im Win e angenehme zu bewohnen wa en.
Sowohl die Außen- als auch die Innenwände bes anden aus geb ochenen S einen, die
mi Kalk au gemaue und on außen gu e kleide wa en, und die Fens e wa en auße -
dem mi Gips und Asche einge ahm . Die Fens e selbs ha en die übliche G öße, bes an-
den abe jeweils nu aus zwei Flügeln mi je d ei Scheiben. Jedes Zimme , mi Ausnahme
de ie zen al gelegenen Zimme , ha e einen O en und alle wa en mi einem gemein-
samen Dach übe zogen.23 Die Decke des Hauses bes and aus que e leg en Balken mi
B e e n da au , die mi Spänen und 1 Fuß E de bedeck wa en. Das Dach wa mi Schin-
deln gedeck . De Dachboden wu de nu zu Au bewah ung al e Gegens ände und zum
T ocknen on Wäsche genu z .
Das kleine e Haus mi einem E dgeschoss und einem da au gebau en zwei en S ockwe k,
das o zdem nied ige wa als das g oße Haus und dessen Fassade nach No den zeig e,
ha e in de Mi e zwei Eingänge, einen un e en und einen obe en (siehe Abb. 5 und 6).
De
le z e e wa on außen übe zwei T eppen zugänglich, die an de Hausmaue neben dem
un e en Eingang hinau s iegen und in einem Vo bau o de obe en Tü ende en, wäh end
de Vo bau selbs e zie wa und eine Fassade ha e. Nu das obe e S ockwe k wa zum
22 Vgl. a.a.O., 1.
23 Vgl. a.a.O.
Manoukian: Die E ich ung des Basle Missionshauses in Schuschi | 161
Wohnen einge ich e , wäh end das un e e S ockwe k, wo das Haus am ie s en im Boden
lag, einen Kelle , eine Speisekamme , eine Küche, zwei kleine e Zimme und das Zimme
ü den Diens bo en, sowie einen Raum ü alle A en on Waschge ä en usw. um ass e.
In de Länge ha e das Haus im Obe geschoss ach Fens e , in de Tie e nu eines. Die ach
Fens e leuch e en jeweils zu zweien ie Räume aus. Dieses Haus wa eben alls massi ge-
bau , abe die Wände wa en iel schwäche als die des g oßen Hauses; es ha e eben alls ein
Schindeldach (siehe Abb. 7 und 8).
De Fußboden im E dgeschoss bes and aus E de, und de im Obe s ock aus schlech en
B e e n, wodu ch die Räume im Win e seh kal und unhygienisch wa en; die Decke wa
ein so genann e Lehmboden, d. h. die que e leg en Balken sind du ch Lehmwickel (ode
Welle hölze ), das sind mi S ohlehm umwickel e Holzs öcke (sogenann e S aken), mi ein-
ande e bunden. Das Ganze wu de mi eine Schich aus S oh und Lehm bedeck , un en
e gips und oben mi E de bedeck . Das Wohnen in diesem Haus, dessen Fens e bis au
ein nach Os en ge ich e es alle nach No den schauen, wa ziemlich unangenehm, weil man
nie di ek es Sonnenlich e hiel . Man hä e das P oblem du ch einen Du chb uch an de
Südsei e beheben können, abe die schwache Maue und ande e da aus esul ie ende Un-
zulänglichkei en ließen dies nich zu. Auch dieses Haus wa an de Außen assade mi Kalk
und Sand e kleide , abe man ha hie iel wenige So g al wal en lassen als bei dem g ö-
ße en Haus. Die Tü en des obe en und des un e en Geschosses wa en spä e mi Schlösse n
e sehen, wäh end sie o he nu mi Holzg i en on jede mann zu ö nen gewesen wa en.
Was die beiden Nebengebäude des g oßen Hauses be i , so is das g öße e als zwei-
lügeliges Gebäude zu be ach en, nich eins öckig, abe auch nich so hoch wie ein zwei-
geschossiges Gebäude, mi einem Vo sp ung in de Mi e (siehe Abb. 9). Von Süden aus
gesehen be and sich de S all mi Pla z ü 6-7 P e de im Sei en lügel des eigen lichen
Gebäudes, das pa allel zum g oßen Haus e lie . Am nö dlichen Ende schloss de Haup -
lügel mi zwei zusä zlichen Räumen an, on denen eine ühe als Abs ell aum und de
ande e als Wohn aum genu z wo den wa . De eine Raum dien e gewöhnlich zu Lage-
ung des S ohs, das ü die Fü e ung de P e de benö ig wu de, wäh end im ande en
Holz, al e Kis en usw. gelage wu den. Dieses Gebäude wa eben alls aus S ein gebau
und ha e ein Dach aus Schindeln.24
Das zwei e Gebäude, iel kleine als das o he besch iebene, en hiel nu einen Kelle
und zwei kleine e Kamme n, die abe wegen de hohen Feuch igkei nich bewohnba
wa en. Das B ennholz wu de in de Scheune gelage . Auch dieses Gebäude wa aus Back-
s ein e ich e und mi Schindeln gedeck .
Zu den Gä en, die die Gebäude umgaben, is Folgendes zu sagen: Wenn meis nu die
Rede on einem Ga en is , so is anzume ken, dass es auße einem g oßen Ga en, de
o dem Haup gebäude lag, noch einige kleine e Gä en gab, die abe nich on Bedeu ung
wa en. So be and sich und um das gesam e Hin e haus, ode , wie es zu o genann wu -
24 Vgl. a.a.O., 2–3.

162 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
de, das g öße e Nebengebäude, ein S ei en Land, de zwa genu z we den konn e, abe
mangels Sonne nu wenig e schlossen wa , abgesehen on eine e was o enen Fläche. Ein
wei e e kleine Ga en be and sich obe halb des kleine en Hauses, wu de abe , wie ein
ande e kleine Ga en in de Nähe des g oßen Hauses, nu ü Obs und auch ü kleine Blu-
menbee e genu z . De eigen liche Ga en wu de mi meh e en Te assen am Hang angeleg .
Diese Ga en wu de o wiegend genu z , um gu es Obs – Äp el, Bi nen, Saue ki schen, P i -
siche und Ap ikosen – zu e n en, abe die Bäume wuchsen nich gu , zum Teil weil es zu kal und
de Boden zu ocken wa . Es wu den meh e e B unnen geg aben, um den Ga en im Somme zu
bewässe n, wenn es sel en egne e. Das o handene Wasse e wies sich alle dings als nich gu
geeigne ü diesen Zweck, da es zu ha , nämlich s a k mi Salz e se z wa . Üb igens konn e
de Ga en, wenn e in gu em Zus and gehal en wu de, zwei Familien mi dem üblichen Gemüse
ech gu e näh en, ausgenommen Ka o eln und Kohl. Das gesam e Gelände de Siedlung wa
on einem Zaun mi einem g öße en To umgeben, du ch das man om Ma k di ek zum g oßen
Haus gelang e. Ein kleine es To bo einen Ausgang au de gegenübe liegenden Sei e.25
Die de aillie e Besch eibung des Neubaus lau e im O iginal olgende maßen:
»Dieses ganze Gebäude is 180 Fuss lang, und 31 ½ Fuss b ei , die Wände zu 1 ½ Fuss, und
die Riegelwände im Gebäude zu ½ Fuss ge echne ; olglich bleiben ü jedes Lokal (scil.
