Արցախի մշակութային
ժառանգությունը
Da s kultur elle
Erbe v on Arzach
Univer sität sver lag K iel
K iel Univer sit y Publishing
K iel Univer sit y
Chr istian-Albrec ht s-Universit ät zu K iel
Andre as Müller , Har ut yun G. Har ut yunyan,
Dagmar Heller , Mar tin T amcke (Hgg.)

Un iv er sit ät sv er lag Ki el
Ki el Un iv ersit y Publishin g

Andrea s Müller , Har ut yun G. Har ut yunyan,
Dagmar Heller , Mar tin T amcke (Hgg.)
Անդրեաս Մ յուլլեր, Հարություն Գ. Հարությունյան,
Դագմար Հելլ եր, Մ արտին Թամքե (խմբ. )
Da s kultur elle Erbe
v on Arzach

Ar menisc he Ge schic hte und
deren Spur en in Berg-K ar abach
Արցախի մշակութային
ժառանգությունը
Հայոց պատմությունը և դրա
հետքերը Լեռնային Ղարաբաղ ում

EDIT ED B Y
Andrea s Müller , K iel Univer sit y , Ger many
Har ut yun G. Har ut yunyan , Amer ic an Uni ver sit y of Ar menia/ Y erev an State Uni versit y , Ar men
ia
Dagmar Heller , Konfe s sionskundlic hes Ins titut , Bensheim, Ger many
Mar tin T amc ke , Univer sit y of Göt tingen, Ger many
BIBLIOGR APHIC INFOR M A T ION PUBLISHED B Y T HE DEUT S CHE N A T ION ALBIBLIO THEK
The Deut sc he Nationalbibliothek list s this public ation in the Deut sc he Nationalbibliografie ; detailed
bibliographic dat a are available on the inter net at
htt ps://dnb.dnb.de
.
OPEN AC CE S S

This book is published under the Cr eative Commons A t tr ibution- S hareAlike 4.0 International lic ense (
htt ps://
creati vecommons.org/ licenses/ by-s a/4.0/legalcode
). Plea se note that individual , appr opr iately marked
par t s of t he book may be excluded from the license mentioned or may be subject to other c opyright condit ions.
If such third par t y mater ial is not under the Creati ve Commons license, any copying, editing or public repro-
duc tion is only per mitted wit h the prior c onsent of the re spec tive copyr ight owner or on the basis of relevant
legal author ization r egulations.
The elec tr onic open acces s ver sion of this book is per manently available on M A CA U: Open Acc es s Repositor y

of K iel Univer sit y (
htt ps://mac au.uni-k iel.de
):
htt ps://doi.or g/10.38072/978-3-928794-95-4
.
2024 UNI VER SITÄ T S V ERL A G K IEL | K IEL UNI V ERSI T Y PUBLISHING
Univer sität sbibliothek K iel , L eibnizstr . 9, 24118 K iel , Ger many

[email protected] iel.de
,

www .univer sit aet sver lag.uni-kiel .de

COV ER : Entr ance door of the main churc h of Gandz as ar Monas ter y in Ar zac h. Photo by Har ut yun G. Har ut yunyan
(2022). All r ight s reser ved | Արցախում գտնվող Գանձասար վ անքի գլխավոր եկեղ եցու մուտքի դռները։
Լուսանկարը ՝ Հարություն Գ. Հարությունյանի (2022): Բոլոր իրավ ունքները պաշտպանված են:
T YPE SE T TING : W iebke Buckow
PRIN T: CPI book s GmbH, Ferdinand- Jühlke-Straße 7, 99095 Er fur t, Ger many
ISBN (PRIN T):

978-3-928794-96-1
eISBN (PDF)
:
978-3-928794-95-4

CON T EN T S | INH AL T | ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
   9 V or wor t |
Նախաբան
  17 Eröffnung |
Բացման խոսք
  23 Gr ußwor t |
Ողջույնի խոսք
  27 Se genswor t |
Օրհնության խոսք
 31 Gr ußwor t und Ber ic ht aus der Diözese Vayot s Dzor
Ողջույնի խոսք և տեղ եկատվություն Վայոց ձորի թեմից
T eil 1: Zur Kultur von Ar zac h und ihrer Bewahr ung
Մ աս Ա, Արցախի մշակույթն ու նրա պահպանության խնդիրները
Vahan T er -Ghevondian | Վահան Տեր-Ղևոնդյան
 45 Das handsc hr if tlic he Er be von Ar z ach und Ut ik
Արցախի և Ուտիքի ձեռագրական ժառանգությունը
Andrea s Müller | Անդրեաս Մ յուլլ եր
 59 Ar z ach in der deut schen Reise- und For sc hungsliter atur
Արցախը գերմանական ճամփորդական և հետազ ոտական գրականության մեջ
Archimandr it S ahak S hakar yan | Սահակ վրդ. Շաքարյան
 83 Kur ze Gesc hichte der Diözese von Ar zac h
Արցախի թեմի համառոտ պատմություն
Ler nik Hovhannis yan, Ar men S arg syan | Լեռնիկ Հով հաննիսյան, Արմեն Սարգսյան
101
Das nic ht -mater ielle Kult urer be von Ar z ach: Verlus te und
Per spek ti ven der Aufbewahr ung

Արցախի ոչ նյութական մշակութային ժա ռան գո ւթյ ան կ որո ւս տնե րն
ու պահպանման հիմնախնդիրները
Alexander T runk | Ալեքսանդր Թրունկ
117 Der Sc hut z de s kult urellen Er bes in
Berg-K ar abac h ( Ar z ach) aus r echtlic her Sic ht
Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) մշակութային ժառանգության
պաշտպանությունը իրավ ական տեսանկյունից
T eil 2: Ar z ach in G esc hic hte und T heologie
Մ աս Բ , Արցախը պատմության և աստվածաբանության մեջ
Lusine T umanyan
143 Evangelization of the Apos tles Y e gisha and Dad in Ar t s ak h
and Utik acc ording to the Ar menian tr adition
A bel H. Manoukian | Աբէլ Հ. Մ անուկեան
157 Die Er r icht ung des Ba sler Mis sionshauses in S c huschi

Պազ ելի Աւետարանական Քարոզչական Ընկերութեան տան
կառուցումը Շուշիի մէջ

Hayk Mar tir osyan | Հայկ Մ արտիրոսյան
189 Aus S c huschi nac h Deut sc hland: Ar menische St udenten an den
deut sc hen Univer sitäten am Ende de s 19. und am Anf ang des 20. Jh.
Շուշիից Գերմանիա. Հայ ուսանողները գերմանական
համալ սարաններում 19-րդ դ. վերջին և 20-րդ դ. սկզբին
Mar t in T amc ke | Մ արտին Թամքե
207
Familie Bachimont : Ein deut sc he s Ehepaar in Ar menien
nach dem 1. Weltkr ieg (1920/1921)
Բախիմոնտ ընտանիք. գերմանացի մի ամուսնազ ույգ Հայաստանում
Առաջին համաշխարհային պատերազ մից հետո (1920/1921)
A schot Hayr uni | Աշոտ Հայրունի
235 Die tür k ische Inva sion in den Südk auka sus und das Ma s s aker
an der ar menischen Bevölker ung Bak us im September 1918 vor
dem Hintergr und der deut sch-tür k ischen K ontrover se
Թուրքական ներխուժումը Հարավ ային Կովկաս և Բաքվի հայ
բնակչության կոտորածը 1918 թ. սեպտեմբերին գերմանա-թուրքական
տարակարծության ետնախորքում
Anahit S. A satr y an | Անահիտ Ս. Ասատրյան
251 Die uner for schten S eiten der Tätigkeit des Bisc hof s K ar apet T er-Mkr tc hyan
Կարապետ եպս. Տեր-Մկրտչյանի գործունեության չուսումնասիրվ ած էջերը
T eil 3: Der Kr ieg und die politisc hen Rahmenbedingungen
Մ աս Գ, Պատերազմն ու քաղ աքական ընդհանուր պայմանները
Raffi K antian | Ր աֆֆի Քանդյան
269 Der 44-tägige Kr ieg um K ar abac h
Լեռնային Ղարաբաղի համար մղ ված 44-օրյա պատերազ մը
Dustin Hoffmann | Դասթին Հոֆման
287 Das S elbs tbe stimmung srecht der Völker im Fall von Berg-K ar abach
Ժող ովուրդների ինքնորոշման միջազ գային իրավ ունքը Լեռնային
Ղարաբաղի պարագայում
Har ut yun Gr igor yan | Հարություն Գրիգորյան
321 Die Sic her heit slage im Südk auka sus nach dem Kr ie g von 2020
Անվ տանգային իրավիճակը Հարավային Կով կասում
2020 թ. պատերազ մից հետո
T eil 4: Ar menien, Ar z ac h und die W elt
Մ աս Դ, Հայաստանը, Արցախը և Աշխարհը
Klaus K oschor ke | Կոշորկե Կլ աուս Կոշորկե
345 Indische Chr is ten in S olidar ität mit Ar menien
Հնդիկ քրիստոնյաները կարեկից են Հայաստանին

Thoma s Ster nberg | Թոմաս Շտերնբերգ
357 Die kat holische K ir che in Deut schland und der Ar zac h-Konflik t
Գերմանիայի կաթոլիկ եկեղ եցին և Արցախյան հակամարտությունը
Mar kus Meckel | Մ արկուս Մեկել
383 Der Berg-K ar abac h-Konflik t als Her ausfor der ung
im Kontext de s r us sischen Kr ieges gegen die Uk r aine
Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը որպես մարտահրավ եր
Ուկրաինայի դեմ ռուսական պատերազ մի համատեքստում
Dagmar Heller
399 The Ar menian Apostolic Churc h and the ecumenic al movement
T eil 5: Kunst und K ultur von Ar zac h
Մ աս Ե, Արցախի արվեստն ու մշակույթը
T e s sa Hofmann | Տեսսա Հոֆման
409 Der Sc hut z mater ieller ar menischer K ulturgüter in Ar zac h
Հայկական նյութական մշակութային կոթողների
պաշտպանությունն Արցախում
T amar a Mina syan | Թամարա Մինասյան
429 Die Or t sc haf t K ar wajar in Ar zac h laut einem ar menischen
handschr if tlichen K olophon aus dem 15. Jahr hunder t
Արցախի Քարվ աճառ բնակավայրը XV դ. հայերեն
ձեռագիր հիշատակարանում
Ar menuhi Drost-Abgar jan | Արմենուհի Դրոստ-Աբգարյան
451 Die ältes te ar menische Handsc hr if t Deut schlands im neuen L ic ht
Գերմանիայի հնագույն հայկական ձեռագիրը նոր լ ույսի ներքո
Hamlet Petros yan
467 E ar ly Chr istian arc haeolog y and monument s in the
Ar menian-A zerbaijani c onflic t zone: T igr anaker t , Amar as , Vachar
Ar men K azar y an
491 The main c hurc h of Dadiv ank and the metr opolitan ar chitec tur al ide as

Ar mine Melkonyan
511 The liter ar y her itage of the philosopher , theologian
and philologist Hovsep‘ Ar t s‘akhe t s‘i (18th–19t h centur ie s)

527 Aufr uf: Dr ohende V er nic htung ar menischen K ulturer be s in Berg-K arabac h
Կոչ. Հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացման վ տանգն Արցախում

SPONS OR S AND ORG ANIZ A T ION AL SUP POR T
Frit z T hys sen Foundation , Cologne, Ger many
Calous te Gulbenk ian Foundation , L isbon, P or tugal
Amer ic an Univer sit y of Ar menia , Y erev an, Ar menia
Dioce se of Va yot s Dzor (Ar menian Chur ch) , Y eghegnadzor , Ar menia
Prote st ant Churc h in Ger many (EK D) , Hanover , Ger many
Univer sit y of Göt tingen , G öttingen, Ger many
K iel Univer sit y , K iel , Ger many
Instit ute for Ec umenic al Studie s and Researc h , Bensheim, Ger many
L epsius House Pot sdam , Ger many
Y erevan St ate Uni versit y , Facult y of Theolog y , Y erevan, Ar menia
YERE VAN
S TAT E
UNI VER SIT Y
DIOCESE OF V
A YOT
S DZOR
K ONFESSIONSKUNDLICHES
INSTITUT

| 9
V or wor t
Arzach/Be
r g-Kar abach ist mit dem Krieg, der vom September bis No vember 2 02 0 um
die R egion tobte , wieder in da s öffentliche Bewus stsein gekommen. Die jüngsten Er eig
nis se
wie die über viele Monate andauernde Block ade des Latschin-K orridor s (Berdzor), der ein-
zigen V erbindung zwischen der R epublik Armenien und Arzach, ließen die Sorge um einen
erneuten Genozid an der armenischen Be völkerung befür chten. Dabei kämpften nicht nur die
Men schen um ihr Überleben vor Ort. Vielmehr w ar und ist auch das armenische kultur elle
Erbe ma ssiv bedr oht. Die Situation hat sich mit der faktischen Kapitulation der R epublik Ar-
zach im Zuge einer ge waltsamen Übernahme am 2 0. September 20 23 noch einmal ver schärft.
Es w ar abzusehen, das s die armenische Bevölk erung in der F olge de s W affenstillstands die
R egion nicht nur v erlas sen müssen wür de , sondern das s auch das armenische K ultur gut mas-
siv gefähr det wird. Die s gilt nun auch besonder s für die Zeit nach dem 1. Januar 20 24, an dem
die R egion endgültig an A serbaidschan übergeben wir d. Eben auf das Erbe v or Ort will der
v orliegende Band aufmerksam machen. Er dokumentiert eine internationale T agung, die v om
15.–19. Juli 2 022 in Jer ew an und in Hermon/V a yots Dzor stattgefunden hat.
A usgelö st durch die kriegerischen Er eignisse und ihr e F olgen hatten politische , kir ch-
liche und auch wis senschaftliche Einrichtungen sich ber eits zuvor inten siver der R egion
und ihr er Geschichte zuge wandt. In die sem K ontext w aren auch A ufrufe zum Schutz der
K ultur güter in Arzach publiziert wor den. Einen solchen A ufruf im akademischen K onte xt
haben die Her ausgeberin und die Herausgeber am 4. März 2 02 1 publiziert. 1 Er wur de von
zahlr eichen V ertreter:innen unter schiedlicher wis senschaftlicher Disziplinen aus Arme-
nien, Deutschland, Griechenland, Gr oßbritannien, dem Libanon und Schw eden unter-
schrieben. V er gleichbare Pr oklamationen gab e s bereits zuv or nicht nur durch den Öku-
menischen R at der Kirchen am 29. September 2 02 0, 2 sondern auch vom Zentr alkomitee
der Deutschen K atholiken und der römisch-k atholischen Solidaritätsaktion R enov abis am
3. Dezember 2 02 0.
3
Mit un serem er sten A ufruf verbunden w ar auch die F or derung nach V er anstaltungen v on
W orkshop s und internationalen F achtagungen zu Klö stern/Frömmigk eit/K onflikt- und Frie-
den sforschung mit international ausgerichteten Publik ationen. In diesem Sinne haben wir
1 »A ufruf zum Schutz der Kulturgüter in Karabach« (4.3.2021) , unter: https:/ /k onfessionskundliches-institut.de/w p-con -
tent/uploads/2021/ 03/ A ufruf-K arabach-fin-3.pdf (letzter Zugriff: 21.9.2023) .
2 W CC statement on the escalation of conflict in the disputed N agorno-Karabakh reg ion (29.09.2020) , unter: https:/ / www .
oikoumene .org/resources/ documents/wcc-statement-on-the-escalation-of-conflict-in-the-disputed-nagorno-kara -
bakh-region (letzter Zug riff: 21.9 .2023).
3 Gemeinsame Erklärung von Zentralk omitee der deutschen K atholiken und Solidaritätsaktion R enovabis, »V ertreibung
stoppen – Menschliches Elend lindern – Kulturelles Erbe bewahren!« (3.12.2020) , unter: https:/ /www .renovabis .de/site/
assets/files /12422/2020_12_03_gemeinsameerklaerungbergkarabach.pdf (letzter Zugriff: 21.9.2023) .
K iel-UP • https ://doi.org/10.38072/978-3-928794-95-4/p1

1 6 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Ար ցախի մ շ ակութ ային ժ առանգու թյու նը
տեսներ, խմբագիրները զ երծ են մնացել բոլոր հոդվ ածներում անվ անումներն
ու տեղ անունները նույնագրման միևնույն կանոններին համաձայնեցնել ուց:
Այդուամենայնիվ, բոլ որ տվյալները պետք է հասկանալի լինեն: Զեկույցներից մի
քանիսը պետք է հասկացվ են ավելի շատ որպես ձայներ տարածաշրջանից, և ոչ թե
գիտական-վ երլուծական շարադրանքներ:
Այդուամենայնիվ դրանք չափազ անց արժեքավոր են ՝ պատմության և ներկա
իրավիճակի ընկալ ման փաստագրության համար։ Այնպես որ, մենք տպագրում
ենք դրանք նույնպես:
Գիտաժող ովի իրականացումը և տվյալ հրապարակումը մեծ աջակցություն
են ստացել: Նախագիծը բնավ չէր կարող իրականացվ ել առանց Ֆրից-Թյուսեն
հիմնադրամի և Գալ ուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան ֆինանսավ որման: Մենք
շնորհակալ ենք նաև Գերմանիայի ավ ետարանական եկեղեցուն և Պոտսդամի
Լեփսիուսի տուն-թանգարանին: Հարկ է նշել, որ բացի դրանից մեզ աջակցել են
Հայ առաքել ական եկեղեցու Վայոց ձորի թեմը, Երևանի պետական համալ սարանի
Աստվ ածաբանության ֆակուլտետը, ինչպես նաև Հայաստանի ամերիկյան
ու Քիլի Քրիստիան Ալբրեխտի համալ սարանները: Հայերենի և հայերենից
բոլ որ թարգմանությունները վերահսկվ ել ու խմբագրվ ել են Հարություն Գ.
Հարությունյանի կող մից: Այդ գործընթացում որպես թարգմանիչներ ներգրավվ ել են
նաև Անահիտ Ավ ագյանը, Անահիտ Հ. Սարգսյանը, Հայկուհի Գրիգորյանը և Արտակ
Ա. Սահակյանը, ինչպես նաև Անահիտ Ռ . Սարգսյանն ու Գոհար Դրոշակիրյանը ՝
որպես սրբագրիչներ: Անգլ երեն տեքստերի խմբագրությունը ստանձնել է Դագմար
Հելլ երը: Հատուկ շնորհակալություն ենք հայտնում Քիլի համալսարանական
տպարանի խմբագրությանը, հատկապես Կայ Պետեր Լոհստրետերին, ինչպես
նաև իմ ուսանողներից Լարս Էրիխսենին ու Աննա Մ արտենսին` տպագրության
ընթացքում բազ մապիսի ներգրավվ ածության համար:
Քիլ, 2023 թ. Խաչվ երացի տոնին
Անդրեաս Մ յուլլ եր
Թարգմանությունը ՝
Հարություն Գ. Հարությունյանի
Open Ac ce s s
This paper is published under t he Creative Commons A t tr ibution–S hareAlike 4.0 International license
( CC BY -S A 4.0 ). Plea se note tha t indi vidual , appr opr iately marked par t s of the paper may be excluded from
the license mentioned or may be subjec t to o ther c opyr ight conditions. If such thir d par t y material is not
under the Creati ve Commons license, any copying , edit ing or public reproduc tion is only per mit ted with the
pr ior consent of the re spec ti ve copyr ight owner or on the basis of relevant le gal author ization r egulations.

| 1 7
Eröffnung
Eure Magnifizenz, Herr R ektor Ho vhannisy an, Eure Eminenzen und hoch würdigen
V äter , meine sehr geehrte K olleginnen und K ollegen, liebe Gäste ,
Im Namen der Or ganisatoren die ser internationalen K onferenz, die dem kultur ellen Erbe
v on Arzach gewidmet ist, heiße ich alle An we senden herzlich willkommen. Ge statten Sie uns
zunäch st, Ihnen allen eine fruchtbare ak ademische Arbeit und ebenso eine erfolgr eiche Pla-
nung und Entwicklung neuer K ooper ationen mit zukunftsfähigen P erspektiv en zu wünschen.
Es ist sehr erfr eulich, das s Sie alle keinen A ugenblick gezögert haben, als wir Ihnen un se-
r e Einladung ver schickten, sondern, im Gegenteil, ohne Zögern positiv auf die se Initiative
r eagiert haben. Nun wer den Sie in diesen T agen Ihr e wertv ollen fachlichen Beiträge in die
be vor stehenden fünf thematischen P anels einbringen. Wir fr euen uns sehr , das s unser e ge-
schätzten K olleginnen und K ollegen aus Armenien, Arzach, der Dia spora und dem deutsch-
spr achigen A usland heute dabei sind. Sehr lobens wert ist auch, da ss die T eilnehmerinnen
und die T eilnehmer der K onfer enz unterschiedliche P er spektiven aus zahlr eichen F achberei-
chen pr äsentier en bzw . gemeinsam an inter disziplinären Diskus sionen teilnehmen wer den.
Ich denk e , die meisten von un s wer den darin überein stimmen, das s genau dieser A us-
tausch be sonders in der gegen wärtigen Situation sehr wichtig ist. Aller dings sollten wir
nicht nur Schnittpunkte unter un seren eigenen Ideen finden, sondern auch v ersuchen, neue
analytische V erbindungen zwischen ver schiedenen fachlichen Ansätzen in Bezug auf die
Ge schichte und Gegenw art von Arzach zu schaffen. Nur dadur ch kann möglich st objektive s
Wis sen in Bezug auf diese R egion an die internationale Öffentlichk eit vermittelt w erden.
De sw egen ist es sehr erfr eulich festzustellen, da ss V ertreterinnen und V ertreter der älter en,
mittler en und jüngeren Gener ationen währ end dieser T agung ge sehen und gehört wer den
können. Hoffentlich wir d diese Gelegenheit v on Ihnen allen zunächst einmal genutzt, um
neue Bek anntschaften zu schließen, alte zu vertiefen und sich näher k ennen zu lernen,
um in Zukunft gemein sam die F achgebiete der Theologie , Armenologie , Geschichte , K ultur-
wis senschaften, Ar chitektur , P olitikwis senschaft und Völk errechts wissen schaft mit weiter en
Initiativ en und V eran staltungen zu ber eichern.
Bezüglich der inhaltlichen Sch werpunkte un serer K onfer enz sei angemerkt, das s sich
möglicher weise jeder v on uns , insbe sondere nach dem letzten Arzach-Krieg v on September–
No vember 2 02 0, immer wieder mit der schwierigen F rage be schäftigt hat, wa s das Schick sal
der armenischen K ultur schätze in den verlor enen Gebieten sein wird. Ja, V andalismus und
kultur eller Völkermor d fanden an ver schiedenen Orten der W elt statt und pas sieren leider
immer noch im K onte xt von be waffneten A useinander setzungen. Das haben
wir v or kurzem
so wohl in S yrien als auch in Afghanistan bedauerlicherw eise beobachten müssen. Aber im
F all v on Aserbaidschan haben wir e s mit einer absur den F älschung auf staatlicher Ebene zu

18 |  Da s k u l t ur el l e E r b e v on A r z ac h | Արցախի մշակութային ժ առանգությո ւնը
tun. Man k ann feststellen, wie mehr ere historische Denkmäler auch nach dem Krieg be wusst
zer stört wurden oder wie die jahrhundertealten Kir chen und Klöster eben so absichtlich entar -
menisiert bzw . einer ander en ethnischen Gruppe zugeschrieben wur den.
Ein solche s V erhalten ist eines zivilisierten Staate s nicht wür dig. Es vertieft die F eindschaft
w eiter und bricht alle Brücken einer möglichen V ersöhnung ab . A ußer dem ist es ein erneu -
ter dir ekter Schlag gegen die nationale Identität der Arzach-Armenier , weil e s ihre r eligiösen
Gefühle v erletzt und jahrhundertealte Heiligtümer entweiht. Natürlich ist die Liste der un -
gelö sten Probleme viel länger und tr auriger . In der aktuellen Situation ist z.B . die Fr age nach
der Selb stbestimmung v on Arzach äußerst unklar ge wor den. Es gibt auch ein sehr ernste s
Pr oblem in Bezug auf die illegal in Baku festgehaltenen Kriegsgefangenen und zivilen Geiseln,
die un verzüglich zurück gegeben wer den müssen. Gener ell besteht immer noch eine Her aus -
for derung wegen der Sicherheit der Be völkerung und Be sucher von Ber g-Kar abach. Nicht nur
an den neusten Gr enzen von Arzach, sondern auch an der Gr enze der R epublik Armenien
finden oftmals ge walttätige An schläge und Sabotagen von Seiten der a serbaidschanischen Ar -
mee statt. Ein schüchterungen der Zivilisten und bew affnete Übergriffe auf die Gr enzschützer
gehör en leider zum T age sgeschäft un sere s Nachbarlands .
A us die sem Grund mussten wir die se T agung nach Jere wan und Hermon bzw . V ay ots Dzor
v erlegen, obw ohl wir uns alle sehr ge wünscht hatten, Ber g-Kar abach zu besuchen und un sere
K onfer enzsitzungen teilweise in Stepanak ert und teilweise im historischen Klo ster von Gand -
za sar abzuhalten. Daher war e s für mich persönlich als Mitglied der Or ganisationsgruppe sehr
wichtig, da ss neben den Beitr ägen über die Erhaltung des kultur ellen Erbes auch fachliche
Analy sen derjenigen Phänomene prä sentiert wer den, die direkt oder indir ekt die Existenz von
Arzach und seine s K ulturerbe s bedrohen. In die ser schwierigen Nachkriegszeit glaube ich,
da ss die oben genannten ern sthaften Probleme dauerhaft zum Gegen stand des wis senschaft -
lichen Diskur ses und der internationalen V eröffentlichungen wer den müs sen. Nur dadurch
können die Beteiligten zu angeme ssenen politischen Lö sungen gelangen und für uns alle ak -
zeptable und nicht erzwungene Bedingungen für die K oe xistenz schaffen.
Wir dank en Ihnen allen noch einmal für Ihre An we senheit und sind der Staatlichen
Univ ersität Jer ew an sowie der F akultät für Theologie und der Diözese der Armenisch-Apo s-
tolischen Kir che von V ay ots Dzor äußer st dankbar , da ss sie un sere Ga stgeber sind. Unser
Dank gilt in sbesonder e auch allen unterstützenden und för dernden Organisationen, v or
allem der F ritz Thy ssen Stiftung für Wis senschaftsför derung, der armenischen Abteilung der
Calouste Gulbenkian F oundation, dem Lepsiushaus P otsdam und der Ev angelischen Kirche
in Deutschland, mit der en Hilfe diese wichtige Initiativ e ver wirklicht wurde .
Dr . Har ut yun G. Har ut yunyan
Doz ent an der Amer ik anisc hen Univer sit ät von Armenien und w is senschaf tlicher Mit ar beiter im
Zentr um für inter kultur elle und religionswis senschaf tlic he Studien an der Staatlichen Uni ver sität
Jerewan, Ar menien.

|  19
Բացման խոսք
Մեծարգո ռեկտոր պարոն Հով հաննիսյան, գերաշնորհ սրբազ ան և հոգեշնորհ
հայրեր, հարգարժան գործընկերներ և սիրելի հյուրեր,
Արցախի մշակութային ժառանգությանը նվիրվ ած միջազ գային գիտաժողովի
կազ ամակերպիչների անունից բարի գալուստ եմ մաղթում բոլ որ ներկաներին։
Թույլ տվ եք նախևառաջ մեզ ամենքիս ցանկանալ արդյունավետ աշխատանք և,
ինչու չէ, նաև ապագա հեռանկարային համագործակցությունների համատեղ
ծրագրում և զ արգացում։
Շատ զ գացվ ած ենք, որ Դուք բոլորդ անգամ մեկ վ այրկյան չեք վ արանել`
ստանալ ով մեր հրավերն, այլ ընդհակառակն ՝ անմիջապես առանց երկմտելու
դրական եք արձագանքել սույն նախաձեռնությանն ու այս օրերին Ձեր արժեքավ որ
մասնագիտական ներդրումն եք բերել ու առաջիկա հինգ թեմատիկ նիստերում։
Մենք շատ ուրախ ենք, որ այսօր ներկա են մեր անփոխարինելի գործընկերները թե՛
Հայաստանից, թե՛ Արցախից, թե՛ սփյուռքից և թե՛ գերմանախոս արտասահմանից։
Չափազ անց գովելի է նաև այն փաստը, որ գիտաժող ովի գործընկերները
ներկայացնել ու են տարբեր տեսանկյուններ մի քանի գիտություններից ու
համապատախանաբար միասին մասնակցել ու միջառարկայական քննարկումների։
Կարծում եմ` բոլ որս էլ կհամաձայնենք, որ այս տեսակ փոխանակումը շատ
կարևոր է հատկապես ներկա իրավիճակում։ Սակայն մենք պետք է փորձենք
ոչ միայն շփման եզրեր գտնել մեր անհատական գաղ ափարներում, այլ նոր
վ երլուծական կապեր ստեղ ծել Արցախի պատմությանն ու ներկային վ երաբերող
մասնագիտական տարբեր մոտեցումների միջև։ Միայն այսպես հնարավ որ կլինի
առավ ելագույնս օբյեկտիվ գիտելիքներ հաղ որդել միջազ գային հանրությանը
տվյալ տարածաշրջանի վ երաբերյալ։ Այդ իսկ պատճառով շատ ուրախալի է նշել այն
փաստը, որ այս գիտաժող ովի ընթացքում տեսնելու և ունկնդրել ու ենք թե՛ ավ ագ,
թե՛ միջին և թե՛ նաև երիտասարդ սերունդների ներկայացուցիչների։ Հուսով ենք,
որ այս առիթը կօգտագործվի բոլ որիդ կողմից ՝ նախևառաջ նոր ծանոթություններ
ձեռք բերել ու, հներն ամրապնդելու ու ավ ելի մոտիկից ճանաչել ու իրար,
որպեսզի հետագա նախաձեռնություններով ու միջոցառումներով միասնաբար
հար
ստացնեք աստվ ածաբանության, հայագիտության, պատմաբանության,
մշակութաբանության, ճարտարապետության, քաղ աքագիտության և միջազ գային
իրավ ագիտության ոլորտները։
Գալ ով մեր գիտաժողովի բուն նյութին` հարկ է նշել, որ մեզնից յուրաքանչյուրը,
հատկապես 2020թ. սեպտեմբեր-նոյեմբեր ամիսների Արցախյան պատերազ մից
հետո, բազ միցս է առնչվել այս ծանր հարցին, թե ի՞նչ է լինելու կորցրած տարածքների
հայկական մշակութային կոթողների ճակատագիրը։ Այո՛, վ անդալիզմն ու

