| 117
Alexande T unk
De Schu z des kul u ellen E bes in
Be g-Ka abach (A zach) aus ech liche Sich
Abs ac
The con ibu ion gi es a b ie o e iew o he applicable legal ules on he p o ec ion o cul u al he -
i age ele an o Nago no-Ka abakh (A sakh). Such ules a e con ained in in e na ional law (e.g. on
he le el o he Uni ed Na ions o on a egional le el, e.g. he Council o Eu ope), bu also in na ional
law. Legally speaking, hey gi e p o ec ion o he cul u al he i age o A sakh in many di ec ions. As
he dominan iew o he in e na ional communi y ega ds A sakh (despi e he di e en iew o A -
sakh i sel and p esumably o he majo i y o A menians) as a pa o Aze baijan, also Aze baijan’s
laws on he p o ec ion o cul u al he i age legally apply o A sakh. This may gi e some deg ee o
legal p o ec ion, despi e he c uel ies commi ed in he wa . Howe e , he mos se ious de iciency o
in e na ional law is i s weakness in p ac ical implemen a ion. Legal a gumen s can, hope ully, suppo
a p ocess o nego ia ions – howe e slim he pe spec i es o nego ia ions we e a he ime o he con-
e ence o which he con ibu ion was w i en.
1. Ein üh ung
Die Bedeu ung des Schu zes kul u ellen E bes ü menschliche Gesellscha en, besonde s auch
ü Völke , de en Zusammengehö igkei sge ühl und Bes and du ch ein gemeinsames kul u el-
les E be gep äg wi d, is uns allen bewuss .1 Das Ziel dieses Bei ages is es, die ju is ischen
Aspek e dieses Themas o zus ellen, mi speziellem Bezug au A zach (Be g-Ka abach).
1.1 Rech liche Schu z des kul u ellen E bes als Bes and eil des Schu zes menschliche
Gesellscha en
Zunächs e s eh sich na ü lich, dass de Schu z kul u ellen E bes mi Hil e ju is ische
Ins umen e, d.h. du ch Rech s o sch i en und de en Umse zung, nu einen Ausschni
aus
1 Zum Eins ieg s. e wa Wikipedia, Cul u al he i age (2022) und Bie we h (2014).
Kiel-UP • h ps://doi.o g/10.38072/978-3-928794-95-4/p6
118 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
ielen e schiedenen Maßnahmen da s ell , die dem Schu z des Kul u e bes dienen.2 Le z lich
geh es imme um das Ve hal en on Menschen im Umgang mi kul u ellem E be, und dieses
Ve hal en wi d du ch iele Ums ände ges eue . Rech liche Vo sch i en können nu einen Teil
zu Ve hal enss eue ung bei agen, und jede weiß, dass Rech s o sch i en leich missach e
we den können. Dies gil au inne s aa liche Ebene ebenso wie zwischen S aa en. Dennoch
haben Rech s o sch i en wesen liche Bedeu ung: Sie se zen Maßs äbe ü das ö en liche
Bewuss sein und können – jeden alls im Ideal all – auch du chgese z we den. Fehlen sie, is
– zwa nich heologisch ode philosophisch, abe doch ju is isch – ›alles e laub ‹.3
1.2 G undbeg i e
De Ti el des Bei ags e wende den Beg i (Schu z des) ›kul u ellen E bes‹. Fü eine ju is ische
Be ach ung is es zunächs wich ig, möglichs genau zu bes immen, was mi kul u ellem E be
gemein is , denn da on häng ab, welche ech lichen Vo sch i en au bes imm e Kul u gegen-
s ände ode ielleich soga imma e ielle Komponen en menschliche Kul u Anwendung inden.
De Beg i ›kul u elles E be‹ (cul u al he i age, pa imoine cul u el) wi d in ielen ech -
lichen Dokumen en e wende , abe nie genau de inie .4 Ke n des kul u ellen E bes sind
sogenann e Kul u gü e , d.h. bewegliche Gegens ände ode auch Immobilien, die einen be-
sonde en, nich nu ma e iellen We ü ein Volk ode soga die gesam e Menschhei haben.
Gemein sind e wa Kuns we ke, Büche , his o ische ode küns le ische Denkmäle , Museen,
g oße Biblio heken ode auch a chäologische S ä en.5 Besonde s wich ige Kul u gü e kön-
nen nach ölke ech lichen Ve ägen in bes imm e Lis en einge agen we den.6 De Beg i
des kul u ellen E bes geh übe den Beg i des Kul u gu s hinaus und um ass z.B. auch
imma e ielle Be ach ungsobjek e wie e wa mündliche T adi ionen, Tanz, Thea e , Musik,
übe lie e e soziale T adi ionen, adi ionelle Handwe kskuns ode Kenn nisse.7 Inwiewei
solche Komponen en des Kul u e bes geschü z sind und wie diese Schu z ausges al e is ,
häng on un e schiedlichen ech lichen Regeln ab, z.B. on Kon en ionen, die im Rah-
men de Ve ein en Na ionen (UNESCO) geschlossen wo den sind. Nach de UNESCO-Wel -
e bekon en ion on 1972 können auch ganze Ensembles, wie z.B. die Al s ad de mi el-
al e lichen k oa ischen S ad Dub o nik,8 und a chäologische S ä en als Wel kul u e be
2
Ein Übe blick übe e schiedene Aspek e des Schu zes kul u ellen E bes inde sich z.B. bei Wikipedia (2022); s.a. Eu opean
Commission (2022).
3 Vgl. Wikipedia, Rech (2022).
4 Vgl. He i age o Peace (2022), e ne Cul u al He i age S udies (2022). Die UNESCO-Wel e bekon en ion on 1972 un e -
nimm zwa in A .2 den Ve such eine Beg i sbes immung, besch änk sich abe au eine Au zählung bes imm e
kö pe liche Objek e, die on de Kon en ion e ass we den, s. Unesco (1972).
5 S. Wikipedia, Kul u gu (2022).
6 S. z.B. ü Deu schland Kul u gu schu z Deu schland, Da enbank geschü z e Kul u gü e (2022), ü die UNESCO-Wel -
e bekon en ion Wikipedia, UNESCO In angible Cul u al He i age Lis s (2022), ü die ICOM Red Lis s Kul u gu schu z
Deu schland, ICOM RedLis s (2022), allgemein Wikipedia, Kul u gu schu z (2022).
7 S. Wikipedia, In angible cul u al he i age (2022).
8 S. UNESCO, Wo ld He i age Con en ion. Old Ci y o Dub o nik (2022).
T unk: De Schu z des kul u ellen E bes in Be g-Ka abach (A zach) aus ech liche Sich
| 119
einges u we den.9 De Schu z des Kul u e bes e s eck sich soga au übe agende Na u -
e scheinungen ode Gebie e (sog. Na u e be).10
1.3 S uk u en des ech lichen Schu zes des kul u ellen E bes,
insbesonde e on Kul u gü e n
Die Regelungen zum Schu z des kul u ellen E bes lassen sich in un e schiedliche Weise sys-
ema isie en. Einige Vo sch i en gel en z.B. speziell ü den Schu z on Kul u gü e n bei
bewa ne en Kon lik en, ande e ü den Schu z on Kul u gü e n gene ell, d.h. auch und be-
sonde s in F iedenszei en.
11
De Kul u gü e schu z (wie auch de Schu z on Kul u e be allge-
mein) um ass un e schiedliche Ins umen e: on de Dokumen a ion (z.B. du ch Au nahme
in Lis en) bis zu bes imm en Gebo en ode Ve bo en. Einige spezielle Regelungen be assen
sich mi illegalem Expo on Kul u gu in ande e Lände und sehen z.B. eine Rück üh ung in
das He kun sland o . Auch s a ech liche Ve an wo lichkei en sind z.T. o gesehen.
12
Viele
diese Vo sch i en können au das Kul u e be on A zach Anwendung inden.
Im Folgenden soll zunächs ein Übe blick übe einige Regelungen gegeben we den, die
ü A zach besonde s ele an sein dü en. Danach we de ich diese Regelungen au ih e
Anwendba kei in de ak uellen besonde en Lage hin p ü en. Wich ig is dabei, dass die
Regelungen allein – auch aus ju is ische Sich – kein olls ändiges Bild des Kul u e be-
Schu zes geben, sonde n dass es o allem auch au die P axis ih e Anwendung ankomm .