Zimme ) in de B ei e noch 14 Fuss. Das Mass des Lokals on de Länge des Gebäudes is
nu selbs e s ändlich, und is auch deu lich au dem Plan e me k . Die Ko ido e sind
6 Fuss im Lich ; wenn eine T eppe zum Kelle üh , nimm sie 3 Fuss ein, d.h. die Häl e
des Ko ido s. Die beiden T eppen in den Nebengebäuden sind kla und an ih em ich igen
Pla z; eine üh on o ne zu Mi e hinau ; bei de T eppe im mi le en Gebäude is je-
doch zu beach en, dass sie on hin en zu Mi e hinau üh . Am Ende des Ganges wi d ein
Raum on du chschni lich 3 Fuss ei gelassen, on dem aus nu die T eppe beginn ; au
diese Weise üh en alle T eppen zu Mi e des Bodens. Un e diese le z en T eppe im mi -
le en Ko ido be inde sich eine Tü , die in ein Zimme üh ; diese wi d schon ih en Pla z
inden, man muss sie nu beach en. Schliesslich gib es am Ende jedes Ko ido s auch ein
Gemach zum no dü igen Geb auch, wie die Backö en in den Küchen an de Aussensei e
des Hauses angeb ach . Dies be i den G und iss.
Die Höhe des Hauses is ku z wie olg : Vom Boden we den 1 ½ Fuss e hoben, die am
Eingang genügend S u en bilden: au diesen 1 ½ Fuss lieg nun de Boden des Gebäudes.
1 ½ Fuss is nun de
Boden des Gebäudes; on diesen 1 ½ Fuss, ode om Boden, we den
nun 3 ½ Fuss bis zum Fens e loch ge echne ; das Loch selbs wi d 4 Fuss b ei und 5 Fuss
hoch. Von diesen 5 Fuss, ode om Fens e loch, echne man nun noch 1 ½ Fuss in de
Höhe bis zu Decke des Zimme s. Au diese Weise e eich de Raum eine Höhe on 10 Fuss.
Das Dach läss sich am leich es en au dieselbe Weise bauen, abe wie lache , wie schöne
und meh müssen die Kamine und die Feue s ellen in den Küchen, sowie die He de in den
25 Vgl. a.a.O., 3–4.
Manoukian: Die E ich ung des Basle Missionshauses in Schuschi | 163
Zimme n, e s nach Bequemlichkei an O und S elle gese z we den. Ich muss Sie nu
da an e inne n, dass auch de Wasse eime in den Küchen einen Pla z an de hin e en
Wand, in de Nähe des nächs en Ab lusses, e hal en muss, dami diese das Wasse aus
dem e s en au nehmen kann. De Res wi d sich on selbs e ledigen.«26
Die olgenden Illus a ionen s ammen on Hohenacke selbs und sind seinem be ei s e -
wähn en Be ich en nommen. Die beiden zu o e wähn en Häuse on Mi za Ali Bey und
Abi Same Bey wu den on G und au eno ie und die bau älligen Teile abge agen. De
Schu de Häuse wu de als Bauma e ial ü das neu zu e ich ende Haus e wende .27 Als
de A chi ek , bei dem es sich wah scheinlich um den im Kau e ag e wähn en Fähn ich
Go ba schewski28 handel e, das G unds ück abs eck e, bo en d ei Nachba n an, ih e Häuse
an die Basle Missiona e zu e kau en, was auch ohne Schwie igkei en geschah. Au g und
des schlech en Zus ands wu den zwei on ihnen olls ändig abge issen und nu das Haus
mi Ga en und B unnen wu de dem Missionsg unds ück angegliede .29
Fü die Baua bei en wu den el Mau e aus Helenendo bei Gan zak (heu e Ganja) ein-
geladen. Da übe hinaus wu den a menische Handwe ke einges ell : ein Zimme mann,
Mau e , Sch eine , Glase und ein Schlosse . Die üb igen 90 Tagelöhne , die Wasse , Holz,
S eine und ande es Bauma e ial anspo ie en, wa en eben alls A menie und Ta a en, die
on einem Deu schen aus dem benachba en Helenendo beau sich ig wu den.30
Wäh end des Baus des g ossen Missionshauses konn en wede Za emba noch Hohenacke
die Emp ehlung des Obe be ehlshabe s und Gene als, Fü s Ma a ow, ablehnen, einige Säulen
und Gewölbe an den Haup eingängen und einige O namen e im Gebäude selbs hinzuzu ü-
gen.31 In ih en Mi eilungen nach Basel muss en sich beide da ü ech e igen und beg ün-
den, wa um beim Au bau un o he gesehene und zusä zliche Kos en e u sach wo den sind.
Jeden alls gab es in gewissen pie is ischen K eisen in Basel be ei s K i ik an den Missiona en
in Schuschi, weil sie die G enzen de Bescheidenhei übe sch i en hä en und diese palas a -
ige Anlage nich dem Geis de wah en Mission und de ch is lichen A mu en sp äche. Die
inanzielle Un e s ü zung de Basle Mission sei aus Liebesgaben zusammengekommen, und
diese dü en om mo alischen S andpunk aus nich unnö ig ausgegeben we den.32
De Kau de be ei s e wähn en Häuse on Mi za Ali Bey und Abi Same Bey kos e e die
Basle Mission 3180 ussische Silbe ubel, was 1060 eu opäischen Duka en en sp ach und
ü die damaligen Einkau s e häl nisse äuße s güns ig wa .33 Hinzu kamen jedoch Ausga-
26 Vgl. a.a.O., 4–5.
27 Vgl. a.a.O., 5.
28 Siehe Beylage (sic!) II, a.a.O.
29 Vgl. a.a.O., 6.
30 Vgl. a.a.O., 7.
31 Vgl. a.a.O., 8.
32 Vgl. Basle Mission (1826), 502; Waldbu ge (1984), 66.
33 Vgl. Hohenacke (1826), 3, 11.
164 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
ben ü Baukos en, Ma e ial- und A bei slöhne usw., die zusammen mi dem Kau p eis 5177
Silbe ubel und 55 Kopeken e gaben, was ca. 1726 Duka en en sp ach.
Dennoch konn e die Missionsa bei o e s ungehinde o gese z we den. Ha e Za em-
ba an angs nu eine ela i kleine Schule ü den Russischun e ich in dem al en und be-
scheidenen Missionshaus e ö ne , so wu de nun am 29. Janua 1825 eine neue a menische
Schule eingeweih .
»Mi eine kleinen Anzahl on A menie n, die bei de Feie lichkei eilnehmend
beiwohn en, wa en an diesem Tage auch einige deu sche F eunde on Helenendo
in Schuschi einge o en, um diese s ille Feie mi ih en Gebe en zu un e s ü zen«.34
Zunächs muss e Hohenacke die Lei ung de Schule übe nehmen, bis Haas, on Be u
Schulmeis e aus Wü embe g, de zu o mi Di ich an de Laza ian-Akademie in Moskau
A menisch s udie ha e, nun den Sp achun e ich in Schuschi selbs übe nehmen konn e.