2 0 |  D a s k u l t ur e l l e E r b e v on A r z ac h | Արցախի մ շ ակութ ային ժ առանգու թյու նը
մշակութային ցեղ ասպանությունն աշխարհի տարբեր վայրերում են տեղի ունեցել
ու, ցավ ոք, շարունակում են դեռևս իրագործվել որոշ ռազ մական ընդհարումների
համատեքստում։ Մենք ականատես ենք եղ ել դրան վերջերս թե՛ Սիրիայում և թե՛
Աֆղ անստանում։ Բայց Ադրբեջանի պարագայում մենք գործ ունենք պետական
մակարդակով իրագործվ ող մի զավ եշտալի կեղ ծարարության հետ, երբ պատմական
հուշարձաններն անգամ պատերազ մից հետո են ոչնչացվում կամ հազ արամյա
եկեղ եցիներն ու վանքերը միտումնավ որ կերպով ապահայկականացվ ում և ուրիշ
էթնիկ խմբի են վ երագրվում։
Նման պահվ ածքը վայել չէ ոչ մի քաղ աքակիրթ պետությանը։ Այն էլ ավ ելի է
խորացնում թշնամանքն ու այրում հնարավ որ հաշտության բոլոր կամուրջները ՝
վ երստին ուղղ ակի հարվ ած հասցնել ով արցախահայության ազգային ինքնությանը`
պղ ծել ով նրանց կրոնական զգացմունքներն ու ավիրել ով դարավ որ սրբությունները։
Անշուշտ, չլ ուծված խնդիրների ցանկը շատ ավ ելի երկար է ու տխրեցնող։ Ներկա
իրավիճակում չափազ անց անորոշ է դարձել օրինակ Արցախի ինքնորոշման
խնդիրը։ Մենք ունենք նաև շատ ծանր հարց` կապվ ած Բաքվում անօրինաբար
պահվ ող ռազմագերիների ու քաղ աքացիական պատանդների հետ, որոնք պետք է
անհապաղ ետ վ երադարձվեն։ Առհասարակ առկա է դեռևս Լեռնային Ղարաբաղի
բնակչության և այցել ուների անվտանգության խնդիրը։ Առ այսօր թե՛ Արցախի և թե՛
Հայաստանի Հանրապետության սահմաններին հաճախակի տեղի են ունենում բռնի
ոտնձգություններ, զինվ ած ահաբեկումներ և դիվերսիոն հարձակումներ։ Ոչ միայն
Արցախի, այլև Հայաստանի պետական սահմաններին ադրբեջանական բանակը
շատ հաճախ ռազ մական գործողություններ է իրականացնում։ Քաղ աքացիական
անձանց ահաբեկելն ու սահմանապահների հանդեպ զինվ ած հարձակումները,
ցավ ոք, հարևան պետության ամենօրյա բիզնեսի մի մասն են դարձել:
Այդ իսկ պատճառով, ինչպես գիտեք, մենք ստիպվ ած եղանք սույն միջոցառումը
կազ մակերպել Երևանում և Հերմոնում, այսինքն Վայոց ձորում, չնայած որ բոլորս
էլ շատ էինք կամենում այցել ել Արցախ և գիտաժողովի նիստերն անցկացնել
մասամբ Ստեփանակերտում և մասամբ էլ Գանձասարի պատմական վ անքում։
Ուստի անձամբ ինձ համար, իբրև կազ մակերպող խմբի անդամ, շատ կարևոր էր,
որ մշակութային ժառանգության պահպանմանը վ երաբերող զեկույցների հետ
մեկտեղ, գիտաժող ովի ընթացքում ներկայացվեն նաև Արցախի գոյությանն ու նրա
մշակութային ժառանգությանն ուղ ղակի կամ անուղ ղ ակի վ տանգող երևույթների
մասնագիտական վ երլուծությունները։ Ես կարծում եմ, որ հետպատերազ մական
այս դժվ արին շրջանում վերոնշյալ լ ուրջ խնդիրները պետք է տևապես գիտական
դիսկուրսի և միջազ գային հրապարակումների առարկա լինեն։ Միայն այդպես
կարող են շահագռգռվ ած կողմերը քաղ աքական ճիշտ լ ուծումների հասնել և բոլ որիս
համար ընդունելի ու ոչ թե պարտադրվ ած համակեցության պայմաններ ստեղ ծել։
Եվ ս մեկ անգամ շնորհակալ ենք Ձեր ամենքիդ ներկայության համար և անչափ
երախտապարտ Երևանի պետական համալ սարանին, Աստվածաբանության
ֆակուլ տետին և ՀԱԵ Վայոց ձորի թեմին` մեզ հյուրընկալել ու համար։ Չափազ անց

Բացման խոսք
 | 2 1
շնորհակալ ենք նաև բոլ որ աջակցող և հովանավ որող կազ մակերպություններին և
հատկապես Ֆրից Թյուսեն գիտությունների օժանդակման հիմնադրամին, Գալ ուստ
Կիւլ պէնկեան Հիմնարկութեան Հայկական բաժանմունքին, Պոտսդամ քաղաքի
Յոհաննես Լեփսիուսի տուն-թանգարանին և Գերմանիայի ավ ետարանական
եկեղ եցուն, որոնց օգնությամբ կյանքի կոչվեց այս կարևոր նախաձեռնությունը։
Հարություն Գ. Հարությունյան, ածբն. գիտ. դոկտ.
Հայաստանի ամերիկյան համալ սարանի դասախոս և Երևանի պետական համալ սարանի
միջմշակութային և կրոնագիտական հետազ ոտությունների կենտրոնի գիտաշխատող:

| 2 3
Gr ußwor t
V erehrte T eilnehmerinnen, T eilnehmer und Gä ste der T agung,
Zunäch st möchte ich den Organisator en, T eilnehmern und Sponsor en der internationalen
K onfer enz ›Das kultur elle Erbe von Arzach‹ meinen Dank für eine der art wichtige Initiative
aus sprechen, die dar auf abzielt, das kultur elle Erbe und die Geschichte der R egion Arzach
zu unter suchen und zu analysier en. Dies ist be sonders wichtig in der aktuellen Zeit, in der
A serbaidschan – getreu seiner bisherigen V orgehen s weise – die be stehenden K ulturdenkmä-
ler in den v on ihm kontr ollierten Gebieten zerstört. Ein Beispiel dafür ist in der Erklärung
de s Staatsdienste s zum Schutz des historischen Umfelds der R epublik Arzach v om 4. Juli
2 022 zu finden, in der e s unter anderem heißt: »Die armenische Ho vhannes Mkrtitsch [Jo-
hanne s der T äufer] Kirche v on Shushi, die auch als Grüne Kirche bek annt ist, wurde v on
den A serbaidschanern stark beschädigt. Jetzt wir d sie unter dem V orw and einer angebli-
chen R eno vierung in eine [byzantinisch] orthodo xe Kir che umgestaltet.« 1
Die K ultur v on Arzach nimmt einen einzigartigen Platz im W eltkulturerbe ein und mus s
daher be wahrt, bek annt gemacht und an die nächsten Gener ationen weiter gegeben wer den.
Arzach wir d nicht umson st als ›Schatzkammer armenischer Ar chitektur unter freiem Him-
mel‹ bezeichnet. Da s umfas sende Studium der Denkmäler von Arzach, da ss ihr e archäolo-
gische , philologische , kün stlerische , theologische , literarische und in sbesonder e historische
Unter suchung beinhaltet, hat definitiv seinen W ert und seine Bedeutung für die Be wahrung
armenischer K ultur .
Leider gerieten infolge de s letzten 44-tägigen Krieges Gebiete mit hunderten bek annten
und unbek annten K ulturschätzen unter die K ontr olle Aserbaidschan s . Die Existenz vieler
v on ihnen ist angesichts de s destruktiv en Umgangs Aserbaidschan s mit armenischen Denk-
mälern bedr oht. Darüber hinaus haben die aserbaidschanischen Historik er nicht nur die
Ge schichte und Gegenw art dieser R egion v erfälscht, sondern verfolgen bis heute eine in sti-
tutionelle P olitik der Zer störung des armenischen K ultur erbes .
Daher sind wis senschaftliche Studien un serer R egion und gemein same Stellungnahmen
zum Schutz de s christlichen Erbes sehr wichtig. Un sere Überzeugung ist e s, da ss so wohl
kultur elles Erbe als auch Ge schichte nicht zu einem W erkzeug für politische Zweck e wer den
darf . In diesem Sinne möchte ich dem deutschen V olk für seine geistige und moralische
Unter stützung des armenischen V olke s dank en. Besonder e W orte der Dankbarkeit will ich
an diejenigen deutschen Wis senschaftlerinnen und Wis senschaftler richten, die sich zusam-
1 Declaration of Artsakh ’ s State Service for the Protection of Historical Environment, »Azerbaijanis completel y destroyed
Shushi’ s Armenian church«, in: Artsakhpress .am (July 4, 2022) , https:/ /artsakhpress .am/eng/ news/166070/shushii-ka -
nach-zham-haykakan-ek execin-lri v-a vervel-e-adrbejancineri-koxmic-veranorogman-anvan-tak -veratsvum-e-uxxapar-
ekex ecu.html%20(last%20access:%201.24.2023)%D6%89 (letzter Zugriff: 2.4.2023).

2 4 |  D a s k u l t ur el l e E r b e v on A r z ac h | Արցախի մշակութային ժ առանգությո ւնը
men mit ihr en armenischen K olleginnen und K ollegen aus der R epublik Armenien, Arzach
und der Dia spora dem Studium der armenischen Ge schichte und K ultur widmen.
Es ist k ein Geheimnis, da ss Deutschland eine s der weltw eit wichtigsten Zentren der Ar-
menologie ist. Es genügt zu er wähnen, da ss der her ausragende deutsche Wis senschaftler
Heinrich Hüb schmann in den 7 0er Jahren de s 19. Jahrhunderts die eigenständige P o sition
der armenischen Spr ache in der indogermanischen Sprachfamilie begründete und be wies .
A uch heute noch be steht eine produktiv e Zusammenarbeit zwischen den wissen schaftli-
chen und kultur ellen Zentren Deutschlands und Armenien s . Ich bin zuver sichtlich, das s es
mit der Unter stützung derart wichtiger P artner keine Kr aft auf der W elt geben wird, die un s
dar an hindern kann, un sere Ge schichte und K ultur gemeinsam zu studier en und zu prä-
sentier en, eine K ultur , die T eil des W elterbes ist, in sbesonder e de s christlichen K ulturerbe s .

Dr . Hovhanne s Hovhannisyan
Rektor der St aatlichen Univer sit ät Jerewan, Ar menien.
Überse t zer:
Har ut yun G. Har ut yunyan

|  2 5
Ողջույնի խոսք
Գիտաժողովի հարգելի՛ մասնակիցներ, հյուրեր,
նախևառաջ ուզ ում եմ իմ շնորհակալությունը հայտնել «Արցախի մշակութային
ժառանգությունը» խորագրով միջազ գային գիտաժող ովի կազմակերպիչներին,
մասնակիցներին ու հով անավորներին ՝ նման կարևոր նախաձեռնության
համար, որը նպատակ ունի քննել ու և վերլ ուծել ու արցախյան տարածաշրջանի
մշակութային ժառանգությունն ու պատմությունը, ինչը կարևորվ ում է հատկապես
ներկայիս ժամանակահատվ ածում, երբ Ադրբեջանը, հավատարիմ իր գործել աոճին,
վ երացնում է իր տիրապետության տակ անցած տարածքներում առկա
մշակութային կոթողները։ Ասվ ածի վկայություններից է օրինակ ՝ 2022 թ. հուլիսի
4-ին Արցախի Հանրապետության պատմական միջավ այրի պահպանության
պետական ծառայության կող մից տարածած հայտարարությունը, որում նշվում է,
որ «Շուշիի Հով հաննես Մկրտիչ կամ Կանաչ ժամ հայկական եկեղ եցին ավ երվել է
ադրբեջանցիների կող մից, և այժմ այն վերանորոգման անվ ան տակ վ երածվ ում է
[բյուզ անդական] ուղղ ափառ եկեղ եցու»։ 1
Արցախի մշակույթը համաշխարհային ժառանգության գանձարանում իր ուրույն
տեղն է զբաղ եցնում, և այն պետք է պահպանվի, հանրահռչակվի և փոխանցվի
սերունդներին: Իզ ուր չէ, որ Արցախը կոչում են «հայկական ճարտարապետության
գանձարան բաց երկնքի տակ»։ Արցախի հուշարձանների համակող մանի
ուսումնասիրությունը, որը ենթադրում է դրանց հնագրագիտական, լ եզվ աբանական,
արվ եստաբանական, աստվածաբանական, գրական աղբյուրագիտական և,
հատկապես, պատմագիտական քննություն, միանշանակ ապացուցում է դրանց
հայկականությունը և արժեքավ որ լինելը:
Ցավ ոք, վերջին 44-օրյա պատերազ մի հետևանքով Ադրբեջանի վ երահսկող ության
տակ անցան տարածքներ, որտեղ կան հարյուրավ որ հայտնի և անհայտ
հուշարձաններ, որոնցից շատերի գոյությունը վ տանգված է ՝ հաշվի առնել ով
Ադրբեջանի ավ երիչ քաղաքականությունը հայկական հուշարձանների հանդեպ։
Բացի այդ, ադրբեջանցի պատմաբանները, կեղ ծել ով տարածաշրջանի անցյալն
ու ներկա իրող ությունը, ամեն կերպ փորձել են և այսօր էլ առանձնակի եռանդով
շարունակում են վ արել հայկական մշակութային ժառանգության ոչնչացման
ինստիտուցիոնալ քաղ աքականություն։
1 Արցախի Հանրապետության Պատմական միջավ այրի պահպանության պետական ծառայության
հաղ որդագրություն, Artsakhpress.am (4 հուլիսի 2022 թ. ), https:/ /artsakhpress .am/arm/news /166070/shushii-ka -
nach-zham-haykakan-ek execin-lri v-a vervel-e-adrbejancineri-koxmic-veranorogman-anvan-tak -veratsvum-e-uxxapar-
ekex ecu.html (հարցվել է 24.1.2023-ին)։

3 2 |  D a s k u l t ur el l e E r b e v on A r z ac h | Արցախի մշակութային ժ առանգությո ւնը
dr ei Jahre lang gemein sam mit ›Brot für die W elt‹ ein F ortbildungspr ogramm dur chgeführt,
zu dem wir führ ende Experten aus Deutschland eingeladen hatten. Etwa 4.5 00 Lehrerin-
nen und Lehr er aller F ächer , die an den Schulen der R egionen Syunik und V ay ots Dzor
unterrichteten, erhielten eine gründliche W eiterbildung. T atsächlich war en zum ersten Mal
eur opäische F achleute pr aktisch an der Organisation und der Erhöhung der Qualifikation im
Bildungs we sen Armeniens beteiligt.
Die NR O S yunik-Dev elopment wurde außer dem zu einem der führenden und wichtigsten
Akteur e , die in der Kauk asusr egion Frieden sprojekte dur chführen. Es gibt in un serer R egion
viele ungelö ste politische und interethnische Pr obleme (z.B . Abchasien, Südo ssetien, A d-
scharien, Ber g-Kar abach, usw .). Die NR O hat gemein same Sommerlager für Kinder , Jugend-
tr effs und K onferenzen für junge Er wach sene ver schiedener Nationalitäten in der R egion
dur chgeführt und organisiert die se auch weiterhin. Die s ist der beste W eg, um regionalen
F rieden zu erreichen.
Die er ste große Maßnahme zur V erbes serung und Stabilisierung der Gru ndbi ldun g im
Süden Armenien s war die Einrichtung v on fünf städtischen, sozialen Dienstleistungszent-
r en im Jahr 2000, die die NR O S yunik-Dev elopment mit de r Unterstützung de s deutschen,
e vangelischen Entwicklungs w erke s ›Br ot für die W elt‹ gründete .
Neben den laufenden Hauptpr ogrammen ist e s eine der wichtigsten Missionen der NR O ,
die Situation im Lan de ständig zu überwachen und entsprechende Maßnahmen zu ergr eifen.
So nahm sie beispiels weise , um die Bek ämpfung von Co vid-19 schnell und effizient zu orga-
nisier en, ihre Arbeit im Notfallmodus auf und arbeitete mit der armenischen Apo stolischen
Kir che , Armeniern aus der Diaspor a, internationalen Organisationen, lok alen Geschäftsleu-
ten und ander en Nichtregierungsor ganisationen zusammen. Zur Bew ältigung der P andemie
wur de ein Krisenreaktion steam eingerichtet. Daraufhin wur den Sitzungen mit den Betei-
ligten in der R egion or ganisiert: R egionalen Behörden, V ertretern der Bezirk sbehörden und
Gemeinden, medizinischen Einrichtungen, Ordnungsbehör den, K ata strophen schutz und
V ertretern der Ortskirchen.
R a sc h w u r d e n Str ategien und T aktiken für den Umgang mit der P andemie entwickelt.
Demzufolge arbeitete die NR O in R ück sprache mit den genannten In stitutionen im Notfall-
modus . Dabei gab e s zwei wichtige Ber eiche: Das V erhindern der P andemieausbr eitung und
die Dur chführung von Initiativ en zur Milderung der wirtschaftlichen und sozialen A uswir-
kungen. In Zusammenarbeit mit der Diöze se und der R egions ver waltung v on V ay ots Dzor
v ersor gte die NR O lokale Landwirte und sozial sch wache F amilien mit hoch wertigem K ar-
toffel- und Ger stensaatgut so wie Setzlingen von Ob stbäumen zur Behebung der Nahrungs-
mittelknappheit. Das Gebäude der NR O , d a s z u v or für Jugendpr ogramme und Frieden scamps
genutzt wur de , wurde r enoviert und in eine Notunterkunft für Men schen umgew andelt, die
aufgrund einer Co vid Erkrankung isoliert w erden mus sten.
So wohl da s lokale NR O- T eam als auch das F achwis sen unabhängiger internationaler Ex-
perten w ar und ist bei der Entwicklung von Str ategien wichtig. So ist beispielsw eise Dr . Ha-
rutyun G. Harutyun yan v or kurzem aus Europa nach Armenien umgezogen und unter stützt

Gr ußwor t
Er zbischof A braham Mk r tchyan
  | 3 3
un s bei der R ealisierung internationaler Pr ogramme in der R egion, ebenso wie erfahrene
deutsche Ber ater , die ständig bei der NR O ange stellt sind. Derzeitiger Berater der Or ganisa-
tion ist Thilo Kr ausse .
Die Mitarbeiterinnen und Mitarbeiter der NR O arbeiteten noch im Notfallmodus, als sich
A r z a c h am 27. September 2 02 0 durch den gew altsamen Krieg Aserbaidschan s gegen die ar-
menische Be völkerung in ein humanitär es K atastr ophengebiet ver wandelte . T ausende v on
zivilen Gebäuden und Struktur en, historische Kirchen, Schulen und Kinder gärten und so-
gar Krank enhäuser wurden dur ch Bombardierungen i n Ar zac h zer stört. Laut Angaben des
Ministerium s für Arbeit und Soziale s wurden mehr als 2 0.000 zivile Gebiete direkt v on
Düsenjägern, Dr ohnen oder Langstreck enrak eten angegriffen. Hunderte von armenischen
Soldaten und Zivilisten wur den festgenommen, mis shandelt und umgebracht. In den er sten
zw ei W ochen des Kriege s flohen etw a 90.000 Flüchtlinge aus Arzach nach Armenien, v on
d e n e n offiziell über 3.000 in V ay ots Dzor eine Zuflucht fanden. Die meisten von ihnen w aren
p sy chisch tr aumatisierte Fr auen, Kinder und ältere Menschen. V or allem mit der Hilfe der
Gläubigen so wie der Fr eunde und Angehörigen aus der R epublik Armenien konnten wir
zunäch st Lebensmittel, Hygieneartik el und warme Kleidung für die se Menschen be sorgen.
Daneben k onnten wir auch denjenigen Flüchtlingen aus Arzach helfen, die in der R egion
S yunik Zuflucht gefunden hatten. Mit Unterstützung der dänischen NR O ›Mis sion East‹ wur-
den 4.892 Men schen bzw . 1.22 1 F amilien aus Arzach mit Hilfspaketen und Hygieneartik eln
je weils in Höhe v on 22.000 AMD ver sorgt.
15 0 P ersonen, darunter meisten s Kinder , konnten im Sommer camp unser er Diözese un-
ter gebracht w erden. Zur gleichen Zeit mus sten aber auch die Fr agen der Kinderbetreuung
und der Schulbildung geklärt w erden. Wir v ersuchten die Betr offenen so weit wie mög-
lich v on den unmittelbar en A uswirkungen und der Brutalität de s Krieges fernzuhalten.
A ußer dem mussten wir un s auf den Winter vorber eiten. Dabei wurden wir zum Glück von
einigen deutschen kirchlichen Stiftungen unterstützt. Da s Gebäude des Jugendcamp s der
Diöze se wurde mithilfe finanzieller Unter stützung vom O steuropahilfs werk der römisch-
k atholischen Kirche ›R eno vabis‹ in Deutschland winterfe st gemacht. Alte F en ster wur den
gegen neue ausgetauscht, T üren wurden abgedichtet, und neue Klas senzimmer so schnell
wie möglich zur V erfügung gestellt und a usge st atte t. A uch dank den finanziellen Unter-
stützungen v om ›Lothar-Kr ey ssig-Ökumenezentrum ‹ der ev angelischen Kirche in Mittel-
deutschland, so wie von der Aktion ›Hoffnung für O steuropa‹ wur den neue Matratzen, Win-
ter decken, Kis sen, Bettwä sche , Heizgeräte und ander e wichtige Dinge angeschafft. Daneben
wur den drei Holzbar acken aus der so wjetischen Zeit reno viert, so das s sie als Klas senräume
und Kinder garten genutzt wer den konnten.
Später hat die Diöze se V ay ots Dzor in Zusammenarbeit mit der NR O Syunik-De velopment
an gleicher Stelle die Einrichtung eine s richtigen Kindergarten s in Angriff genommen. Im
Juli 2 02 1 wurde der UNICUS-Kinder garten eröffnet, der v on Kindern aus 12 Ortschaften der
Gemeinde Y eghegis sowie v on Kindern aus F amilien, die dur ch den Krieg aus Arzach ver-
trieben w orden w aren und in die Gemeinde umge siedelt wor den sind, besucht wir d. Die

3 4 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Արց ախի մ շ ակութ ային ժ առանգութ յու նը
Gehälter der er sten beiden Angestellten de s Kindergarten s wer den seit dem T ag seiner Eröff-
nung v on der aramäisch-deutschen NR O ›Wir sind Christen‹ übernommen. Zur Be wältigung
de s Nachkriegstrauma s wurde ein zw eiwöchiges Sommer camp-Progr amm für Jugendliche
aus der R egion und aus Arzach in s Leben gerufen. Sechzig Jugendliche aus V ay ots Dzor
und Arzach so wie elf Jugendliche aus der Diaspor a nahmen an dem Frieden scamp teil, da-
runter zw ei F ranzö sisch-Armenier und neun Mitglieder der armenischen Jugendunion aus
Deutschland. Der ab wech slungsreiche und arbeitsr eiche Campalltag und die Begegnungen
mit P sy chologen halfen den T eilnehmenden, die schwierige p s ychologische Situation, die
so wo hl w ährend de s Kri ege s als auc h infolge der Nachkriegszeiten entstanden war , in An-
sätzen zu über winden.
Die 1.2 00 Flüchtlinge aus Kar abach, die sich bis heute in V ay ots Dzor aufhalten, wer den
nun in die Hilfspr ogramme der NR O S yunik-Dev elopment aufgenommen. Zu diesen Flücht-
lingen k ommen aber auch neue Geflüchtete aus der Ukraine hinzu. Schon heute sind 3 0
ukr ainische F amilien in das Unterkunftspr ogramm der NR O mit aufgenommen, und wir
v eran stalten regelmäßig dr eitägige Integration scamps , an denen junge Menschen beteiligt
sind, die aus Arzach und der Ukr aine zu uns über gesiedelt sind. A uch hier w erden wir v on
›Br ot für die W elt‹ geför dert. Wir suchen zurzeit neue finanzielle Mittel sow ohl für die Or-
ganisation eine s Sommercamp s für geflüchtete Kinder aus der Ukraine und Arzach als auch
für die Be schäftigungsmaßnahmen von geflüchteten Erw achsenen und für den A usbau von
Integr ationspr ogrammen. D a die NR O S yunik-Dev elopment ber eits auf 27 Jahre Erfahrung
zurückblick en kann, arbeitet sie heute noch aktiv er und effizienter .
Die R epublik Arzach v erlor als Ergebnis de s 44-tägigen Krieges fa st 80% ihre s T errito-
rium s . Sie ist nun von allen Seiten abge schottet, mit A usnahme einer einzigen Landstraße
über den Lachin/Ber dzor-K orridor die sie noch mit Armenien verbindet. 1 Zehntausende
V ertriebene aus den besetzten Gebieten haben in Stepanak ert, der Hauptstadt von Arzach,
und in den umliegenden Dörfern Zuflucht gefunden. Viele v on ihnen wurden aller dings
nach Armenien umge siedelt.
Wir haben offiziell mehr als 4.000 T ote , 2 17 V ermisste und über 8.000 V er wundete . Die
Wirtschaft v on Arzach erlitt schw erste V erluste . Die Grenze zwischen Armenien und A ser-
baidschan wur de um 400 km verlängert. An die ser neuen Grenze befinden sich nun Be-
obachtungspo sten der aserbaidschanischen Armee auf erhöhten P o sitionen, die direkt an
armenische Siedlungen und Str aßen angrenzen. Der a serbaidschanische Beschus s von Sied-
lungen und Str aßen, die Entführung von Men schen und der Diebstahl v on A utos und Vieh
sind inzwischen auf der T agesor dnung.
Seit Ende de s Krieges sind leider alle oben genannten V ergehen auch v on der Nachit-
sche wan-Seite bzw . an der Südgr enze zu Armenien und unser er R egion V ay ots Dzor zu
1 Anmerkung der Redaktion: Seit Anfang Dezember 2023 wurde der o .g. Korridor von Aserbaidschanern blockiert. Dazu
u.a. im Urteil des International Gerichtshofs (IGH - No . 2023/10): Application of the International Convention on the
Elimination of All F orms of R acial Discrimination (Armenia v . Azerbaijan) from 22 F ebruar y 2023, https:/ /www .icj-cij .
org/sites /default/ files/case-related/180/180-20230222-PRE-01-00-EN .pdf (letzter Zugriff: 8.4.2023) .