Diese P axis kann on Ge ich en ode Schiedsge ich en s ammen, abe auch on Behö den,
Nich egie ungso ganisa ionen, Un e nehmen ode soga Einzelpe sonen, die sich ü den
Schu z on Kul u gu einse zen. Das Rech ha insowei nu eine e gänzende Funk ion.
2. Übe blick zu den Rech sg undlagen des Kul u gü e schu zes
Die o mellen ech lichen Regelungen übe den Schu z kul u ellen E bes inden sich eine -
sei s im Völke ech , o allem in S aa s e ägen,
13
ande e sei s im Rech einzelne S aa en,
z.B. im Rech on A menien und, ü A zach auch ele an , on Ase baidschan.
14
9 Vgl. UNESCO, Wo ld He i age Con en ion. Lis s (2022).
10 A . 2 Wel e bekon en ion. S. hie zu UNESCO, Wo ld He i age Con en ion. Na u al P ope ies (2022).
11 S. nähe Odendahl (2005), passim.
12 Einen um assenden Übe blick gib An on (2010).
13
Zu F age, inwiewei auch das Völke gewohnhei s ech Regeln zum Kul u gü e schu z en häl , s. Odendahl (2005), 169–171.
14
Das Rech de Eu opäischen Union ha ü A zach nu mi elba e Bedeu ung, sowei beispielsweise o Ge ich en on
EU-S aa en (ode Ge ich en ande e S aa en) EU-Rech anwendba sein soll e. Dies is nich ausgeschlossen, denn die EU-
Vo sch i en können auch Sach e hal e mi Bezug au A zach e assen. A zach selbs is na ü lich, wie auch
A menien,
nich an EU-Rech gebunden.
120 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
2.1 Völke ech
a) Haage Übe einkommen 1954 übe den Schu z on Kul u gu bei bewa ne en Kon lik en
De angesich s des K iegs on 2020 ü A zach wohl wich igs e Ve ag übe Kul u gü e -
schu z is das ›Haage Übe einkommen om 14.5.1954 ü den Schu z on Kul u gu bei be-
wa ne en Kon lik en‹.
15
Es schü z bewegliche und unbewegliche Kul u gü e , also z.B. auch
Kuns gegens ände, Büche ode Ki chen gegen Beschädigung ode Ze s ö ung im Rahmen on
K iegshandlungen. Das Abkommen sieh en sp echende Ve bo e und Gebo e zu Schu zhand-
lungen o . Alle dings inde das Abkommen g undsä zlich nu au in e na ionale Kon lik e
Anwendung.
16
In einem (2.) P o okoll aus dem Jah 1999 wu de seine Anwendung abe auch
au inne s aa liche bewa ne e Kon lik e ausgedehn .
17
Sowohl A menien als auch Ase baid-
schan haben das G undabkommen on 1954 und auch das P o okoll on 1999 a i izie .
18
Das Abkommen on 1954 inde dahe au den K ieg zwischen Ase baidschan und A zach
Anwendung, auch wenn man den Kon lik – da A zach on de S aa engemeinscha nich als
S aa ane kann is (auch nich on A menien) – als einen Kon lik inne halb Ase baidschans
quali izie .
19
Eine Schwäche des Haage Abkommens on 1954 bes eh da in, dass es übe
keinen eigenen Du chse zungsmechanismus e üg . Es wi d zwa on den Ve ein en Na io-
nen, genaue : de O ganisa ion de Ve ein en Na ionen ü Bildung, Wissenscha , Kul u und
Kommunika ion (UNESCO) adminis ie , diese is abe im P inzip au eiwillige Koope a ion
du ch die S aa en angewiesen. In den Massenmedien wu de be ei s o einige Zei mi ge eil ,
dass die UNESCO au An ag A meniens eine E kundungsmission nach A zach plan , um Mi -
eilungen übe eine En weihung a menische Denkmäle du ch ase baidschanische S ellen
in den on Ase baidschan 2020 ücke obe en Gebie en nachzugehen; diese Mission schein
abe bishe am Wide s and on Ase baidschan zu schei e n.
20
Eine solche Mission und sich
da aus e gebende Fes s ellungen hä en siche eine spü ba e poli ische Wi kung, Ase baid-
schan kann abe nich unmi elba zu ih e Umse zung gezwungen we den.
Ve s öße gegen das Haage Kul u schu zübe einkommen können inne halb de UN on
e schiedenen S ellen ge üg we den, z.B. om UN-Sonde be ich e s a e zu kul u ellen
Rech en21 ode om ›In e go e nmen al Commi ee o he P o ec ion o Cul u al P ope y
in he E en o A med Con lic ‹.22 Denkba is auch eine Klage beim In e na ionalen Ge-
15 UNESCO (1954). Allgemein zu diesem Übe einkommen Wikipedia, Haage Kon en ion (2022).
16 A .18 des Übe einkommens. A . 19 des Übe einkommens sieh bei nich -in e na ionalen Kon lik en (nu , abe imme -
hin) eine eingesch änk e Anwendung des Abkommens o .
17 Fedlex, Zwei es P o okoll zum Haage Abkommen (2022).
18 S. UNESCO, The Hague Con en ion. S a es Pa ies (2022).
19 S. Wikipedia, Be gka abachkon lik (2022). Dies schließ eilich nich aus, A zach pa ielle Völke ech s ähigkei zuzu-
e kennen, s. Luch e hand (2021). Fü die Anwendung des Haage Übe einkommens komm es au diese F age abe wohl
nich an.
20 S
. Саркисян / Амбарцумян
(2022) und HETQ (2022), s.a. Cla e O‘Hagan (2020).
21 S. OHCHR (2022).
22 S. UNESCO, 1954 Con en ion Second P o ocol (2022); ü eine E klä ung dieses Komi ees zu A zach s. UNESCO (2020).
T unk: De Schu z des kul u ellen E bes in Be g-Ka abach (A zach) aus ech liche Sich
| 121
ich sho (IGH) de Ve ein en Na ionen – g undsä zlich nu bei Zus immung de be e -
enden S aa en, in einigen Fällen abe auch ohne konk e e Zus immung, wenn z.B. die
Ve le zung bes imm e Kon en ionen ge üg wi d. So ha de IGH am 7. Dezembe 2021 im
Rahmen eines Ve ah ens on A menien gegen Ase baidschan au g und de An i-Rassen-
disk iminie ungs-Kon en ion23 eine eins weilige Ano dnung gegen Ase baidschan e lassen,
die sich au den Schu z on Kul u gu bezieh .24 Auch eine Zus ändigkei des In e na iona-
len S a ge ich sho s25 ode na ionale S a e olgung26 komm g undsä zlich in Be ach ,
le z e e alle dings nu sel en.
b) Eu opäisches Kul u abkommen 1954 (Eu opa a )
Ein wei e e g undlegende Ve ag zum Kul u gü e schu z, diesmal ohne Besch änkung au
bewa ne e Kon lik e, is das eben alls im Jah 1954 om Eu opa a e abschiede e Eu opäi-
sche Kul u abkommen.27 Dieses Abkommen sieh u.a. eine gene elle Ve p lich ung de Ve -
agss aa en zum Schu z de »un e ih e Kon olle be indlichen« eu opäischen Kul u gü e
o (A . 5). Die Anwendung des Eu opäischen Kul u abkommens wi d on den O ganen
des Eu opa a es übe wach , insbesonde e du ch das speziell ü Kul u agen einge ich e e
›S eue ungskomi ee ü Kul u , E be und Landscha ‹ (CDCPP).28 Die Übe wachungsmecha-
nismen sind dahe hie e was s ä ke ausgep äg als beim Haage Kul u schu zübe einkom-
men, abe imme noch seh san . Ein di ek e Zugang zum Eu opäischen Ge ich sho ü
Menschen ech e29 is wegen eine Ve le zung des Kul u übe einkommens nich gegeben,
auße wenn zugleich eine Ve le zung de Eu opäischen Menschen ech skon en ion gege-
ben sein soll e. De in o melle Ein luss des Eu opa a es, ebenso wie im Fall des Haage
Übe einkommens de UNESCO, soll e abe nich un e schä z we den. Um die E izienz des
Kul u gü e schu zes zu e s ä ken, ha de Eu opa a im Jah 2017 eine Kon en ion »übe
S a a en im Zusammenhang mi Kul u gu «30 ausgea bei e , die u.a. eine S a e olgung
ü die Beschädigung, Ze s ö ung ode den Diebs ahl on Kul u gü e n o sieh , abe noch
nich in K a ge e en is .