Im Jah 1829 zähl e diese Mus e schule 40 Schüle , die Haas bald au bis zu 100 Schüle s ei-
ge n konn e.35 In e essan e weise wu den die Ein ich ungen de Missiona e on de einhei-
mischen Be ölke ung »Lēmsi [= neme si] ne « (Häuse de Deu schen) und »Lēmsin školә«
[= schola] (Schule de Deu schen) genann .36 Die Schule s and zwa ü alle o en, be o -
zug wu den alle dings die Kinde aus ä me en Ve häl nissen.37 Die Basle Missiona e scheu-
en auch nich da o zu ück, einen de damals bekann en Mönchsp ies e de a menischen
Ki che, den Va dape Boghos Gha a agh si, als A menischleh e anzus ellen.38 Neben diese
Schule gab es auch ein In e na , sozusagen eine Leh e bildungsschule mi 6 e wachsenen
Schüle n, on denen einige selbs a menische Schulen in A zach e ö ne en und lei e en.39
Ab 1828 konn e die D ucke ei in Be ieb genommen we den.40 Die e s en Büche wu den
on einem jungen Tsche kessen, Johannes Abe k ombie, ged uck , de on den scho i-
schen Missiona en in Ka as aus de Skla e ei eigekau und in As achan zum D ucke
ausgebilde wo den wa .41 Da die Nach age nach ged uck en Büche n in Schuschi s ieg –
auch ela i kleine Leh büche ü komplexe e We ke wie die E angelien ode das gesam e
Neue Tes amen soll en in eine Au lage on e wa 2.000 ode meh Exempla en ged uck
we den – wu de ein neue Facha bei e aus Basel ange o de , sodass ab Ap il 1830 Johann
Ch is ian F ied ich Jud in de D ucke ei ä ig wa .42
34 Vgl. Basle Mission (1825a), 407; Schla e (1916), 101.
35 Schla e (1916), 101–102.
36 Siehe L
ēō
(1914), 87.
37 Schla e (1916), 101.
38 L
ēō
(1914), 94.
39 A.a.O., 90; Schla e (1916), 101–102.
40 Vgl. Basle Mission (1829), 376.
41 Vgl. Basle Mission (1828), 420 .
42 Gaze (2012), 27; Schla e (1916), 102 .
Manoukian: Die E ich ung des Basle Missionshauses in Schuschi | 165
Zu Beginn wa en alle Bedingungen ü die Missionie ung de Heiden, Ta a en und Juden
im Kaukasus und den ang enzenden Gebie en zwischen Schwa zem und Kaspischem Mee
sowohl poli isch als auch gesellscha lich seh güns ig. Auch die Wahl on Schuschi als
Missionszen um wa seh ich ig, um nich nu die Muslim-Ta a en im Kaukasus, sonde n
on hie aus auch die Nachba lände in No dpe sien und in de Os ü kei zu missionie en.
Die Basle Missiona e wu den on den A menie n seh he zlich au genommen und un e -
hiel en gu e Beziehungen zu a menischen Ki chen e e e n, insbesonde e zu E zbischo
Ne ses Ash a ake si, dem Obe haup de a menischen Diözesen in Geo gien und Bessa a-
bien, sowie zum Ka holikos on Gan zasa , Sa gis II Gan zasa e si (1810–1828), und seinem
Nach olge Me opoli Bagh asa Jalalian.43
Diese zunächs ü die Mission eundliche Si ua ion e schlech e e sich jedoch, als Za
Alexande I. 1825 s a b und Nikolaus I. in S . Pe e sbu g au dem ussischen Th on olg e,
de den im Reich ä igen ausländischen P edige n aus poli ischen G ünden nich wohlge-
sonnen wa .44 Da übe hinaus wu den die Bedingungen schwie ige in Bezug au die gu en
Beziehungen zu a menischen Ki chen üh ung, und allmählich en s and soga eine gewisse
Feindseligkei , die umso s ä ke wu de, je meh die B üde bei de a menischen Be ölke-
ung Anklang anden. De Kle us ü ch e e um seinen Ein luss, seine Mach und Au o i ä ,
o allem da die P ies e sich s ä ke ü das Wo des E angeliums in e essie en.45 Die Ve -
suchung ü die Basle Missiona e wa g oß, die A menie abzuweisen, wenn sie sich zum
e angelischen Glauben bekeh en woll en. Un e emde He scha und un e den damals
schwie igen Lebensbedingungen im Kaukasus e kann en iele das Lich eine neuen Kul u
und des Wissens du ch die Basle Missiona e, um ih en Glaubensdu s zu s illen und ih
Rech au Bildung bei den Missiona en zu suchen.46 So en s and die a menisch-e angelische
Gemeinde in Shamachi, was sich schließlich als e hängnis oll ü die Basle Mission im
Kaukasus e weisen soll e.47
De neue Ka holikos Ho hannes VIII. Ka be si scheu e nich da o zu ück, den ussischen
Behö den die Basle Missiona e als P osely en und ih e Tä igkei in Schuschi als P osely is-
mus anzuklagen.48 Angesich s diese Si ua ion muss e das Basle Missionskomi ee 1833 da-
au bes ehen, dass jegliche Missionsa bei un e den A menie n einges ell wu de, und es
e mu ig e die Missiona e in Schuschi mi wiede hol en Anweisungen, ih e Tä igkei nu au
die Nich ch is en in den a a ischen, ü kischen und pe sischen Gebie en zu konzen ie en.49
T o z alle Vo sich smaßnahmen a am 23. Augus 1835 ein Ukas (kaise liche E lass) aus
Pe e sbu g in Schuschi ein, de o an jegliche Missions ä igkei de Basle Missiona e un e -
43 Basle Mission (1825a), 508–509; Manoukian (2021), 93–94.
44 Manoukian (2021), 71.
45 Manoukian (2021), 67.
46 L
ēō
(1914), 88–90.
47 Waldbu ge (1984), 90; Schla e (1916), 105.
48 A.a.O., 88–90; Manoukian (2021), 77.
49 Schla e (1916), 104.
172 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Abb. 7: Fassade des neuen Hauses. © Fo o on Abel H. Manoukian, Basel - Juni 2022 / Նկ. 7 - Վերանորոգուած շէնքին
ճակատային յատակագիծը։ © Լուսանկարը՝ Աբէլ Հ. Մանուկեանի, Պազել - Յունիս 2022
։
Abb. 8: Fassade des al en Hauses. © Fo o on Abel H. Manoukian, Basel - Juni 2022 / Նկ. 8 - Վերանորոգումէ առաջ՝
շէնքին հին տեսքը։ © Լուսանկարը՝ Աբէլ Հ. Մանուկեանի, Պազել - Յո
ւնիս 2022։

Manoukian: Die E ich ung des Basle Missionshauses in Schuschi | 173
Abb. 9: Plan zu einem Ökonomie-Gebäude ü B . Augus Di ich und seine Ehe au. © Fo o on Abel H. Manouki-
an, Basel - Juni 2022 / Նկ. 9 - Յարակից շէնքի մը յատակագիծը, որ հետագային կառուցուեցաւ Աուկուստ
Տիթրիխին եւ իր կնոջ բնակութեան համար։ © Լուսանկարը՝ Աբէլ Հ. Մանուկեանի, Պազել - Յունիս 2022:
174 |
Աբէլ Հ. Մանուկեան
Պազելի Աւետարանական Քարոզչական
Ընկերութեան տան կառուցումը Շուշիի մէջ.