Gr ußwor t
Er zbischof A braham Mk r tchyan
  | 3 5
beobachten. Hatte e s Jahrzehnte lang keine gr oßen Zwischenfälle von der Seite Nachitsche-
w ans gegeben, so wur den nach dem letzten Krieg armenische Grenzsiedlungen auch v on
die ser Grenze aus be schos sen und wichtige Anhöhen von der a serbaidschanischen Armee
eingenommen.
Blick en wir abschließend noch einmal auf die aktuelle Lage in der R egion V ay ots Dzor ,
in der sich un sere Diöze se befindet. Als Ergebnis de s Krieges wur de das Gebiet v on Kar wat-
schar (K elbajar) im Nor den an Aserbaidschan angegliedert. Dadur ch entstand zusätzlich
zu der be stehenden Grenze mit Nachitsche wan eine neue gefährliche Gr enze im Norden.
Der K ur ort Jermuk und viele Dörfer wurden nun zu Gr enzgebieten, die Straßen verbindun-
gen mit Arzach wur den abgeschnitten, Be wä sserungs- und T rinkw as serquellen so wie der
ge samte Fluss Arpa gerieten unter a serbaidschanische K ontrolle . Daher sind die Men schen
v erunsichert und haben Angst v or der Zukunft und dav or , das s die A usw anderung weiterhin
zunimmt, w odurch die Wirtschaft stark beeintr ächtigt wer den würde . Die oft ge stellte Fr age
lautet: W enn die T ürkei, P akistan, Isr ael und islamische T error organisationen A serbaidschan
in die sem Krieg offen und nachdrücklich unterstützt haben, w arum hat unser V olk dann kei-
ne Unter stützung von R us sland, Europa und Amerik a erhalten, die als unser e V erbündeten
oder un s Nahestehenden gelten?
A ufgrund die ser Situation ist es auch für die Diöze se V ay ots Dzor und den Klerus schwie-
rig, den Glauben der Men schen und das V ertr auen in die Zukunft zu stärken und da s K ultur-
leben und de ssen Erbe zu pflegen. Die Kir che muss in der Lage sein, W ege zu finden, um
den pa storalen, k aritativen und kultur ellen T ätigkeiten neuen Sch wung zu verleihen. Un sere
Hoffnung liegt bei Gott und w ohlwollenden Men schen. Ich bedanke mich dah er g anz herz-
lich bei Ihnen für die Zusammenarbeit und wün sche Ihnen allen Gottes Segen.
Er zbisc hof A br aham Mk r tc hyan, PhD
Pr imas der Diözese Vayots Dzor , Armenien.
Überse t zerin:
Haykuhi Gr igor yan

| 37
Ողջույնի խոսք և տեղեկատվ ություն
Վայոց ձորի թեմից
Գերմանիայի եկեղ եցական հիմնադրամների և հասարակական
կազ մակերպությունների համագործակցությամբ իրականացվ ող
սոցիալ ական և մշակութային ծրագրերը Վայոց ձորում
Հարգարժան հյուրեր, հարգելի ներկաներ,
Ուրախ ենք ‹Արցախի մշակութային ժառանգությունը› խորագրով գիտաժող ովի
շրջանակում հյուրընկալ ելու ձեզ Վայոց ձորի գեղ ատեսիլ մեր մարզ ում:
Շատ շնորհակալ ենք նաև ընձեռվ ած հնարավորության համար ՝ ձեզ հետ
կիսվ ելու Գերմանիայի եկեղ եցական հիմնադրամների և հասարակական
կազ մակերպություների համագործակցությամբ` Վայոց ձորի թեմի և հարավային
Հայաստանում ամենամեծ ՀԿ-ներից մեկի կող մից իրականացվող սոցիալ ական ու
մշակութային ծրագրերի մեր փորձառությամբ:
Սյունիք-Զարգացում ՀԿ-ն հիմնադրվ ել է մեր նախաձեռնությամբ 1995 թվականին
և տեղ ական ու միջազ գային կազմակերպությունների հետ շուրջ 27 տարվ ա
համագործակցության ու հետևող ական աշխատանքի շնորհիվ այսօր ամենամեծ
հասարակական կազ մակերպությունն է հարավ ային Հայաստանում: 1991-1994թթ.
արցախյան առաջին պատերազ մի, Ադրբեջանից և Նախիջևանից Հայաստան
տեղ ափոխված ավ ելի քան 300 000 փախստականների պատճառով առաջացել
էր սոցիալ ական, տնտեսական շատ բարդ մի վիճակ: Ինչ-որ չափով իրավիճակը
մեղ մելու համար Վայոց ձորի և Սյունիքի մարզ երում ՝ այսինքն մեր առաջնորդության
ներքո գտնվ ող թեմում ստեղ ծված Սյունիք ՀԿ-ն բացեց վ եց բարեգործական
ճաշարաններ, ուր ամեն օր սնվ ում էին 400 կարիքավորներ: Արցախյան առաջին
պատերազ մի պատճառով այս երկու մարզերում որբացած 500 անչափահաս
երեխաներ ընդգրկվ եցին ՀԿ-ի «Ճամբար» ծրագրում, որն իրենից ներկայացնում
էր ինչպես ամառային ճամբարների կազ մակերպում, այնպես էլ բժշկական,
հոգեբանական աջակցություններ, սննդի, հագուստի, գրենական պիտույքների
տրամադրում: Վայոց ձորի ութ գյուղ երում և երկու քաղաքներում տեղ ավ որվ ած
5800 փախստականների կարիքները հոգալ ու, բժշկական, սոցիալական, կրթական
բազ մաթիվ ու բազմապիսի ծրագրերը ՀԿ-ն շարունակեց մինչև 2006թ-ը: Այս
ընթացքում ՀԿ-ն աշխատում էր ի միջի այլ ոց ՝ «Հայ օգնութհյան ֆոնդ» (ԱՄՆ), ICCO
(Հոլ ոնդիա), EPER (Շվ եյցարիա) EED (Գերմանիա, հետագայում միացավ Bread for the
W orld/«Հաց աշխարհին» հիմնադրամում), «Դիակոնիշես Վեռկ» (Գերմանիա) , և այլ
կազ մակերպությունների հետ:

3 8 |  D a s k u l t ur el l e E r b e v on A r z ac h | Արցախի մշակութ ային ժ առանգությ ու նը
Այդ ժամանակ IID և ներկայիս ՝ «Հաց աշխարհին» հիմնադրամի հետ
իրականացվ ած բազմաթիվ ծրագրերից կուզ եի առանձնացնել մեկը: ԽՍՀՄ
փլ ուզումից հետո հիմնովին փոխվ ել էր կրթական համակարգը: Հայաստանը
միացել էր Բոլ ոնյան կրթական համակարգին, փոխվել էին դասագրքերը, կրթական
ծրագրերը, չափորոշիչները, կրթության փիլիսոփայությունն ընդհանրապես:
Սակայն ֆինանսական խնդիրների պատճառով ուսուցիչները համապատասխան
վ երապատրաստում չէին անցել, և դա բազմաթիվ խնդիրներ էր առաջացնում: Այդ
ժամանակ` երեք տարի անընդմեջ «Հաց աշխարհին» կազ մակերպության հետ
իրականացրինք «Ուսուցիչների վ եապատրաստում» ծրագիրը` Գերմանիայից
հրավիրվ ած առաջնակարգ մասնագետների ներգրավմամբ: Սյունիքի և Վայոց
ձորի դպրոցներում դասավ անդվող բոլ որ առարկաների մոտ 4500 ուսուցիչներ
անցան հիմնավ որ վերապատրաստում: Փաստորեն, առաջին անգամ եվրոպացի
մասնագետներ գործնական ներգրավ վածություն ունեցան Հայաստանում կրթական
գործի կազ մակերպման, որակավորման բարձրացման գործում:
Բացի այդ Սյունիք-Զարգացում ՀԿ-ն դարձավ կով կասյան տարածաշրջանում
խաղ աղության ծրագրեր իրականացնող առաջատար և հիմնական դերակատարներից
է: Նկատի ունենալ ով, որ մեր տարածաշրջանում բազմաթիվ չլ ուծվ ած քաղ աքական,
ազ գամիջյան խնդիրներ կան (Աբխազիա, Հարավ ային Օսեթիա, Աջարիա, Լեռնային
Ղարաբաղ և այլն) , ՀԿ-ն նախաձեռնեց և մինչ օրս էլ շարունակում է տարածաշրջանի
տարբեր ազ գերի երեխաների համատեղ ամառային ճամբարներ, երիտասարդական
հավ աքներ, կոնֆերանսներ կազմակերպել: Դա լ ավ ագույն միջոցն է ընդհանուր
խաղ աղության հասնել ու համար:
Գերմանական «Հաց աշխարհին» բող ոքական եկեղ եցու զարգացման ծառայության
աջակցությամբ Սյունիք-Զարգացում ՀԿ-ի սոցիալ ական զարգացման բաժնի
առաջին մեծ նախաձեռնությունը 2000թ. հարավ ային Հայաստանում քաղաքային
հինգ սոցիալ ական ծառայության կենտրոնների հիմնումն էր ՝ նպատակ ունենալ ով
բարել ավել և կայունացնել հիմնական կրթությունը:
Հիմնական կամ ընթացիկ ծրագրերին զ ուգահեռ Սյունիք-Զարգացում ՀԿ-ի
կարևորագույն առաքել ություններից մեկն էլ իրավիճակին երկրում մշտապես հետևելն
է ու համապատասխան քայլ եր ձեռնարկելը: Այսպես օրինակ Covid-19-ի դեմ պայքարը
արագ ու արդունավ ետ կազմակերպել ու համար ՀԿ-ն կարճ ժամանակամիջոցում
անցավ արտակարգ ռեժիմով աշխատանքի ՝ համագործակցելով Հայ առաքել ական
եկեղ եցու, աշխարհասփյուռ հայության, միջազ գային կազմակերպությունների,
տեղ ացի գործարարների ու այլ ՀԿ-ների հետ: Ստեղ ծվեց համավ արակի դեմ պայքարի
արագ արձագանքման խումբ։ Հանդիպումներ կազ մակերպվեցին ստեղ ծվ ած
իրավիճակում մարզի հիմնական դերակատարների հետ ՝ մարզային իշխանություններ,
ՏԻՄ ներկայացացուցիչներ, բուժհաստատություններ, արտակարգ իրավիճակներում
հասարակական կարգը պահող մարմիններ, եկեղ եցու ներկայացուցիչներ։
Օպերատիվ կերպով մշակվ եցին համավարակի դեմ պայքարի ռազ մավ արական
և տակտիկական պլ աններ, ըստ որի ՀԿ-ն վերը նշվ ած մարմինների հետ

Ողջույնի խոսք Աբրահամ արքեպս. Մկրտչյան  
| 3 9
խորհրդակցությամբ արտակարգ ռեժիմով աշխատեց երկու կարևոր
ուղ ղություններով ՝ համավարակի տարածման կանխարգել ում ու համավ արակի
տնտեսական և սոցիալ ական հետևանքների մեղմացման նախաձեռնությունների
իրականացում։ ՀԿ-ն, Վայոց ձորի թեմի և ՀՀ Վայոց ձորի մարզ պետարանի հետ
համագործակցությամբ, Վայոց ձորի մարզի ֆերմերային տնտեսություններին
և կարիքավ որ ընտանիքներին տրամադրեց կարտոֆիլի և գարու որակյալ
սերմացու, պտղ ատու ծառերի տնկիներ ՝ հետագայում մեղ մելու պարենի
դեֆիցիտի խնդիրները։ ՀԿ-ի երիտասարդական ծրագրերի և խաղ աղության
ճամբարների շենքը վ երազինվեց և վ երածվ եց մեկուսացման կարիք ունեցողների
համար կացարանի:
Ռազ մավարության մշակման գործում մեծ է ՀԿ-ի ինչպես տեղ ում աշխատող
թիմի դերը, այնպես էլ անկախ միջազ գային փորձագետների փորձառությունը,
ինչպես օրինակ դոկտ. Հարություն Գ. Հարությունյանինը, որ վ երջերս է Եվրոպայից
տեղ ափոխվել Հայաստան և մեզ աջակցում է մարզ ում միջազ գային ծրագրերի
իրականացման գործում, ինչպես նաև մշտապես ՀԿ-ում աշխատող գերմանացի
փորձառու խորհրդատուների ներկայությունը: Կազ մակերպության ներկայիս
խորհրդատուն Թիլ ո Կրաուսսեն է:
ՀԿ-ի աշխատակազ մն աշխատում էր Covid-19-ով պայմանավորվ ած
աշխատանքային արտակարգ ռեժիմով, երբ 2020թ. սեպտեմբերի 27-ին Արցախի հայ
բնակչության դեմ Ադրբեջանի սանձասերծած պատերազ մի հետևանքով Արցախը
վ երածվեց հումանիտար աղ ետի գոտու: Հազ արավ որ քաղաքացիական շենքեր ու
շինություններ, պատմական եկեղ եցիներ, դպրոցներ ու մանկապարտեզներ, նույնիսկ
հիվ անդանոցներ ավիրվեցին ռմբակոծությունից: Ըստ Աշխատանքի և սոցիալ ական
հարցերի նախարարության տվյալների ՝ ավելի քան 20000 քաղ աքացիական
օբյեկտներ ուղիղ հարձակման են ենթարկվ ել կործանիչներով, դրոններով կամ
հեռահար հրթիռներով։ Հարյուրավ որ հայ զինվորներ ու խաղ աղ բնակիչներ գերի
էին ընկնում, խոշտանգվ ում ու սպանվում։ Պատերազ մի առաջին երկու շաբաթների
ընթացքում Արցախից Հայաստան տեղ ափոխվեցին մոտ 90 000 փախստականներ,
որոնցից պաշտոնական տվյալներով Վայոց ձորում ապաստանեցին ավ ելի քան
3000 հոգի։ Նրանց մեծ մասը հոգեբանական տրավ մայով կանայք, երեխաներ և
տարեցներ էին: Նախ և առաջ մեր հավ ատացյալների, ինչպես նաև Հայաստանի
Հանրապետությունից մեր ընկերների ու հարազ ատների օգնության շնորհիվ
կարող ացանք այս մարդկանց համար սնունդ, հիգիենայի պարագաներ և տաք
հագուստ հավ աքել։ Միաժամանակ կարողացանք օգնություններ հասցնել նաև
Սյունիքի մարզ ում ապաստանած արցախցի փախստականներին: Արցախից
Վայոց ձոր և Սյունիք տեղ ահանված 4892 հոգու կամ 1221 ընտանիքի դանիական
«Առաքել ություն Արևելք» կազմակերպության օժանդակությամբ բաժանվ ել են
22000 դրամանոց հիգիենայի փաթեթներ։
150 հոգի, որոնցից մեծ մասը երեխաներ էին կարող ացան տեղավ որվ ել մեր թեմի
ամառային ճամբարի շենքում: Դրա հետ մեկտեղ անհրաժեշտ էր լ ուծել նրանց

4 0 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Ար ցախի մ շ ակութ ային ժ առանգու թյու նը
խնամքի, դպրոցական ու նախադպրոցական կրթության հարցերը ՝ հնարավ որինս
զ երծ պահելով պատերազ մի անմիջական հետևանքներից ու բռնությունից, ինչպես
նաև նախապատրաստվ ել ձմեռվան, որում բարեբախտաբար մեծապես մեզ
օժանդակեցին գերմանական եկեղ եցական մի քանի հիմնադրամներ:
Արևելյան Եվրոպայի աջակցությամբ զբաղ վող, Գերմանիայի հռոմեակաթոլիկ
եկեղ եցու եպիսկոպոսաց խորհրդի «Ռենովաբիս» հիմնադրամի ֆինանսական
աջակցությամբ թամական ճամբարի շենքը նախևառաջ պատրաստվ եց ձմռանը.
հին պատուհանները փոխվ եցին նորով, դռները ջերմամեկուսացվեցին, բացի
դրանից, երեխաների համար նախատեսվ ած դասասենյակները հնարավորինս
արագ վ երանորոգվեցին և կահավ որվ եցին։
Ձմռանը պատրաստվ ելուն մեզ մեծապես օգնեցին Գերմանիայի Ավ ետարանական
եկեղ եցու «Լոթար Կրայսինգ էկումենիկ կենտրոնի» և «Հույս Արևելյան Եվրոպայի
համար» կազ մակերպությունները ՝ ֆինանսապես օժանդակել ով ներքնակների,
ձմեռային վ երմակների, բարձերի, անկողնային պարագաների, ջեռուցիչների
ձեռքբերման և մի շարք այլ կարևոր հարցերում: Բացի այդ, դեռևս սով ետական
ժամանակաշրջանից առկա երեք փայտե շինություններն այնպես վ երանորոգվեցին,
որ հնարավ որ եղավ տարածքն օգտագործել որպես երկու դասասենյակ և
մանակապարտեզ: Հետագայում Վայոց ձորի թեմը Սյունիք-Զարգացում ՀԿ-ի հետ
համատեղ այս նույն տեղ ում ձեռնարկեց իրական մանկապարտեզի հիմնման
աշխատանքները: 2021 հուլիսին բացվ եց «ՅՈՒՆԻԿՈՒՍ» մանկապարտեզը, որտեղ
այժմ էլ շարունակում են հաճախել ինչպես Եղ եգիս համայնքի 12 բնակավայրերի
երեխաները, այնպես էլ պատերազ մի հետևանքով տեղահանվ ած և այդ համայնքում
վ երաբնակեցված արցախցի ընտանիքների երեխաները:
Հարկ է նշել, որ մանկապարտեզի առաջին երկու աշխատակիցների
աշխատավ արձը, բացման օրվանից առ այսօր, տրամադրվ ում է «Մենք
քրիստոնեաներ ենք» արամեական-գերմանական հասարակական
կազ մակերպության կողմից։
Հետպատերազ մյան սթրեսի հաղթահարման նպատակով մշակվեց
երկշաբաթյա ամառային երիտասարդական ճամբարի ծրագիր ինչպես տեղ ացի,
այնպես էլ արցախցի երիտասարդների համար: Խաղ աղության ճամբարին
մասնակցեցին Վայոց ձորից և Արցախից 60 երիտասարդներ և 11 երիտասարդներ
Սփյուռքից, որոնցից երկուսը ֆրանսահայեր էին, 9-ը ՝ Գերմանիայում Հայ
երիտասարդական միության անդամներ: Ճամբարի հետաքրքիր ու հագեցած
առօրյան, հոգեբանի հետ հանդիպումները օգնեցին ճամբարի մասնակիցներին
որոշակիորեն թոթափել պատերազ մի ըն
թացքում և պատերազ մի հետևանքով
առաջացած հոգեբանական ծանր վիճակը:
Ներկայումս Սյունիք-Զարգացում ՀԿ-ի օգնությունների ծրագրերում
ընդգրկվ ած են Վայոց ձորի մարզում մնացած 1200 փախստականներ Արցախից:
Այս փախստականներին հիմա ավ ելանում են փախստականներ Ուկրաինայից:
Արդեն իսկ 30 ուկրաինացի ընտանիքներ ընդգրկվ ել են Սյունիք-Զարգացում ՀԿ-

Ողջույնի խոսք Աբրահամ արքեպս. Մկրտչյան  
| 41
ի ՝ բնակարաններով ապահովման ծրագրում, պարբերաբար կազ մակերպում
ենք ինտեգրացիոն եռօրյա հավ աքներ ՝ ներառել ով Արցախից և Ուկրաինայից մեզ
մոտ տեղ ափոխված երիտասարդներին: Եվ մեզ նորից աջակցում է գերմանական
«Հաց աշխարհին»՝ կազ մակերպությունը: Ներկայումս միջոցներ ենք որոնում
Ուկրաինայից և Արցախից տեղ ահանված երեխաների ամառային ճամբար
կազ մակերպելու, ինչպես նաև չափահաս փախստականներին աշխատանքով
ապահով ելու, ինտեգրացիոն ծրագրերն ընդարձակել ու համար: Սյունիք-
Զարգացում ՀԿ-ն, որ արդեն 27 տարվա փորձ ունի, այսօր գործում է առավ ել ակտիվ
և արդյունավ ետ կերպով:
Ամփոփելով կարելի է ասել, որ 44-օրյա պատերազ մի արդյունքում Արցախի
Հանրապետությունը կորցրեց իր տարածքների գրեթե 80 տոկոսը, բոլ որ
կող մերից հայտնվեց շրջափակման մեջ ՝ բացառությամբ մի ճանապարհի, Լաչին/
Բերձորի միջանցքով, որը դեռևս կապում է Արցախը Հայաստանի հետ: 1 Գրավյալ
տարածքներից տասնյակ հազ արներով տեղահանվ ած մարդիկ ապաստանեցին
Արցախի մայրաքաղ աք Ստեփանակերտում և հարակից գյուղերում, շատերը
տեղ ափոխվեցին Հայաստան: Ունեցանք մոտ 4 000 զ ոհվ ածներ, 217 անհետ կորած
և 8 000 վիրավ որներ: Մեծ կորուստներ ունեցավ Արցախի տնտեսությունը. մինչ
այս պատերազ մը գրեթե ինքնաբավ Արցախի Հանրապետությունը այսուհետ
պիտի ապավինի դրսի, հիմնականում Հայաստանի օգնությանը: Հայաստանն
Ադրբեջանի հետ ունեցավ 400 կմ-ի չափ նոր սահման: Ադրբեջանական զ որքի
դիտակետերը հայտնվ եցին այդ սահմանի բարձր դիրքերում, անմիջապես
Հայաստանի բնակավ այրերի ու ճանապարհների մոտ: Այժմ պարբերական են
դարձել ադրբեջանցիների կող մից կրակոցները բնակավայրերի ու ճանապարհների
վրա, մարդկանց ու մեքենաների առևանգումները, անասունների գող ությունը:
Այդ պատերազ մից հետո ակտիվացավ նաև Նախիջևանի կող մը ՝ Հայաստանի և
հատկապես մեր մարզի հարավ ային սահմանը: Եթե մինչ այդ տասնամյակներ
շարունակ որևէ մեծ միջադեպ Նախիջևանի կող մից չէր եղ ել, ապա վերջին
պատերազ մից հետո այդ կողմից ևս սկսեցին գնդակոծվ ել Հայաստանի
սահմանամերձ բնակավ այրերը, նրանց զորքի կող մից գրավ վ եցին կարևոր
բարձունքներ:
Որպես օրինակ` դիտարկենք Վայոց ձորի մարզը, ուր գտնվում է մեր թեմը:
Պատերազ մի արդյունքում հարավի ՝ Նախիջևանի սահմանին ավ ել ացավ նաև
հյուսիսարևելյան ՝ Քարվաճառի (Քելբաջարի) վ տանգավ որ սահմանը, առողջարան
Ջերմուկ քաղ աքը և բազմաթիվ գյուղ եր դարձան սահմանամերձ, կտրվ եց
ճանապարհային կապը Արցախի հետ, ոռոգման, խմել ու ջրի, Արփա գետի ողջ
ակունքները հայտնվ եցին ադրբեջանական հսկողության ներքո: Արդյունքում
1 Խմբ. հավ ելում ՝ 2023թ. դեկտեմբերի սիզբից նշվ ած միջանցքը փակվել է ադրբեջանցիների կող մից։ Տե՛ս ՄԱԿ-ի
միջազ գային դատարանի No . 2023/10 որոշումը, Application of the International Con vention on the Elimination of
All F orms of Racial Discrimination (Armenia v . Azerbaijan) from 22 February 2023, https:/ /www .icj-cij .org/sites/ default/
files/ case-related/180/180-20230222-PRE-01-00-EN .pdf (հարցվ ել է 8.4.2023-ին)։

4 8 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z ac h | Արցախի մ շ ակութ ային ժ առանգու թյու նը
v on Großarmenien entlang de s Flusse s K ur . Das Land namen s Ałuank bzw . Albanien oder
K auka sisches Albanien lag am link en, d.h. nordö stlichen Ufer des Flus ses K ur . Am rechten
bzw . nor dwe stlichen Ufer lag Utik, weiter unten im Süden Arzach, w elches ein untr ennbar er
T eil des armenischen Königr eich s war . Diese Or dnung hielt bis zur Mitte de s 5. Jahrhunderts,
also etw a sechseinhalb Jahrhunderte , nahezu un ver ändert an. Mit anderen W orten, in den
beiden armenischen Königr eichen der Artaxiden und Arsakiden blieb der Flus s K ur die feste
Gr enze zwischen Hayk (Armenien) und Ałuank (K auka sisches Albanien).
Die se Situation begann sich schon im 5. Jh. zu ver ändern. Zunächst v ersch wand 428 da s
Königr eich der Arsakiden aus Armenien. Virk (Iberien) und Ałuank behielten zw ar für kur-
ze Zeit nominell ihr e Könige , ihre Souv eränität w ar jedoch vollständig v erlorengegangen.
In der Mitte de sselben Jahrhunderts nahmen die Sa ssaniden neue V erw altungsaufteilungen
v or und setzten Marzpans (Gouv erneure) in der R egion ein, die sich unmittelbar unter ihr er
K ontr olle befanden. A uch ohne den byzantinischen bzw . we stlichen T eil von Armenien,
be saß diese s Land ein viel größere s Gebiet als Iberien und Albanien. A ußerdem w ar die ar-
menische Königsdyna stie der Arsakiden dem sa ssanidischen Ir an ein Dorn im A uge . Des we-
gen sollte Armenien ein für alle Mal ge schw ächt wer den. A ußerdem w ar es für die Steuer-
erhebungen de s iranischen Staate s wünschen sw ert, möglichst gleichgr oße Gebietseinheiten
zu haben, die ungefähr die gleiche Steuer zahlen wür den. A us diesem Grund schlo ssen die
Sa ssaniden die Pr ovinz Gugark in Nor darmenien an Iberien und die ostarmenischen Pr ovin-
zen Arzach und Utik an Albanien an. So entstanden die dr ei Marzpan-R egionen von Ha yk,
Iberien und Albanien. Alle dr ei hatten nun neue Grenzen. Die s änderte aber nichts an ihrer
ethnischen Zusammen setzung. Es gibt jedoch einen wichtigen Umstand, der hier unbedingt
er wähnt w erden mus s: Mit der Erw eiterung der administrativ en Grenzen v on Albanien,
wur de das V erw altungsgebiet der K auka sisch-Albanischen Kirche in gleichem Maße er w ei-
tert. Dadur ch galten die zusammengefügten Gebiete von Arzach und Utik ebenfalls als der
Albanischen Kir che untergeor dnet. Man muss auch dar auf hinw eisen, das s die Albanische
Kir che auf dogmatischer Ebene seit ihrer Gründung der Armenisch-Apo stolischen Kirche
folgte . Höch stwahr scheinlich war ihr e liturgische Spr ache auch Armenisch. Das albanische
K atholikat w ar in das hier archische S ystem der armenischen Kir che integriert, indem es
dem armenischen K atholiko s untergeor dnet war . Es ist eine allgemein bekannte T atsache ,
da ss k ein einziges v ollständiges W erk in der sogenannten Kauk asisch-Albanischen Schrift
überliefert wur de . W as auch immer übriggeblieben ist, stellt meisten s nur kurze Bruchstü-
ck e dar . Die s ist der Grund, warum der Über gang der beiden armenischen Pro vinzen an die
Albanische Kir che damals keinen Wider stand in Arzach und Utik herv orrief.
Die dr ei oben genannten Marzpan-R egionen blieben etwa zw ei Jahrhunderte lang inner-
halb die ser beschriebenen Gr enzen, bis die arabischen In va sionen begannen. Als das ar abi-
sche K alifat sich in unser em Gebiet verbr eitete , wurde eine einzige gr oße Pro vinz namens
Arminia als T eil des nör dlichen Vizekönigr eichs de s arabischen K alifats gebildet. Sie umfas ste
nicht nur die dr ei ehemaligen sas sanidischen Marzpan-R egionen, sondern auch die nahen
k aspischen Gebiete zusammen mit Derbent, w as dem heutigen Süddage stan entspricht. Das

T er- G h e v on d i a n: D a s h a nd s c h r i f t l i c h e E r b e v on A r z ac h un d U t i k  | 4 9
bedeutet, w enn wir der gleichen Logik folgen wie einige Historiker aus dem heutigen A serbai-
dschan, dann sollten wir auf der Grundlage der Namen der ar abischen V erw altungseinheiten
nicht nur O stgeorgien und ganz A serbaidschan zusammen mit ihrer k aspischen K üste zu Ar-
menien zählen, sondern auch Dage stan und alle genannten Länder als armenisch betrachten.
Es ist bemerk ens wert, da ss die ar abischen Herrscher jene s große Gebiet Arminia nannten und
gleichzeitig auch interne T eilungen vornahmen, die größtenteils mit den ehemaligen sa s sani-
dischen Pr ovinzen zusammenfielen und inter es santerw eise Erste s Arminia, Zweite s Arminia,
Dritte s Arminia und Viertes Arminia hießen. Z. B . umfa ssten die Gr enzen des Er sten Arminia
die gleiche sa ssanidische R egion v on Albanien bzw . zuvor die R egionen v on Arzach und Utik.
Die se Zusammenstellung hielt w eitere 2 00 Jahre an, bis infolge de s Zerfalls des ar abischen
K alifats in diesem Gebiet unabhängige Staaten entstanden wie beispiels weise da s Bagratiden-
Königr eich von Ani-Schir ak, das Arzruniden-Königr eich von V aspur akan, da s Königreich v on
S yunik, das T a shir-Dzoraget-Königr eich usw . Gleichzeitig wur de in den für uns inter es santen
Gebieten da s armenische Königreich v on P ariso s gegründet. Im 1 0. Jahrhundert entstand auch
in Arzach da s Chatschen-Für stentum, das mehr ere Jahrhunderte dort herr schte .
Als im 1 1. Jh. die Inv a sionen der Seldschuken begannen, tr ennten sich die W ege von
Arzach und Utik v oneinander . Arzach hatte eine be sser e P osition für die V erteidigung, weil
e s weiter entfernt v on der Fr ontlinie lag und bergiger w ar . Dort behielten die armenischen
Herr scher ihre P o sitionen teilweise bis in die zw eite Hälfte des 18. Jahrhunderts bei. A us
die sem Grund blieb Arzach – und vor allem seine gebir gigen Ortschaften – währ end dieser
genannten Zeit v on Armeniern bew ohnt. Dagegen wurde in Utik da s Emirat v on Gandzak
ge schaffen, wodur ch sich das ge samte demografische Bild änderte . Armenier bildeten bald
nicht mehr die Mehrheit. T rotz aller Überfälle und A usw anderungen gab es bis 1988 immer
noch eine gr oße armenische Bevölk erung sow ohl in Gandzak (Kiro vabad in der UdSSR) als
auch in den umliegenden Ortschaften. Sie wur de jedoch zum Opfer von fur chtbaren P ogr o-
men und Ma ssak ern. Schließlich war die se Minderheit zusammen mit den hunderttausen-
den Armeniern aus Sumgait und Baku ethnischen Säuberungen ausgeliefert.
In den oben genannten Jahrhunderten erlebte auch die Albanische Kir che ihre eige-
ne Entwicklung. Ber eits im 6. Jh. wurden die administr ativen und geistlichen Zentr en der
Marzpan-R egion K auka sisch-Albanien an da s rechte bzw . südw estliche Ufer v om Fluss K ur ,
und zw ar in die Stadt P arta v der Pro vinz Utik, verlegt. Allmählich wur de der Name Albani-
en in größer em Umfang nicht für das ur sprüngliche Ałuank selbst, sondern für die ge samte
R egion Arzach-Utik v erw endet.
Eine wichtige Pha se in der Geschichte v on Arzach oder Kar abach war auch die Zeit der
Meliktümer (F ürstentümer) zwischen dem 17. und dem 19. Jh. Sie erhielten einen ge wissen
halbunabhängigen Status v on iranischen Monar chen und wurden Cham s (fünf) Meliktümer
genannt. Sie alle be saßen eine interne A utonomie und war en unabhängig z.B . in Fr agen
der Steuer erhebung und Jurisdiktion. A ußerdem hatte jede s von ihnen da s R echt auf 1 000
Soldaten zum Schutz seiner eigenen Machtpo sition. Infolge des Er sten R ussisch-P er sischen
Kriege s von 1804-18 13 und gemäß dem F riedens vertr ag von Gulistan gingen so wohl Arzach