23 S. Wikipedia, In e na ionales Übe einkommen (2022).
24 S. In e na ional Cou o Jus ice (2021).
25 S. Wikipedia, In e na ionale S a ge ich sho (2022).
26 Fü einen neuen Fall de S a e olgung eines sy ischen Asylbewe be s in Deu schland wegen on ihm du chge üh e
Fol e ungen in Sy ien s. Hau e Online Redak ion (2022).
27 Funds elle: Council o Eu ope (1954); s. Wikipedia, Eu opäisches Kul u abkommen (2022). A menien und Ase baidschan
sind Ve agss aa en dieses Abkommens. Hinzu kommen wei e e Übe einkommen des Eu opa a es zu kul u ellen F agen,
s.
Council o Eu ope, Cul u al and Cul u al He i age S anda ds (2022).
28 S. Council o Eu ope, CDCPP (2022).
29 Council o Eu ope, De Eu opäische Ge ich sho ü Menschen ech e (2022).
30 Council o Eu ope (1985).

122 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
c) Eu opäische Menschen ech skon en ion
Die Eu opäische Menschen ech skon en ion (EMRK) on 1950,
31
die be ei s ku z angesp o-
chen wu de,
32
schü z auch G und ech e, die de kul u ellen Sphä e zuge echne we den
können (»kul u elle G und ech e«), insbesonde e das G und ech au Gedanken, Gewis-
sens- und Religions eihei (A . 9), das Disk iminie ungs e bo (A . 14 und A . 1 12. Zu-
sa zp o okoll), das Rech au Bildung (A . 2 1. Zusa zp o okoll). Auch das G und ech au
Eigen um (A . 1 1. Zusa zp o okoll) kann Kul u gü e schü zen. Die Eu opäische Menschen-
ech skon en ion ha im Ve gleich zu dem Kul u abkommen on 1954 den Vo eil, dass sie
mi dem besonde en Du chse zungsmechanismus de Klagemöglichkei beim Eu opäischen
Ge ich sho ü Menschen ech e in S aßbu g ausges a e is . Diese Klagemöglichkei be-
s eh alle dings nu bei indi iduellen G und ech s e le zungen. Ju is ische Pe sonen (auch
Ki chen und ande e Religionsgemeinscha en)
33
und Pe soneng uppen sind abe klagebe ug
(A . 34 EMRK). Soll e also beispielsweise on ase baidschanische Sei e eine Ki che en -
weih ode beschädig we den, die de A menischen Apos olischen Ki che gehö , komm
eine Klage beim Eu opäischen Ge ich sho ü Menschen ech e in Be ach . Unmi elba e
Volls eckungsmöglichkei en gegen Ase baidschan bes ehen auch in diesem Fall nich , abe
das Ge ich kann Ase baidschan beispielsweise zu Leis ung on Schadense sa z e u eilen.
Fe ne is die Ö en lichkei swi kung eines U eils nich ohne Bedeu ung.
d) Wei e e UNESCO-Übe einkommen
Po enziell ele an ü A zach sind e ne das UNESCO-Übe einkommen zu E hal ung des
imma e iellen Kul u e bes on 2003
34
und das UNESCO-Übe einkommen übe den Schu z
und die Fö de ung de Viel al kul u elle Ausd ucks o men on 2005.
35
In beiden Fällen sind
sowohl A menien als auch Ase baidschan Ve agspa eien, abe beide Übe einkommen en -
hal en keine besonde en Du chse zungsmechanismen.
e) Res i u ions egelungen
Eine sp
ezielle Thema ik des Kul u gü e schu zes sind Res i u ions egeln, d.h. Vo sch i en
übe eine Rück üh ung on Kul u gu in das He kun sland, z.B. wenn Kul u gü e im Ve -
lau bewa ne e Kon lik e ode in ande em Zusammenhang illegal auße Landes geb ach
wu den. Die UNESCO ha hie ü eine spezielle Kon en ion ausgea bei e , das ›Übe ein-
kommen übe Maßnahmen zum Ve bo und zu Ve hü ung de unzulässigen Ein uh , Aus-
uh und Übe eignung on Kul u gu ‹ on 1970.36 Auch an diesem Übe einkommen sind
31 Eu opean Cou o Human Righ s / Council o Eu ope (2021).
32 S. Wikipedia, In e na ionale S a ge ich sho (2022).
33 Dies um ass auch Religionsgemeinscha en, s. e wa das U eil des EGMR om 20.2.2020 im Ve ah en CASE OF RELIGI-
OUS COMMUNITY OF JEHOVAH’S WITNESSES . ASERBAIDSCHAN, Eu opean Cou o Human Righ s (2020).
34 UNESCO (2003).
35 UNESCO (2005).
36 UNESCO (1970).
T unk: De Schu z des kul u ellen E bes in Be g-Ka abach (A zach) aus ech liche Sich
| 123
A menien und Ase baidschan als Ve agspa ne be eilig , üb igens auch Deu schland und
iele wei e e S aa en.37
2.2 Einzels aa liches Rech
Auße in ölke ech lichen Abkommen is de Schu z des kul u ellen E bes selbs e s änd-
lich auch im Rech einzelne S aa en ge egel . Sowohl A menien als auch Ase baidschan
e ügen übe G undlagengese ze übe die Kul u ,
38
die auch den Schu z kul u ellen E bes
o sehen. Fü einige Sonde be eiche sind e gänzende Regelungen ausgea bei e , z.B. ü die
Ein- und Aus uh on Kul u gü e n.
39
E gänzend gel en allgemeine Bes immungen des Zi il-
ech s, des Ve wal ungs ech s und des S a ech s, e wa wenn Kul u gu ze s ö ode ges oh-
len ode illegal ausge üh wi d.
Das a menische Kul u gese z schü z insbesonde e auch »a menische Kul u «. Dami
dü en wohl auch a menische Kul u gü e in A zach om Schu z des Gese zes e ass sein.
Das Sonde gese z übe die Ein- und Aus uh on Kul u gü e n bezieh sich nach seinem
Wo lau abe nu au das Te i o ium de Republik A menien, d.h. es e ass A zach nich .
Das ase baidschanische Kul u gese z en häl keine Sonde o sch i en übe Be g-Ka a-
bach. Da A zach aus ase baidschanische Sich ein Teil Ase baidschans is , en sp ich es
de Gese zeslogik, wenn Ase baidschan in bezug au Kul u gü e in A zach die Vo sch i en
seines eigenen Gese zes einzuhal en e p lich e is . Ob dies p ak isch du chzuse zen is ,
is eine ande e F age. Umgekeh is da on auszugehen, dass aus ase baidschanische Sich
auch die Aus uh a menische Kul u gü e on A zach nach A menien un e sag is . Dies
bi g ohne Zwei el Kon lik po enzial, zumal wenn aus a menische Sich die Ge ah bes eh ,
dass Ase baidschan die a menischen Kul u gü e in A zach nich p lich gemäß behandel .
In de im In e ne e ügba en Au s ellung on Gese zen on A zach konn e ich keine
Regelung übe den Schu z on Kul u gü e n inden.40 Da A zach on de in e na ionalen
S aa engemeinscha nich als S aa ane kann wi d, hä e eine solche Regelung ohnehin
g undsä zlich nu Bedeu ung inne halb on A zach. Es is abe da au hinzuweisen, dass die
37 Z.Z . 143 Ve agss aa en, s. UNESCO, Abou 1970 Con en ion (2022).
38 A menien: Gese z de Republik A menien om 18.12.2002 übe G undlagen de Gese zgebung übe die Kul u ,
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВО СТРАН СНГ, ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ АРМЕНИЯ. Об основах культурного законодательства
(2022). S. dazu z.B. auch Kul u minis e de Republik A menien (2015). Ase baidschan: Gese z de Republik Ase bai-
dschan »Übe die Kul u « om 21.12.2012,
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВО СТРАН СНГ, ЗАКОН АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ
РЕСПУБЛИКИ. О культуре (2022), e ne ЮРИСТ
(2022) und
КОНТИНЕНТ
(2022).