Յուսալի առաքելութեան մը վախճանը
1821 թ., Պազելի Աւետարանական Քարոզչական Ընկերութիւնը կ’որոշէ երկու
քարոզիչ եղբայրներ ուղարկել Կովկաս՝ Սեւ եւ Կասպից ծովերու միջեւ գտնուող
տարածաշրջաններ, տեղի հեթանոսները, մահմետականներն ու հրեաները
դարձի բերելու նպատակով։1 Նոյն թուականի յունիսին փիլ. գիտ. դոկտ. կոմս
Ֆելիսիան Մարթին Զարեմպա-Կալինովսկին, որ նախապէս արտաքին գործերու
նախարարութեան դիւանագէտի պաշտօն վարած էր Սանկտ-Պետերբուրգի մէջ,
ապա Սաքսոնիայէն Աուկուստ Հայնրիխ Տիթրիխը, որ մասնագիտութեամբ ուսուցիչ
էր, վերոնշեալ առաքելութեան համար կ’ուղարկուին կովկասեան տարածաշրջան։2
Անոնք 1822 թ. ձմռան ընդունելութեան կ’արժանանան Աղեքսանդր Ա.-ին կողմէ, որմէ
ոչ միայն կը ստանան Անդրկովկասի հեթանոս եւ մահմետական ցեղախումբերուն մէջ
Աստուծոյ խօսքը տարածելու, այլ նաեւ այս նպատակին համար դպրոցներ բանալու
եւ տպարան հիմնելու իրաւունք։3
Անոնք գրեթէ տարի մը Աստրախանի մէջ սկովտիացի միսիոնարներուն քով
մնալով՝ կը սորվին հայերէն, պարսկերէն եւ թրքերէն լեզուները, ապա 1823 թ.
գարնան կ’անցնին Կովկասեան լեռները եւ Թիֆլիսով կու գան հարաւկովկասեան
գերմանացի ներգաղթողներուն4 աւանները։ Սակայն ինչքան ալ կարեւոր ըլլար այդ
1 Տե՛ս Schla e , Geschich e de Basle Mission, 93–119; Eh e , Die An änge de Basle Mission in Russland; Ka e eld,
Felician on Za emba, 30–39; Manoukian, Zeugen de Menschlichkei , 119–120։
2 Նոյնը։
3 Տե՛ս Basle Mission,Magazin ü die neues e Geschich e (1822), 447–448; Ka e eld, Felician on Za emba,60; Pa-
gel, Lich im Os en, 10–14; Gaze , S udien zum ki chlichen Schulwesen, 78; Լէօ, Պատմութիւն Ղարաբաղի hայոց
թեմական հոգեւոր դպրոցի, 87; Օրմանեան, Ազգապատում, 3724; Կարապետյան, Շուշի Բերդաքաղաքը, 146։
4
ԺԹ դարու առաջին քառորդին՝ 1817 թ. սկսեալ, մասնաւորաբար Գերմանիոյ Վիւրթեմպերկ (Wü embe g)
նահանգէն կամ Շուապիայէն (Schwaben) կրօնական համոզումներէ մղուած արտագաղթողներ, այլ խօսքով՝
գաղութարարներ, հաստատուած էին այդ շրջաններուն մէջ։ Անոնք այնտեղ հետզհետէ հիմնած էին Alexande -
do , Alexande hil , Annen eld, Neu-Ti lis, Waldheim, Blumen hal, Ka ha inen eld, T aubenbe g, Eigen eld, Geo gs eld,
Helenendo , Pe e sdo , Ma ien eld եւ F euden hal անուններով բնակավայրերը։ Այս մասին տե՛ս G oss, Missiona e
und Kolonis en; Haigis/Hummel, Schwäbische Spu en im Kaukasus; Gaze , S udien zum ki chlichen Schulwesen, 7; Pa-
gel, Lich im Os en, 14-16; Կարապետյան, Շուշի Բերդաքաղաքը, 146; Manoukian, Zeugen de Menschlichkei , 121–122:
Մանուկեան, Պազելի Աւետարանական Քարոզչական Ընկերութեան տան կառուցումը
| 175
գաղութներուն հոգեւոր խնամքը, այնուամենայնիւ անոնք կը նախընտրեն նուիրուիլ
իրենց իսկական կոչումին եւ շարունակել իրենց ճամբան՝ կովկասեան հեթանոս եւ
մահմետական ժողովուրդներն ու ցեղախումբերը դարձի բերելու համար։ Իրենց
ճանապարհին՝ Լեռնային Արցախի մէջ ծանօթանալով Շուշի բերդաքաղաքին
ունեցած աշխարհագրական կարեւոր դիրքին, Զարեմպա եւ Տիթրիխ կ’որոշեն
միսիոնարական առաքելութեան կեդրոն դարձնել ուղղակի Շուշին՝ նկատելով,
որ այդտեղէն շատ աւելի մատչելի պիտի ըլլայ գործունէութիւն ծաւալելու ոչ
միայն անդրկովկասեան տարածաշրջաններուն մէջ, այլեւ Պարսկաստանի եւ Օսմ.