5 0 |  D a s k u l t ur el l e E r b e v on A r z ac h | Արցախի մշակութային ժ առանգությո ւնը
als auch Utik an da s R ussische Zar enreich. Dadur ch zogen sich die Melik-Für stentümer von
Arzach völlig v on der politischen Bühne zurück.
Heute liegen mehr als 2 00 Manuskripte aus Arzach und Utik vor , von denen die meisten
im Matenadar an aufbew ahrt wer den. Die K olophone dieser Manuskripte und die In schrif-
ten, die sich an den W änden der Klöster befinden, bieten zusammen mit den A uskünften
aus den W erken der damaligen Historik er eine Fülle v on Materialien über hunderte Klo ster-
schulen, Kir chen und Siedlungen. Sie alle war en über das kur-ar axische Mittelgebiet ver-
str eut, wo die genannten Manuskripte er stellt wurden, so wie viele andere Schriften, die un s
leider nicht mehr überliefert sind. De shalb enthält das v orliegende Buch auch jene Manu-
skripte , die an ander en Orten Armeniens entstanden sind, aber danach in den Klö stern von
Arzach und Utik aufbe wahrt und v or der V ernichtung gerettet wur den.
Im Jahr 2 02 1 wurde in Me sr op Mashtots Matenadar an die A usstellung v on Arzach-Ma-
nuskripten aus dem Wis senschafts- und K ulturzentrum ›Matenadar an-Gandzasar‹ eröffnet,
die 2 02 0 währ end des zer störerischen Kriege s nach Jere wan zog und noch heute be sich-
tigt w erden k ann. Alle Schreibzentr en aus Arzach sind vertr eten: Amara s, Gandza sar , das
Klo ster des Apo stels Y eghische , Gtschav ank, Hakoba vank (Metzar anats vank), Chada vank,
Dadiv ank und die Klöster v on Y eritsmankants und Shushi. Es sind also in Arzach ge schrie-
bene , illustrierte und aufbe wahrte Manuskripte , die sich dur ch ihre eigen ständige Ikono-
gr aphie auszeichnen. Daneben sind aber auch viele armenische Archiv dokumente und in
Shushi pr oduzierte Erstdruck e zu sehen. Insge samt etwa 80 Exponate w erden v orge stellt,
v on denen die ältesten aus dem 13. Jh. stammen.
Erlauben Sie mir noch einmal die Or ganisation der hier dokumentierten K onferenz zu be -
grüßen und allen Or ganisatoren und T eilnehmenden un serer T agung meine per sönliche Hoch -
achtung auszuspr echen. Ich denke , die A ufgabe , da s kulturelle Erbe v on Arzach zu bew ahren,
wir d viel einfacher , w enn von jedem wis senschaftlichen Zentrum oder In stitut mindesten s eine
solche V eröffentlichung ausgeht, ähnlich wie die vor gestellte Studie , die aber auch andere Ber ei -
che abdeckt: Ar chäologie , Architektur , monumentale und dekor ative K un st, T eppichkunst, F olk -
lor e usw . Ich sollte auch er wähnen, da ss wir beab sichtigen, das selbe Buch in franzö sischer und
rus sischer Übersetzung zu v eröffentlichen, sowie w eitere ähnliche Manuskript-Studien zu v er -
öffentlichen, die dem armenischen, handschriftlichen Erbe v on Nachitschew an gewidmet sind.
Aut or
Dr . Vahan T er-Ghevondian
Direk tor vom Mesr op-Masc hto z-Institut für alte Manusk r ipte (Ma tenadar an), Jerewan, Ar menien,
[email protected]
Überse tzer : Har ut yun G. Har ut yunyan

  | 51
Վահան Տեր-Ղևոնդյան
Արցախի և Ուտիքի ձեռագրական
ժառանգությունը
Ներկայացվ ող պատկերագիրք-ուսումնասիրությունը լ ույս է տեսել 2022 թ.
մայիսին։ Այն պատշաճ համարեցինք ներկայացնել ներկա համաժող ով ում,
քանի որ ոչ միայն անմիջականորեն վ երաբերում է Արցախի մշակութային
ժառանգությանը, այլև հղ ացվ ել ու ստեղ ծվել է հենց այն նպատակով, որ պահպանի
ու պաշտպանի այդ ժառանգությունը և, մանավ անդ, այն հեռու պահի բոլոր
տեսակի աղ ավաղ ումներից ու յուրացումներից։ Նման մի հրատարակության
գաղ ափարը վաղ ուց հասունացել էր, բայց արցախյան վ երջին պատերազմից
հետո համոզ վեցինք, որ գրքի լ ույսընծայումը խիստ հրատապ է։ Բարեբախտաբար
մեր այս մոտեցումը համընկավ Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության
(ՀԲԸՄ) հայտարարած դրամաշնորհային ծրագրի նպատակի հետ։ Այսպիսով,
երկու հաստատությունների համատեղ ջանքերով գիրքը լ ույս տեսավ։ « Արցախի
և Ուտիքի ձեռագրական ժառանգությունը» գիրքը խմբային հաջող աշխատանքի
արդյունք է, որին մասնակցել են շուրջ մեկ տասնյակ մասնագետներ։ 1 Հենց սկզբից
մոտեցումը հետևյալն է եղ ել ՝ հիմք ընդունել ով հատկապես վ երջին 30-40 տարիների
ընթացքում ստեղ ծվ ած պատմագիտական, ձեռագրագիտական, բանասիրական,
արվ եստաբանական հետազ ոտությունները ՝ ստեղ ծել մի համապարփակ
աշխատություն, որն իր բնույթով միջին դիրք կգրավի խոր գիտական
ուսումնասիրության և հանրամատչելի գրքի միջև, այսինքն ՝ համապատասխան
աղբյուրագիտական հենք ունենալով հանդերձ, հնարավ որին չափ դյուրընթեռնելի
և դիտարժան կլինի ՝ կատարել ով նաև որոշակի քարոզչական դեր։ Այլ կերպ ասած՝
այն նախատեսված է ոչ միայն հետազ ոտողների և ակադեմիական շրջանակների,
այլև դիվ անագետների, քաղաքական գործիչների և հանրության, հատկապես
օտար հանրության համար: 2
1 Տե՛ս Hravard Hag opian, Tamara Minasyan, V ahe T orosyan, Manuscript Heritage of Artsakh and U tik, Ed. K aren Ma -
tevosyan, Y erevan – Matenadaran 2022, ISBN : 978-9939-897-03-5: Այս հրապարակման մեջ փաստագրված են նաև
տվյալ հոդվ ածի բոլոր պատմական տեղ եկությունները։
2 Այստեղ ցանկանում եմ շնորհակալ ություն հայտնել երեք հեղինակներին ՝ պատմաբան Վահե Թորոսյանին,
բանասեր Թամարա Մինասյանին և արվ եստաբան Հրավարդ Հակոբյանին, որոնց աշխատանքի համադրումը
լ ավ արդյունք է տվել։ Իրենց լ ուրջ ներդրումն են ունեցել նաև խմբագիր Կարեն Մ աթևոսյանը, թարգմանիչ
Սոնա Բալ ոյանը, անգլերենի սրբագրիչ Էրին Պինյոնը, ինչպես նաև Մ աշտոց հիմնադրամը Վարդի Քեշիշյանի
գլխավ որությամբ, որը կատարել է աշխատանքների համադրումը։ Կցանկանայի ավել ացնել նաև ձևավորողին ՝
Մ արտիրոս Տոլ մաջյանին և քարտեզագրին ՝ Գեղամ Բադալյանին: Վերջինս մի նոր քարտեզ է ստեղծել ՝ հստակ

5 2 |  D a s k u l t ur el l e E r b e v on A r z ac h | Արցախի մշակութային ժ առանգությո ւնը
Պատմական Հայաստանի ( Մեծ Հայքի) այս երկու նահանգները միավ որված
են ներկայացվ ում մի քանի պատճառներով: Նախ ՝ Հին և Միջին դարերում
այդ նահանգների պատմությունն ունի շատ ընդհանրություններ, երկրորդ
պատճառն այն է, որ բաղ կացուցիչ մասը հանդիսանալով հայ միջնադարյան
ձեռագրարվ եստի և մանրանկարչության, միաժամանակ Արցախ-Ուտիքը
առանձին մի դպրոց է կազ մում և ունի իր տեղ ական առանձնահատկությունները,
ինչպես որ Վասպուրականի, Անի-Շիրակի, Բարձր Հայքի, Սյունիքի կամ Կիլիկիայի
ձեռագրերն ունեն իրենց յուրահատկությունները: Վերջապես այս երկու հարևան
երկրամասերը միավ որում է նաև նրանց վիճակվ ած դառն ճակատագիրը, այն
առումով, որ վ երջին 100 տարում, չնայած ազ գային ինքնության համար մշտատև
պայքարին, չեն ընդգրկվել հայկական պետության կազմում, այլ, իրենց կամքին
հակառակ, միացվել են 1918 թ ․ արհեստականորեն ստեղ ծված թյուրքական
պետությանը ՝ մշտապես գտնվ ելով ոչնչացման վ տանգի տակ: Այս առումով
բացառություն է կազ մում Ուտիքի մի հատվածը ՝ այսօրվա Տավուշի մարզը, որը
պահպանվ ել է Հայաստանի Հանրապետության կազ մում և այն, ինչ 2020 թ ․
վ երջին մնացել է այդպես էլ չճանաչվ ած և բոլոր կող մերից բզ կտված Արցախի
հանրապետությունից:
Ներկայացվ ող գիրքը նաև փորձ է ահազ անգ հնչեցնել ու և փրկել ու Կուր-
Արաքսյան միջագետքում ոչնչացման անմիջական վ տանգի տակ գտնվող
մշակութային մի հսկա շերտ: Արդյոք պատմությունը կեղ ծել ու և այլ
ժող ովուրդների մշակույթը յուրացնելու քաղ աքականությունը նորությու՞ն է
հարևան երկրում: Իրականում այն տասնամյակների պատմություն ունի: Դեռևս
անցյալ դարի 60- ական թվ ականներից այդ երկրում կային նման հեղինակներ,
այդ թվ ում և բավ ական բարձր դիրքեր ունեցող: Բայց ընդհանուր առմամբ այդ
ուղ ղությունը խորհրդային պայմաններում լուսանցքայնացվ ած էր: Մինչդեռ
Ադրբեջանի անկախության հռչակումից հետո այն փաստորեն դարձավ
պետական քաղ աքականություն: Իսկ վ երջին արցախյան պատերազ մից հետո,
կարելի է ասել, որ հասել է իր գագաթնակետին: Իրականացվում է պետականորեն
կազ մակերպված ագրեսիվ մի ծրագիր ՝ բոլ որ պետական կառույցների,
դեսպանատների և աջակցող բազ մաթիվ խմբերի մասնակցությամբ, որոնց
տրամադրվ ում են միլիոնավ որ դոլարներ: Հակահայկական քարոզչության
բաղ կացուցիչ մասն է կազ մում անցյալի աղավ աղ ումը, որն ընթանում է երկու
հիմնական ուղ ղությամբ: Կամ հայերին ու նրանց մշակույթը դուրս մղել
տարածաշրջանից ՝ պարզ ապես ֆիզիկապես ոչնչացնելով այն, որի ամենավ առ
օրինակը Ջուղ այի հազարավ որ խաչքարերի ոչնչացումն էր ընդամենը 15-20
տարի առաջ: Կամ ՝ բոլոր եկեղ եցիները, խաչքարերը, վանքերը, այնտեղ գործած
հեղինակներին ու նրանց բոլոր երկերը հռչակել աղվ անական: Այսինքն ՝ կա՛մ
կերպով ցույց տալ ով գրչության բազմաթիվ կենտրոնների տեղ ադրությունը, կենտրոններ, որտեղ ստեղծվ ել
են հարյուրավ որ մեծարժեք ձեռագրեր։

Տեր-Ղևոնդյան, Արցախի և Ուտիքի ձեռագրական ժառանգությունը
  | 5 3
ոչնչացնել, կա՛մ աղ ավաղ ել: Սակայն միայն ասել, որ արվ ածը կեղ ծարարություն
է, պատմաշինարարություն է, աղ ավ աղում է և այլն ՝ բավ արար չէ: Անտիկ շրջանի
և միջնադարի քաղաքական ու մշակութային պատմությունը, հատկապես
մեր տարածաշրջանում, ունի բազ մաթիվ բարդ ու խրթին ծալքեր, որոնք
փաստերի վրա հիմնվ ող լուրջ գիտնականների համար ( նույնիսկ եթե ինչ-ինչ
տարաձայնություններ ունեն) ընդհանուր առմամբ հասկանալի է։ Սակայն եթե
ինչ-որ մեկը քաղաքական նպատակով մեքենայությունների է դիմում ՝ կարող է
այդ նույն փաստերի միտումնավոր ընտրությամբ և ապահայկականացմամբ կամ
« աղ վանականացմամբ» հեշտությամբ շփոթության մեջ գցել բանից անտեղյակ
մարդկանց:
Այստեղ միջանկյալ նշենք մի էական հարցի մասին։ Ի՞նչ է նշանակում Աղվ անք:
Անշուշտ, այս երկրի տարածքում բնակվ ում էին կով կասյան լեզ ուներով խոսող
ցեղ եր, որոնք ձևավորեցին պետություն: Սակայն այդ ցեղերն այդպես էլ
չմիավ որվեցին որպես մեկ ժող ով ուրդ անգամ քրիստոնեության ընդունումից
հետո: Այդ մասին են վկայում անտիկ հեղինակները ՝ հայտնելով շուրջ 26 ցեղ երի
մասին, որոնք խոսում էին տարբեր ՝ միմյանց սակավ հասկանալի լ եզուներով: Այդ
մասին են վ կայում նաև հետագայի ՝ 9-10- րդ դդ ․ որոշ արաբ հեղինակները, որոնք
հայտնում են արդեն ավ ելի քան 70 ցեղ երի մասին, որոնք դարձյալ դժվ արությամբ
էին միմյանց հետ հաղ որդակցվում ՝ տարբեր լ եզուներով խոսել ու պատճառով:
Ընդհանրապես լեզ վ ական և ցեղ ային առումով մեծ տրոհվ ածությունը հատուկ
է Կովկասյան լ եռնային տարածաշրջանին, օրինակ այդպիսին է Դաղ ստանը: Կա
արդեն բավ ականաչափ ընդունվ ած մի տեսակետ, որ «Աղուանք» բառը ծագում
է Աղու ՝ քաղցր, բերրի բառից, այսինքն ՝ «Աղ ուանք» նշանակում է Բարեբեր
երկիր, Բերրի աշխարհ և պարտադիր չէ, որ այն ունենա էթնիկական իմաստ:
Ինչ վ երաբերում է հունալ ատին հեղինակների տվ ած անվ անմանը ՝ Ալբանիա,
ապա այն ընդամենը նոր հայտնաբերվ ած երկրին իրենց ծանոթ երկրանունը
շնորհել ու մի օրինակ է: Թե՛ Աղ վանքի և թե՛ Վիրքի պարագայում եվրոպական
Ալբանիայի և Իբերիայի անվանումները արհեստականորեն վ երագրվ ել են
մեր հարևան երկրներին ՝ ինչ-որ հնչյունների նմանություն հայտնաբերելով:
Այս կարճ խոսքի մեջ իմաստ չունի հազարամյակների խորքը գնալ: Փորձենք
հասկանալ, թե ինչպիսին էին քաղ աքական ու նաև էթնիկական ու մշակութային
սահմանները տարածաշրջանում: Չանդրադառնալ ով Վանի թագավ որությանը
կամ Ուրարտուին և ոչ էլ Երվանդունիների թագավ որությանը ՝ որպես մեկնակետ
ընտրենք Ն.Ք. երկրորդ դարը, երբ ազ ատվել ով Սելևկյան տիրապետությունից,
հռչակվ ում է Հայոց Արտաշեսյան թագավորությունը: Անտիկ շրջանի մի շարք
նշանավ որ հեղինակների վկայությունը փաստում է, որ Մեծ Հայքի, կամ
Հայաստանի հյուսիս-արևելյան սահմանն անցնում էր Կուր գետով: Եվ այն երկիրը,
որ կոչվ ում էր Աղ վ անք, Ալբանիա կամ Կով կասյան Ալբանիա, տարածվ ում էր Կուր
գետի ձախափնյակում: Իսկ աջափնյակում Ուտիքն էր, ավ ելի խորքում, այսինքն
հարավ ային կող մում ՝ Արցախը, որոնք Հայոց թագավորության անբաժանելի մասն

5 4 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Արց ախի մ շ ակութ ային ժ առանգութ յու նը
էին կազ մում: Այս իրավիճակը գրեթե անփոփոխ շարունակվ եց մինչև 5- րդ դ ․ կեսը,
այսինքն ՝ շուրջ վ եցուկես դար: Այլ կերպ ասած ՝ Հայոց Արտաշեսյան և Արշակունի
թագավ որությունների ողջ ընթացքում Կուր գետը մնում էր որպես սահման Հայքի
և Աղ վանքի միջև:
Իրավիճակն սկսեց փոխվ ել 5- րդ դարում: Նախ 428 թ ․ վ երացավ Հայոց
Արշակունյաց թագավորությունը, Վիրքում և Աղ վանքում, թեև ևս մի կարճ
շրջան, անվ անապես մնացին թագավ որներ, բայց նրանք լիովին կորցրել էին
ինքնիշխանությունը: Այդ նույն դարի կեսերին Սասանյանները ձեռնարկեցին
նոր վ արչական բաժանումներ ՝ ստեղծել ով մարզպանություններ իրենց ենթակա
տարածաշրջանում: Նույնիսկ առանց բյուզ անդական մասի ՝ Հայաստանը շատ
ավ ելի մեծ տարածք էր զբաղեցնում, քան Վիրքն ու Աղվ անքը: Բացի այդ, Հայոց
Արշակունիները Սասանյան Իրանի համար միշտ գլխացավանք էին եղել և նրանց
պետք էր վ երջնականապես թուլ ացնել: Վերջապես, Իրանական պետության
հարկահանության գործն առավ ել կազ մակերպվ ած վարել ու նպատակով
ցանկալի էր ունենալ գրեթե հավ ասարաչափ տարածքային միավ որներ, որոնք
մոտավ որապես նույնքան հարկ կվ ճարեին: Ահա թե ինչու Սասանյանները
Հայաստանի Գուգարք նահանգը միացրին Վիրքին, իսկ Արցախն ու Ուտիքը ՝
Աղ վանքին: Այսպես առաջացան Հայք, Վիրք և Աղ վանք մարզ պանությունները ՝
երեքն էլ փոփոխվ ած սահմաններով: Բայց դրանից նրանց էթնիկական կազ մը
չփոխվ եց: Սակայն այստեղ կարևոր մի հանգամանք կա, որ պարտադիր կերպով
պետք է հիշատակվի: Աղ վանքի վարչական սահմանների ընդարձակման հետ
մեկտեղ նույն չափով ընդարձակվ եց նաև Աղ վանից եկեղեցու ենթակայության
տարածքը, այսինքն ՝ Արցախ-Ուտիքը համարվ եց ենթակա Աղ վ անից եկեղ եցուն:
Նշենք, որ Աղվ անից եկեղեցին իր ստեղ ծման օրվանից դավանական առումով
հետևում էր Հայոց եկեղ եցուն և, հավ անաբար, ծիսական լեզ ուն ևս հայերենն էր:
Աղ վանից կաթողիկոսությունը ներառվ ած էր Հայոց եկեղեցու նվիրապետական
համակարգում և ենթակա էր Հայոց կաթողիկոսին: Ինչպես հայտնի է, այսպես
կոչվ ած աղվ անից գրով ստեղ ծված որևէ ամբողջական երկ մեզ չի հասել: Ինչ էլ
որ կա, դրանք հիմնականում պատառիկներ են: Այս է պատճառը, որ Աղ վ անից
եկեղ եցու ենթակայության տակ անցնելն Արցախ-Ուտիքում որևէ ընդդիմություն
չառաջացրեց:
Վերոհիշյալ երեք մարզ պանությունները շուրջ երկու դար մնացին նշված
սահմաններում, մինչև որ սկսվեցին արաբական արշավ անքները: Երբ Արաբական
խալիֆայությունը վ երջնականապես հաստատվ եց մեր տարածաշրջանում,
ձևավ որվեց նաև Խալիֆայության Հյուսիսային փոխարքայության մաս կազմող
մի մեծ նահանգ, որ կոչվում էր Արմինիա: Այն ընդգրկում էր նախկին սասանյան
երեք մարզ պանությունները, գումարած Մերձկասպյան շրջաններն ու Դերբենդը,
ներկայիս հարավ ային Դաղստանը: Այսինքն ՝ եթե մենք էլ շարժվ ենք նույն
տրամաբանությամբ ինչ որոշ ադրբեջանցի այսպես կոչված պատմաբաններ,
ապա արաբական վարչական բաժանումների անվանումների հիմքով պիտի

Տեր-Ղևոնդյան, Արցախի և Ուտիքի ձեռագրական ժառանգությունը
  | 5 5
պահանջենք ոչ միայն Արևելյան Վրաստանն ու ողջ Ադրբեջանը կասպյան
ծով ափի հետ մեկտեղ, այլև նույնիսկ Դաղստանը և նշված երկրները համարենք
հայկական: Հետաքրքիր է, որ այդ ողջ հսկա տարածքը կոչել ով Արմինիա,
արաբները նաև ներքին բաժանումներ էին կատարել, որոնք հիմնականում
համընկնում էին նախկին սասանյան մարզպանությունների հետ, բայց կոչվ ում
էին Արմինիա Առաջին, Արմինիա Երկրորդ, Արմինիա Երրորդ, Արմինիա Չորրորդ:
Օրինակ Արմինիա Առաջինի սահմանները նախկինի պես ընդգրկում էին բուն
Աղ վանքը, Արցախը, Ուտիքը: Ե վս 200 տարի այս վիճակը շարունակվ եց, մինչև որ
Խալիֆայության քայքայման հետևանքով առաջացան անկախ պետություններ ՝
Անի-Շիրակի Բագրատունյաց թագավորությունը, Վասպուրականի Արծրունիների
թագավ որությունը, Սյունիքի թագավ որությունը, Տաշիր-Ձորագետի
թագավ որությունը և այլն: Այդ նույն ժամանակ մեզ հետաքրքրող տարածքներում
ձևավ որվեց Փառիսոսի հայկական թագավ որությունը : 10- րդ դարում առաջացավ
նաև Խաչենի իշխանությունն Արցախում, որը գոյատևեց մի քանի դար:
Երբ 11- րդ դ ․ սկսվ եցին սելջուկյան արշավ անքները, Արցախի և Ուտիքի
ճանապարհները բաժանվեցին: Արցախը շատ ավելի ուժեղ դիրքեր ուներ, քանի
որ առավել խորքում էր, լեռնային էր: Այնտեղ հայկական իշխանություններն
այս կամ այն ձևով պահպանեցին իրենց դիրքերն ընդհուպ մինչև 18- րդ դ ․
երկրորդ կես ու նաև այդ պատճառով Արցախը, և հատկապես նրա լ եռնային
մասերն այդ ողջ ընթացքում մնացին հայաբնակ: Մինչդեռ Ուտիքում ստեղծվ եց
Գանձակի ամիրությունը, և այստեղ ժող ովրդագրական պատկերը փոխվ եց ․
հայերը դադարեցին մեծամասնություն լինել, թեև թե՛ Գանձակում և թե՛ հարակից
շրջաններում, չնայած բոլ որ ասպատակություններին ու գաղթերին ընդհուպ
մինչև 1988 թ ․ , դեռևս կար հոծ հայ բնակչություն, որը, ցավ ոք, սարսափելի ջարդերի
զո հ դարձավ ու ի վ երջո էթնիկ զ տման ենթարկվ եց ՝ Սումգայիթում ու Բաքվ ում
ապրող հարյուր հազ արավոր հայերի հետ մեկտեղ:
Այս նույն դարաշրջանների ընթացքում իր էվոլյուցիան ապրեց նաև Աղ վանից
եկեղ եցին: Հարկ է նշել, որ արդեն 6- րդ դարում Աղվ անից մարզ պանության
աշխարհիկ ու հոգևոր կենտրոնները տեղ ափոխվեցին Կուրի աջափնյակ ՝ Ուտիքի
Պարտավ քաղ աք: Աստիճանաբար Աղ վ անք երկրանունն սկսեց ավ ելի մեծ չափով
կիրառվ ել ոչ թե բուն Աղվ անքի, այլ Արցախ-Ուտիքի համար։
Արցախի կամ Ղարաբաղի պատմության մի կարևոր փուլ էր մելիքությունների
շրջանը, որոնք գոյատևեցին 17-19- րդ դարերում ՝ Իրանի միապետից ստանալ ով
որոշակի կիսանկախ կարգավիճակ և կոչվ ել ով Խամսայի ( Հինգ) մելիքություններ,
որոնք ունեին ներքին ինքնավ արություն, անկախ էին հարկահանության և
դատավ արության հարցերում և իրավ ունք ունեին յուրաքանչյուրը պահել
1000-ական զինվ որ ՝ իրենց իշխանության պաշտպանության համար : 1804-1813 թթ ․
ռուս-պարսկական առաջին պատերազ մի հետևանքով և Գյուլիստանի հաշտության
պայմանագրի համաձայն ՝ թե՛ Արցախը և թե՛ Ուտիքը անցան Ռուսական կայսրությանը,
և Արցախի մելիքությունները այդպիսով հեռացան քաղ աքական ասպարեզից:

5 6 |  D a s k u l t ur el l e E r b e v on A r z ac h | Արցախի մշակութային ժ առանգությո ւնը
Նշեմ, որ Արցախ-Ուտիքից մեզ են հասել շուրջ 200 ձեռագրեր, որոնց
մեծագույն մասը պահվ ում է Մ աշտոցյան Մ ատենադարանում: Այդ ձեռագրերի
հիշատակարանները և վ անքերի պատերին պահպանված վիմագիր
արձանագրությունները պատմիչների երկերի տրամադրած տեղ եկությունների
հետ միասին առատ նյութ են հաղ որդում Կուր-Արաքսյան ողջ միջնաշխարհով
մեկ տարածված հարյուրավ որ վանքերի, եկեղ եցիների ու բնակավ այրերի մասին,
որտեղ ստեղ ծվել են նույն այդ ձեռագրերը, ինչպես նաև շատ-շատերը, որոնք մեզ
չեն հասել: Վերոնշյալ գրքում ընդգրկվ ած են նաև այն ձեռագրերը, որոնք ստեղ ծվել
են Հայաստանի այլ վ այրերում, բայց պահվել են Արցախ-Ուտիքի վանքերում և
փրկվ ել ոչնչացումից:
2021 թ. Մ աշտոցյան Մ ատենադարանում բացվեց « Մ ատենադարան–
Գանձասար» գիտամշակութային կենտրոնից 2020 թ ․ պատերազ մի ժամանակ
Մ ատենադարան տեղափոխվ ած արցախյան ձեռագրերի ցուցահանդեսը, որը
գործում է մինչ այսօր: Ներկայացվ ած են Արցախի գրչության կենտրոնները ՝
Ամարասը, Գանձասարը, Եղիշե Առաքյալի վ անքը, Գտչավ անքը, Մեծառանաց
սբ ․ Հակոբավանքը, Խադավանքը, Դադիվանքը, Երիցմանկանց վանքը, Շուշին։
Արցախում գրվ ած, նկարազ արդվ ած և պահվ ած ձեռագրեր, որոնք առանձնանում
են իրենց ինքնատիպ պատկերագրությամբ, արխիվային փաստաթղթեր, Շուշիում
տպվ ած հնատիպ գրքեր։ Ընդհանուր շուրջ 8 տասնյակի հասնող ցուցանմուշներ,
որոնցից ամենահները 13-րդ դարից են:
Թույլ տվ եք մեկ անգամ ևս ողջունել նման գիտաժող ովի հրավիրումը և մեր
հարգանքը հայտնել բոլ որ կազմակերպիչներին ու մասնակիցներին: Կարծում
եմ ՝ Արցախի մշակութային ժառանգության պահպանման գործը շատ ավ ելի
կհեշտանա, եթե յուրաքանչյուր գիտական կենտրոն կամ ինստիտուտ առնվազն
մեկ նման հրատարակություն ունենա ՝ անդրադառնալով ամենատարբեր
բնագավ առների ՝ հնագիտություն, ճարտարապետություն, կոթող ային և
դեկորատիվ արվ եստ, գորգարվ եստ, ժող ովրդական բանահյուսություն և այլն:
Նշեմ նաև, որ նպատակ ունենք այս նույն գիրքը հրատարակել նաև ֆրանսերեն և
ռուսերեն տարբերակներով, ինչպես նաև ուսումնասիրություններ իրականացնել
և նմանատիպ պատկերագիրք-ուսումնասիրություններ հրապարակել ՝ նվիրված
Նախիջևանի հայկական ձեռագրական ժառանգությանը:
Հեղինակ
Վահան Տեր-Ղևոնդյան, պատմ. գիտ. դոկտ.
«Մ ատենադարան» Մեսրոպ Մ աշտոցի անվ ան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական
ինստիտուտի տնօրեն, Երևան, Հայաստան, [email protected]

Տեր-Ղևոնդյան, Արցախի և Ուտիքի ձեռագրական ժառանգությունը
  | 57
Open Ac ce s s
This paper is published under t he Creative Commons A t tr ibution–S hareAlike 4.0 International license
( CC BY -S A 4.0 ). Plea se note tha t indi vidual , appr opr iately marked par t s of the paper may be excluded from
the license mentioned or may be subjec t to o ther c opyr ight conditions. If such thir d par t y material is not
under the Creati ve Commons license, any copying , edit ing or public reproduc tion is only per mit ted with the
pr ior consent of the re spec ti ve copyr ight owner or on the basis of relevant le gal author ization r egulations.

6 4 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Արց ախի մ շ ակութ ային ժ առանգու թյու նը
4. Die Wahr nehmung von Ar z ac h in der deut schen L iter atur ab 1988
1988 beantr agte bekanntlich der Ober ste Sowjet de s A utonomen Gebietes Ber g-Kar abach
den An schluss der R egion an Armenien, w as v on Aserbaidschan abgelehnt wur de . Dies w ar
der A uslö ser für eine R eihe von K onflikten, die in der Unabhängigk eitserklärung Arzachs
199 1 und der zunäch st nur ver suchten R ücker oberung durch A serbaidschan gipfelten. Im
Mai 1994 mus ste letztere s einem W affenstillstand unter V erlust von Gebietsan sprüchen zu-
stimmen. Genau in die se Zeit zwischen 1988 und 1994 fallen die ersten bedeutenden Pu-
blik ationen in Deutschland zum kulturellen Erbe Arzach s . Dabei handelt es sich eher um
thematische Einführungen und historische Überblick e als wirklich um wissen schaftliche
A usarbeitungen.
Ber eits im September 1988 ver anstaltete die K atholische Akademie Hambur g unter der
F ederführung von Mon signore Wilm Sander s eine ›Informationstagung‹ unter dem Titel
›Armenien. Kleine s V olk mit gr oßem Erbe‹ . 21 Den A uslöser dafür stellten e xplizit die Ereig-
nis se in der damaligen Armenischen Sozialistischen Sowjetr epublik und in der autonomen
R egion Ber g-Kar abach dar . 22 W ähr end in den meisten Artikeln K arabach allenfalls am R ande
behandelt wir d, 23 bietet T e ssa Hofmann hier einen er sten substantiellen Beitr ag unter dem
Titel Kar abach – Armeniens offene W unde. Dabei r eflektiert sie die geschichtlichen W urzeln
de s K onflikts und betont insbe sondere die äußer st ambivalente R olle R us slands . 24 Über die
kultur elle Bedeutung Arzachs spricht sie dabei aller dings nur am Rande:
»Kar abach ist seit alters armenische s K ulturland, geschmückt mit zahlr eichen Denkmälern
weltlicher und sakr aler armenischer Baukunst. Die w ertvollsten k auka sischen T eppiche
wer den hier geknüpft, auch war K arabach für seine ›goldfarbenen‹ Pfer de berühmt. In
21 V gl. Sanders (1989).
22 Ebd., 7 .
23 V gl. K antian (1989) , hier 69, wo er betont, dass Arzach als erster T eil Armeniens 1813 unter russische Herrschaft geriet, ob -
wohl g erade die unwirtlichen Bergreg ionen Armeniens meist den besten Schutz geg en F einde dargestellt hätten (anders
Hofmann [1989], 117 , wonach Arzach bereits 1804 unter russische Herrschaft kam); ferner Sanders (1989), 104f. berichtet
von der W iedereröffnung zweier Kirchen im Gebiet Berg Karabach durch die sowjetischen Behörden, die damit seit über
60 Jahren den armenischen Christen in Karabach erstmals wieder eigene Gotteshäuser zug estanden hätten. Noch 1920
habe es dort 100 armenische Kirchen und Klöster geg eben, aktuell (bzw . am Ende 1980er) gäbe es f ür die 160 .000 Arme -
nier nach Angaben des ÖRK k eine einzige funktionierende Kirche.
24 Hofmann (1989) . V gl. dort A ussagen wie: »R ußland hat den Armeniern ihre guten Dienste niemals entlohnt.« (108); »[... ]
doch die Eingriffe der russischen Bürokratie in die Schul- und Kirchenverwaltung Armeniens waren sch werwiegend,
1903 kam es sogar zu einer Beschlagnahmung sämtlicher nicht f ür die unmittelbare Religionsausübung benötigter
Kirchenschätze.« (111); »Bei blutig en Zusammenstössen zwischen Armeniern und Aserbeidschanern [... ] hielt sich das
russische Militär absichtlich lange zurück und lieferte somit die Armenier den agg ressiv eren und zahlenmäßig über -
legeneren Aserbeidschanern aus.« (112); »Die Armenier waren mithin für Rußland, entsprechend dessen jeweilig er Hal -
tung zur Türkei, nur die bisw eilen nützlichen Bauern bei Schachzügen in der russischen Orientpolitik. [... ] ›Armenien
ohne Armenier‹« galt Aleksej Lobanow -Rostowskij als »Ziel russischer A ußenpolitik« (112); vgl. letztlich a. zu dem den
Russen entg egengebrachten V ertrauen und der Abhäng igkeit v on der Sowjetunion, ebd. 130.