39 In A menien: besonde es Gese z übe die Ein- und Aus uh on Kul u gü e n om 29.12.2004, Unesco (2004), e ne
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВО СТРАН СНГ, ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ АРМЕНИЯ. О вывозе и ввозе культурных ценностей
(2022): das Gese z bezieh sich nu au die Aus uh aus dem Te i o ium de Republik A menien (A .5). A zach is do
nich angesp ochen. Ase baidschan egel die Aus uh on Kul u gü e n in A .424 des Kul u gese zes, die Bes immung
wi d du ch un e gese zliche Bes immungen e gänz , s.
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВО СТРАН СНГ, Правила перемещения
культурных ценностей через таможенную границу Азербайджанской Республики (2009) und Иззет
(2014). Da nach
Au assung Ase baidschans und de in e na ionalen Gemeinscha A zach zum Te i o ium Ase baidschans gehö , is
die Aus uh on Kul u gü e n auch z.B. nach A menien g undsä zlich e bo en. Nach Mi eilungen in Medien bes eh
Ase baidschan nachd ücklich au diese Posi ion.
40 Vgl. die Bei äge on Le nik Ho hannisyan und A men Sa gsyan im o liegenden Band.
124 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
Rech ss ellung sogenann e nich ane kann e S aa en im Völke ech , abe auch im In e -
na ionalen P i a - und Ve ah ens ech ande e S aa en iele ungeklä e F agen au wi .41
3. Bedeu ung ü A zach
Welche Bedeu ung ha diese Rech slage ü A zach?
De posi i e Ausgangspunk is , dass sowohl nach Völke ech als auch (g undsä zlich) nach
dem einzels aa lichen Rech A meniens und Ase baidschans Kul u gü e in A zach ech lich
geschü z sind. Die Möglichkei zu Du chse zung dieses Schu zes is jedoch seh schwach
ausges al e . Im Wesen lichen s ehen de zei nu au eiwillige Be olgung du ch Ase baid-
schan se zende Schu zins umen e zu Ve ügung. Diese müssen nich e olglos sein. Ein Bei-
spiel is die be ei s e wähn e eins weilige Ano dnung des In e na ionalen Ge ich sho s om
7. Dezembe 2021, in de Ase baidschan au ge o de wi d, Beschädigungen ode Ze s ö un-
gen on a menischem Kul u gu in den on Ase baidschan zu ücke obe en Te i o ien on
A zach nich zuzulassen.
42
Ase baidschan bes ei e , dass solche Beschädigungen ode Ze -
s ö ungen o gekommen seien. Allen alls seien »a menische Fälschungen« besei ig wo den.
Da de In e na ionale Ge ich sho übe keine Volls eckungsbe ugnisse e üg , bleib im
E gebnis le z lich wiede nu ein Bemühen um eine ein e nehmliche Lösung.
S ä ke is die Posi ion A meniens, wenn du ch die Poli ik Ase baidschans indi iduelle
Schu zgü e in A zach be o en sind. Hie s eh imme hin de Weg zum Eu opäischen Ge-
ich sho ü Menschen ech e zu Ve ügung.
Schwie ige F agen können sich auch s ellen, wenn Kul u gu aus A zach nach A menien
ode Ase baidschan ode in D i s aa en e b ach wo den sein soll e ode dies in Zukun
geschehen wü de. Man kann as siche da on ausgehen, dass in diesem Fall Ase baidschan
und A menien konku ie ende Ansp üche au solche Kul u gegens ände gel end machen
wü den. Soll en sich die Aussagen bewah hei en, dass Ase baidschan a menische Kul u -
gü e in A zach en wede bewuss beschädig ode solche Beschädigungen dulde , wü de
dies siche die Posi ion A meniens o Ge ich en im Ausland au Übe üh ung solche Kul-
u gü e nach A menien (ans elle on A zach) s ä ken. Im Ve gleich zu Schäden an Gegen-
s änden in A zach is dies abe ein e gleichsweise kleines Thema.
Au poli ische Ebene, wenngleich wesen lich ges ü z au ech liche Elemen e, is die
Resolu ion des Eu opäischen Pa lamen s om 10. Mä z 2022 he o zuheben, in de die
Ze s ö ung a menische Kul u gü e in A zach du ch Ase baidschan mi deu lichen Wo en
e u eil wu de und beide Sei en zum Schu z des kul u ellen E bes in A zach au ge o de
41 S. dazu T unk/T unk-Fedo o a/Rogozina (im E scheinen, 2024).
42 In e na ional Cou o Jus ice (2021).
T unk: De Schu z des kul u ellen E bes in Be g-Ka abach (A zach) aus ech liche Sich
| 125
we den.43 Die Eu opäische Kommission ha aus diese Resolu ion abe bislang keine sich ba-
en Konsequenzen gezogen.44 De Ra de EU e such jedoch, sich als Fo um ü F iedens-
e handlungen zwischen A menien und Ase baidschan zu e ablie en.45 In diesem Rahmen
dü e auch de Schu z des kul u ellen E bes in A zach zu Sp ache kommen.
Mein Resüme is dahe : Die Rech slage zum Schu z on Kul u gü e n is ü A menien
bzw. A zach eigen lich güns ig. Dies soll e auch die S ellung A meniens zu diese Thema ik
bei Ve handlungen übe einen F iedens e ag mi Ase baidschan, on denen man in den
Medien gelegen lich lies ,46 s ü zen. Sowohl die EU als auch die O ganisa ion ü Siche hei
und Zusammena bei in Eu opa (OSZE)47 we den die Posi ion A meniens hie zu siche un-
e s ü zen. Eine ein e nehmliche Lösung wä e m.E. auch im In e esse on Ase baidschan,
denn le z lich is de E hal de Kul u gü e und des kul u ellen E bes in A zach im In e esse
alle im Kaukasus lebenden Na ionen. Wenn eine Aussöhnung gelingen soll, muss auch die
F age des kul u ellen E bes in eine ü alle akzep ablen Weise gelös we den. Das is dann
nich nu eine kul u elle, sonde n auch eine poli ische F age.
43 S. Eu opean Pa liamen (2022).
44
Übe die G ünde läss sich spekulie en; in den Medien wi d o e mu e , das In e esse de EU an Öl- und Gaslie e ungen
Ase baidschans angesich s des de zei igen Uk ainek iegs und des EU-Ölemba gos gegen Russland spiele hie eine we-
sen liche Rolle, s. Sukiasyan (2022).
45 S. Tu an (2022).
46 S. e wa jüngs Lewis / Whi comb (2022). Wie e ns gemein de a ige Ve handlungen sind, wenn gleichzei ig übe e -
neu e mili ä ische Zusammens öße zwischen Ase baidschan und A menien be ich e wi d, und de ase baidschanische
P äsiden Ansp uch au wei e Te i o ien A meniens e heb , muss o enbleiben.
47
Zu (bislang leide wei hin e olglosen) Rolle de OSZE zu Beilegung des Be g-Ka abach-Kon lik s im Rahmen de sog.
Minsk G oup s. OSCE, OSCE Minsk G oup (2022). In einem Gemeinsamen S a emen de Ko-Vo si zenden de Minsk G oup
om 7.12.2021 wu de u.a. auch de Schu z kul u elle S ä en in A zach angesp ochen, OSCE Minsk G oup (2021), abe spä-
es ens sei dem Beginn des Uk aine-K iegs (24.2.2022) schein die A bei de Minske G uppe bis au wei e es gelähm .
Li e a u e zeichnis
An on, Michael, Handbuch Kul u gü e schu z und
Kuns es i u ions ech . 3 Bände, Be lin/New Yo k 2010.
Bie we h, Gesa, Kul u e be, in: Online-Lexikon zu Kul-
u und Geschich e de Deu schen im ös lichen Eu o-
pa, 2014, un e : h ps://ome-lexikon.uni-oldenbu g.
de/beg i e/kul u e be (le z e Zug i : 15.11.2022).