կայսրութեան արեւելեան շրջաններէն ներս։5
1824 թ. յունուարի սկիզբը, Զարեմպա եւ Տիթրիխ բնակութիւն կը հաստատեն
Շուշիի հայկական թաղամասին մէջ, ուր կը գնեն փոքրիկ տուն մը՝ իբրեւ
քարոզչական ժամանակաւոր կեդրոն։6 Շուշիի հայերէն ջերմ ընդունելութիւն
գտնելով՝ Զարեմպա կը քաջալերուի հիմնելու ռուսերէն լեզուի դպրոց մը։ Յանձին
շուշեցի տարեց սարկաւագի մը՝ Գրիգոր Եթոմեյեանի որդւոյն Ղեւոնդի, որ նոյնպէս
ձեռնադրուած սարկաւագ մըն էր եւ իր ուսումը ստացած էր ժամանակի նշանաւոր
վարդապետներէն Յովսէփ Արցախեցիին7 քով, Զարեմպա հայկական դպրոց մը
հիմնելու իր ապագայ ծրագրին համար կը գտնէ այն խոստմնալից երիտասարդը,
որուն կարելի պիտի ըլլար վստահիլ իր կազմակերպչական աշխատանքներուն մէկ
մասը։8
Տակաւին այդ դպրոցի շինարարութիւնը չսկսած, Տիթրիխ՝ Պազելի
Աւետարանական Քարոզչական Ընկերութեան թելադրութեամբ 1824 թ. կը
վերադառնայ Պազել,9 եւ իրեն փոխարէն կը նշանակուի այլ միսիոնար մը՝
զուիցերիացի Ֆրիտրիխ Հոհենաքերը, որ Քարրասէն (ներկայիս՝ Ինոսեմեցւօ)
Շուշի կը փութայ Զարեմպայի սկսած քարոզչական գործունէութեան սատարելու
համար։10
Պազելի մէջ Տիթրիխի հաղորդած տեղեկութիւնները մեծ յոյսերով կը ներշընչեն
Աւետարանական Քարոզչական Ընկերութեան ղեկավարութիւնը՝ Անդրկովկասի մէջ
լիարժէք յաջողութիւններու հասնելու հեռանկարով։ Ան իսկոյն կ’որոշէ լրացուցիչ
ուժեր ուղարկել Կովկաս, մինչ բարեպաշտ զոյգ մը Քարոզչական Ընկերութեան
կը նուիրէ 4.000 ֆունտ ստերլինգ, ձեռնարկուած առաքելութեան նիւթապէս
օժանդակելու՝ արեւելեան եւ հայկական սուրբ գրոց վերաբերեալ գրականութիւն
5 Տե՛ս Pagel, Lich im Os en, 16–17; Gaze , S udien zum ki chlichen Schulwesen, 9; Ka e eld, Felician on Za emba, 71–80;
Manoukian, Zeugen de Menschlichkei , 122։
6 Տե՛ս Basle Mission, Schuschi. A bei de deu schen Missiona ien dasselbs , 505; Ka e eld, Felician on Za emba, 77;
Gaze , S udien zum ki chlichen Schulwesen, 11; Manoukian, Zeugen de Menschlichkei , 122։
7 Տե՛ս Basle Mission, Schuschi. A bei de deu schen Missiona ien dasselbs , 509; Յովսէփ Արցախեցիին մասին նաեւ՝
Լէօ, Պատմութիւն Ղարաբաղի hայոց թեմական հոգեւոր դպրոցի, 884-87։
8 Տե՛ս Basle Mission, Schuschi. A bei de deu schen Missiona ien dasselbs , 403, 505։
9 Տե՛ս Basle Mission, Die Missions e suche unse e e angelischen Missionsgesellscha , 385.
10 Նոյնը։
176 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
հրատարակելու նպատակով:11 Երբ Կարլ Գոթթլիպ Փֆանտեր եւ Գոթթլիպ Վէօր
իսկոյն դէպի Շուշի կը մեկնին, անոնց հետ Տիթրիխ եւ Քրիստոֆ Հաաս դէպի Մոսկուա
կ’ուղեւորուին՝ Մոսկուայի Լազարեան ճեմարանին մէջ գրաբար եւ աշխարհաբար
հայերէն սորվելու առաջադրանքով։12 Այդ ընթացքին միսիոնար Հոհենաքեր Շուշի
կը ժամանէ 23 մայիս 1824 թ.։13
Նախապայմանները խիստ նպաստաւոր էին Լռնային Ղարաբաղի Շուշի
բերդաքաղաքը վերածելու Անդրկովկասի եւ հարեւան իսլամական երկիրներու
առաքելութեան համար գլխաւոր կեդրոնի մը։ Այնուամենայնիւ, Շուշիի մէջ
հաստատուած միսիոնարներու սկզբնական փոքր հաստատութիւնը շուտով
անհամապատասխան կը նկատուի քարոզչական գործունէութիւն ծաւալելու այն
ծրագրերուն համար, որոնք կը նախատեսուէին ապագայի հեռանկարով. ուստի
անհրաժեշտ եղաւ քաղաքի յարմար վայրերէն մէկուն մէջ գտնել աւելի մեծ տարածք
մը՝ այս ուղղութեամբ բոլոր կարիքներուն լուծումներ գտնելու պահանջով:14
Ահաւասիկ, ճիշդ այդ ժամանակ էր, երբ Շուշիի գլխաւոր նահանգապետը
չափազանց գրաւիչ առաջարկով մը կը մօտենայ բողոքական քարոզիչներուն.
վաճառքի դրուած էին Շուշի քաղաքի կեդրոնական մասին մէջ, հայկական եւ
թաթար-մահմետական թաղամասերու սահմանին, շուկային մօտ գտնուող
նախապէս Միրզա Ալի եւ Ապի Սամիթ պէյերուն պատկանող լքուած ու կիսավեր
մնացած ապարանքները։ Անոնք 1804-1813 թթ. ռուս-պարսկական պատերազմին
ժամանակ փախուստի դիմելով Պարսկաստան ապաստանած էին, մինչդեռ իրենց
ապարանքը ռազմական աւար նկատուած էր ռուսական բանակին կողմէ՝ զանոնք
յատկացնելով արքունի գանձարանին։15 Ժամանակին այդ տարածքը «Case n»16
(զօրակայան) կոչուած է, որ ենթադրել կու տայ, թէ այնտեղ պարսկական կայազօր
մը գտնուած է՝ տարածաշրջանին մէջ պարսից ռազմական վերահսկողութիւնը
ապահովելու համար։ Հայ գրականութիւնը յաւելեալ տեղեկութիւններ կը հաղորդէ
այդ կալուածներու ճշգրիտ վայրին վերաբերեալ՝ նշելով, որ անոնք կը գտնուէին տեղի
հայերուն կողմէ «Տապաղներու (կաշեգործ) ձոր» կոչուած շրջանին մէջ:17 Սակայն
այժմ անոնք վաճառքի դրուած էին ռուսական բանակի գլխաւոր հրամանատար
Ալեքսէյ Պետրովիչ Երմոլովի մասնաւոր հրամանագրով:18
Մենք պիտի չկարենայինք այս կալուածի մասին կարեւոր մանրամասնութիւններ
իմանալ, եթէ զուիցերիացի քարոզիչ եղբայրներէն Հոհենաքեր, 10 փետրուար 1826 թ.,
չներկայացնէր ծաւալուն տեղեկագիր մը Պազելի Աւետարանական Քարոզչական
11 Անդ, 411–412։
12 Անդ, 414–415։
13 Անդ, 385։
14 Տե՛ս Basle Mission, Magazin ü die neues e Geschich e (1826), 501:
15 Անդ, 501–502; տե՛ս նաեւ՝ Hohenacke , Be ich übe den Bau des neuen Missions-Hauses zu Schuschi, N . 3, 6։
16 Տե՛ս Waldbu ge , Missiona e und Moslems, 66:
17 Տե՛ս Լէօ, Պատմութիւն Ղարաբաղի hայոց թեմական հոգեւոր դպրոցի, 87։
18 Տե՛ս Hohenacke , Be ich übe den Bau des neuen Missions-Hauses zu Schuschi, N . 3, 3:
Մանուկեան, Պազելի Աւետարանական Քարոզչական Ընկերութեան տան կառուցումը
| 177
Ընկերութեան տնօրէնութեան՝ «Զեկոյց 1825 թ. Շուշիի մէջ միսիոնարական
տան կառուցման վերաբերեալ»19 խորագրով։ Ըստ երեւոյթին, Հոհենաքեր իր
սոյն տեղեկագիրը պատրաստած է միսիոնարական տան շինարարական
աշխատանքներուն գրեթէ մեծ մասի աւարտին։20 Դժբախտաբար սոյն ձեռագիրը
այլ փաստաթուղթերու հետ միացուելով կոշտ կազմով ամփոփուած է հատորի
մը մէջ, որուն համար ալ ձեռագրին սիւնակները դարձած են գրեթէ անընթեռնելի։
Ուստի, յաճախ ստիպուած էինք բովանդակութենէն եզրակացնելու, թէ ինչի՞ մասին
կրնային ըլլալ անընթեռնելի դարձած բառերը։ Այսպէս, զեկոյցէն յստակ կը դառնայ,
որ ամբողջ միսիոնարական հաստատութիւնը բաղկացած էր 4 առանձին շէնքերէ.