M ül l e r : A r z a c h i n d er d e u t s c h e n Re i s e- u n d F o r s c h u ng s l i t e r a t u r  | 6 5
erster Linie stellt da s Gebiet für Armenier jedoch einen Inbegriff von F reiheitsliebe und
Widerstandsgeist dar . [...]«
25
Und auch die Situation der K ultur denkmäler hält sie nur summarisch fest:
»V on den 1600 amtlich registrierten Bau- und K ultur denkmälern des A utonomen Gebiets
wer den nur 64 vom Staat unterhalten. Die Mehrzahl ist [...] dem V erfall oder , wie in
Dutzenden von F ällen, sogar der mutwilligen Zerstörung pr eisgegeben [...]. Zwischen
1929 und 1932 wurden sämtliche 1 00 Dorfkirchen und die 18 Ein siedeleien Kar abachs
geschlo ssen. [...] jetzt wur de die Wiedereröffnung zw eier Kirchen in A ussicht ge stellt.«
26
Zu einer genauer en Beschäftigung mit den K ultur gütern Arzachs k am es aber er st in einer
1993 v on Manfred Richter her ausgegebenen V eröffentlichung unter dem Titel Armenisches
Ber g-Kar abach/Arzach im Überlebenskampf. 27 V on be sonderer Bedeutung ist darin der Bei-
tr ag von Hr av ard Hak obian, der als wissen schaftlicher Mitarbeiter am Matendaran tätig w ar
und die Ge schichte Arzachs im Mittelalter in kultur geschichtlicher Hin sicht darstellte . 28 Er
bearbeitete nicht nur die Liter atur , sondern auch die Ar chitektur , die Khatschkar e mit ihrer
gr oßen Originalität, die dekor ativen und ange wandten K ün ste wie z.B . den ältesten armeni-
schen T eppich überhaupt aus dem Jahr 120 2, 29 die F re sken u.a. aus Dadiv ank, Arachadzor
und Kir ants sowie die Buchmaler ei. Damit wer den viele wichtige Themen gestr eift, aber
natürlich nicht er schöpfend behandelt. In diesem Sinne lädt da s Schluss wort de s V erfas sers
ger adezu zu weiter er Beschäftigung ein:
»Dieser kurze Abriß der K unst de s mittelalterlichen Arzach ist nur der erste V ersuch, noch
eine andere Ge schichte der vielfältigen und reichen Erb schaft des armenischen V olke s
aufzuschlagen, deren Gr enzsteine jedoch noch eines ausführlichen und v ertiefenden Stu-
diums bedürfen.«
30

25 Ebd., 116f.
26 Ebd., 119f.
27 V gl. Richter (1993). In dem Band findet sich u.a. auch ein sehr allgemeiner Beitrag v on Koutcharian (1993a). Darin führt er
die Arzacher Diözese auf den Enk el Gregor des Erleuchters Gregoris zurück, der als Märtyrer v on Albanien den Märtyrer -
tod fand. Bis 1815 habe das Katholikat Albanien an unterschiedlichen Stellen seinen Sitz gehabt, in Gandzsassar bis 1815.
Unter russischer Herrschaft wurde es zur Metropolie herabg estuft und 1931 von den Aseris aufgehoben. Erst 1989 sei
die Diözese wieder eingerichtet w orden. In einem weiteren Beitrag hält Koutcharian (1993b), 94 fest, dass die Arzacher
Kirche ab 302 dem albanischen Katholikat, ab dem 8. Jh. dem armenischen Klerus unterstanden habe .
28 V gl. Hakobian (1993) .
29 Ebd., 37 .
30 Ebd., 44.

6 6 |  D a s k u l t ur el l e E r b e v on A r z ac h | Արցախի մշակութային ժ առանգությո ւնը
Kleine w eitere Schritte in die se Richtung sind bereits unternommen w orden. Dr ei Beispiele
möchte ich ab schließend dafür noch beibringen. 31
5. Die W iederentdec k ung einer alten
Kultur landsc haf t – Ar menienbilder nac h 1994
1995, also unmittelbar nach Ab schluss de s ersten K arabach-Kriege s, fand v om 14.
Januar bis 17. April eine umfangr eiche Armenien-A usstellung in Bochum statt. Der
K atalog der A usstellung macht deutlich, da ss Arzach nun ganz selb stver ständlich bei
den Exponaten berück sichtigt wird, auch w enn eine eigene Thematisierung der R egion
nach wie v or ausbleibt. 32 A uch in den ausgew ogenen historischen Einführungen wird
Arzach nun er wähnt. 33 Jean-Pierr e Mahé sah etwa in K arabach eine Gebir gsregion, die
»v om Mittelalter bis zur Neuzeit die letzte Zuflucht der armenischen Unabhängigkeit
geblieben« sei. 34 Er hält e s für parado x, das s in der ersten Hälfte de s 20. Jh.s der »K ern
der alten Pr ovinz Arzakh, die als er stes armenische s T erritorium den Anschluß an R uß-
land gefor dert hatte , nicht zur R epublik Armenien« gehört. 35 A uch in der Einführung in
armenische Ar chitektur von Armen Zarian taucht Arzach nun selb stver ständlich auf. 36
Und sogar in den ausführlichen Zeittafeln am Schlus s des Bande s wird nun auf Arzach
hinge wiesen, w enn auch nach wie vor entscheidende Er eignisse für die politische Ent-
wicklung der R egion im 19. und 2 0. Jahrhundert in den T abellen fehlen. 37
31 Ich kann hier nicht auf die g esamte deutschsprachige Armenien-Literatur nach 1994 eingehen. Zu erwähnen wäre u.a.
noch Eid (2006) . Die Situation der K aukasus- Armenier streift auch F eigel (1989) .
32 V gl. Museum Bochum (1995) . An Exponaten aus Arzach sind in dem Katalog u.a. zu finden: Nr . 17 4, Evang eliar o.D .
(Matenadaran Cod. 27 43; dort datiert auf 1232); Nr . 175, Evangeliar v or 1261 und 13. Jh. (Matenadaran Cod. 378). Erwähnt
werden auch T eppiche aus Schuschi (von 1815), ebd. 328; Nr . 241 (Staatliches M useum f ür V olkskunst Jerewan, Inv . Nr .
1600) . Ferner sind bestickte Handtücher aus Arzach ausgestellt worden, vgl. Nr . 252f. jeweils aus dem 19 . Jh. (Staatliches
Museum der Geschichte Armeniens, J erewan, Inv . Nr. 282; 8410/3) . A uch auf Künstler , die in Arzach g eboren wurden,
wird hingewiesen, so z.B . auf Hakob Gurdjian (*1881 in Schuschi; 384) .
33 V gl. Mahé (1995) . Mahé beschäftigt sich u.a. mit der ethnischen Herkunft der Armenier , die er bei den Uratäern ver -
mutet, auch wenn die Armenier dann eine Sprache anderer H erkunft angenommen haben (ebd. 10). Er v er weist ferner
auf historische Details wie darauf, dass Abbas Mirza 1826 nicht nur einen muslimischen Aufstand in T ranskaukasien
gefördert, sondern auch einen erneuten Überfall der Berg e K arbachs durchgeführt habe.
34 Ebd., 15.
35 Ebd., 17 .
36 V gl. Zarian (1995). Dort erwähnt er ein Beispiel für den Soradir- und Hrispime-Kirchenty p in Okht Drnevan (Ende 5. Jh.,
scil. heute im Hadrut Bezirk) und stellt dementsprechend fest, dass die ersten Belege für diesen Bautyp in Arzach-Sünik
zu finden sind (ebd., 122) . Ferner erwähnt er allg emein Melikburgen auch in Arzach (ebd., 125) .
37 V gl. Museum Bochum (1995) , 464 (853/54 g reifen arabische T ruppeneinheiten Arzach verg eblich an); 467 (1722-1728/30
finden A ufstände der Armenier in Arzach und Sünik unter Da vid Bek gegen P erser und Türken statt); 468 (am 11. März
1836 tritt die Kirchenv erfassung der Armenier im russischen Reich ›P olojenye‹ auch in Karabach in Kraft) . Es fehlen Hin -
weise etwa auf das J ahr 1923 und dessen Bedeutung f ür Arzach.

Mü l l er : A r z ac h in d e r de u t s c he n R ei s e - un d F o r s c hu n g s l i te r at u r  | 67
Detaillierter wir d Arzach auch in der 200 7 publizierten Habilitation sschrift v on Annegret
Plontk e-Lüning behandelt, die sich mit der Frühchristlichen Ar chitektur in Kauk asien aus-
einander gesetzt hat. 38 Die Arbeit be schäftigt sich grundsätzlich mit dem frühen Kirchenbau
in K auka sien und behandelt Arzach und Uti(k) dabei als »Grenzmark en«. Plontke-Lüning
hebt her vor , das s der R aum vor allem im Blick auf r egionale Vielfalt untersucht w erden
mus s . 39 Sie fokussiert dementspr echend einige Bauten aus Arzach, das sie zw ar Albani-
en als Gr enzmark zuordnet, 40 ander erseits dur ch armenische K ultur 41 zutiefst beeinflusst
sieht. 42 Kir chenpolitisch habe die Kirche v on Arzach zwar ab 363/387 n.Chr . der albani -
schen Jurisdiktion unter standen, die sich ihrer seits im 7. Jh. aber der armenischen Kirche
unter stellt habe . 43 Die Art der Behandlung des r egionalen K ulturerbe s durch Plontk e-Lünig
ist v orbildlich, allerdings nur auf den engen Zeitr aum der Spätantike und auch nur auf die
kir chliche Architektur in liter arischen 44 und archäologischen 45 Quellen begr enzt. Insge samt
ist die Zahl der v on ihr angeführten Bauwerk e sehr überschaubar .
Letztlich haben die Her ausgeber der vorliegenden Dokumentation in einem 2 02 1 publi -
zierten Band den V ersuch, da s K ultur gut spezifisch von Arzach in einer br eiteren P er spektive
zu fokus sieren unternommen, der unter F ederführung von Martin T amck e herausgegeben
w orden ist. 46 Dabei sollte in sbesonder e ein A ufruf zum Schutz der K ulturgüter in Arzach
publiziert w erden, v on denen die Handschriften in besonder er W eise in dem Band von
T amara Min sa yan v orge stellt wurden. 47 Die meisten Beitr äge der T agung vom 9. Juni 2 02 1
wur den publiziert. Gleichw ohl hat ihr spezifischer F okus da s gesamte K ultur erbe Arzachs
noch nicht genügend in den Blick genommen. Eine noch differ enziertere und v ollständigere
Betr achtung des selben wird daher mit dem aktuell v orliegenden Band dargeboten.
38 V gl. Plontke-L üning (2007).
39 Zusammenfassend zu den Bauten in den Regionen K aukasiens , vgl. ebd., 347 . Arzach taucht dort als regional besonderer
Raum nicht auf.
40 Die literarische Überlieferung zu albanischen spätantiken Kirchbauten betrifft nach Plontke-L üning (2007), 195, aus -
schließlich das »armenische Albanien« mit Arzach und U ti(k), was insbesondere auch auf die Herkunft des Autors der
Hauptquelle Movses Dascuranc‘i zurückzuführen ist.
41 V gl. ebd., 131 spricht von einer armenischen Bevölkerung v on Arzach, das dem multiethnischen Albanien bis zu dessen
Zerfall verbunden g ewesen sei.
42 V gl. ebd., 122, hält fest, dass 387 n.Chr . die nordöstlichen (sic!) armenischen Provinzen Arzach und Uti(k) , Gardman und
Kolt‘ Albanien zug eschlagen worden seien. A usführlicher behandelt sie die Geschichte von Arzach vom 2. Jh. v . bis zum
20 . Jh. n.Chr . im Überblick, ebd., 131. Hier betont sie, dass die ursprünglichen Grenzen von Arzach im Einzelnen schwer
zu bestimmen seien. An dieser Stelle datiert sie die Zuschlagung Arzachs an Albanien bereits in das Jahr 363 n.Chr .
43 V gl. ebd., 152. Hier hält sie auch fest, dass die Bischöfe von Amaras zu den wichtigsten Bischöfen in Arzach g ehörten.
44 Zu den literarischen Quellen über frühe Kirchenbauten in Arzach, vgl. ebd., 187-193. Sie behandelt hier u.a. Giš und
Ĵ vrštik beim Dorf T onašen im R a yon Mardakert sowie die Kathedrale von Mec’ Irank ’ und die Kirche von Glx oy V ank ’
(Glkavank ’) im M ec’ Kuenk ’ im Trtu- Tal.
45 Zu den archäologischen Zeug nissen früher Kirchbauten in Arzach, vgl. ebd., 275, wo sie zunächst auf den geringen Do -
kumentationsstand hinw eist. Hier f ührt sie Basiliken in Barda-P artaw (in Uti), T azak end und Amaras auf. Ein Kreuzbau
läßt sich im Rayon A gdam in V ankasar (Tigranokerta) beobachten, vgl. ebd., 291.
46 V gl. T amcke (2021).
47 V gl. Minasyan (2021).

6 8 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Արց ախի մ շ ակութ ային ժ առանգութ յու նը
L iter atur ver zeichnis
Bar tholomäus , L ore, In jedem Kreuz ein L ebensbaum.
Aus Ar meniens Er be und Gegenwar t, Köln [1985].
Brentje s, Burchar d, Drei Jahr tausende Ar menien,
Leipzig
3
1984.
Brentje s, Burchar d, Stepan Mnazak anjan, Nona Ste-
panjan, Kunst de s Mit telalters in Ar menien, Ber lin
1981.
Eid, Volk er Im L and de s Arar at. Völker und Kulturen im
Osten Anatoliens, Dar ms tadt 2006.
E sbroec k , Michel van, Ar t. Albanien (in K auk asien), in:
R AC Suppl . 1 (2001), 257-266.
Feigel, U we, Das evangelische Deut schland und Ar -
menien, Die Ar menier hilfe deut scher evangelischer
Chr isten seit dem Ende des 19. Jahr hunder t s im
Kontext der deut sch-tür k ischen Beziehungen, K ir -
che und Konfe s sion 28, Göt tingen 1989.
Hage, W olfgang, Ar t. Ar menien 1. Alte K irc he und Mit -
telalter , in T RE 4 (1979) 40-57.
Hakobian, Hravar d, Zur Gesc hichte Ar z achs im Mit tel-
alter in kultur geschic htlicher Hinsicht , in: Manfred
Richter (ed.), Ar menische s Berg-K ar abach/Ar z ach
im Über lebenskampf . Chr is tliche Kuns t – Kultur –
Gesc hichte, Berlin 1993, 15-66.
Heiser , Lothar , Das Glaubens zeugnis der armenischen
K irche, S ophia 22, T r ier 1983.
Hofmann, T e s sa, K ar abac h – Armeniens offene Wun-
de, in: Wilm S ander s (ed.), Ar menien – K leines Volk
mit großem Er be, Hamburg 1989, 107-132.
K antian, Raffi, Da s L ied vom Arar at, in: W ilm S ander s
(ed.), Ar menien – Kleine s Volk mit großem Erbe,
Hamburg 1989, 59-91.
Klinge, G.[er hard], Ar t. Ar menien, in: R AC 1 (1950),
678-689.
Koutchar ian, Ger ayer , D as K atholik at von Albanien
bzw . Gands as s ar (4. bis 19. Jahr hunder t), in: Man-
fred Richter (ed.), Ar menische s Berg-K ar abach/Ar -
zach im Über lebensk ampf . Chr is tliche Kunst – K ul-
tur – Ge schichte, Ber lin 1993 (1993a), 90-92.
Koutchar ian, Ger ayer , Ar menien 1915, Ar zach 1992,
in: Manfred Richter (ed.), Ar menische s Berg-K a-
rabac h/Ar z ach im Über lebenskampf. Christlic he
Kunst – K ultur – Gesc hichte, Berlin 1993 (1993b),
93-97.
Lynch, Henr y F .B., Ar menia. T ravels and Studie s, I+II,
L ondon 1901.
Mahé, Jean-Pier re, Ar menien: Das L and, die Men-
schen und ihre Ge schic hte, in: Museum Bochum
u.a. (ed.), Ar menien. Wieder entdeckung einer alten
Kultur landschaf t, Bochum 1995, 9-18.
Manoukian, A bel, Die Ba sler Mis sionsgesellsc haf t und
die Ar menier 1823-1835, in: Mar tin T amcke in Zu-
sammenar beit mit Har ut yun G. Harut yunyan, D ag-
mar Heller , Andr eas Müller und Egber t S chlar b, Das
ar menische Kultur erbe in Ber g-K ar abach/Ar z ach
und die Deut schen, Göt tingen 2021, 61-84.
Minas yan, T amar a, Da s Er be der Sk riptor ien von Ar -
zach, in: Mar tin T amcke in Zusammenar beit mit
Har ut yun G. Har ut yunyan, Dagmar Heller , Andreas
Müller und Egber t S chlar b, Da s ar menische Kultur -
er be in Berg-K ar abach/Ar zach und die Deut sc hen,
Göt tingen 2021, 33-46.
Museum Bochum u.a. (ed.), Ar menien. W iederentde-
ckung einer alten Kult ur landschaf t, Boc hum 1995.
Muradjan, P ar ujr , Ein V olk oder ein Gebiet, in: Manfr ed
Richter (ed.), Ar menische s Berg-K ar abach/Ar z ach
im Über lebenskampf . Chr is tliche Kuns t -Kult ur -Ge-
schichte, Ber lin 1993, 107-111.
Nieder l-Gar ber , Claudia, Wie Eur opa Ar menien »ent -
deck te«. Da s Bekannt werden der Kuns tgesc hichte
Ar meniens im Spiegel westlicher Reisender , grazer
edition 14, Wien/ Ber lin 2013.
Plontke-L üning, Annegret , Frühc hr istliche Ar chitek tur
in K auka sien. Die Ent wick lung des c hr istlichen S a-
kr albaus in L azika, Iber ien, Ar menien, Albanie und
den Grenzre gionen vom 4. bis zum 7. Jh., V eröffent-
lichungen zur B yzanzf orsc hung 13, DÖAW .PH 359,
Wien 2007.
Richter , Manfred (ed.), Armenisc hes Ber g-K arabac h/
Ar zac h im Über lebenskampf. Christlic he Kunst –
Kultur – Ge schichte, Ber lin 1993.
[Rist, Josef] JR, Ar t. Albanien, in: K leines L exikon des
Chr istlichen Os tens/ ed. Huber t K aufhold, W iesba-
den 22007 (2007a), 7-9.
[Rist, Josef] JR, Ar t. Albanische K ir che, in: Kleine s Le -
xikon des Chr istlic hen Ostens/ ed. Huber t K aufhold,
Wie sbaden 22007 (2007b), 9f.
[Rist, Josef] JR, Ar t. Nagor ny-K arabac h, in: Kleine s
Lexikon de s Chr istlichen Os tens/ ed. Huber t K auf-
hold, Wie sbaden 22007 (2007c), 370f .
S ander s, W ilm (ed.), Ar menien – Kleine s Volk mit gro-
ßem Er be, Hamburg 1989.
S ander s, W ilm, K irche unter dem Kreu z. Zur kirc hli-
chen Situation in S owjet- Ar menien, in: W ilm S an-
der s (ed.), Armenien – K leine s Volk mit g r oßem
Er be, Hamburg 1989, 93-106.
Spuler , Ber told, Ar t . Armenien 2. Neu zeit, in TRE 4
(1979) 57-63.

Mül l e r : A r z a c h i n d er d e u t s c h e n Re i s e- u n d F o r s c h u ng s l i t e r a t u r  | 6 9
T amc ke, Mar tin, in Zus ammenar beit mit Har ut yun G.
Har ut yunyan, Dagmar Heller , Andreas Müller und Eg -
ber t S chlar b, Da s ar menische Kultur er be in Berg-K a -
rabac h/Ar z ach und die Deut schen, Göt tingen 2021,
ht tps ://doi.org/10.17875/gup2021-1779 .
Z arian, Ar men, Im Zeic hen des Kr euzes. Arc hitekt ur
der Ar menier , in: Museum Boc hum u.a. (ed.), Ar -
menien. Wieder entdeckung einer alten Kult ur land-
schaf t , Bochum 1995, 119-127.
Aut or
Prof. Dr . Andrea s Müller
Profe s sor für K irchen- und Religionsgesc hichte an der Chr istian-Albrecht s -Univer sität zu K iel ,
Deut schland, Vor sit zender der F achgr uppe K ir chengesc hichte der W is senschaf tlic hen Gesellsc haf t
für T heologie und Nationalrepr ä sentant der deut schen K ir chengesc hichte bei der CIHEC , Amueller@
kg.uni-kiel .de

70 |  
Անդրեաս Մ յուլլ եր
Արցախը գերմանական ճամփորդական և
հետազոտական գրականության մեջ
Արևմտյան Եվրոպայի և հատկապես գերմանալ եզու տարածքում ճամփորդական
և հետազ ոտական գրականությանը գիտական հայացք ուղղ ելիս մի իրող ություն
մեզ համար ավ ելի քան պարզ է դառնում, որ հատկապես այս օրերին Արցախի
հայկական մշակութային ժառանգությանը վ երաբերող գիտաժողով անցկացնելը
միանգամայն անհրաժեշտ և առաջնահերթ իմաստ ունեցող նախաձեռնություն
է։ Չնայած նրան, որ հայ արվ եստի, եկեղեցու և մշակույթի վ երաբերյալ հարուստ
գրականություն կա հրապարակվ ած, այնտեղ հիմնականում բացակայում են
հավ ելյալ տեղեկությունները սույն երկրամասի հուշարձանների մասին, որոնք
գերմաներենով սով որաբար Լեռնային Ղարաբաղի շրջան են կոչվում:
Տվյալ հոդվ ածում ես կցանկանայի մի քանի ընտրված օրինակներով հիմնավ որել
այս բացահայտումը: Ես ընդունում եմ, որ կարող եմ անտեսած լինել որոշ գրական
աղբյուրներ, որոնց վ երնագրերում հստակ կերպով չի նշվում Հայաստանն, Արցախը
կամ հայոց եկեղ եցին: Բայց այդուամենայնիվ, ես կարծում եմ, որ իմ վերոնշյալ
հայտարարությունն ընդհանուր առմամբ ճիշտ է, քանի որ այս տարածաշրջանը
գերմանախոս հետազ ոտության մեջ, գոնե մինչ օրս, քիչ ուշադրության է արժանացել:
Ուստի նախևառաջ պետք է հարցնել, թե ընդհանրապես ի՞նչ նկատի ունենք Արցախի
շրջան ասել ով: Ինչպես հայտնի է, հնագույն այս մարզը և նաև միջնադարյան
իշխանական տարածքը, որը հաճախ նաև Խաչեն է կոչվ ել, տարածվում էր շատ
ավ ելի մեծ երկրամասի վրա, քան ներկայիս Արցախի շրջանն է։ Այն նույնիսկ
ավ ելին է եղել, քան Լ ՂԻՄ-ի պետական տարածքը: Հաջորդիվ ես կենտրոնանալ ու
եմ հատկապես վ երջինիս վրա, բայց նաև մասամբ անդրադարձ եմ ունենալու ողջ
տարածաշրջանին։ 1 Ուստի ես ներկայացնել ու եմ գիտական ճանապարհորդական
և հետազ ոտական գրականությունն իր նեղ իմաստով: Միտումնավոր բաց եմ
թողնել ու այնպիսի գերմանալեզ ու հոդվ ածները, որոնք ներկայացնում են օրինակ ՝
Արցախում Բազ ելի ավետարանական առաքել ությունը, քանի որ մենք ավ ելի
մանրամասն կզբաղ վենք դրանցով, սույն գիտաժող ովի ընթացքում: 2 Ստորև
ներկայացվ ելու են ոչ միայն բուն գերմանացի հեղինակների աշխատանքներն, այլև
1 Սա նշանակում է, որ արդեն իսկ հայտնի մշակութային կենտրոններին, ինչպես օր.՝ Ամարասն ու Գանձասարը,
գրեթե ուշադրություն չեմ դարձնել ու այստեղ։
2 Այս մասին տե՛ս նաև արդեն իսկ հրապարակված հոդվ ածը Մ անուկեանի (2021) կողմից։

Մ յուլլ եր, Արցախը գերմանական ճամփորդական և հետազ ոտական գրականության մեջ   | 7 1
գերմանախոս տարածքում գերմաներենով հրատարակվ ած հայ մասնագետների
նյութերը։
1. Արցախն արդի արևմտայան եվրոպական
ճանապարհորդական գրականության մեջ
Ըստ իս Արցախում գտնվ ելու ամենավ աղ գերմանալ եզ ու աղբյուրը դա Ֆրայզինգից
ծագող խաչակիր Հանս Շիլ տբերգերի հղումն է († 1427-ից հետո)։ Շիլ տբերգերը
գերեվ արվել էր մոնղ ոլների կող մից և հայտնվ ել Արցախում, որտեղ և սովորել էր
հայերեն։ Նա այս տարածաշրջանը բնութագրել է որպես Հայաստանի մաս, ինչի
պատճառով Ադրբեջանական ԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիան տեքստի ռուսերեն
թարգմանությունը խմբագրելիս փոփոխել է համապատասխան հատվ ածը։ 3
Արդիականության դարաշրջանից առաջ այս երկրամասի ճանապարհորդական
տեղ եկատվությունները ցավ ոք դեռևս գիտականորեն չեն համադրվ ել և
միասնաբար վ երլուծվ ել։ Իսկ 17-րդ դարի արևմտյան ճանապարհորդների
կող մից Հայաստանի ընկալումը, ինչպես նաև դրանից բխող գիտական
վ արկածները, օրինակ ՝ մշակութային փոխանակման վ երաբերյալ, վ երջերս
ուսումնասիրվ ել են Կլաուդիա Նիդերլ-Գարբերի կող մից 2013 թ. հրապարակվ ած
դոկտորական ատենախոսության մեջ ՝ «Ինչպես Եվրոպան ‹բացահայտեց›
Հայաստանը։ Հայաստանի արվ եստի պատմության հայտնագործումը արևմտյան
ճանապարհորդների դիտարկումներում»: 4 Թեև նա անձամբ դաշտային
հետազ ոտություններ է անցկացրել Հայաստանում և Լեռնային Ղարաբաղում և,
հետևաբար, քաջածանոթ է տարածաշրջանին, ըստ իր ուսումնասիրության Արցախը
գրեթե չի հայտնվ ում գերմանախոս ճանապարհորդների զեկույցներում։ 5 Նիդերլ-
Գարբերն առաջին անգամ նշում է ֆրանսախոս շվ եյցարացի Ֆրեդերիկ ԴյուԲուա դե
Մ ոնպերյեի (1798-1850) ճանփորդությունը դեպի Արցախ: Ասվ ում է, որ նա հանդիպել
է «բազ միցս հայկական ծագման հետքերին ՝ ներկայիս Լեռնային Ղարաբաղի [... ]
3 Տե՛ս Muradjan (1993) , 109 և շար.։
4 Տե՛ս Niederl-Garber (2013)։
5 Իր դաշտային ուսումնասիրությունների վերաբերյալ տե՛ս նույնը, 7։ Սակայն նա Արցախի պահով
համակարգվ ած կերպով չի վերլ ուծում ճամփորդական տեղեկատվ ությունները։ Ասպես օր.՝ նրա կողմից
հղ վող L ynch-ը (1901) տեղեկացնում է թե՛ Շուշիում Բազ ելի առաքելության և թե՛ ընդհանրապես Ղարաբաղի
վ երաբերյալ, անգամ եթե դա միայն հպանցիկ է արվում։ Niederl-Garber (2013) , 169 անրդադառնում է նաև
հայկական մշակույթի խնդրահարույց իրավիճակին. «Բացի Իրանի հյուսիս-արևմուտքում գտնվ ող հայկական
վ անքերից [... ] Թուրքիայում, Ադրբեջանում և մասամբ նաև Վրաստանում, քաղաքական դրդապատճառներից
ելնել ով, հայկական շինությունները միտումնավոր անտեսվ ել են, ոչ պատշաճ նպատակով գործածվել,
ոչ մասնագիտական կերպով վ երանորոգվել կամ միտումնավ որ ավերվ ել: Հայկական ծագման ժխտումը
նույնպես ամենուր է:» Փաստորեն տեղ եկատվությունները, որոնցով նա զբաղ վում է, արդեն իսկ պարզ են
դարձնում հուշարձանների պահպանության հրատապությունը, տե՛ս նույնը, 242։

7 2 |  D a s k ul t u r e l l e E r be v o n A r z ac h | Արցախի մշակութային ժ առանգությո ւնը
տարածքում գտնվ ող խիտ անտառապատ սարերում»։ 6 Այնտեղ նա, օրինակ ի թիվս
այլ տեսարժան կոթողների, Խոջախան կոչվ ող գյուղում գտել է խոյի տեսքով ու
այլ տիպիկ հայկական ավ անդական շիրմաքարեր։ ԴյուԲուան նկարագրել է նաև
մի պալ ատական ավերակ ՝ հայկական այլ դամբարաններով։ Բացի դրանից, իր
ճանապարհին, Շուշիի միտակայքում նա գտել է մեկ այլ հայկական եկեղ եցի, որն
ըստ վրայի քանդակվ ած արձանագրության, թվագրվ ած էր 1158-ին։ Այս եկեղ եցում
նա հայտնաբերել է բազ մաթիվ փոխաբերական իմաստ կրող նվիաբերություններ,
ցուլ երի կամ ձիերի տեսքով, որոնք ըստ ԴյուԲուայի վկայության պատրաստվ ած
էին տերակոտայից։ Մեկ այլ 11-12-րդ դդ. եկեղ եցու ավերակ էլ է նկարագրվ ում
նրա կող մից, որը գտնվում էր Շուշիից դեպի Էլիզ ավ եթպոլ ընկած ճանապարհին ՝
Շախբուլ ախ գյուղի վերնամասում: 7
Փաստորեն ԴյուԲուան այն եզ ակի արևմտաեվրոպական ճանապարհորդներից
է, ով իսկապես գիտական հետաքրքրություն է ունեցել ու նկարագրել Արցախի
տարածքում եղ ող կոթողները, որոնք ինքն անձամբ այցելել է: Առհասարակ Արցախի
գրավ որ հիշատակման սակավությունը կարող է կապվ ած լինել այն իրող ության
հետ, որ ճանապարհորդների մեծ մասը, Երևանից դուրս գալ ով, պարզապես շարժվ ել
են Արաքսի հով տով, այսինքն ՝ Նախիջևանով դեպի Սպահան կամ Նոր Ջուղ ա ու
այդպիսով շրջանցել արևելյան լ եռնային մասերը:
2. Եկեղ եցական պատմության հոդվ ածներ և
աստվ ածաբանական գրականություն Հայաստանի մասին
Եթե ուսումնասիրենք ներկայիս գերմանալ եզու հանրագիտարաններն
աստվ ածաբանական և եկեղեցիների պատմագրության ոլ որտում, ապա գրեթե
ոչ մի հիշատակում չենք գտնի Արցախի մասին: Այն չի նշվ ում նաև հայ եկեղեցուն
վ երաբերող ներածական աշխատանքներում։
Ընդարձակ «Աստվ ածաբանական Իրական Հանրագիտարանում» ( Theolog i-
sche Realenzyklopädie/TRE ) Արցախի մասին ոչ միայն չկա որևէ հոդված, ինչն ինքնին
այդքան էլ զ արմանալի չէ, այլ առհասարակ տվյալ տարածաշրջանը չի շոշափվում
հանրագիտարանի որևէ մեկ ուրիշ հոդվ ածի շրջանակներում։ Չնայած նրան, որ այստեղ
Հայաստանի մասին մանրակրկիտ մի հոդվ ած կա, որի առաջին մասը Վոլֆգանգ Հագեն
է գրել, իսկ երկրորդը ՝ Բերտոլ դ Շփուլ երը, 8 միևնույն է, շատ բովանդակալից կերպով
գրվ ած այս երկու բաժինները նույնպես չեն հիշատակում Արցախը:
6 Նույնը, 69։
7 Տե՛ս նույնը, 70։
8 Տե՛ս Hage (1979); Spuler (1979)։ Տեքստերի ամբողջական ուսումնասիրությունը փաստում է, որ Արցախը/
Լեռնային Ղարաբաղն այլ տեղ երում ևս ընդհանրապես առկա չէ նշված հանրագիտարանում:

Մ յուլլ եր, Արցախը գերմանական ճամփորդական և հետազ ոտական գրականության մեջ   | 7 3
Հայաստանի վ երաբերյալ ևս երկու հոդված կա «Անտիկ Շրջանի և
Քրիստոնեության Իրական Հանրագիտարանում» ( Realle xik on f ür Antik e und Chris-
tentum )։ Դրանցից մեկը հրապարակվ ել է արդեն իսկ 1950 թ. Գերհարդ Քլինգեի
կող մից, որը սակայն ուղղ ակի չի առնչվ ում Արցախին։ 9 Ի հավ ելել ումն դրան ՝ 2001 թ.
ևս մի հոդվ ած է տպագրվել Միշել վան Էսբրուկի կող մից ՝ կով կասյան Ալբանիայի
վ երաբերյալ։ 10 Նա միայն հպանցիկ է անդրադառնում Արցախին ՝ հղ ում կատարել ով
հայերի և ադրբեջանցիների ծագումնաբանության քննարկումներին։ 11
Մեր թեմայի վ երաբերյալ շատ ավելի հստակ տեղ եկություններ է տալիս
«Քրիստոնեական Արևելքի Փոքր Հանրագիտարան»-ի ( Kleine Lexik on des Christlichen
Orients ) երկրորդ հրատարակությունը: Այստեղ Յոզ եֆ Ռիստը մշակել է Աղվ անք
(Ալբանիա Կով կասում), 12 ինչպես նաև Ալբանական եկեղ եցին և Հայաստանը
խորագրերը, իսկ Կարլ Պինգերան ՝ Հայ առաքելական եկեղ եցին։ Ըստ իր
ներկայացրած տեսության, Արցախի շրջանը բնակեցվ ած է եղել նախ աղ վ աններով,
որոնք քրիստոնեացվ ել են Հայաստանի կողմից դեռևս 4-րդ դարում։ Նրանք միշտ
սերտ կապի մեջ են եղ ել հայոց եկեղեցու հետ և գնալ ով՝ ասիմիլ ացվ ել հայերի կող մից։
Հարկ է նշել, որ միայն այս հանրագիտարանն է ներկայացնում «Լեռնային Ղարաբաղ»
խորագրով մի առանձին հոդվ ած՝ գրվ ած նույնպես Յոզ եֆ Ռիստի ձեռամբ։ 13 Դրանում
նա ընդգծում է, որ Արցախը պատմական շարունակականության մեջ է գտնվ ում
կով կասյան Ալբանիայի քրիստոնեական թագավորության հետ, որի միայն մի փոքր
մասն էր կազ մում Ղարաբաղի լեռնային լ անդշաֆտը: Եվ միջնադարում այստեղ
ներգաղթող հայերի հետ միաձուլ ման պատճառով այն դարձել է արևել ահայկական
բնակավ այր։ Տեղի քրիստոնեական անկլավը մշտապես շատ սերտ մշակութային և
կրոնական կապեր է տածել Հայաստանի հանդեպ։ Ռիստի կարծիքով, Ադրբեջանի
հետ հակամարտությունը գտել է իր «պարտությունը կով կասյան ալբանացիների
ծագումնաբանության վ երաբերյալ հայ և ադրբեջանցի հետազոտողների խիստ
տարակարծիք վ արկածներում»: 14 Սույն պնդումով Ռիստը հստակորեն ուրվագծում
է ներկայիս գրեթե ողջ գերմանախոս հետազ ոտությունների դիրքորոշումը (տվյալ
թեմատիկ ուղ ղությամբ):
9 Տե՛ս Klinge (1950)։
10 Տե՛ս van Esbroeck (2001)։
11 Տե՛ս նույնը, 258 , Արցախի մասին 262։
12 Տե՛ս Rist (2007a+b)։ Ըստ նրա, Կուրից հարավ գտնվ ող Աղվ անքի տարածքները 387 թ. անցել էին Հայաստանին և
կառավ արվել առանձին փոքր միավ որներով։ 9-րդ դարում Աղվ անքն ամբողջությամբ վերացել է որպես անկախ
քաղ աքական միավոր և 1000-1266 թթ. ստեղ ծվել է Արցախի թագավ որությունը։ Արևմտյան լեռնաշխարհում
(Ղարաբաղ) աղ վան քրիստոնյաները միաձուլ վել են հայերի և վրացիների հետ, իսկ 15-րդ դարից առաջացել
են անկախ քրիստոնեական իշխանություններ (մելիքություններ)։ Աղ վանից եկեղ եցու ինքնավարությունը
հռչակվ ել է 488 թ. Վաչագան III թագավորի կող մից Պարտավում գումարվ ած եպիսկոպոսաց ժողով ում։
Այնուհետև Աբաս եպիսկոպոսը (552-596) ստանձնել է Աղ վանից կաթողիկոսի տիտղ ոսը, որի նստավայրը 13-րդ
դարից սկսյալ գտնվ ում էր Գանձասարում։
13 Տե՛ս Rist (2007c)։
14 Նույնը, 371։

8 0 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Արց ախի մ շ ակութ ային ժ առանգութ յու նը
աղբյուրներին: Ընդհանուր առմամբ, նրա կող մից թվարկվ ած պատմական
շինությունների քանակը շատ սակավ աթիվ է:
Ի վ երջո հարկ է նշել, որ ընթացիկ գիտաժողովի կազ մակերպիչները 2021 թ.
Մ արտին Թամքեի առաջնորդությամբ հրատարակվ ած գիտական ժողով ածուում
նախաձեռնել են ևս մեկ փորձ ՝ ավ ելի լայն տեսանկյունից կենտրոնանալ ու
հատկապես Արցախի մշակութային արժեքների վրա։ 46 Մ ասնավ որապես այնտեղ
հարկ էր հրապարակել Արցախում մշակութային կոթողների պաշտպանության
հրատապ կոչը։ Այդ մշակութային արժեքների ցանկում ընդգրկվ ած ձեռագրերն
իրենց յուրահատկությամբ ներկայացվ ել են նշված ժող ով ածուում Թամարա
Մինսայանի կող մից։ 47 2021 թ . հունիսի 9-ի մեր գիտաժողովի զ եկույցների մեծ մասն
արդեն իսկ հրապարակվ ել է։ Միևնույն ժամանակ, նրանց հատուկ ուշադրությունը
դեռևս բավ արար չափով հաշվի չի առել Արցախի ողջ մշակութային ժառանգությունը։
Այդ իսկ պատճառով, տվյալ նյութի էլ ավ ելի տարբերակված ու ամբողջական
ուսումնասիրությունը կներկայացվի սույն հատորում:

Գրականություն
ներկայացվ ում են Պարտավի (Ուտիքում), Թազ աքենդի և Ամարասի բազիլիկները։ Մի խաչաձև շինություն
կարելի է տեսնել Աղ դամի շրջանի (Տիգրանակերտի մոտակայքի) Վանքասարում, տե՛ս նույնը, 291։
46 Տե՛ս T amck e (2021)։
47 Տե՛ս Minasyan (2021):
Bar tholomäus , L ore, In jedem Kreuz ein L ebensbaum.
Aus Ar meniens Er be und Gegenwar t, Köln [1985]:
Brentje s, Burchar d, Drei Jahr tausende Ar menien,
Leipzig
3
1984:
Brentje s, Burchar d, Stepan Mnazak anjan, Nona Stepan-
jan, Kunst de s Mit telalters in Ar menien, Ber lin 1981:
Eid, Volk er Im L and de s Arar at. Völker und Kulturen im
Osten Anatoliens, Dar ms tadt 2006:
E sbroec k , Michel van, Ar t. Albanien (in K auk asien), in:
R AC Suppl . 1 (2001), 257-266:
Feigel, U we, Das evangelische Deut schland und Ar -
menien, Die Ar menier hilfe deut scher evangelischer
Chr isten seit dem Ende des 19. Jahr hunder t s im Kon-
text der deut sch-tür kisc hen Beziehungen, K irche und
Konfe s sion 28, Göt tingen 1989:
Hage, W olfgang, Ar t. Ar menien 1. Alte K irc he und Mittel-
alter , in T RE 4 (1979) 40-57:
Hakobian, Hravar d, Zur Gesc hichte Ar z achs im Mit tel-
alter in kultur geschic htlicher Hinsicht , in: Manfred
Richter (ed.), Ar menische s Berg-K ar abach/Ar z ach
im Über lebenskampf . Chr is tliche Kuns t – Kultur – Ge -
schichte, Ber lin 1993, 15-66:
Heiser , Lothar , Das Glaubens zeugnis der armenischen
K irche, S ophia 22, T r ier 1983:
Hofmann, T e s sa, K ar abac h – Armeniens offene Wunde,
in: Wilm S ander s (ed.), Ar menien – K leines Volk mit
großem Er be, Hamburg 1989, 107-132:
K antian, Raffi, Da s L ied vom Arar at, in: W ilm S ander s
(ed.), Ar menien – Kleine s Volk mit g r oßem Er be,
Hamburg 1989, 59-91:
Klinge, G.[er hard], Ar t. Ar menien, in: R AC 1 (1950),
678-689:
Koutchar ian, Ger ayer , D as K atholik at von Albanien bzw .
Gands as s ar (4. bis 19. Jahr hunder t), in: Manfred
Richter (ed.), Ar menische s Berg-K ar abach/Ar z ach
im Über lebenskampf . Chr is tliche Kuns t – Kultur – Ge -
schichte, Ber lin 1993 (1993a), 90-92:
Koutchar ian, Ger ayer , Ar menien 1915, Ar zach 1992, in:
Manfred Richter (ed.), Ar menische s Berg-K ar abach/
Ar zac h im Über lebenskampf. Christlic he Kunst – Kul-
tur – Ge schichte, Ber lin 1993 (1993b), 93-97:
Lynch, Henr y F .B., Ar menia. T ravels and Studie s, I+II,
L ondon 1901:

Մ յուլլ եր, Արցախը գերմանական ճամփորդական և հետազոտական գրականության մեջ   | 8 1
Mahé, Jean-Pier re, Ar menien: Das L and, die Menschen
und ihre Ge schichte, in: Museum Bochum u.a. (ed.),
Ar menien. Wieder entdeckung einer alten Kultur land-
schaf t , Bochum 1995, 9-18:
Մ անուկեան, Աբէլ, Պազ ելի աւետարանական
քարոզչական ընկերութիւնը և հայերը (1823-
1835), in: Mar tin T amcke, Harut yun G. Harut yunyan,
Dagmar Heller , Andreas Müller , Egber t S chlar b (ed.),
Das ar menisc he Kulturer be in Ber g-K arabac h/Ar -
zach und die Deut schen, Göt tingen 2021, 81-113:
Minas yan, T amar a, Da s Er be der Sk riptor ien von Ar zach, in:
Mar tin T amcke in Zus ammenar beit mit Har ut yun G. Ha-
r ut yunyan, Dagmar Heller , Andreas Müller und Egber t
Sc hlar b, Das ar menische K ulturer be in Berg-K ar abach/
Ar zac h und die Deut schen, Göt tingen 2021, 33-46:
Museum Bochum u.a. (ed.), Ar menien. W iederentde-
ckung einer alten Kult ur landschaf t, Boc hum 1995:
Muradjan, P ar ujr , Ein V olk oder ein Gebiet, in: Manfr ed
Richter (ed.), Ar menische s Berg-K ar abach/Ar z ach
im Über lebenskampf . Chr is tliche Kuns t -Kult ur -Ge-
schichte, Ber lin 1993, 107-111:
Nieder l-Gar ber , Claudia, Wie Eur opa Ar menien »ent -
deck te«. Da s Bekannt werden der Kuns tgesc hichte
Ar meniens im Spiegel westlicher Reisender , grazer
edition 14, Wien/ Ber lin 2013:
Plontke-L üning, Annegret , Frühc hr istliche Ar chitek tur in
K auka sien. Die Ent wick lung des c hr istlichen S ak r al -
baus in L azik a, Iber ien, Ar menien, Albanie und den
Grenzre gionen vom 4. bis zum 7. Jh., V eröffentlic hun -
gen zur Byz anzfor schung 13, DÖ AW .PH 359, W ien 2007:
Richter , Manfred
(ed.), Ar menisches Ber g-K ar abach/
Ar zac h im Über lebenskampf. Christlic he Kunst –
Kultur – Ge schichte, Ber lin 1993:
[Rist, Josef] JR, Ar t. Albanien, in: K leines L exikon des
Chr istlichen Os tens/ ed. Huber t K aufhold, W ie sba-
den 22007 (2007a), 7-9:
[Rist, Josef] JR, Ar t. Albanische K ir che, in: Kleine s Le -
xikon des Chr istlic hen Ostens/ ed. Huber t K aufhold,
Wie sbaden 22007 (2007b), 9 և շար . :
[Rist, Josef] JR, Ar t. Nagor ny-K arabac h, in: Kleine s L e-
xikon des Chr istlic hen Ostens/ ed. Huber t K aufhold,
Wie sbaden 22007 (2007c), 370 և շար . :
S ander s, W ilm (ed.), Ar menien – Kleine s Volk mit gro-
ßem Er be, Hamburg 1989 :
S ander s, W ilm, K irche unter dem Kreu z. Zur kirc hli-
chen Situation in S owjet- Ar menien, in: W ilm S ander s
(ed.), Ar menien – Kleine s Volk mit großem Erbe,
Hamburg 1989, 93-106 ։
Spuler , Ber told, Ar t. Ar menien 2. Neuzeit, in T RE 4
(1979) 57-63 ։
T amc ke, Mar tin, in Zus ammenar beit mit Har ut yun G.
Har ut yunyan, Dagmar Heller , Andreas Müller und
Egber t S chlar b, Da s ar menische Kultur erbe in Ber g-
K ar abach/Ar z ach und die Deut schen, G öttingen
2021, ht tps ://doi.org/10.17875/gup2021-1779 :
Z arian, Ar men, Im Zeic hen des Kreu zes. Arc hi-
tek tur der Ar menier , in: Museum Boc hum u.a.
(ed.), Ar menien. Wieder entdeckung einer al-
ten Kultur landschaf t , Bochum 1995, 119-127:

8 2 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Արց ախի մ շ ակութ ային ժ առանգությ ու նը
Հեղինակ
Անդրեաս Մ յուլլեր, ածբն. գիտ. դոկտ., պրոֆ.
Քիլի Քրիստիան-Ալբրեխտ համալ սարանի Եկեղեցիների և կրոնների պատմության ամբիոնի
վ արիչ, Աստվածաբանական գիտությունների միությունում Եկեղ եցիների պատմության
մասնագիտական խմբի ղ եկավար և Քրիստոնեության պատմության ուսումնասիրության
միջազ գային կոմիտեում Գերմանիայի եկեղեցու պատմության ազ գային ներկայացուցիչ,
AMueller@k g.uni-kiel.de
Թարգմանությունը ՝ Հարություն Գ. Հարությունյանի
Open Ac ce s s
This paper is published under t he Creative Commons A t tr ibution–S hareAlike 4.0 International license
( CC BY -S A 4.0 ). Plea se note tha t indi vidual , appr opr iately marked par t s of the paper may be excluded from
the license mentioned or may be subjec t to o ther c opyr ight conditions. If such thir d par t y material is not
under the Creati ve Commons license, any copying , edit ing or public reproduc tion is only per mit ted with the
pr ior consent of the re spec ti ve copyr ight owner or on the basis of relevant le gal author ization r egulations.

| 8 3
Archimandr it S ahak S hakar yan
Kur ze Ge sc hic hte der Diözese von Ar zac h
A b st rac t
The ar t icle prov ides an over v iew of the chur ch histor y of Ar t s akh fr om the per spec ti ve of one of it s
clerg ymen. A ccording to tr adition, it wa s founded by Gregor y the Illuminat or and ha s been c alled
the ›Church of A ghvank‹ since the second half of the 5th cent ur y . Close link s to Jer us alem c an be
obser ved ear ly on under the apos tle disciple Y eghishe. Dad and K had also played a decisive role in
the ear ly day s of the churc h of Ar t s ak h, as ev idenced by the magnificent monument s . Sc hool buil-
dings modelled on the Me srop Ma shto z helped to str engthen loc al Chr is tianit y . The C atholic ate of
Aghav ank initially joined the Ar menian Apostolic Church, but bec ame independent af ter the con-
ques t of the region by the Per sians. In the 15th centur y , it finally r eceived it s centr e in Gandz as ar
and had 1736 churc hes in it s heyday . The situation c hanged with the tr ansfer of the r egion to the
Rus sian Empire in 1813 and the cor r esponding expansion of the r ole of the Rus sian author itie s.
In 1815, the Catholic ate was accor dingly abolished and as signed to Echmiadzin. T he administr a-
tion of the newly created diocese wa s tr ansfer red to Shushi. A s ear ly a s 1918, difficultie s c aused
by T ur k ish att ack s were documented, including the violent k illing of 5,000 Ar menians . Under Sov iet
r ule, almost all loc al chur che s were threatened with closure. T he situation only changed in 1989,
and in the las t 33 year s more than 100 c hurch building s have been renovated or newly built. Due
to the war in 2020 and it s consequences , the chur ch in Ar t s ak h is once again under ma s sive thr eat.

Die Zivilisation, die sich v or T ausenden v on Jahren in der R egion v on Arzach zu entwi-
ck eln begann, ist nicht nur ein W ert für sich, sondern auch ein integr aler Bestandteil der
W eltgeschichte . Und all dies wur de aufgew ertet und mit der Dornenkrone Christi gekrönt
seit dem T ag, als das Christentum in da s Leben v on Arzach eintrat. Die armenische Kir che
de s Osten s, die sich in die sem Gebiet etablierte , ist seit ihrer Gründung eine der heiligen
Stätten und bedeutungs vollsten Orten der Anbetung der apo stolischen Kirche . Der leben-
dige Be weis die ser W orte ist die uralte T radition, da s s der V ater unser e s Glaubens , der hl.
Gr egor der Erleuchter , den Ort der Anbetung v on Arzach mit dem Märtyrer-Blut seine s ge-
liebten Enk els, de s hl. Grigoris, einge weiht hat. Ab der zw eiten Hälfte des 5. Jahrhunderts
wur de sie generell ›A ghv anits Y ekeghetsi‹ (Kir che von A ghv ank) genannt, weil die Pr ovinz
Arzach ein T eil der gesamten R egion Namens A ghv ank wurde .
K iel-UP • https ://doi.org/10.38072/978-3-928794-95-4/p4

8 4 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z ac h | Արցախի մ շ ակութ ային ժ առանգու թյու նը
Wie wir aus der T radition un serer apo stolischen Kir che erfahren, k am das Christentum
ber eits im ersten Jahrhundert in die sen T eil der W elt und err eichte nachher die weiter en öst-
lichen Gebiete Armenien s, nämlich die Pr ovinzen Arzach und Utik. Die sbezüglich bezeugt
der lok ale , armenische Historiker Mo vse s Kaghank atvatsi (7. Jh.), da ss nach dem Märty-
r ertod des hl. Apo stels Thaddeus sein Schüler Y eghise –
im Altarmenischen auch genannt
Y egishan – aus den Gebieten von Arzach und Arta s nach Jerusalem pilgerte und dort seine
Bischofs weihe dir ekt durch Jak obus den Herrenbruder erhielt. Danach k ehrte er in den Osten
zurück und erfüllte die Mis sion seines Lehr ers in den Pr ovinzen v on Arzach und Utik. Zuerst
ließ er sich in T schogh (Derbend) nieder , zog aber dann an da s rechte Ufer de s K ur-Flusse s,
in die Stadt S soharn (Ssrharn) in der Pr ovinz Utik und v on dort in den Bezirk Gis, w o er
per sönlich eine Kirche gründete . Dann w ar er in Homenk oder Bomen, der Siedlung im T al
namen s Zergun, w o er den Märtyrertod erlitt. 1 Gläubige sammelten die R eliquien de s Heili-
gen und begruben sie im Dorf Ur ekan. Ein Pfarr er Namens Stepanno s nahm seinen K opf und
beer digte ihn an einem separaten Ort. Später v erlegte der König V atschagan III. Barepa scht
(der F romme) die se heilige R eliquie nach Dscher vschtik und baute dort eine Gr abkapelle ,
die später in ein bedeutende s Kloster de s Apostels Y eghishe (nach aktueller Schr eibw eise)
umge wandelt wur de . Hier wurde nachher auch der genannte König v on Arzach, V atschagan
selb st begraben.
2
Unter denen, die seit den Zeiten der Apo stel das W ort Christi in Arzach predigten, w ar en
auch zw ei andere Schüler de s Apostels Thaddeus , die ebenso zu den er sten lokalen Bischö-
fen gehörten, nämlich Dad 3 und Khad. 4 Nach ihnen sind die beiden Klöster Dadiv ank und
Khada vank benannt, die nachher die pr ächtigsten Denkmäler der mittelalterlichen armeni-
schen Ar chitektur der R egion wurden. Sie k ennzeichnen die Orte ihre s Martyriums , wo sich
gleichzeitig die Gr äber der beiden Bischöfe mit ihren R eliquien befinden.
Als da s Christentum währ end der Herrschaft de s Königs T rdat III. im Jahr 3 0 1 offiziell zur
Staatsr eligion Armeniens erklärt wur de , begleiteten auf königlichen Befehl mehrer e Für sten
v on Großarmenien den hl. Gr egor den Erleuchter nach Cäsar ea, wo er als er ster Katholik os
der Armenier feierlich ge weiht wur de . 5 Unter ihnen in gleicher Delegation war auch der F ürst
v on T sav de aus Arzach, der nach seiner T aufe in den Gew ä ssern de s Euphrat-Flus ses zurück
in seine Heimat k am. Er scheute keine Mühe , da s Christentum in Arzach zu verbr eiten.
Die zw eite P eriode der Erstarkung de s Christentums beginnt in den ö stlichen T eilen
Armenien s mit der Mission de s hl. Gregor s . In der Pro vinz Haband von Arzach gründet er
die er ste Kirche mit einer Pfarr schule in der Stadt Amara s (heute Kloster Amar as). 6 Der Bau
1 Ka
ł
ankatuac‘i ( 1912 ) , 9–11.
2 Ebd., 12; T a šean ( 1895 ) , 60.
3 Asori Mixa yel (1871 ) , 33 .
4 Jalal yanc‘ ( 1858 ) , 229 .
5 A gat’ ange
ł
os (1983 ) , 29 – 30 .
6 Ka
ł
ankatuac‘i ( 1912 ), 35 .

S h a k ar y a n: K ur z e G e s c h i c ht e d er D i ö ze s e v o n A r z a c h  | 8 5
und die Ein weihung die ser Kirche wur den von seinem Enk el Grigoris, dem er sten Bischof
und Prima s von Arzach, abge schlos sen und gefeiert. 7 Grigoris predigte da s Christentum in
A ghv ank und baute Kirchen in T sri. So verbr eitete er das Christentum zwischen 33 0–337
in v erschiedenen R egionen v om K ern Agh vank aus , bis er auf dem V atnia-F eld gemartert
wur de . Er wurde an den Sch weif eine s Pferde s gebunden und zu T ode geschleift. Die Schü-
ler v on Grigoris tran sferierten seine R eliquien und begruben sie im Hof der o .g. Kir che von
Amar as , die zu einem W allfahrtsort und Zentrum der Eparchie wur de . 8 489 fand König
V atschagan das Gr ab des hl. Grigoris und baute dar auf eine neue , viel größer e Kirche . 9
Die Gründung v on Schulen in mehrer en Kirchengemeinden nach dem V orbild des hl. Me srop
Ma schtoz für das L
ernen der armenischen Schrift trug ebenfalls zur Stärkung der Bek eh-
rungen zum Christentum in allen ö stlichen Pro vinzen Armeniens bei. Die er ste von
die sen
Schulen wur de , wie bereits er wähnt, in Amar as geöffnet. Seitdem wur de die Erstellung
arme-
nischer Liter atur und eigener theologischer W erk e gleichzeitig zur Garantie der
kir chlichen
W erte und der V olksidentität. Laut K or yun, dem Schüler des hl. Me sr op, gründete
Ma schtoz,
der Schöpfer der armenischen Schrift, daher mehr ere armenische Klö ster mit dem Mönch-
tum zusammen, die für die neuentstandenen Schulen zuständig w aren. 10 Dadur ch wurde
da s Christentum zur offiziellen R eligion der gesamten Be völkerung in Arzach und Utik bis
zur er sten Hälfte des 5. Jahrhunderts .
Nach dem Nieder gang des Ar sakidischen Königreich s (428) bildeten Arzach und Utik zu-
sammen mit den R egionen Lpink, Bagha sakan und Mazktats da s Katholik at von A ghv ank.
Die ses K atholikat mit seinen geistlichen Zentr en von K apaghak, P arta v , Amara s und Gand-
za sar erkannte jedoch die V orherrschaft der Armenisch- Apostolischen Kir che an.
428–462
wur den mit der von P er sien durchgeführten V erw altungsteilung die Pro vinzen Arzach
und
Utik v on Armenien getrennt und der neu gebildeten Pr ovinz Namen s Agh van (bek annt als
K auka sische Albanien) angegliedert. 11 Die Kirchenleitungen die ser beiden R egionen unter-
standen nun der agh vanischen Kir che . Bis 46 1 befand sich der Sitz des agh vanischen K atho-
lik os in K apaghak und dann für mehrer e Jahrzehnte in T schogh.
Nach der Ab schaffung der aghv anischen Für stentümer blieben die beiden Diözesen v on
Utik und Arzach w eiterhin unter der Jurisdiktion des agh vanischen K atholikats , des sen
Sitz zu Beginn de s 6. Jahrhunderts in die Stadt P arta v in der R egion Utik verlegt wur de . 12
W ährend der erfolgr eichen R egierungszeit de s Königs V atschagan III. wuch s die R olle und
der Einflus s der Armenier in diesen Gebieten. Be sonders dur ch die von ihm dur chgeführten
Kir chenreformen wur den die Gründer der armenischen Kirche , der hl. Apo stel Thaddäus,
7 Ebd., 68; Buzand P‘ avstos (2003) , 428; Barxudar yan (1982) , 170.
8 Ka
ł
ankatuac‘i ( 1912 ) , 72; Buzand P‘ avstos (2003) , 429; Ananun (2004 ) , 63 .
9 Ka
ł
ankatuac‘i ( 1912 ) , 73.
10 Kor yun (1981), 51.
11 Harutyun yan (1976), 92.
12 Y akobean (2006) , 102 –107 .

8 6 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Արց ախի մ շ ակութ ային ժ առանգությ ու նը
der hl. Gr egor der Erleuchter , sein Enk el der hl. Grigoris, so wie die hl. Jungfrauen Hrip sime ,
Ga yane u.a. über all angebetet. 13
Nach der schick salhaften Schlacht von A v arair zwischen Armenien und dem sa ssani-
dischen
P er sien (45 1) und dem anschließenden Wider stand, erreichten die W ellen der
per sisch-politischen Diktatur sowie der zor oastrisch-kultur ellen Unterdrückung nicht nur
Mittelarmenien, sondern auch Arzach. An schließend mit dem Frieden sabkommen v on
Nv arsak 484 erhielt Armenien eine ge wisse administr ative Unabhängigk eit und das R echt,
da s Christentum frei auszuüben. Da s zusammengefügte Land von Arzach-Utik, da s sich
v on den übrigen unter-kurischen Gebieten abgrenzte , erlangte unter der F ührung von Kö-
nig V atschagan seine administrativ e Unabhängigkeit. Genau in die sen Zeiten begann auch
König V atschagan die in Arzach neuentstandenen Sekten zu bekämpfen. Nachdem er die
Opponenten be seitigt hatte , baute er hier neue Kirchen gemäß der Anzahl der T age im Jahr .
A uch im Wirbelsturm der per sisch-byzantinischen, politischen A useinander setzungen
im 7. Jahrhundert blieb die armenischen Ortskir che des O stens ihr em Glauben und ihrer
dogmatischen Richtung tr eu. Die Katholik oi von A ghv ank spielten eine aktive R olle so wohl
im kir chlich-spirituellen als auch im kulturellen und politischen Leben de s Landes . Als in-
tegr aler Bestandteil der Armenisch-Apo stolischen Kirche über w and die armenischspr achige
Ortskir che von A ghv ank erfolgreich alle Über griffe des Chalcedonismus in der er sten Hälfte
de s 8. Jahrhunderts und bew ahrte somit die ursprünglich Kir chenstruktur . W ährend die ser
harten Zeit geriet Armenien, ein schließlich der ostarmenischen Pr ovinzen Arzach und Utik,
aber unter die K ontr olle des ar abischen Kalifats . In der Ge schichte der armenischen Kirche
de s Osten s wurde die P eriode zwischen dem 9. und 12. Jahrhundert dur ch die W anderung
de s Katholik ats von einem zum ander en Ort gekennzeichnet. So wur de der Sitz des Kir-
chenleiter s zunächst v on der Stadt P arta v in die F e stung Berdakur am Ufer de s Flusse s T rtu
v erlegt und blieb dort bis zur Mitte des 9. Jahrhunderts . Danach wur de er nach Gandzak
v erlegt. A ufgrund der ungünstigen politischen Situation und äußer en Bedrohungen wur de
er aller dings auch zwischendurch in die Da sno- W üste , da s Khamschi-Klo ster in der Miapor-
Pr ovinz Utik und wieder in die Stadt Gandzak v erlegt.
Im 15. Jahrhundert zog da s Katholik at von A ghv ank wiederum um und wurde schließ-
lich im bek annten Kloster Gandza sar eingerichtet. Es wurde de shalb oft als ›Gandzasar-K a-
tholik at‹ bezeichnet, des sen Leitung nun die V ertreter der Ha san-Dschalalian-D ynastie in
Erbfolge übernahmen. 14 Ende de s 18. Jahrhunderts hatte diese s Katholik at insge samt 1736
Gotte shäuser . Im 19. Jahrhundert wur den sie jedoch aufgrund der Kriege und Migration auf
13 1 1 Klöster und Kir chen reduziert. Es ist wichtig zu betonen, das s ab dem frühen Mittelal-
ter r egelmäßig neue Schulen und Priester seminare gegründet bzw . an v erschiedene Klö ster
und Kir chengemeinden angegliedert wurden. Dadur ch wurden beispiels weise die Klö ster
13 Ebd., 107–108 . Zu den kirchlichen Reformen des Königs V atschagan siehe auch
Ł
aribyan (2020) .
14 A usführlicher zur Geschichte des aghvanischen Katholikats von Gandzasar siehe Ulubabyan (1998) , 204–255; Mkrtumy -
an (2006); Ma
ł
alyan (2008) .