Council o Eu ope, Cul u e and Cul u al He i age S an-
da ds, un e : h ps://www.coe.in /en/web/cul u e-
and-he i age/s anda ds (le z e Zug i : 15.11.2022).
Council o Eu ope, De Eu opäische Ge ich sho ü
Menschen ech e, un e : h ps://www.coe.in /de/
web/po al/ge ich sho - u -menschen ech e (le z e
Zug i : 15.11.2022).
Council o Eu ope, Eu opäisches Kul u abkommen,
1954, un e : h ps:// m.coe.in /16800645a1 (le z e
Zug i : 15.11.2022).
Council o Eu ope, Eu opäisches Übe einkommen übe
S a a en im Zusammenhang mi Kul u gu , 1985,
un e : h ps:// m.coe.in /168007a099 (le z e Zug i :
15.11.2022).
Council o Eu ope, S ee ing Commi ee o Cul u e, He -
i age and Landscape (CDCPP), un e : h ps://www.
coe.in /en/web/cdcpp-commi ee (le z e Zug i :
15.11.2022).
Cul u al He i age S udies: Academic Resea ch, Policy,
Managemen , The Concep and His o y o Cul u al
132 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
2. Ակնարկ մշակութային արժեքների պաշտպանության
իրավական հիմքերի վերաբերյալ
Մշակութային ժառանգության պաշտպանության ֆորմալ իրավական
կարգավորումները կարելի է գտնել մի կողմից միջազգային իրավունքում,
հատկապես միջազգային պայմանագրերում,13 մյուս կողմից՝ առանձին
պետությունների օրենսդրության մեջ, օրինակ՝ Հայաստանի օրենսդրության մեջ, և,
ինչը կարևոր է նաև Արցախի համար, Ադրբեջանի։14
2.1 Միջազգային իրավունք
ա) 1954 թ. Հաագայի՝ զինված ընդհարումների դեպքում մշակութային
արժեքների պաշտպանության մասին կոնվենցիան
Հաշվի առնելով 2020 թ. պատերազմը՝ Արցախի համար մշակութային արժեքների
պաշտպանության կարևորագույն պայմանագիրը 1954 թ. մայիսի 14-ի «Զինված
ընդհարումների դեպքում մշակութային արժեքների պաշտպանության
մասին» Հաագայի կոնվենցիան է։15 Այն պաշտպանում է շարժական և անշարժ
մշակութային արժեքները, հետևապես՝ նաև օրինակ արվեստի գործերը, գրքերը
կամ եկեղեցիները պատերազմական գործողությունների ընթացքում վնասումից
կամ ոչնչացումից: Տվյալ համաձայնագիրը մշակութային ժառանգության
պաշտպանական գործողությունների համար նախատեսում է համապատասխան
արգելքներ և պահանջներ։ Այնուամենայնիվ, այս համաձայնագիրը առհասարակ
միայն միջազգային հակամարտություններում է կիրառվում։16 Սակայն, ըստ 1999 թ.
(2-րդ) արձանագրության, դրա կիրառումը տարածվեց նաև ներպետական զինված
հակամարտությունների վրա։17 Ինչպես Հայաստանը, այնպես էլ Ադրբեջանը
վավերացրել են 1954 թ. հիմնական համաձայնագիրը, ինչպես նաև 1999 թ.
հավելյալ արձանագրությունը։18 Հետևաբար, պայմանագիրը կիրառելիություն է
ստանում Ադրբեջանի և Արցախի միջև պատերազմի դեպքում, նույնիսկ եթե տվյալ
հակամարտությունը որակվում է որպես Ադրբեջանի ներքին հակամարտություն,
քանի որ Արցախը միջազգային հանրության կողմից չի ճանաչվել որպես
13 Այն հարցին, թե որքանով է միջազգային սովորութային իրավունքը ներառում նաև մշակութային արժեքների
պաշտպանության կանոններ, տե՛ս Odendahl, Kul u gü e schu z (2005), 169-171:
14 Եվրամիության օրենքը միայն անուղղակի նշանակություն ունի Արցախի համար, օրինակ՝ այնքանով,
որքանով ԵՄ օրենսդրությունը պետք է կիրառվի ԵՄ երկրների (կամ այլ պետությունների) դատարաններում։
Սա չի բացառվում, քանի որ ԵՄ կանոնակարգը կարող է ներառել նաև Արցախին վերաբերող հարցեր։
Իհարկե, ինչպես Հայաստանը, այնպես էլ Արցախը պարտավորված չեն ԵՄ օրենսդրությամբ։
15 UNESCO (1954): Ընդհանուր այս համաձայնագրի մասին տե՛ս Wikipedia, Haage Kon en ion (2022)։
16 Կոնվենցիայի 18-րդ հոդված: Կոնվենցիայի 19-րդ հոդվածը նախատեսում է կիրառումը ոչ միջազգային
հակամարտությունների դեպքում (միայն, բայց այնուամենայնիվ) պայմանագրի սահմանափակ:
17 Fedlex, Zwei es P o okoll zum Haage Abkommen (2022):
18 Հմմտ. UNESCO, The Hague Con en ion. S a es Pa ies (2022):

Թրունկ, Արցախի մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը
| 133
անկախ պետություն (ոչ էլ նույնիսկ Հայաստանի կողմից)։19 1954 թ. Հաագայի
կոնվենցիայի թույլ կողմն այն է, որ չունի իր սեփական կիրարկման մեխանիզմը:
Թեև այն կառավարվում է Միավորված ազգերի կազմակերպության, ավելի ճիշտ՝
Միավորված ազգերի կրթության, գիտության, մշակույթի և հաղորդակցության
կազմակերպության (ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի) կողմից, սակայն սկզբունքորեն դա կախված է
պետությունների կամավոր համագործակցությունից: Որոշ ժամանակ առաջ ԶԼՄ-
ներում հաղորդվել էր, որ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն Հայաստանի առաջարկով փաստահավաք
առաքելություն է պլանավորում դեպի Արցախ՝ հետաքննելու 2020 թ. Ադրբեջանի
վերագրավյալ տարածքներում ադրբեջանական մարմինների կողմից հայկական
հուշարձանների պղծման մասին հաղորդումները. այդ առաքելությունը, սակայն,
կարծես թե մինչ այժմ ձախողվել է Ադրբեջանի դիմադրության պատճառով։20
Այդպիսի առաքելությունն ու դրանից բխող բացահայտումներն, անշուշտ, զգալի
քաղաքական ազդեցություն կունենային, սակայն Ադրբեջանին հնարավոր չէ
ստիպել անհապաղ համաձայնվել դրանց իրականացմանը:
Հաագայի մշակութային արժեքների պաշտպանության կոնվենցիայի դեմ արված
խախտումները կարող են քննադատվել ՄԱԿ-ին պատկանող տարբեր կառույցների
կողմից, օրինակ՝ ՄԱԿ-ի մշակութային հարցերով հատուկ զեկուցողի21 կամ «Զինված
ընդհարման դեպքում մշակութային արժեքների պաշտպանության միջկառավարական
կոմիտե»-ի կողմից։22 Հայցը հնարավոր է նաև վիճարկել Միավորված ազգերի
կազմակերպության Արդարադատության միջազգային դատարանում (ԱՄԴ)՝
սկզբունքորեն միայն շահագրգիռ պետությունների համաձայնությամբ, սակայն որոշ
դեպքերում նաև առանց որևէ կոնկրետ համաձայնության, եթե, օրինակ, որոշակի
կոնվեցիաների խախտում է նկատվում: Այսպես օրինակ 2021 թ. դեկտեմբերի 7-ին
ԱՄԴ-ը միջանկյալ հրաման է արձակել՝ որպես Հայաստանի կողմից Ադրբեջանի դեմ
վարույթի մաս՝ հիմնված ռասսայական խտրականության դեմ կոնվեցիայի23 վրա,
որը վերաբերում է մշակութային արժեքների պաշտպանությանը։24 Սկզբունքորեն,
Միջազգային քրեական դատարանի25 իրավասությունը կամ ներպետական քրեական
հետապնդումը26 նույնպես կարող են նկատի առնվել, թեև վերջինս հազվադեպ է
իրագործվում:
19 Տե՛ս Wikipedia, Be gka abachkon lik (2022): Իհարկե, դա չի բացառում Արցախին մասնակի միջազգային
իրավունակության շնորհումը, տե՛ս Luch e hand (2021): Սակայն այս հարցը, հավանաբար, չի վերաբերում
Հաագայի կոնվենցիայի կիրառմանը։
20 Հմմտ.