(տե՛ս նկար 1)
1. Քարոզչական առաքելութեան գլխաւոր շէնքը, որ ամբողջութեամբ
վերակառուցուած շինարարութիւն մըն է,
2. Համեմատաբար աւելի փոքր տուն մը, որ հին շինութիւն մըն էր, որ
վերանորոգուելով՝ սկիզբը նկատի կ’առնուի օգտագործելու համար իբրեւ
հայկական դպրոց, ապա անոր կը կցուի տպարանի մասնաբաժինը, նաեւ
3. Տնտեսական եւս երկու շինութիւններ, որոնք պատկանած են միսիոնարական
տան գլխաւոր շէնքին:
21
Շուշիի Աւետարանական Քարոզչական առաքելութեան գլխաւոր շէնքը՝ առջեւը դէպի
արեւելք եւ ետեւի կողմը դէպի արեւմուտք, միայարկ, ամուր կառուցուած շէնք մըն էր՝
իւրաքանչիւրը 14 պատուհանով առջեւի եւ ետեւի մասերը, նաեւ երեք մուտքերով,
որոնք զարդարուած էին ճակատային զարդանախշերով, որոնք կը հատէին տունը
եւ հաւասար թիւով կ’աւարտէին դէպի բակը առաջնորդող նոյնքան ելքերով (տե՛ս
նկար 2, 3 եւ 4)։ Ամբողջ շէնքը ունէր 14 սենեակ, ընդսմին՝ երկու խոհանոց եւ երկու
մառան։ Սակայն 4 սենեակ ստեղծուած էր փայտեայ փոխադրական պատերով,
այնպէս որ զանոնք հեռացնելէ ետք սենեակներուն թիւը կը վերածուէր ընդամէնը
10-ի։ Այս սենեակները այնպէս բաշխուած էին, որ տան իւրաքանչիւր ծայրամասը
ապահովուած էր երեք սենեակներով՝ ամէն մէկ ընտանիքի համար նախատեսուած
խոհանոցով ու մառանով մը, իսկ տան մէջտեղը՝ կեդրոնական մուտքի երկու
կողմերը կային եւս չորս սենեակներ, որոնք բոլորն ալ ունէին համապատասխան
պատուհաններ։
19 Basle Mission, Magazin ü die neues e Geschich e (1826), 501; Hohenacke , Be ich übe den Bau des neuen Missions-
Hauses zu Schuschi, N . 3, 6։
20 Այս զեկոյցին 16 էջերէ բաղկացած ձեռագիրը պահպանուած է Զուիցերիոյ Աւետարանական Բարենորոգուած
Եկեղեցիներու միջազգային առաքելութեան Mission 21 անունով հաստատութեան արխիւին մէջ (թղթ. FC-2,2),
որուն պարտք կը զգամ յայտնելու իմ անկեղծ շնորհակալութիւնը՝ զայն ուսումնասիրելու նպատակով ինծի
տրամադրելուն համար։ Այստեղ ոչ-պակաս երախտապարտ եմ նաեւ դոկտ. Անահիտ Աւագեանին եւ Mission
21 հաստատութեան արխիւներու պատասխանատու Տիկին And ea Rhyen-ին, որոնք մեծապէս օգտակար
հանդիսացան այս չափազանց դժուարընթեռնելի ձեռագիրը վերծանելու հարցով։
21 Տե՛ս անդ, 1։

178 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Սենեակներէն մին կիսով չափ բաժնուած էր փայտէ դուռով մը եւ ունէր երկու
պատուհան, իսկ մէկ այլ՝ աւելի փոքր սենեակ մը՝ ունէր միայն մէկ պատուհան։ Բայց
ընդհանուր առմամբ տան ճակատային մասը կային 8 սենեակներ, որոնք իրենց
զովութեան պատճառով յարմար էին ամառուան համար, իսկ բակը կային եւս 6
սենեակներ, ուր բնակիլը աւելի հաճելի էր ձմեռ ժամանակ։
Թէ՛ արտաքին եւ թէ ներսի պատերը ջարդուած քարէ էին, կրաքարով հիւսուած եւ
լաւ երեսապատուած արտաքինով, իսկ պատուհանները նոյնպէս շրջանակուած էին
գաճով եւ մոխիրով։ Պատուհանները սովորական չափեր ունէին, բայց իւրաքանչիւրը
բաղկացած էր երկու թեւերէ, որոնցմէ ամէն մէկը կազմուած էր երեք ապակիով։
Իւրաքանչիւր սենեակ, չորս կեդրոնական սենեակներէն բացի, ունէր վառարան
եւ բոլորը ծածկուած էին ընդհանուր տանիքով մը:22 Այս տանիքը բաղկացած էր
գերաններէ, որոնք խաչաձեւ ամրացուած էին տախտակներով, ծածկուած փայտի
տաշեղներով եւ 1 ոտնաչափ հողով: Ձեղնայարկը կ’օգտագործուէր միայն հին իրեր
պահելու եւ լուացքը չորցնելու համար։
Շուշիի Աւետարանական Քարոզչական առաքելութեան երկրորդ մասնաշէնքը
համեմատաբար աւելի փոքր տուն մըն էր, որ բաղկացած էր երկու յարկէ (տե՛ս նկար
5 եւ 6)։ Սոյնը մեծ տունէն աւելի ցած էր եւ որուն ճակատը դէպի հիւսիս կը նայէր՝
ունենալով երկու մուտք մէջտեղը՝ ստորին եւ վերին։ Վերջինս հասանելի էր դուրսէն
երկու սանդուղներով, որոնք կը բարձրանային ստորին մուտքին մօտ գտնուող
տան պատով եւ կ’աւարտէին վերին դռան դիմաց գտնուող շքամուտքով մը. իսկ բուն
գաւիթը զարդարուած էր եւ ունէր ճակատ մը։ Բնակութեան համար կահաւորուած էր
միայն վերին յարկը, իսկ ներքեւի յարկը, ուր տունը գետնի ամենացած մասին մէջ կը
մխրճուէր, կը ներառէր նկուղ, մառան, խոհանոց, երկու փոքր սենեակ եւ ծառայողի
սենեակ, ինչպէս նաեւ սենեակ մը լուացքի վերաբերեալ ամէն տեսակ գործիքներու
համար եւ այլն: Տան վերի յարկը ունէր ութ պատուհան, իսկ վարինը՝ միայն մէկ։
Ութ պատուհաններէն իւրաքանչիւր զոյգը կը լուսաւորէր չորս սենեակ։ Այս տունը
նոյնպէս ամուր կառուցուած էր, բայց պատերը համեմատաբար աւելի թոյլ էին, քան