S h a k ar y a n: K ur z e G e s c h i c ht e d er D i ö ze s e v o n A r z a c h  | 8 7
Amar as , Gandzasar , Dadivank, Khada vank, Gtscha vank, Hak ob von Metsar an, Y eghishe der
Apo stel und Y eritsmank ants zu bemerken sw erten Zentren de s Schreiben s der Manuskripte .
Die se monastischen Zentr en war en nicht nur in Arzach selbst bek annt, sondern auch im
ge samten mittelalterlichen Armenien, weil sie sehr r eiche Bibliotheken und theologische
Ar chive aufbauten und dadur ch zur Bew ahrung des Christentum s überall in Armenien bei-
trugen - tr otz der islamischen Inv asionen und Unter drückungen.
Die se Situation änderte sich jedoch ra sch, als 18 13 gemäß dem Frieden sv ertrag v on Gu-
listan die R egion Arzach dem rus sischen R eich übertragen wur de . 15 Seitdem nahm der Ein-
flus s der russischen Behör den auf das örtliche , kir chliche Leben erheblich zu. Der russische
Hof w ar stark daran inter es siert, die geistliche Oberhoheit des K atholikats aller Armenier in
allen armenischen Gebieten unter seinem Einflus s zu stärken. Daher ist e s kein Zufall, da ss
die damaligen rus sischen Behörden k ategorisch die T rennung de s Katholik ats von A ghv ank
bzw . Gandza sar von Etchmiadzin ablehnten, w as dagegen v on den lokalen muslimischen
Obrigk eiten sehr angestr ebt wurde . 18 15 wurde mit Zustimmung der rus sischen Behörden
und dur ch die Anordnung de s Katholik os aller Armenier Epr em I. Dzorageghtsi (1809–183 0)
da s Katholik at von A ghv ank-Gandzasar abge schafft. Stattdes sen wurde de ssen Hier archen
lediglich der Status eine s Metropoliten bzw . Erzidöze sanbischofs zugeordnet. 16
Gemäß dem rus sisch-persischen V ertrag v on T urkmantschai 1828 kamen w eiter e Gebiete
O starmeniens unter die K ontr olle des rus sischen R eiches . A uf des sen T erritorium befand
sich auch Etchmiadzin bzw . da s Katholik at aller Armenier . Daher wurde 1836 auf Initiativ e
der rus sischen Behörden die spezielle Charta für die Leitung der Armenisch-Apo stolischen
Kir che in R ussland, ›P olozhenie‹ , 17 veröffentlicht, dur ch die auf dem T erritorium des R ussi-
schen R eiche s nun sechs Diöze sen unter dem Katholik at aller Armenier gegründet wurden.
Darunter w ar auch die Diözese v on Kar abach/Arzach, die , wie bereits oben ge sagt, seit 18 15
den Status einer Metr opole besaß . 18 Zwischen 18 15 und 1828 w ar Sargis Ha san-Dschalalian
Prima s dieser Erzdiöze se . Zwei Jahr e nach seinem T od, 1930 wur de sein Neffe , Baghdasar
Ha san-Jalalyan (183 0–1854) durch die Enzyklik a des K atholiko s aller Armenier Eprem zum
Metr opoliten der Diözese v on Kar abach ernannt. 19 Nach der neuen Satzung wurde die A dmi-
nistr ation der Diözese nach Schushi v erlegt. Seitdem wurde die se F e stungsstadt offiziell als
geistliche s Zentrum von K arabach anerk annt. 1854 nach dem T od von Metr opolit Baghdasar
blieb die Diöze se Kar abach zunächst ohne Prima s . Erst 1857 wur de Gev org V ehapetian
zum
v orläufigen Diözesanleiter ernannt. Ab 1864 wur de die Diözese v on Kar abach von Erzbi-
schof Sar gis Dschalalian geleitet. Er wur de jedoch 1876 krankheitsbedingt v on seinem Amt
auf eigene s Gesuch entbunden. 1876 wur de Archimandrit Ge vor g Sureniants zunäch st zum
15
Юзефович
(1869) , 208 – 214.
16
Берже
(1873) , Nr. 522, 443.
17
Поло жение
(1936) .
18 Eric‘ ean (1895), 567; Mkrtum yan (2006), 206 –207 .
19 Hier und unten alle Angaben zu den Primassen aus dem Archiv der Diözese v on Arzach.

8 8 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Արց ախի մ շ ակութ ային ժ առանգութ յու նը
Vik ar der Diözese v on Arzach ernannt. Zwischen 1877–188 1 war e s dann Archimandrit
Aristak es Sedr aky an, 1882 Erzbischof Andrea s, gefolgt v on Erzbischof Grigor Saghiny ants
im Jahr 1883.
Nach dem Ab schied von Erzbischof Grigor aus Schuschi 1887 blieb die Diöze sanleitung
v on Kar abach zunächst unbe setzt. Die A ufgabe , einen neuen Primas zu ernennen, v er-
zögerte sich aufgrund der aktiv en Einmischung russischer Bür okraten in die innerkir ch-
lichen und politischen Beziehungen Armenien s . Es gab daher nur stellvertr etende Vikar e
auf K urzzeit, wie beispiels weise Bischof K arapet Aiv azian (1887–1889), Erzbischof Gare-
gin Satunian (1895–1897), so wie später auch Bischof Anania Hamazaspian, Bischof A shot
Shakhian, Ar chimandrit Benik und Bischof Zav en Babay an. Am 20. Mai 19 16 wurde Bischof
V ahan T er-Grigorian laut patriarchaler Anor dnung des K atholiko s aller Armenier Ge vor g V .
Sur eniants (19 1 1–1930) zum Prima s von K arabach ernannt. Der Brief v on Bischof V ahan
v on 19 18 an die Mutterkirche in Etchmiadzin be schreibt die sch wierige Situation in seiner
Diöze se infolge der türkischen Angriffe . Er berichtet über die Plünderungen und Zerstörun-
gen v on mehrer en Klöstern und Kir chen. Die Lage ver schlimmerte sich besonder s währ end
der Müsa vat-R egierung im Jahr e 1920. Es wur den insge samt 5.000 Armenier gew altsam
getötet, darunter auch der Prima s selbst und viele Mitglieder der Diöze sanv erw altung. Die
barbarischen Angr eifer enthaupteten Bischof T er-Grigorian und gingen mit seinem K opf in
der ganzen Stadt ange sichts des jubelnden und tobenden Mob s umher .
Am 26. Mai 192 0 wurde K arabach so wjetisch und am 5. Juli 192 1 mit dem willkürlichen
Be schluss de s Kauk asus-Bür os der k ommunistischen P artei R us slands Bolschewiki KPR(B)
in A serbaidschan eingegliedert. Die Diözese Arzach k am dadurch pr aktisch vollständig un-
ter die Macht de s sowjetischen A serbaidschans . Die R epr es sionen begannen sofort so wohl
gegen Arzach-Armenier als auch die hie sigen Kirchen strukturen. Nach dem tr agischen T od
v on Bischof T er-Grigorian wur de die Diözese zw ei Jahre lang v on ver schiedenen Vikar en,
den Ar chimandriten Biuzand und Suren, geleitet. Am 27. März 1922 wur de Erzbischof Ana-
nia Hamaza spian durch die patriar chale Anordnung v on Katholik os Ge vor g V . zum Primas
der Diöze se mit einem neuen Sitz im Dorf A vetar anoz des V aranda Bezirk s ernannt. 1924
w ar allerdings Erzbischof Anania schon in einem r espektablen Alter . A ufgrund schwieriger
Bedingungen und seine s hohen Alters w ar er nicht mehr in der Lage als Primas zu agier en.
De sw egen reichte er seinen R ücktritt am 27. Mai 1924 an die Mutterkir che in Etchmiadzin
ein. K atholiko s Gev org V . entsprach seiner Bitte . Am 3. Juni 1924 wur de Erzbischof Anania
v on seinen Führungsaufgaben entbunden.
1925 wur de der Archimandrit V rtane s Hakobian aus der Bruder schaft von hl. Etchmiad-
zin zum Vik ar der Diözese Arzach so wie gleichzeitig zum Abt der Klöster Gandza sar und
Amar as ernannt. Sein administr ativer Sitz wur de wiederum das Klo ster Gandzasar . Der
neue Kir chenleiter kam am 7. April 1925 in Arzach an und dank seine s Eifers rief er viele
aufbauende Initiativ en ins Leben, tr otz des schr ecklichen Zustands der Diözese . Er v ersam-
melte zunäch st die in ihren Dien sten treugebliebenen Geistlichen um sich und bildete ein
geistliche s K ollegium. Gleichzeitig baute er beispielsw eise einigermaßen gute Beziehungen

S h ak a r y an : K u r ze G e s c h i c h t e de r D i öz e s e vo n A r z ac h  | 8 9
zu den örtlichen Behör den auf, gründete den neuen Diözesanr at, sowie mehr als zehn v er-
schiedene Unternehmen, ernannte Äbte , nahm eine Be standsaufnahme des V ermögens aller
Klö ster vor und or ganisierte Seelsorgebe suche und andere geistliche V eran staltungen in den
Dörfern v on Khatschen, Dschr aberd und V aranda.
Am 16. Juni 1925 w andten sich die Mitglieder des etablierten Diöze sanrate s von Arzach
an K atholiko s Gev org V . mit der Bitte , Archimandrit V rtanes zum Bischof zu w eihen. Der
K atholiko s berücksichtigte die betr ächtlichen V erdien ste des Vik ars in der Diöze se , und 1928
wur de er deshalb zum Bischof ge weiht. Die se hohe kirchliche P o sition ermöglichte dem
neuen Prima s nun neue Geistliche zu ordinier en. Dadurch wur de die Zahl der Priester in
der Diöze se erhöht. T rotz die sen po sitiven Entwicklungen dr ohte der Diözese Arzach in den
zw anziger Jahren de s 20. Jahrhunderts die Ab schaffung, an der die aserbaidschanisch-so-
wjetische R egierung selb stver ständlich ihren Anteil hatte . Ber eits im Jahre 1929 wur den fast
alle Kir chen der Diözese ge schlos sen und die meisten Priester zw angslaisiert. Am 7. F ebruar
193 0 wurde Bischof V rtane s unter falschen Anschuldigungen fe stgenommen. Er verbr achte
zw ei Jahre in den Gefängnis sen von Schuschi und Baku. Am 1. Januar 1932 wur de der
Prima s schließlich aus der Haft entlas sen. Die aserbaidschanische R egierung v erbot ihm
jedoch nach Arzach zurückzuk ehren und seine F ührungsaufgaben künftig wahrzunehmen.
193 0 wurde die Diöze se Arzach auf offizielle Anordnung aus Baku faktisch abge schafft. Im
ge samten Arzach hörten die Glocken der armenischen Kir che auf zu läuten. Alle Klöster und
Gemeindekir chen wurden enteignet und ge schlos sen. Ein erheblicher T eil von ihnen wur de
geplündert und zer stört.
Er st im Jahre 1989, im V orfeld der armenischen Unabhängigkeit, wur de die Diöze se der
Armenisch-Apo stolischen Kirche v on Arzach mit der patriarchalen Enzyklik a de s Katholik os
aller Armenier , V azgen I. Baljian (1955–1994) wiedereröffnet. Als geistliche s T erritorium
der Diöze se wurden die Gr enzen von 1836 anerk annt. Bischof P ar gev Martir os yan wur de
zum neuen Prima s der Diözese ernannt. Da s Kloster Gandza sar wurde nochmals zum Diö-
ze sanzentrum. Am 1. Oktober 1989 wurde dort nach einer langen P ause wieder die heilige
Litur gie gefeiert. Archimandrit Mik ael Ajapahy an aus der Bruderschaft v on Etchmiadzin er-
br achte zunächst seine Dien ste in der wieder gegründeten Diözese und w ar gleichzeitig der
Abt v on Gandzasar . Jetzt ist er schon Erzbischof und Primas der Diöze se Shir ak/Armenien.
Hier omönch V rtanes Abr ahamy an war ebenfalls einer der er sten Geistlichen in der wieder-
eröffneten Diöze se . Später war er der Vik ar und jetzt der gegenw ärtige Primas v on Arzach.
Am 8. Mai 1992 wur de währ end der härtesten P eriode de s ersten Arzach-Kriege s die Stadt
Schuschi befr eit und wieder zum geistlichen Zentrum von Arzach erklärt. Die berühmte
Ghazanchets vots Kir che von Schuschi (K athedrale de s Erlöser s) wurde r estauriert und neu-
ge weiht. Sie wur de erneut zur Kathedr ale der Diözese .
Seit der Wieder eröffnung der Diözese bzw . in den letzten 33 Jahr en wurden mehr als
1 00 Klö ster , Kirchen und K apellen gebaut bzw . reno viert. Eine große Menge an r eligiöser
Liter atur wurde v eröffentlicht. Am 7. April 20 19 am F e st Mariä V erkündigung wurde die
neu erbaute hl. Gotte smutter Kathedr ale in Stepanakert, der Hauptstadt v on Berg-K arabach,

96 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Ար ցախի մ շ ակութ ային ժ առանգու թյու նը
1828 թ. Թուրքմենչայի ռուս-պարսկական պայմանագրով կրկին նոր տարածքներ
Արևելյան Հայաստանից անցան Ռուսական կայսրության տիրապետության տակ,
որի տարածքում էր նաև Սբ
.
Էջմիածինը, այսինքն Ամենայն Հայոց կաթողիկոսական
աթոռը: 1836 թ. ռուսական իշխանությունների նախաձեռնությամբ հաստատվ եց
Հայոց եկեղ եցու յուրահատուկ կանոնադրությունը, «Պոլոժենիե»-ն, 17 որով Ռուսական
կայսրության տարածքում ստեղ ծվ ում էր Ամենայն Հայոց կաթողիկոսությանը
ենթակա վ եց թեմ։ Նրանց թվում էր նաև Ղարաբաղի/Արցախի թեմը, որն ինչպես
արդեն վ երը նշել էինք ՝ 1815 թ. մետրոպոլիտական կարգավիճակ էր ստացել։ 18
1815–1828 թթ. թեմի առաջնորդն էր Սարգիս Հասան-Ջալալյանը: 19 Նրա մահից
երկու տարի հետո ՝ 1830 թ. Եփրեմ կաթողիկոսի կոնդակով Ղարաբաղի թեմի
մետրոպոլիտ է կարգվ ում նրա եղբորորդի Բաղդասար Հասան-Ջալ ալյանը (1830–
1854 թթ. ), իսկ նոր կանոնադրության համաձայն` առաջնորդարանը տեղ ափոխվ ում
է Շուշի: Դրանով այս բերդաքաղ աքը պաշտոնապես ճանաչվում է Ղարաբաղի
հոգևոր կենտրոն: 1854 թ. Բաղ դասար մետրոպոլիտի մահից հետո, միառժամանակ,
Ղարաբաղը մնում է առանց հոգևոր առաջնորդի: 1857 թ. թեմի ժամանակավ որ
կառավ արիչ է նշանակվում Գևորգ Վեհապետյանը: 1864 թ. Ղարաբաղի թեմն
առաջնորդում է Սարգիս արք. Ջալ ալյանը, որը 1876 թ. հիվանդության պատճառով
թեմի առաջնորդի պաշտոնից ազ ատվում է իր դիմումի համաձայն: 1876 թ.
Արցախի թեմակալի փոխանորդ է նշանակվ ում Գևորգ վրդ
.
Սուրենյանցը, 1877–
1881 թթ
.
՝ Արիստակես վրդ
.
Սեդրակյանը, 1882-ին ՝ Անդրեաս արք., որին էլ 1883-
ին հաջորդում է Գրիգոր արք. Սագինյանցը: 1887 թ. Գրիգոր սրբազ անի ՝ Շուշիից
հեռանալ ուց հետո Ղարաբաղի առաջնորդական աթոռը թափուր է մնում:
Ռուս չինովնիկների ՝ հայոց ներեկեղեցական հարաբերություններին ակտիվ
միջամտությունների պայմաններում հետաձգվ ում էր նոր առաջնորդ նշանակելու
խնդիրը: Կարճաժամկետ թեմակալներ են դառնում Կարապետ եպս. Այվ ազյանը
(1887–1889 թթ. ), Գարեգին արք. Սաթունյանը (1895–1897 թթ. ) , ինչպես նաև Անանիա
եպս. Համազ ասպյանը, Աշոտ եպս. Շախյանը, Բենիկ վրդ
.
և Զավ են եպս. Բաբայանը:
1916 թ. մայիսի 20-ի Ամենայն Հայոց Գևորգ Ե Սուրենյանց կաթողիկոսի (1911–1930)
կոնդակով Ղարաբաղի թեմակալ առաջնորդ է նշանակվ ում Վահան եպս. Տեր-
Գրիգորյանը: 1918 թ. Վահան սրբազ անի ՝ Մ այր Աթոռ ուղ արկված նամակում
մանրամասն ներկայացվ ում է թուրքական հարձակումների հետևանքով
թեմում ստեղ ծվ ած ծանր կացության, վանքերի ու եկեղ եցիների կող ոպուտի ու
ավ երածության մասին: Դրությունն օրհասական է դառնում 1920 թ
.
մուսաֆաթական
իշխանության եղ եռնագործության օրերին, որի ժամանակ սպանվում է 5000 հայ:
Սպանվ ում են նաև թեմի առաջնորդը և թեմական վարչության անդամներից
17 Поло жение об управ лении делами Армяно-Г риг орианск ой церкви в Р о ссии:
18 Երիցեան, Ամենայն հայոց կաթողիկոսութիւնը և Կովկասի հայք XIX դարում, 567:
19 Այստեղ և ներքևում առաջնորդների վ երաբերյալ բոլ որ տեղեկություններն ըստ Արցախի թեմի արխիվի։

Շաքարյան, Արցախի թեմի համառոտ պատմություն  
| 9 7
շատերը: Բարբարոս հարձակվ ողները, կտրելով Վահան եպս. Տեր-Գրիգորյանի
գլ ուխը, պտտեցնում էին քաղաքում` ի տես գազ անացած խուժանի:
1920 թ. մայիսի 26-ին Ղարաբաղը հայտարարվ ում է խորհրդային, իսկ 1921 թ.
հուլիսի 5-ին էլ Ռուսաստանի կոմունիստական (բոլշևիկների) կուսակցության, ՌԿ(բ)
Կ կենտկոմի կով կասյան բյուրոի կամայական որոշմամբ բռնակցվում Ադրբեջանին:
Հայ Առաքել ական եկեղեցու Արցախի թեմը փաստորեն ամբողջությամբ հայտնվ ում
է Խորհրդային Ադրբեջանի իշխանության տակ, ինչի պատճառով և սկսվ ում են
բռնաճնշումները հայության և եկեղ եցական կառույցների հանդեպ: Վահան եպս.
Տեր-Գրիգորյանի ողբերգական վ ախճանից հետո երկու տարի թեմը ղեկավ արվ ում
էր առաջնորդական փոխանորդների` Բյուզ անդ ծ
.
վրդ
.
, և ապա Սուրեն վրդ
.
կող մից:
1922 թ. մարտի 27-ին Գևորգ Ե կաթողիկոսի կոնդակով Արցախի թեմի առաջնորդ
է նշանակվ ում Անանիա արք. Համազասպյանը ՝ նստավայր ունենալ ով Վարանդայի
Ավ ետարանոց գյուղը: Պատկառելի տարիքում գտնվող Անանիա սրբազ անն,
անկարող լինել ով ծառայելու ստեղ ծվ ած ծանր պայմաններում, 1924 թ. մայիսի
27-ին հրաժարական է ներկայացնում Մ այր Աթոռի գահակալին: Կաթողիկոսը,
ընդառաջել ով նրա խնդրանքին, 1924 թ. հունիսի 3-ին ազատում է նրան
առաջնորդական պարտականություններից:
1925 թ. կաթողիկոսի կոնդակով Մ այր Աթոռ Սբ. Էջմիածնի միաբան Վրթանես ծ
.
վրդ
.

Հակոբյանը նշանակվ ում է Արցախի թեմի առաջնորդ և Գանձասարի ու Ամարասի
վ անքերի վանահայր ՝ նստավայր ունենալ ով Գանձասարի վ անքը: Նորանշանակ
առաջնորդն Արցախ է հասնում 1925 թ
.
ապրիլի 7-ին և, չնայած թեմի սոսկալի վիճակին,
իր եռանդի շնորհիվ բազ մաթիվ աշխարհաշեն նախաձեռնություններ է կյանքի
կոչում։ Իր շուրջն է համախմբում նվիրյալ հոգևորականներին և ձևավ որում հոգևոր
ատյան։ Միաժամանակ նա հաստատում է բարյացակամ հարաբերություններ
տեղ ական իշխանությունների հետ, հիմնում թեմական խորհուրդ, տասից ավելի
գործակալ ություններ, վանահայրեր նշանակում, հաշվ առում բոլ որ վ անքերի գույքը,
հով վական այցել ություններ ու հոգևոր միջոցառումներ կազ մակերպում Խաչենի,
Ջրաբերդի ու Վարանդայի հայկական գյուղ երում:
1925 թ. հունիսի 16-ին Արցախի թեմական խորհրդի անդամները դիմում են Գևորգ Ե
կաթողիկոսին` խնդրել ով հայր Վրթանեսին ձեռնադրել եպիսկոպոս: Կաթողիկոսը,
ընդառաջել ով և հաշվի առնելով Արցախի թեմի առաջնորդի կատարած
աշխատանքները, 1928 թ. նրան ձեռնադրում է եպիսկոպոս: Եպիսկոպոսական
աստիճանը թեմակալ առաջնորդին հնարավ որություն է տալիս նոր քահանայական
օծումներ կատարել և համալրել թեմի եկեղ եցականների թիվը:
Չնայած այդ ամենին, Արցախի թեմը փակման վ տանգի առաջ կանգնեց 20-
րդ դարի հենց նույն քսանական թվ ականներին, որում իր մասն ու բաժինն ուներ
ադրբեջանական խորհրդային իշխանությունը: Արդեն իսկ 1929 թ. փակվ ել էին թեմի
գրեթե բոլ որ եկեղեցիները, իսկ քահանաների մեծ մասը ստիպվ ած կարգաթող
էր եղ ել: 1930 թ
.
փետրուարի 7-ին Վրթանես սրբազ անը ձերբակալվ ում է կեղ ծ
մեղ ադրանքներով և երկու տարի մնում Շուշիի և ապա Բաքվի բանտերում: 1932

9 8 |  D a s k u l t ur el l e E r b e vo n A r z a c h | Արցախի մշակութ ային ժ առանգութ յու նը
թ. հունվ արի 1-ին Արցախի առաջնորդը վերջապես ազ ատվ ում է կալ անքից, բայց
Ադրբեջանի կառավ արության կողմից մեկընդմիշտ արգել վ ում է նրան վ երադառնալ
Արցախ և կատարել առաջնորդական պարտականությունները: 1930 թ. Բաքվի
պաշտոնական հրամանով փաստացիորեն փակվ եց Արցախի թեմը և դադարեց
Հայ եկեղ եցու զանգերի ղ ող անջն այս պատմական թեմում: Փակվ եցին բոլոր
եկեղ եցիներն ու վանքերը: Նրանց մի զ գալի մասը կող ոպտվ եց ու ավերվ եց:
Միայն 1989 թ
.
` Հայաստանի անկախության նախաշեմին, Ամենայն Հայոց Վազ գեն
Ա Պալ ճյան կաթողիկոսի (1955–1994) կոնդակով վ երաբացվեց Հայ Առաքել ական
եկեղ եցու Արցախի թեմը: Որպես թեմի հոգևոր տարածք` հաստատվեցին 1836
թ. թեմական սահմանները: Առաջնորդ նշանակվ եց Պարգև եպս. Մ արտիրոսյանը:
Թեմի առաջնորդանիստ դարձավ Գանձասարի վ անքը, որտեղ երկար դադարից
հետո 1989 թ
.
հոկտեմբերի 1-ին վ երստին մատուցվեց սուրբ պատարագ:
Վերաբացվ ած թեմում առաջին տարիներին իրենց ծառայությունն են բերել Միքայել
վրդ. Աջապահյանը (այժմ արքեպիսկոպոս, Շիրակի թեմի առաջնորդ) , Վրթանես
աբղ
.
Աբրահամյանը (այժմ ՝ եպիսկոպոս, Արցախի թեմի առաջնորդ)։ 1992 թ. մայիսի
8-ին, Արցախյան առաջին պատերազ մի դժվարագույն փուլ ում, երբ ազ ատագրվ եց
Շուշին, այն վ երստին դարձավ Արցախի հոգևոր կենտրոնը: Վերականգնվեց ու
վ երաօծվեց Շուշիի Ղազ անչեցոց Սբ. Ամենափրկիչ եկեղ եցին ՝ դառնալով թեմի
առաջնորդանիստը:
Թեմի վ երաբացումից հետո` 33 տարիների ընթացքում, թեմի տարածքում
կառուցվ ել և վերանորոգվ ել են հարյուրից ավ ելի վ անքեր, եկեղեցիներ ու մատուռներ,
հրատարակվ ել և վերահրատարակվ ել է մեծաքանակ գրականություն: 2019 թ.
ապրիլի 7-ին` ս. Աստվ ածածնի Ավետման տոնին, թեմի վ երաբացման 30-ամյակի
առիթով օծվ ել է մայրաքաղաք Ստեփանակերտի նորակառույց Սբ. Աստվ ածածին
Մ այր տաճարը: Արցախի թեմը մշտապես իր ուշադրության ու հոգածության
կենտրոնում է պահել մեր ժող ովրդի անվտանգային և սոցիալ ական հարցերը թե՛
առաջին պատարեզ մի (1992–1994) ընթացքում և թե՛ ներկայիս հետպատերազմական
շրջանում: Բոլ որ մարտական ճգնաժամերի ընթացքում Արցախի թեմն իր
հոգևորականներով ու եկեղ եցական կառույցներով մշտապես եղել է ազ գային
պայքարի կիզ ակետում։ Չնայած ստեղ ծված բարդ իրավիճակին` այսօր Արցախի
թեմի նորանշանակ առաջնորդ Տ
.
Վրթանես եպս. Աբրահամյանի գլխավ որությամբ
և եռանդուն ջանքերով թեմը կրկին կանգնած է քրիստոնեական առաքել ության
ճանապարհին։ Այդ ընթացքում մեր ամենօրյա պարտականությունն է նաև երկրի
պահպանումն ու ժող ովրդի հոգևոր վերազ արթոնքը:
Հատկապես 2020 թ. պատերազ մից հետո, աղ ոթակից քրիստոնյա եղբայրների
ու քույրերի մասնակցությամբ, միջեկեղ եցական արդյունավետ ու ամրապնդվ ող
կապերի շնորհիվ բազ ում սոցիալական ծրագրեր են կյանքի կոչվ ել Արցախի թեմում,
որոնք ոչ միայն նյութապես աջակցում են կարիքավ որ մարդկանց, այլև խթանում

Շաքարյան, Արցախի թեմի համառոտ պատմություն  
| 9 9
են հավ ատքի շարունակական զարթոնքը։ 20 Վերջին պատերազ մն անշուշտ բազ ում
մարդկային կյանքեր խլ եց ու նորանոր աղետների դռներ բացեց սերունդների
առաջ։ Կորցրեցինք Արցախի տարածքի երեք քառորդը։ Ադրբեջանի կող մից
օկուպացվ ած տարածքում մնացին թվով 211 եկեղ եցի ու վ անք։ Լիահույս եմ, որ հայ
ազ գն իր միասնությամբ ու համաշխարհային հանրության համատեղ ջանքերի
գործադրմամբ կկարող անա կրկին աղոթք հնչեցնել բոլ որ այն եկեղ եցիներում ու
վ անքերում, որոնք 2020 թ
.
ավ երիչ պատերազմից հետո մնացին հակառակորդի
հսկող ության ներքո։ Ցավով պետք է նշել, որ Ադրբեջանը կրկին հերթական սադրիչ
գործող ություններով խաթարում է արցախահայության բնականոն կյանքը։
Կեղ ծ բնապահպանական պատճառաբանությամբ 2022 թ. դեկտեմբերի 12-ից
ադրբեջանցիները փակել են Արցախը Հայաստանին կապող միակ ճանապարհը ՝
Բերձորի/Լաչինի միջանցքը։ 21 Ադրբեջանի կող մից հայոց պատմական հողի վրա
իրագործվ ող բռնապետությունն ու ցեղասպանությունը համաշխարհային
հանրության հետ մեկտեղ անհապաղ պետք է կանխել։
Գրականություն
20
Այս մասին տե՛ս օր.
Harutyunyan, Eine traumatisierte Gesellschaft:
21 Harutyun yan, Abgeschnitten. Die Blockade und humanitäre Krise v on Berg-K arabach, 9–11:
Ագաթանգեղ ոս, Հայոց պատմություն, Երևան 1983:
Անանուն, Կեանք և վ արք Վաչագան արքայի,
առաջաբանը և քնն. բնագիրը Ա. Յակոբեանի,
Մ ատենագիրք Հայոց, հ. Գ, Անթիլիաս 2004:
Ասորի, Միխայել, Ժամանակագրութիւն, Երևան
1871:
Բարխուդարյան Ս. (կազ մ. ), Դիվ ան հայ
վիմագրության, Պ. 5. Արցախ, ՀՍԱՀ ԳԱ
Հնագիտության և ազ գագրության ինստիտուտ,
Երևան 1982:
Բուզ անդ, Փաւստոս, Պատմութիւն Հայոց,
Մ ատենագիրք Հայոց, հ. Ա, առաջաբանը Պ.
Մ ուրադեանի, Կ. Իւզբաշեանի, Անթիլիաս 2003:
Երիցեան, Դ. Աղ եքսանդր, Ամենայն հայոց
կաթողիկոսութիւնը և Կով կասի հայք XIX
դարում, Մ ասն Բ , Կաթողիկոսութիւն Տ.
Յով հաննէս VII Կարբեցւոյ և «Պօլ օժէնիէ» (1831–
1842 թ. ), Թիֆլիս 1895:
Կաղ անկատուացի, Մ ովսէս, Աղ ուանից աշխարհի
պատմութիւն, Մ ոսկվ ա 1860։
Կորյուն, Վարք Մ աշտոցի, Երևան 1981:
Հարությունյան, Բ ., Մեծ Հայքի հյուսիսարևելյան
մարզ երի վարչաքաղ աքական կացությունը
387–451 թթ., Բանբեր Երևանի համալ սարանի, թ.
2, Երևան 1976:
Harutyunyan, Harutyun G ., Abgeschnitten. Die
Blockade und humanitäre Krise von Berg-Kara-
bach [Մեկուսացվ ած. Լեռնային Ղարաբաղի
շրջափակումն ու հումանիտար ճգնաժամը], in:
Religion und Gesellschaft in Ost und W est, Institut
G2W 5/2023, 9–11:
Harutyunyan, Harutyun G ., Eine traumatisierte Gesell -
schaft: Armenien ein J ahr nach dem K arabach-Krieg
[Տրավ մայի ենթարկված մի հասարակություն.
Հայաստանն Արցախյան պատերազ մից մեկ տարի
անց], in: Nachrichtendienst Östliche Kirchen, 27 . Ja -
nuar 2022, unter: https:/ /noek.info/hintergrund/2249-
eine-traumatisierte-gesellschaft-armenien-ein-jahr-
nach-dem-karabach-krieg (հարցվ ել է 1.6 .2023)։
Ջալ ալեանց, Սարգիս արք., Ճանապարհորդութիւն
ի Մեծն Հայաստան, հ. Բ , Տփխիս 1858:
Ղարիբյան, Ն., Վաչագանի վ եպը և խաչի
պաշտամունքի առանձնահատկությունները
վ աղքրիստոնեական Աղվ անքում, Բանբեր
Մ ատենադարանի, հ. 29, Երևան 2020 , 239–272:
Մ աղ ալյան, Ա., Աղվ անից (Գանձասարի)
կաթողիկոսների գավ ազանագիրքը,