Саркисян / Амбарцумян
(2022) և HETQ (2022), տես նաև՝ Cla e O‘Hagan (2020):
21 Տե՛ս OHCHR (2022):
22 Տե՛ս UNESCO, 1954 Con en ion Second P o ocoll (2022); Արցախի վերաբերյալ այս հանձնաժողովի
հայտարարությունը տես՝ UNESCO (2020):
23 Տե՛ս Wikipedia, In e na ionales Übe einkommen (2022):
24 Տե՛ս In e na ional Cou o Jus ice (2021):
25 Տե՛ս Wikipedia, In e na ionale S a ge ich sho (2022):
26 Սիրիացի ապաստան հայցողի Գերմանիայում քրեական հետապնդման ենթարկվելու նոր դեպքի համար՝
Սիրիայում նրա կողմից կիրառած խոշտանգումների պատճառով, տե’ս Hau e Online Redak ion (2022):
134 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
բ) 1954 թ. Եվրոպական մշակութային համաձայնագիր
(Եվրոպական խորհուրդ)
Մշակութային արժեքների պաշտպանության ևս մեկ հիմնարար համա
ձայնագիր,
որն այս անգամ չի սահմանափակվում զինված հակամարտություններով, նույնպես
1954 թ. Եվրոպական խորհրդի կողմից ընդունված «Եվրոպական մշակութային
համաձայնագիրն» է:27 Ի թիվս այլ դրույթների, այս համաձայնագիրը մասնակից
պետությունների համար նախատեսում է ընդհանուր պարտավորություն՝ «իրենց
վերահսկողության տակ» պաշտպանելու եվրոպական մշակութային արժեքները
(հոդված 5): Եվրոպական մշակութային կոնվենցիայի կիրառումը վերահսկվում
է Եվրոպական խորհրդի մարմինների կողմից, մասնավորապես՝ մշակութային
խնդիրների համար հատուկ ստեղծ
ված «մշակույթի, ժառանագության և լանդշաֆտի
հարցերով ղեկավար կոմիտեի» (CDCPP)28 կողմից: Հետևաբար, վերահսկման
մեխանիզմներն այստեղ մի փոքր ավելի ընդգծված են, քան Հաագայի մշակույթի
պաշտպանության կոնվենցիայում, բայց չնայած դրան դեռևս շատ մեղմ են:
Մշակութային համաձայնագրի խախտման պատճառով հնարավոր չէ անմիջապես
դիմել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան,29 բացառությամբ, եթե
միաժամանակ առկա է նաև Մարդու իրավունքների կոնվենցիայի խախտում:
Այնուամենայնիվ, պետք չէ թերագնահատել Եվրոպական խորհրդի, ինչպես
նաև ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Հաագայի կոնվենցիայի ոչ պաշտոնական ազդեցությունը:
Մշակութային արժեքների պաշտպանության արդյունավետությունը բարձրացնելու
նպատակով Եվրոպայի խորհուրդը 2017 թ. «մշակութային արժեքների հետ կապված
քրեական հանցագործությունների մասին»30 կոնվենցիա է մշակել, որն, ի թիվս այլ
միջոցների, քրեական հետապնդում է նախատեսում մշակութային արժեքներին վնաս
հասցնելու, ոչնչացման կամ գողության համար, սակայն այն դեռ ուժի մեջ չի մտել:
գ) Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիա
1950 թ. Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիան (ՄԻԵԿ),31 որի մասին
արդեն հակիրճ խոսվել է,32 պաշտպանում է նաև այն հիմնարար իրավունքները,
որոնք կարող են վերագրվել մշակութային ոլորտին («հիմնարար մշակութային
իրավունքներ»), մասնավորապես՝ մտքի, խղճի և կրոնական ազատության
հիմնարար իրավունքը (հոդված 9), խտրականության արգելումը (հոդված 14 և
27 Council o Eu ope (1954), ի հավելումն տե՛ս Wikipedia, Eu opäisches Kul u abkommen (2022): Հայաստանն
ու Ադրբեջանը այս համաձայնագրի մասնակից պետություններ են։ Կան նաև Եվրոպայի խորհրդի այլ
կոնվենցիաներ մշակութային խնդիրների վերաբերյալ, տե՛ս Council o Eu ope, Cul u al and Cul u al He i age
S anda ds (2022):
28 Հմմտ. Council o Eu ope, CDCPP (2022):
29 Council o Eu ope, De Eu opäische Ge ich sho ü Menschen ech e (2022):
30 Council o Eu ope (1985):
31 Eu opean Cou o Human Righ s / Council o Eu ope (2021):
32 Տե՛ս Wikipedia, In e na ionale S a ge ich sho (2022):
Թրունկ, Արցախի մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը
| 135
հոդված 1-ի 12-րդ լրացուցիչ արձանագրություն), կրթության իրավունքը (հոդված
2-ի 1-ին լրացուցիչ արձանագրություն): Մշակութային արժեքները կարող է
պաշտպանել նաև սեփականության հիմնարար իրավունքը (հոդված 1, 1-ին
լրացուցիչ արձանագրություն): Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիան
1954 թ. մշակութային համաձայնագրի համեմատ ունի այն առավելությունը, որ
օժտված է Ստրասբուրգի Մարդու իրավունքների դատարան հայց ներկայացնելու
հնարավորության հատուկ կիրարկման մեխանիզմով: Այնուամենայնիվ, հայցի
հնարավորություն կա միայն անհատական հիմնարար իրավունքների խախտման
դեպքում: Իրավաբանական անձինք (ներառյալ եկեղեցիները և այլ կրոնական
համայնքներ)33 և մարդկանց խմբերը, այդուամենայնիվ, լիազորված են հայցով (ՄԻԵԿ-
ի հոդված 34): Եթե, օրինակ, Հայ առաքելական եկեղեցուն պատկանող մի եկեղեցի
պղծվի կամ վնասվի ադրբեջանական կողմից, ապա հայցը քննարկվում է Մարդու
իրավունքների եվրոպական դատարանում։ Այս դեպքում նույնպես անհապաղ
կիրարկման տարբերակներ գոյություն չունեն Ադրբեջանի դեմ, բայց դատարանը
կարող է դատապարտել Ադրբեջանին, օրինակ, վնասների փոխհատուցում
կատարել: Բացի դրանից, դատավճռի հանրային ազդեցությունը անհետևանք չէ:
դ) ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի այլ համաձայնագրեր
Արցախի համար պոտենցիալ կարևոր են նաև ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 2003 թ. ոչ նյութական
ժառանգության պահպանմանն ուղղված34 և մշակութային արտահայտչամիջոցների
պաշտպանությանն ու օժանդակմանն ուղղված 2005 թ.35 համաձայնագրերը: Երկու
դեպքում էլ ինչպես Հայաստանը, այնպես էլ Ադրբեջանը պայմանագրային կողմեր
են, բայց երկու համաձայնագրերն էլ չեն պարունակում կիրարկման հատուկ
մեխանիզմներ:
ե) Վերականգնման կանոնակարգեր
Մշակութային արժեքների պաշտպանության հատուկ թեման են վերականգնման
կանոնները, այսինքն՝ մշակութային արժեքներն իրենց ծագման երկիր
վերադարձման կանոնակարգը, օրինակ, երբ մշակութային արժեքները զինված
հակամարտությունների ընթացքում կամ այլ համատեքստում ապօրինի դուրս են
բերվել տվյալ երկրից: ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն դրա համար 1970 թ. հատուկ կոնվենցիա է մշակել՝
ուժի մեջ մտած «Մշակութային արժեքների ապօրինի ներմուծման, արտահանման
և սեփականության իրավունքի փոխանցման արգելման և կանխարգելման
միջոցառումների մասին համաձայնագիրը»:36 Հայաստանն ու Ադրբեջանը նույնպես