գլխաւոր շէնքին պատերը. տանիքը կաւարածածկ էր (տե՛ս նկար 7 եւ 8)։
Առաջին յարկին յատակը հողածածկ էր, իսկ վերի յարկը ծածկուած էր վատ
տախտակներով, որոնց պատճառով ձմեռ ժամանակ սենեակները շատ ցուրտ ու
վատառողջ էին։ Առաստաղը, այսպէս կոչուած, կաւէ յատակով մը ծածկուած էր,
լայնակի շարուած գերանները միմեանց հետ կապուած էին կաւային թաղանթներով
(կամ ծալքաւոր փայտով), այսինքն՝ փայտէ ձողիկներ՝ միահիւսուած ծղոտախառն
կաւով: Ուրեմն՝ ամբողջը ծածկուած էր ծղոտախառն կաւի շերտով, ներքեւը ծեփուած,
իսկ վերը հողով լեցուած։ Այս տունին մէջ ապրիլը, որուն պատուհանները բոլորը
դէպի հիւսիս կը նայէին, բացի այն մէկէն, որ դէպի արեւելք կը նայէր, բաւական տհաճ
էր, քանի որ արեւուն ճառագայթները անոնց մէջ բնաւ չէին ներթափանցեր։ Առկայ
անպատեհութիւնը կարելի էր լուծել, թերեւս հարաւային կողմէն բանալով լուսանցք
22 Նոյնը։
Մանուկեան, Պազելի Աւետարանական Քարոզչական Ընկերութեան տան կառուցումը
| 179
մը, սակայն պատին թուլութիւնը եւ յաւելեալ խոչընդոտներ թոյլ չեն տար այդ
քայլին դիմելու։ Այս տունը նոյնպէս դուրսէն պատուած էր կրաքարով եւ աւազով,
բայց այստեղ շատ աւելի քիչ խնամք դրուած էր, քան գլխաւոր շէնքին վրայ։ Վերի
եւ վարի յարկերուն դուռերուն վրայ կղպանքներ տեղադրուած են, մինչդեռ առաջ
անոնք միայն փայտէ բռնակներ ունէին, որոնք կրնար որեւէ մէկը բանալ:
Այն, ինչ կը վերաբերի միսիոնարական գլխաւոր շէնքին կից երկու կենցաղային
շէնքերուն, ապա աւելի մեծը պէտք է համարել երկթեւ, որ ոչ մէկ եւ ոչ ալ երկյարկանի
կարելի է կոչել, եւ որուն մէջտեղի մասը կը գտնուի ելուստ մը (տե՛ս նկար 9)։ Հարաւէն
տեսանելի է, որ 6-7 ձիու համար նախատեսուած ախոռը կը գտնուի գլխաւոր
շէնքի կողային թեւին կողմը, որ զուգահեռաբար կ’անցնի գլխաւոր տունին հետ։
Հիւսիսային ծայրը գլխաւոր թեւն էր՝ երկու լրացուցիչ սենեակներով, որոնցմէ մէկը
նախապէս օգտագործուած է իբրեւ պահեստ, իսկ միւսը՝ բնակելի տարածք։ Մէկ
սենեակը սովորաբար կ’օգտագործուի ձիերը կերակրելու նպատակով պահելու
անհրաժեշտ յարդը, իսկ միւսը՝ փայտ, հին սնտուկներ եւ այլն: Այս շէնքը նոյնպէս
քարաշէն է եւ ունի կաւարածածկ տանիք մը։23
Երկրորդ շէնքը, որ շատ աւելի փոքր էր, քան նախորդ նկարագրուածը, կը
պարունակէր միայն նկուղ մը եւ ունէր երկու աւելի փոքր խցիկներ, որոնք,
սակայն, բարձր խոնաւութեան պատճառով բնակութեան համար պիտանի չէին։
Վառելափայտը կը պահուէր գոմին մէջ։ Այս շէնքը նոյնպէս աղիւսէ կառուցուած էր
եւ ունէր կաւարածածկ տանիք մը։
Շէնքերը շրջապատող այգիներուն մասին կարելի է հետեւեալը ըսել. եթէ շատեր
կը խօսին միայն մէկ այգիի մասին, ապա պէտք է նշել, որ բացի մեծ այգիէն, որ կը
գտնուէր միսիոնարական տան գլխաւոր շէնքին դիմաց, կային նաեւ քանի մը փոքր
այգիներ, բայց անոնք մասնաւորաբար կարեւոր չէին։ Այսպէս, ետեւի տան շուրջբոլորը
կար հողատարածք մը, կամ ինչպէս առաջ կը կոչուէր, աւելի մեծ տնտեսական
շինութիւն մը, որ կարելի էր օգտագործել, բայց որովհետեւ հոն բաւարար արեւ
չկար՝ անուշադրութեան մատնուած էր: Ուրիշ փոքր այգի մըն ալ կը գտնուէր փոքր
տան վերի մասը, կ’օգտագործուէր միայն միրգերու, նաեւ փոքրիկ ծաղկանոցներու
համար: Փաստացի այգին ստեղծուած էր լանջին քանի մը դարատափերով: Բուն
այգին կը տարածուէր հողատարածքի լանջին եւ ունէր քանի մը բարձրաւանդակներ:
Այս այգին հիմնականօրէն կ’օգտագործուէր լաւ մրգեր քաղելու համար՝ խընձոր,
տանձ, թթու կեռաս, դեղձ եւ ծիրան, բայց ծառերը լաւ չէին աճեր, մասամբ այն
պատճառով, որ շատ ցուրտ էր, իսկ հողը՝ չափազանց չոր: Ամառը այգին ջրել
կարենալու համար քանի մը ջրհորներ փորած էին, երբ անձրեւ հազուադէպ կու
գար: Սակայն գոյութիւն ունեցող ջուրը պիտանի չէր այդ նպատակին համար,
քանի որ այդ չափազանց կոշտ էր ու աղի: Ի դէպ, այգին լաւ վիճակի մը մէջ պահելու
պարագային կարելի էր երկու ընտանիք բաւական լաւ կերակրել սովորական
բանջարեղէնով, բացի գետնախնձորէն ու կաղամբէն: Բնակավայրի ամբողջ
23 Տե՛ս անդ, 2–3։
180 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
տարածքը շրջափակուած էր մեծ դարպասով եւ ցանկապատով մը, որով շուկայէն
անմիջապէս կարելի էր հասնիլ Աւետարանական Քարոզչական առաքելութեան
գլխաւոր շէնքը։ Աւելի փոքր դարպաս մըն ալ ելքը կ’ապահովէր բնակավայրին
հակառակ կողմէն։24
Հոհենաքերի զեկոյցը Շուշիի միսիոնարական նորակառոյց շէնքի
չափերուն եւ յաւելեալ կառոյցներուն վերաբերեալ նաեւ կը հաղորդէ հետեւեալ
մանրամասնութիւնները.
«Ամբողջ շէնքը ունի 180 ոտնաչափ երկարութիւն եւ 31½ ոտնաչափ լայնութիւն,
պատերը կը հաշուարկուին՝ 1½ ոտնաչափ, իսկ շէնքին շրջանակուած պատերը՝
½ ոտնաչափ, հետեւաբար իւրաքանչիւր սենեակի համար կը մնայ 14 ոտնաչափ
լայնութիւն: Շէնքին երկարութեան չափը ինքնին հասկնալի է, ու յստակ նշուած
է նաեւ յատակագիծին վրայ։ Միջանցքները լոյսի տակ 6 ոտնաչափ են, իսկ
դէպի նկուղ տանող սանդուղը կը զբաղեցնէ 3 ոտնաչափ տարածք մը, այսինքն՝
միջանցքին շուրջ կէսը։ Յարակից շէնքերուն երկու աստիճանները պարզ են
եւ կը գտնուին իրենց ճիշդ տեղերը. առաջինը դէպի վեր կ’առաջնորդէ շէնքին
ճիշդ մէջտեղէն. սակայն հարկ է նկատի ունենալ, որ միջին շէնքին սանդուղը
ետեւէն դէպի մէջտեղ կը բարձրանայ։ Միջանցքին վերջաւորութեան ազատ կը
մնայ մօտաւորապէս 3 ոտնաչափ տարածք մը, ուրկէ միայն սանդուղը կը սկսի.
այս կերպ բոլոր աստիճանները կ’առաջնորդեն դէպի յատակին միջնամասը։
Միջին միջանցքի այս վերջին սանդուղին տակ սենեակ տանող դուռ մը կայ. սա
արդէն իր տեղը կը գտնէ, որուն պարզապէս պէտք է ուշադրութիւն դարձնել: Ի
վերջոյ, իւրաքանչիւր միջանցքի վերջաւորութեան կայ նաեւ պէտքարանային
օգտագործման խցիկ, ինչպէս որ տան դուրսի խոհանոցներուն մէջ ալ
վառարաններ տեղադրուած են: Սոյնը կը վերաբերի յատակագիծին։
Տան բարձրութիւնը հակիրճ հետեւեալն է. 1½ ոտնաչափ բարձրացուած է
գետինէն, մուտքին մօտ ձեւաւորելով բաւականաչափ աստիճաններ. այս 1½
ոտնաչափին վրայ այժմ կը գտնուի շէնքին յատակը: Այս 1½ ոտնաչափէն կամ
գետինէն, այժմ կը հաշուէք 3½ ոտնաչափ մինչեւ պատուհանին անցքը. այսպէս,
փոսը ինքնին կ’ունենայ 4 ոտնաչափ լայնութիւն եւ 5 ոտնաչափ բարձրութիւն:
Այս 5 ոտնաչափէն կամ պատուհանի անցքէն կարելի է 1½ ոտք հաշուել
մինչեւ սենեակին առաստաղը: Այս կերպ սենեակը կը հասնի 10 ոտնաչափ
բարձրութեան: Տանիքը ամենահեշտը կը կառուցուի նոյն ձեւով, բայց որքան
աւելի հարթ, այնքան աւելի գեղեցիկ։ Խոհանոցներուն ծխնելոյզներն ու
օճախները, ինչպէս նաեւ սենեակներուն օճախները պէտք է տեղադրուին միայն
յարմարութեան համաձայն: Կը մնայ միայն յիշեցնել, որ խոհանոցներու ջուրի
դոյլին պէտք է տեղ յատկացնել նաեւ ետեւի պատին վրայ, մօտակայ ծորակին
24 Տե՛ս անդ, 3–4։
Մանուկեան, Պազելի Աւետարանական Քարոզչական Ընկերութեան տան կառուցումը
| 181
մօտ, որպէսզի մէկը կարենայ ջուրը մօտէն լեցնել։ Մնացածը ինքնըստինքեան
կը տնօրինուի»։25
Վորոնշեալ նկարազարդումները պատրաստուած են ուղղակի Հոհենաքերին կողմէ
եւ վերցուած են անոր արդէն հիշատակված զեկոյցէն: Միրզա Ալի պէյի եւ Ապի Սամիթ
պէյի նախապէս յիշատակուած երկու տուները հիմնովին կը վերանորոգուին, իսկ
խարխլուն հատուածները կը քանդուին։ Այդ տուներուն աւերակներէն յառաջացած
քարի բեկորներն ու փշրանքները կ’օգտագործուին իբրեւ շինանիւթ նոր կառուցուող
տան համար։26 Երբ ճարտարապետը, որ հաւանաբար գնման պայմանագրին մէջ
նշուած Fähn ich Go ba schewski-ն է,27 Պազելի աւետարանական քարոզիչներուն
համար գնուած հողամասը կը չափէր, մահմետական թաթար երեք դրացիներ
իսկոյն կ’առաջարկեն վաճառել իրենց տուները, որովհետեւ մահմետականներուն
համար ընդունուած չէր ապրիլ քրիստոնեաներու անմիջական հարեւանութեան մէջ։
Սոյնը, բարեբախտաբար, կ’իրականանայ առանց դժուարութեան։ Վատ վիճակի
պատճառով այդ տուներէն երկուքը ամբողջութեամբ կը քանդուին, իսկ Պազելի
միսիոնարական կալուածին կը միացուի անոնցմէ միայն մէկը՝ այգիով եւ ջրհորով։28
Շինարարական աշխատանքներու իրականացման համար կը հրաւիրուին
գերմանացի տասնմէկ որմնադիրներ Գանձակի մօտակայքը գտնուող Հելենենտորֆ
բնակավայրէն։ Բաց աստի, շինարարութեան վրայ կ’աշխատէին նաեւ հայ
արհեստաւորներ՝ որմնադիր, ատաղձագործ, ապակեգործ, փականագործ եւ այլ
բանուորներ։ Մնացեալ 90 օրավարձու բանուորները, որոնք ջուր, փայտ, քար եւ այլ
շինանիւթեր կը փոխադրէին, նոյնպէս հայեր եւ թաթարներ էին, որոնց կը վերահսկէր
գերմանացի շինարար մը հարեւան Հելենենտորֆէն։29
Շուշիի մէջ Պազելի միսիոնարական տան կառուցման ժամանակ Զարեմպային եւ
Հոհենաքերին դժուար կ’ըլլայ մերժել գլխաւոր հրամանատար եւ գեներալ արքայազն
Մատաթովի առաջարկը՝ քանի մը սիւներ աւելցնել եւ կամարներ զետեղել գլխաւոր
մուտքերուն, նաեւ որոշ զարդաքանդակներ՝ ուղղակի շէնքին պատերուն վրայ։30
Պազել ուղարկած իրենց տեղեկագրութիւններուն մէջ թէ՛ Զարեմպա եւ թէ՛ Հոհենաքեր
ստիպուած կ’ըլլան իրենք զիրենք արդարացնել՝ պատճառաբանելով, թէ ինչո՞ւ համար
շինարարութեան ընթացքին չնախատեսուած եւ յաւելեալ ծախսեր յառաջացած են։
Յամենայն դէպս, Շուշիի մէջ գործող միսիոնարներու հասցէին արդէն սկսած էին
քննադատութիւններ հնչել Պազելի բարեպաշտական որոշ շրջանակներէ ներս,
քանի որ անոնց կը թուէր, թէ անոնք անցած էին համեստութեան սահմանները
25 Տե՛ս անդ, 4–5։
26 Տե՛ս անդ, 5։
27 Տե՛ս Beylage (sic!) II, անդ։
28 Տե՛ս անդ, 6։
29 Տե՛ս անդ, 7։
30 Տե՛ս անդ, 8։