33 Սա ներառում է նաև կրոնական կազմակերպությունները, օր.՝ ՄԻԵԴ-ի 2020 թ. փետրվարի 20-ի վճիռը՝ CASE OF
RELIGIOUS COMMUNITY OF JEHOVAH’S WITNESSES . ASERBAIDSCHAN, տե՛ս Eu opean Cou o Human Righ s
(2020):
34 UNESCO (2003):
35 UNESCO (2005):
36 UNESCO (1970):
136 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
ներգրավված են սույն համաձայնագրում որպես կապալառուներ, ինչպես նաև
Գերմանիան և շատ այլ պետություններ։37
2.2 Ներազգային օրենք
Բացի միջազգային համաձայնագրերից, մշակութային ժառանգության
պաշտպանությունն, իհարկե, կարգավորվում է նաև առանձին պետությունների
օրենսդրությամբ: Ինչպես Հայաստանը, այնպես էլ Ադրբեջանը ունեն մշակույթի
մասին հիմնարար օրենքներ,38 որոնք նախատեսում են մշակութային ժառանգության
պաշտպանությունը: Որոշ հատուկ ոլորտների, օրինակ՝ մշակութային օբյեկտների
ներմուծման ու արտահանման համար մշակվել են հավելյալ կանոնակարգեր։39 Դրան
գումարած կիրառվում են քաղաքացիական իրավունքի, վարչական իրավունքի և
քրեական իրավունքի ընդհանուր դրույթները, օրինակ, երբ մշակութային արժեքները
ոչնչացվում, գողացվում, կամ ապօրինի ճանապարհով արտահանվում են:
Մշակույթի մասին հայաստանյան օրենքը նաև պաշտպանում է մասնավորապես
«հայկական մշակույթը»։ Այդպիսով, պետք է որ Արցախում նույնպես հայկական
մշակութային արժեքները ընդգրկվեն օրենքի պաշտպանության տակ: Սակայն
մշակութային արժեքների ներմուծման և արտահանման մասին հատուկ օրենքը,
ըստ իր ձևակերպման, տարածվում է միայն Հայաստանի Հանրապետության
տարածքի վրա, այսինքն՝ չի ընդգրկում Արցախը:
Ադրբեջանի մշակույթի մասին օրենքը հատուկ կանոնակարգեր չունի Լեռնային
Ղարաբաղի վերաբերյալ: Քանի որ ադրբեջանական տեսանկյունից Արցախն
Ադրբեջանի մաս է կազմում, օրենքի տրամաբանությանը համապատասխան
Ադրբեջանը պարտավոր է կատարել Արցախի մշակութային արժեքների վերաբերյալ
իր իսկ օրենքի դրույթները: Արդյոք դա գործնականում իրագործելի է, այլ հարց է: Եվ
հակառակը, կարելի է ենթադրել, որ ադրբեջանական տեսանկյունից արգելված է
նաև հայկական մշակութային արժեքների Արցախից Հայաստան արտահանումը:
Սա, անկասկած, հակամարտության ներուժ է պարունակում, հատկապես, եթե
37 Ներկայումս 143 մասնակից պետություններ, տե՛ս UNESCO, Abou 1970 Con en ion (2022):
38
Հայաստան. «Մշակույթի օրենսդրության հիմունքների մասին» Հայաստանի Հանրապետության 2002 թ.
դեկտեմբերի 18-ի օրենքը. ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВО СТРАН СНГ, ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ АРМЕНИЯ. Об основах
культурного законодательства (2022) և ՀՀ Մշակույթի նախարարություն (2015): Տե՛ս նաև օր.՝ Ադրբեջան. «Մշակույթի
մասին» Ադրբեջանի Հանրապետության 2012 թ. դեկտեմբերի 21-ի օրենքը. ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВО СТРАН СНГ,
ЗАКОН АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ. О культуре (2022), ավելին՝ ЮРИСТ (2022) և КОНТИНЕНТ (2022)։
39
Հայաստանի 2004 թ. դեկտեմբերի 29-ի հատուկ օրենքը «Մշակութային ապրանքների ներմուծման և
արտահանման մասին». Unesco (2004), ավելին՝ ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВО СТРАН СНГ, ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ
АРМЕНИЯ. О вывозе и ввозе культурных ценностей (2022)։ Սույն օրենքը տարածվում է միայն Հայաստանի
Հանրապետության տարածքից արտահանման վրա (հոդված 5): Արցախն այստեղ հասցեագրված չէ։
Ադրբեջանը մշակութային արժեքների արտահանումը կարգավորում է «Մշակույթի մասին» օրենքի 424-
րդ հոդվածով, դրույթը լրացվում է ենթաօրենսդրական դրույթներով, տես՝ ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВО СТРАН
СНГ, Правила перемещения культурных ценностей через таможенную границу Азербайджанской Республики (2009)
և Иззет (2014): Քանի որ, ըստ Ադրբեջանի և միջազգային հանրության, Արցախը պատկանում է Ադրբեջանի
տարածքին, ապա սկզբունքորեն արգելված է նաև մշակութային արժեքների արտահանումը, օրինակ,
Հայաստան։ Ըստ մամուլի հրապարակումների՝ Ադրբեջանը խստորեն պնդում է այս դիրքորոշումը։
Թրունկ, Արցախի մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը
| 137
հայկական դիտանկյունից վտանգ է տեսնվում, որ Ադրբեջանն Արցախում հայկական
մշակութային արժեքներին պատշաճ կերպով չի վերաբերվում:
Համացանցում առկա Արցախի օրենքների ցանկում ես չկարողացա մշակութային
արժեքների պաշտպանության վերաբերյալ որևէ կարգավորում գտնել:40 Քանի
որ Արցախը միջազգային հանրության կողմից ճանաչված չէ որպես անկախ
պետություն, նման կարգավորումը ամեն դեպքում սկզբունքորեն նշանակություն
կունենա միայն Արցախի ներսում։ Չնայած, պետք է նշել, որ այսպես կոչված
չճանաչված պետությունների իրավական կարգավիճակը ինչպես միջազգային
իրավունքում, այնպես նաև այլ պետությունների միջազգային մասնավոր և
դատավարական իրավունքում բարձրացնում է բազմաթիվ չլուծված հարցեր։41
3. Նշանակությունն Արցախի համար
Ի՞նչ նշանակություն ունի ներկայիս իրավական դիրքորոշումն Արցախի համար:
Դրական ելակետն այն է, որ ինչպես միջազգային իրավունքի, այնպես էլ
(սկզբունքորեն) Հայաստանի և Ադրբեջանի ներազգային օրենսդրության համաձայն,
Արցախի մշակութային արժեքները իրավական առումով պաշտպանված են:
Այդուամենայնիվ, այս պաշտպանությունը կիրառելու հնարավորությունը շատ թույլ
է ձևավորված: Ըստ էության, ներկայումս առկա են միայն պաշտպանիչ գործիքներ՝
հենվելով Ադրբեջանի կողմից կամավոր հանձնառության վրա: Պարտադիր չէ, որ
դրանք անարդյունք լինեն: Օրինակ կարող է ծառայել Արդարատության միջազգային
դատարանի 2021 թ. դեկտեմբերի 7-ի վերոհիշյալ միջանկյալ որոշումը, որում
Ադրբեջանին կոչ է արվում թույլ չտալ հայկական մշակութային արժեքների վնասում
կամ ոչնչացում Ադրբեջանի կողմից վերագրավյալ արցախյան տարածքներում։42
Ադրբեջանը հերքում է, որ նմանատիպ վնասներ կամ ոչնչացումներ են եղել, այլ
պարզապես վերացվել են «հայկական կեղծիքները»: Քանի որ Արդարադատության
միջազգային դատարանը չունի կատարողական լիազորություններ, արդյունքում
միակ բանը, որ մնում է, նորից ընդունելի լուծում գտնելու ջանքերն են:
Ուստի Հայաստանի դիրքերն ավելի ուժեղ են դառնում, երբ Արցախում
առանձնակի պաշտպանվող արժեքները թիրախավորվում են Ադրբեջանի
քաղաքականության կողմից: Ի վերջո, այս դեպքում առկա է Մարդու իրավունքների
եվրոպական դատարան տանող ուղին:
Բարդ հարցեր կարող են առաջանալ երբ մշակութային արժեքները Արցախից
40 Այս մասին մանրամասն կարելի տեղեկանալ սույն ժողովածուի Լեռնիկ Հովհաննիսյանի և Արմեն Սարգսյանի
հոդվածից։
41 Տես ավելին՝ T unk/T unk-Fedo o a/Rogozina (Eds.), Non-Recognized S a es in he Pos -So ie Region
(հրապարակվելու է 2024-ին):
42 Տե՛սIn e na ional Cou o Jus ice (2021):

138 | Das kul u elle E be on A zach | Արցախի մշակութային ժառանգությունը
ներկայումս արտահանվում են կամ ապագայում կարտահանվեն Հայաստան
կամ Ադրբեջան, կամ էլ այլ երրորդ երկրներ: Կարելի է վստահաբար ենթադրել,
որ նման դեպքում Հայաստանն ու Ադրբեջանը մրցակցային հավակնություններ
կունենան մշակութային նման օբյեկտների նկատմամբ: Եթե ապացուցվեն
այն հայտարարությունները, որ Ադրբեջանն Արցախում գտնվող հայկական
մշակութային արժեքներին կամ միտումնավոր վնաս է հասցնում, կամ հանդուրժում
է նման վնասները, դա, անշուշտ, կուժեղացնի Հայաստանի դիրքերն արտերկրի
դատարանններում՝ նման մշակութային արժեքները Հայաստան (Արցախի
փոխարեն) տեղափոխելու համար: Սակայն սա համեմատաբար փոքր թեմա է՝
Արցախում օբյեկտների վնասման հետ:
Քաղաքական մակարդակում, թեև էապես հիմնված իրավական տարրերի
վրա, պետք է ընդգծել Եվրախորհրդարանի 2022 թ. մարտի 10-ի բանաձևը, որում
հստակ բառերով դատապարտվել է Ադրբեջանի կողմից Արցախում մշակութային
արժեքների ոչնչացումը և երկու կողմերին էլ կոչ է արվել պահպանել Արցախում
մշակութային ժառանգությունը։43 Սակայն մինչ այժմ Եվրահանձնաժողովը
տեսանելի հետևություններ չի արել այս բանաձևից։44 Այդուամենայնիվ,
ԵՄ խորհուրդը փորձում է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև որպես խաղաղ
բանակցությունների հարթակ հաստատվել։45 Հենց այս համատեքստում պետք է
քննարկման դրվի նաև Արցախում մշակութային արժեքների պաշտպանությունը:
Այսպիսով, իմ ամփոփումը հետևյալն է. մշակութային օբյեկտների
պաշտպանության իրավական կարգավիճակն իրականում նպաստավոր է
Հայաստանի ու համապատասխանաբար Արցախի համար: Սա պետք է աջակցի այս
թեմայի շուրջ Ադրբեջանի հետ խաղաղության պայմանագրի բանակցությունների
ընթացքում Հայաստանի դիրքին, որի մասին անցողակի կարդում ենք այսօր
լրատվամիջոցներում։46 Ինչպես ԵՄ-ն, այնպես էլ Եվրոպայում անվտանգության
և համագործակցության կազմակերպությունը (ԵԱՀԿ),47 անշուշտ, այս հարցում
կաջակցեն Հայաստանի դիրքորոշմանը: Իմ կարծիքով, փոխզիջումային լուծումը
43 Տե՛ս Eu opean Pa liamen (2022):
44 Պատճառների մասին կարելի է ենթադրություններ անել. ԶԼՄ-ներում հաճախ է ենթադրվում, որ ԵՄ-ն
շահագրգռվածություն ունի Ադրբեջանի նավթի և գազի մատակարարումների նկատմամբ՝ հաշվի առնելով
Ուկրաինայի ներկայիս պատերազմը և ԵՄ-ի էմբարգոները Ռուսաստանի դեմ, ինչն այստեղ մեծ դեր է
խաղում: Տե՛ս Sukiasyan (2022):
45 Տե՛ս Tu an (2022):
46 Այս մասին տե՛ս, բավականին նոր նյութ՝ Lewis / Whi comb (2022): Հայտնի չէ, թե որքան լուրջ են նման
բանակցությունները, երբ միաժամանակ հաղորդվում է Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև ռազմական
բախումների վերսկսման մասին, և Ադրբեջանի նախագահը հավակնում է ավելի շատ հայկական
տարածքների:
47 ԵԱՀԿ-ի (ցավոք, մինչ այժմ անհաջող) դերի մասին ԼՂ հիմնախնդրի կարգավորման գործում այսպես կոչված
Մինսկի խմբի շրջանակներում, տե՛ս OSCE, OSCE Minsk G oup (2022)։ Մինսկի խմբի համանախագահների
2021 թ. դեկտեմբերի 7-ի համատեղ հայտարարության մեջ անդրադարձ է եղել Արցախում մշակութային
վայրերի պաշտպանությանը, OSCE Minsk G oup (2021), բայց ամենաուշը սկսած ուկրաինական պատերազմի
մեկնարկից (2022թ. փետրվարի 24), Մինսկի խմբի աշխատանքը, կարծես թե, մինչ այժմ կաթվածահար է եղել։
Թրունկ, Արցախի մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը
| 139
կբխի նաև Ադրբեջանի շահերից, քանի որ, ի վերջո, մշակութային արժեքների
պահպանումն ու դրա հետ մեկտեղ նաև Արցախի մշակութային ժառանգության
պաշտպանությունը գտնվում են Կովկասի բոլոր ազգերի հետաքրքրության
կենտրոնում: Եթե հաջողվի հասնել հաշտության, ապա մշակութային ժառանգության
հարցը նույնպես պետք է լուծվի բոլորի համար ընդունելի եղանակով: Եվ հետո, սա
ոչ միայն մշակութային, այլ նաև քաղաքական հարց է:
Գրականություն
An on, Michael, Handbuch Kul u gü e schu z und
Kuns es i u ions ech . 3 Bände, Be lin/New Yo k
2010:
Luch e hand , O o, Meinung: Das Völke ech und de
Be g-Ka abach-Kon lik , 2021, տես՝ h ps://www.bpb.
de/ hemen/k iege-kon lik e/dossie -k iege-kon lik-
e/344244/meinung-das- oelke ech -und-de -be g-
ka abach-kon lik / (հարցվել է 15.11.2022)։
Odendahl, Ke s in, Kul u gü e schu z, Tübingen 2005։
T unk, Alexande , Ma ina T unk-Fedo o a, Anas asiia
Rogozina (eds.), Non-Recognized S a es in he Pos -
So ie Region unde In e na ional T ade Law, P i a e
In e na ional Law and In e na ional Ci il P ocedu e
(տպագորման ընթացքում, 2024)։
––––
Բոլոր համացանցային հղումները տե՛ս վերը
բնագրի վերջում։
Հեղինակ
Ալեքսանդր Թրունկ, իրավ. գիտ. դոկտ., պրոֆ., պատվո պրոֆ.
1998-ից Քիլի համալսարանի Արևելյան եվրոպայի իրավագիտության ինստիտուտի տնօրեն,
Արևելյան Եվրոպայի ուսումնասիրության գերմանական ասոցիացիայի Քիլի մասնաճյուղի
տնօրեն, Իվանե Ջավախիշվիլիի անվան Թբիլիսիի պետական համալսարանի պատվո դոկտ.,
a [email protected]
Թարգմանությունը՝ Անահիտ Հ. Սարգսյանի
Open Access
This pape is published unde he C ea i e Commons A ibu ion–Sha eAlike 4.0 In e na ional license
(CC BY-SA 4.0). Please no e ha indi idual, app op ia ely ma ked pa s o he pape may be excluded om
he license men ioned o may be subjec o o he copy igh condi ions. I such hi d pa y ma e ial is no
unde he C ea i e Commons license, any copying, edi ing o public ep oduc ion is only pe mi ed wi h he
p io consen o he espec i e copy igh owne o on he basis o ele an legal au ho iza ion egula ions.