10 0 |  D a s k ul t u r e l l e E r b e vo n A r z ac h | Արցախի մշակութային ժ առանգությո ւնը
Պատմաբանասիրական հանդես, թ.3, Երևան
2008 , 268–2 71:
Մկրտումյան, Լ., Աղ վանից (Գանձասարի)
կաթողիկոսությունը XVII- XIX դդ., Երևան 2006։
Յակոբեան, Ալ եքսան, Արքայատոհմերն ու
իշխանատոհմերը Բուն Աղ ուանքում և Հայոց
Արևելից կող մանքում անտիկից մինչև ԺԳ դար,
Երևան 2020։
Տաշեան, Յակով ոբս, Ցուցակ հայերէն ձեռագրաց
մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վիեննա,
Վիեննա 1895։
Ուլ ուբաբյան, Բ ., Հայոց Արևելից կողմանց եկեղ եցին
և մշակույթը, Երևան 1998։
Берже, Ад. (изд.), Акты, собранные Кавказск ой
арх еографиче ск ой к о миссией, Архив Г лавног о
У правления Наме стника Кавк азск ог о, то м V , Тиф лис
1873:
Поло жение об управлении делами Армяно-
Г ригорианск ой церкви в России (11.03.1836) , տես ՝
https:/ / erevangala500. com/upload/ / pdf/1324321669.
pdf (հարցվ ել է 19.7 .2023):
Юзефович, Т . (из д.), Догов оры Р о ссии с Во сток о м.
Политические и торг овые, С. Петербург 1869:

Հեղինակ
Սահակ վրդ. Շաքարյան
ՀԱԵ Արցախի թեմի փոխառաջնորդ և Գանձասարի վ անահայր, Արցախ։
Open Ac ce s s
This paper is published under t he Creative Commons A t tr ibution–S hareAlike 4.0 International license
( CC BY -S A 4.0 ). Plea se note tha t indi vidual , appr opr iately marked par t s of the paper may be excluded from
the license mentioned or may be subjec t to o ther c opyr ight conditions. If such thir d par t y material is not
under the Creati ve Commons license, any copying , edit ing or public reproduc tion is only per mit ted with the
pr ior consent of the re spec ti ve copyr ight owner or on the basis of relevant le gal author ization r egulations.

| 101
L er nik Hovhannisy an, Ar men S ar gs yan
Da s nic ht -mater ielle Kultur er be von Ar z ac h:
V er lus t e und Per spek tiven der A ufbewahr ung
A b st rac t
F ailur e to protect non-material and s pir itual cultur al her it age c an cer tainly lead to the emer gence and
unre str ic ted spread of c ultur al intolerance bet ween nations. T herefore, int angible cultur al her it age
plays an impor t ant role for people or for mutual under s tanding bet ween ethnic groups, in their e x -
change of idea s, r approc hement bet ween culture s and their neces s ar y mutual influence . F or example,
in the Ar t s ak h region, sever al ancient tools for c ar pet mak ing have been found, made from the bones
of animals from the 1s t -2nd millennium BC. Many re searc her s in the field of c ar pet weaving have also
expre s sed the opinion that the Ar menian term ›K ar pet‹ appear s in the Ar menian tr anslation of the Bible
as ear ly as the 5th centur y . We find the s ame word in the 7th centur y by the local his tor ian Movse s K ag -
hank at vat si, a s well as by the 13th centur y Ar menian c hronicler , K ir akos Gandz aket si. T here are also
many reference s to it in oral folk tr aditions and f air y t ale s. Since the Middle A ge s, c ar pet weaving in
Ar t s ak h and Utik has entered a completely new phase, char ac teri z ed both by the qualit y of it s execution
and the var iet y and per fec tion of or nament s. However , both this and other cr af t s and folk tr aditions are
now in great danger . Due to the great los s of land as well a s forced migr ation of numerous war r efugees ,
the inhabitant s of Ar t s ak h c an now neither exper ience their int angible culture a s before nor pa s s it on
to the younger generations. T herefore, this paper identifie s both the problem area s and their pr ac tic al
solutions to ensure the pre ser vation of the int angible cultur al her it age and the continuous applic ation
of their ethnic value s for the coming gener ations.
1. Einleitung
Infolge de s von A serbaidschan am 27. September 20 20 entfe sselten Kriege s und der drei-
seitigen Erklärung über den W affenstillstand v om 9. No vember k amen 1 0 staatliche Museen,

die dem Ministerium für Bildung, Wis senschaft, K ultur und Sport der R epublik Arzach unter-
standen so wie 2 nichtstaatliche Museen unter die K ontrolle A serbaidschans , in denen insge-
samt 2 0885 Exponate von nationaler Bedeutung aufbe wahrt wur den.
Da s Gebäude des his-
torischen und ar chäologischen Staatsre serv at-Museums ›Tigr anakert‹ k am ebenfalls unter
K iel-UP • https ://doi.org/10.38072/978-3-928794-95-4/p5

10 2 |  D a s k ul t u r e l l e E r be v o n A r z ac h | Արցախի մշակութային ժ առանգությո ւնը
die K ontr olle Aserbaidschan s . Die gesamte Sammlung die ses Museum s – 300 Exponate
– wur de
v ollständig nach Armenien ev akuiert. V on den 5797 Exponaten des ›Geologischen
Museum s von K ashatagh‹ wur de der Hauptfonds von 25 00 Exponaten ev akuiert, 3297 wei-
ter e Exponate blieben leider außerhalb unser er K ontrolle . A us dem ›Priv atmuseum für die
T eppiche in S с hus с hi‹ wurden lediglich 160 Exponate e v akuiert, 7 00 Exponate gerieten da-
gegen unter a serbaidschanische K ontrolle .
A ußer dem gerieten 124 öffentliche sowie Schulbibliothek en mit einer Sammlung von
über 6 17.000 Büchern und die Bibliothek de s in der Stadt Schuschi tätigen Wissen schafts-
zentrum s ›Katschar‹ mit einer Sammlung v on 30.000 Büchern ebenfalls außerhalb arme-
nischer K ontr olle . A ufgrund des letzten Kriege s, blieben auch mehr ere W erke berühmter
K ün stler aus Arzach zusammen mit den ver schiedenen K unstzentr en in den abgetretenen
Siedlungen. Darunter w aren beispiels weise 1 0 Skulptur en und 60 Gemälde von Arnold Me-
lik setyan (Dorf T ogh in der R egion Hadrut), mehr als 1 00 Gemälde v on Artsvik Lala yan
so wie mehr als 1 000 von ihr en grafischen Arbeiten (Dorf Mets T agher in der R egion Hadrut),
180 Gemälde und 2 0 Holzarbeiten von Sam vel T av adyan, 15 Gemälde v on Artak P ogho-
s yan, 1 00 Gemälde v on Davit A vagim yan und 5 0 Gemälde von Arta shes Nazar yan (Stadt
Schuschi). A uch 3 0 W erke de s Malers Zhaklin Sar gsy an und 16 Skulpturen de s Bildhauers
Sar gis Baghdasar yan, die v orübergehend im Staatlichen Museum der K ün ste in Schuschi
ausge stellt war en, gerieten außerhalb armenischer K ontrolle .
Im Zusammenhang mit der V erletzung und Zerstörung der K ulturgüter in den v on Geg-
nern übernommenen Gebieten appellierte die R epublik Arzach an v erschiedene internatio-
nale Or ganisationen, die sich mit dem Schutz kultureller Denkmäler befa ssen, darunter bei-
spiels weise auch da s ›R ussische K omitee de s Internationalen Rate s der Museen‹ . 1 Allerdings
gibt e s bisher diesbezüglich k eine Antwort.
2. Da s nic ht -mater ielle Kulturer be
Da s nicht-materielle K ulturerbe sind v or allem Bräuche , T raditionen, Rituale , Ideen und
A usdruck sformen, K enntnisse und F ähigkeiten so wie die damit verbundenen W erkzeuge ,
Gegen stände , Schöpfungen und Räume , die v on der Öffentlichkeit, Gruppen und in einigen
F ällen v on Einzelpersonen als materialisierte T räger de s immateriellen K ulturerbe s bzw . als
T eil ihre s K ultur erbes anerk annt wer den.
Am 2 0. März 2006 r atifizierte die R epublik Armenien die K onv ention der UNESCO zum
Schutz de s nicht-materiellen K ulturerbe s 2 und verpflichtete sich dadur ch zur allgemeinen
Erhaltung der K ultur schätze gemäß den internationalen Richtlinien. Am 26. Oktober 20 1 1
1 International Council of Museum (n. d. ).
2 UNESCO (2003).

Hovhannisyan , S ar gs yan: Da s nicht-ma ter ielle Kulturer be von Ar zach  | 10 3
wur de zudem das ähnliche Ge setz über den Schutz des immateriellen K ultur erbes in der
R epublik Ber g-Kar abach ver abschiedet. An schließend wurden im Jahr 2 0 13 die Kriterien
für die Er stellung der Liste der immateriellen K ulturgüter in der R epublik Ber g-Kar abach
mit entspr echenden R echtsakten anerkannt. Die se Liste umfas ste u.a. auch den Dialekt von
Arzach, in sbesonder e den Hadrut-Dialekt, T eppichw eberei, Schmiedekun st, von denen zw ei
der bek annten Zentren die Stadt Schuschi und da s Dorf Mets T agher war en.
Je nach Stadium de s bew affneten K onflikts kann da s immaterielle Erbe unterschiedliche
Schäden erleiden. Kriegshandlungen können gener ell eine tran sformierende Wirkung auf
eine Ge sellschaft haben, indem sie ihre kultur ellen Aktivitäten stoppen, sowie die kultur el-
len Grundlagen ihr er Existenz (bei V ertretern einer be stimmten Gruppe , Gemeinschaft oder
Nation) zer stören. Die erzwungene Ev akuierung von Gemein schaften und die aufgedrängte
Entfernung v on ihren identitätsbildenden Elementen und Objekten k ann dazu führen, da ss
die ge sellschaftliche Erinnerung an die V ergangenheit v er dunkelt bzw . v erge ssen wir d. 3
W enn Gemeinschaften aufhör en, ihr nicht-materielle s K ulturerbe zu pflegen, oder w enn
die V olksgruppen als Ganze s ver sch winden, dann ist diese s Erbe dem Untergang anheim
gegeben. Die deutsche Anthr opologin Birgit Br äuchler behauptet deshalb zu R echt, da ss
materielle Schäden in Kriegen in den meisten F ällen offen sichtlich und sichtbar sind, wäh-
r end immaterielle Schäden Gefahr laufen, unterzugehen und dementsprechend nicht ein-
ge schätzt wer den zu können. 4
In die sem Sinne ist der V erlust größer und viel persönlicher , weil dabei auch die Gefahr
be steht, das s es k eine Möglichkeit der K ontinuität an ander em Ort gibt. Dies wür de nicht
eintr eten, wenn die Ge sellschaft ihre normalen Leben saktivitäten fortsetzen könnte . Daher
können wir auch nicht mehr sicher sein, da ss da s gleiche K ulturwis sen, wa s ein Bew ohner
v on Arzach früher aufgrund des dir ekten K ontakts mit seinem Erbe erhalten konnte , nun
nach dem Krieg und an einem ander en Ort noch vorhanden sein k ann.
Gemäß der v on der UNO in Den Haag 1954 akzeptierten K onvention zum Schutz kulturel-
ler W erte in bewaffneten K onflikten , 5 so wie der von der Gener alver sammlung der UNESCO
im Jahr 2 003 v erab schiedeten K onvention zum Schutz des immateriellen K ulturerbes 6 ist die
v orsätzliche Zer störung kultureller W erte zu verurteilen. Einer der her ausragenden Punkte
die ser K onv entionen ist, das s der kulturelle W ert, der in jeder Gemeinschaft ge schaffen
wir d, ein »kulturelle s Erbe von größter Bedeutung für die Men schheit« 7 ist. Deshalb wirkt
sich ihr e gezielte Zerstörung auf da s kulturelle Erbe und die Men schenrechte aller Men schen
aus . In die sem Zusammenhang ist anzumerken, da ss v or allem die kulturellen R echte der
Men schen in Arzach verletzt w erden, die den ander en Menschenr echten gleichgestellt sind.
3 Tigranyan (2021) , 205–225.
4 Ebd., 217; Bräuchler (2012), 153–167 .
5
UN (1954) .
6
UNESCO (2003) .
7
Ebd.

10 4 |  D a s k u l t ur e l l e E r b e v on A r z ac h | Արցախի մ շ ակութ ային ժ առանգու թյու նը
Infolge de s letzten Krieges im Jahr 2 02 0 geriet eine große Zahl an Gemeinden (scil. im
F olgenden in Klammern angegeben) bzw . folgende Bezirke Arzach s unter die K ontrolle A ser-
baidschan s: Ask eran (8), Hadrut (28), Martak ert (8), Martuni (7), Shahumy an (14), Schuschi
(3), K ashatagh (5 0). Dadurch wur den mehr als 38.000 armenische Einw ohner durch Zw angs-
um siedlungen von ihr en soziokulturellen K ultur schätzen getrennt. Nun steht die kultur elle
Identität die ser Gemeinschaften kurz v or der endgültigen V ernichtung, und ihr immaterielles
K ultur erbe ist somit dem Untergang und V ersch winden gew eiht. 8 Als Beispiel kann hier die
tr aditionelle Sauergemüse-K ultur er wähnt w erden, da s Zhengyal-Br ot, sowie die W einher-
stellungskultur u.v .m. aus der Hadrut R egion. Die se kulturelle Pr axis kann nicht mehr die
gleiche Grundlage (lok ale R ohstoffe , Natur , Gemeinschafts wissen) haben, die sie v orher in
Arzach bzw . in ihr er R egion hatte . In diesem Sinne ist der kultur elle Raum, in dem die
Men schen ›Zugang‹ zum Schöpfen und Schaffen hatten, nun für die ehemaligen Bew ohner
v on Hadrut nicht mehr verfügbar . Die immaterielle Praxis der Zuber eitung v on Gerichten an
zukünftige Gener ationen weiterzugeben ist dadur ch ebenfalls unmöglich gew orden. 9 Eben so
wur de in der Stadt Martuni früher ein Granatapfelfe st gefeiert, an dem auch Bew ohner einer
R eihe ander er Gemeinden aus der R egion Martuni teilnahmen. Sie haben diese Möglichk eit
heute nicht mehr , weil ihr e Siedlungen unter der K ontr olle von A serbaidschan stehen.
Wie jeder Dialekt, steht auch der K arabach-Dialekt v or einer großen Gefahr de s V erlustes ,
die in letzter Zeit dur ch eine R eihe von Begleitum ständen noch zugenommen hat. Nach
dem Krieg sind in sbesonder e der Subdialekt der R egion Hadrut, der zum lokalen »S-Zw eig«
gehört, 10 so wie die Dialekte einer R eihe von v erlorenen Dörfern, in gr oßer Gefahr . Das er-
for dert neue Schritte , um sie weiterhin in Gebr auch zu halten. In diesem Zusammenhang
w erden z.B . v erschiedene Pr ojekte geplant um W ettbew erbe , F e stivals so wie Publikationen
und P opularisierungen v on Büchern und Wörterbüchern zu organisier en.
W ährend der fr emden Herrschaft geriet auch die T eppichw ebkunst v on Arzach in V er-
ge ssenheit. Zur damaligen Zeit hatte die T eppich weber ei im Dorf Mets T agher bereits eine
jahrhundertealte Ge schichte . Diese Ortschaft galt als da s Zentrum der T eppichw eberei in
Arzach. Ein brillanter Be weis dafür ist der in einen Gr abstein auf dem Ischkhanaget-F ried-
hof ge schnitzte T eppich. Ab dem 19. Jh. hatten aber die T ürken ber eits mit der Aneignung
der armenischen T eppichherstellung begonnen. Sie stahlen ständig die K ultur der Armenier ,
um ihr e ursprüngliche Herkunft zu v erschleiern. 192 1 bzw . nach dem aufgezwungenen
An schluss v on Arzach an das so wjetische Aserbaidschan, wur den die kulturellen Plünde-
rungen und P ogr ome fortgesetzt. Um die in der autonomen Ber g-Kar abach Oblast so wie
in den aus politischen Gründen aus dem armenischen A utonomiegebiet ausge schlos senen
historischen Pr ovinzen und Ortschaften de s bergigen Arzach s und flachen Utiks erhaltenen
handgefertigten T eppiche zu sammeln, wurden die r ein armenischen Dörfer mehrfach v on
8
Tigranyan (2021) .
9
Ebd.
10
Po ł osyan (1965); Da vt‘yan (1966).

Hovhannisyan , S ar gs yan: Da s nicht-ma ter ielle Kulturer be von Ar zach  | 10 5
beauftr agten Beamten besucht, die mit speziellen An weisungen aus Baku entsandt wur den.
Sie k amen und sammelten alte handgefertigte K unstw erke v on der Bevölk erung im A us-
tausch gegen ›neue‹ T eppiche , die einfach in den so wjetischen F abriken her gestellt wur den.
Jahrzehntelang hat die se P olitik der aserbaidschanischen Behör den nicht nur die Entwick-
lung der T eppichw eber ei in Kar abach gestoppt, sondern auch die v orhandenen handgefer-
tigten T eppiche aus Arzach aus ihrem historischen Gebiet entfernt.
V or dem letzten Krieg von 2 0 20 wur den in der R epublik Arzach eine R eihe von Pr ogrammen
zur Erhaltung und V erbreitung de s immateriellen K ultur erbes dur chgeführt. Darunter war en
beispiels weise da s W ettbew erbsfe stival ›K ultur eller Kreuzw eg‹ , der lokale T eppich-K unst- W ett -
be werb , der Stammbaum- W ettbew erb , die Olympiade Ethnischer T anz zwischen den Schulen,
da s Sauergemüse-F estiv al von Arzach, da s Khnotsu-F e stival (mit Her stellung von kla s sischen
Milchpr odukten), die viele beachtliche Ergebnis se zeitigten. 20 13 wur de in Schuschi die Firma
›K arabakh K arpet‹ gegründet, die auch F abriken in Hadrut, Stepanak ert und Berdzor (heute
Lachin) hatte . 2 0 14 wurden in den Städten Schuschi und A sker an ›Töpfer-Meister häuser‹ ge -
gründet, in denen R eplik en der Objekte herge stellt wurden, die in den ar chäologischen Stätten
v on Arzach gefunden wurden. R egelmäßig fanden hier internationale Töpfer sympo sien statt.
Da s charakteristische Merkmal der K ulturpolitik in der UdSSR w ar die Bildung einer
pan sowjetischen K ultur . Daher ist es nicht v erwunderlich, da ss in den So wjetjahren haupt-
sächlich kir chliche F eiertage und die damit v erbundenen V olksrituale , Hymnen und Spiele
v erloren gingen, wie z.B . die am Himmelfahrtstag ge sungenen ›Dschangiulum‹-Lieder . Hin-
zu k am die gezielte antiarmenische P olitik Aserbaidschan s in Berg-K arabach. Infolgede ssen
w erden ›D schangiulum‹- T raditionen derzeit in der Pr axis nicht ver wendet. Die se Gesänge
nehmen jedoch einen bedeutenden Platz in der F olklore ein und ihr e R estaurierung wir d das
F olklorebild einer gr oßen armenischen ethnografischen R egion wie Arzach er weitern und
die ethnische Schatzk ammer der armenischen F olklor e bereichern.
Im Leben serhaltungss ystem de s einzelnen V olke s haben die Lebensmittel ebenfalls ihr en
be sonderen Platz. Die se sind eines der grundlegenden, alltäglichen Mittel de s menschlichen
Leben s und eines der tr aditionellsten und stabilsten Elemente der nationalen K ultur . In diesem
R ahmen ist auch die W einher stellung wichtig, die als immaterielles K ultur gut in der W elt von
Arzach seit frühe ster Zeit eine wichtige R olle für das Leben de s armenischen V olke s spielt.
In den letzten Jahr en hatte z.B . die ›Katar o‹- W einproduktion in sbesonder e in Hadrut neuen
Sch wung bekommen. Aller dings wurden nach dem Krieg so wohl die W einberge als auch die
F abrik die ses Her stellers w eitgehend der K ontrolle der Armenier entzogen, w as die Entwick -
lung der W einkultur und ihre W eitergabe an die näch sten Generationen nun unter gräbt.
Im Jahr 2 0 14 trat ein wichtiger R echtsakt in Kr aft, der die F e stlegung der Kriterien für
die Anerk ennung von K ultur gebieten der R epublik Berg-K arabach und die Er stellung der
Liste der K ultur gebiete , wie beispielsw eise der Stadt Schuschi und das Dorf Mets T agher
umfa sste . Die hier lebenden Men schen schufen sow ohl in der V ergangenheit als auch heute
bzw . nach und nach immaterielle kultur elle W erte und machten die Orte zu Zentren v on
aktueller , wissen schaftlicher , kultureller und touristischer Bedeutung.

1 12 |  D a s k ul t u r e l l e E r be v o n A r z ac h | Արցախի մշակութային ժ առանգությո ւնը
ժենգյալ ով հացի, գինեգործության մշակույթը և այլն: Այս ոչ նյութական պրակտիկան
այլևս չի կարող ունենալ այն նույն մշակութային ենթահողը (տեղ ական հումք,
բնություն, համայնքի գիտելիք) , որն ուներ Արցախում, և այս իմաստով նախկին
հադրութեցու համար այլևս հասանելի չէ այն մշակութային տարածքը, որտեղ նա
«մուտքի» հնարավ որություն ունենալով պետք է ստեղ ծեր, արարեր ու ապագա
սերունդներին փոխանցեր թթվի պատրաստման ոչ նյութական պրակտիկան։ 9
Իսկ Արցախի Մ արտունի քաղ աքում տեղի էր ունենում նռան փառատոն, որին
մասնակցում էին նաև Մ արտունու շրջանի մի շարք այլ համայնքների բնակիչներ,
որոնք այսօր չունեն այդ հնարավ որությունը, քանզի նրանց բնակավայրերը
Ադրբեջանի վ երահսկողության ներքո են։
Ինչպես յուրաքանչյուր բարբառ, Ղարաբաղի բարբառը նույնպես կանգնած
է կորստյան մեծ վ տանգի առաջ, ինչն առավել աճել է վ երջին շրջանում` կապվ ած
նպաստող մի շարք հանգամանքների հետ: Պատերազ մից հետո, առավել ևս,
Հադրութի շրջանի ենթաբարբառը, որ պատկանում է «ս» ճյուղին, 10 ինչպես նաև
հակառակորդի վ երահսկողության տակ անցած մի շարք գյուղ երի բարբառներ,
կանգնած են կորստյան մեծ վ տանգի առաջ, ինչը պահանջում է նոր քայլեր
ձեռնարկել դրանք գործածության մեջ պահել ու նպատակով: Այս առումով ծրագրեր
են կազ մվում ՝ մրցույթների, փառատոնների, գրքերի և բառարանների տպագրման
ու դրանց հանրահռչակման ուղ ղությամբ:
Նախկինում, օտարի լ ծի տակ, մոռացության էր մատնվ ած նաև արցախյան
գորգագործական արվ եստը: Մինչդեռ Արցախի գորգագործական կենտրոն
համարվ ող Մեծ Թաղեր գյուղի գորգագործությունը դարերի պատմություն ունի, որի
փայլ ուն ապացույցը Իշխանագետի գերեզմանոցում գտնվ ող մի գերեզ մանաքարի
վրա քանդակվ ած գորգն է: 19-րդ դարից սկսած թուրքերն արդեն սկսել էին հայկական
գորգագործության յուրացման գործընթացը: Մ շակութային շղ արշ ունենալու համար
նրանք մշտապես գող անում էին հայերի ժառանգությունը: 1921 թ.՝ Խորհրդային
Ադրբեջանին բռնակցվ ելուց հետո, Արցախում ևս շարունակվեց մշակութային
թալ անն ու ջարդը: Լ ՂԻՄ-ում, ինչպես նաև քաղ աքական նկատառումներով հայկական
ինքնավ ար մարզից դուրս թողնված պատմական Արցախ և Ուտիք նահանգների,
այսինքն ՝ Լեռնային ու Դաշտային Ղարաբաղի հայկական գյուղերում պահպանվ ած
ձեռագործ գորգերը հավ աքագրելու նպատակով Բաքվից հատուկ հրահանգներով
ուղ արկված առանձին գործակալներ բազ միցս շրջել են զ ուտ հայկական բոլ որ
գյուղ երը և բնակչությունից հավաքել հին ձեռագործ արվ եստի գործերը ՝ դրանց դիմաց
հանձնել ով սովետական գործարաններում արտադրած «նոր» գորգեր: Տասնամյակներ
շարունակ ադրբեջանական իշխանությունների վ արած քաղաքականությունը ոչ
միայն կասեցնում էր գորգագործության զ արգացումը Ղարաբաղում, այլև եղ ած
արցախյան ձեռագործ գորգերն էլ դուրս էին բերվ ում երկրամասից։
9 Նույնը:
10 Պող ոսյան, Հադրութի բարբառը; Դավթյան, Լեռնային Ղարաբաղի բարբառային քարտեզը:

Հով հաննիսյան և Սարգսյան Արցախի ոչ նյութական մշակութային ժառանգությունը
  | 1 13
Նախքան 2020 թ. պատերազ մը Արցախի հանրապետությունում ոչ նյութական
մշակութային ժառանգության պահպանմանն ու տարածմանն ուղ ղվ ած մի շարք
ծրագրեր են իրականացվ ել, որոնցից հատկանշական են ԱՀ համայնքների միջև
«Մ շակութային խաչմերուկ» մրցույթ-փառատոնը, Արցախյան գորգարվ եստ
մրցույթը, Տոհմածառ մրցույթը, դպրոցների միջև Ազ գային պար մրցույթ-
օլիմպիադան, արցախյան թթվի փառատոնը, խնոցու փառատոնը, որոնք ցանկալի
արդյունքներ տվ եցին: Բացի այդ 2013 թ. Շուշիում բացվել էր «Ղարաբաղ կարպետ»
ընկերությունը, որը գործարաններ ուներ նաև Հադրութում, Ստեփանակերտում և
Բերձորում: Իսկ 2014 թ. Շուշիում և Ասկերանում բացվ ել էին նաև բրուտագործության
«Վարպետաց տներ», որտեղ պատրաստվ ում էին Արցախի հնագիտական վայրերից
հայտնաբերվ ած նյութերի կրկնօրինակները: Այնտեղ պարբերաբար անց էին
կացվ ում նաև բրուտագործության միջազ գային սիմպոզիումներ:
ԽՍՀՄ-ում մշակույթի բնագավ առում տարվող քաղ աքականության բնորոշ գիծը
համախորհրդային մշակույթի ձևավ որումն էր, ուստի զարմանալի չէ, որ խորհրդային
տարիներին եկեղ եցական տոները և դրանց հետ կապված ժող ովրդական ծեսերը,
երգերն ու խաղ երը հիմնականում մոռացության մատնվ եցին, այդ թվում`
Համբարձման տոնին երգվ ող ջանգյուլումները: Դրան գումարվ եց նաև Լ ՂԻՄ-ում
Ադրբեջանի վ արած հակահայկական քաղաքականությունը: Եվ արդյունքում`
ջանգյուլ ումները ներկայումս գործնականում չեն կիրառվում: Մինչդեռ
ջանգյուլ ումները նշանակալից տեղ են գրավում ժող ովրդական բանահյուսության
մեջ և նրանց վ երականգնումը կընդլայնի հայկական ազ գագրական մի խոշոր շրջանի
(Արցախ) բանահյուսության պատկերը և կհարստացնի հայ բանահյուսության
համազ գային գանձարանը:
Ժող ովրդի կենսապահովման համակարգում իր առանձնահատուկ տեղն ունի
ուտեստը: Այն մարդու հիմնական, ամենօրյա կենսական միջոցներից է և ազ գային
մշակույթի առավ ել ավանդութայնությամբ ու կայունությամբ աչքի ընկնող
մշակութային տարրերից: Այս շրջանակում կարևոր է նաև գինեգործությունը,
որը որպես ոչ նյութական մշակութային արժեք Արցախ աշխարհում դեռ վ աղ
ժամանակներից կարևորագույն դեր է ունեցել հայ ժող ովրդի կյանքում: Վերջին
շրջաններում Արցախում` առավ ել ևս Հադրութում գործող «Կատարո» գինու
արտադրությունը, նոր թափ էր ստացել: Սակայն պատերազ մից հետո դրանք
մեծ մասամբ դուրս մնացին հայերի վ երահսկողությունից, որը խաթարում է
գինեգործական մշակույթի զ արգացմանը և սերունդներին փոխանցմանը:
2014 թ. ուժի մեջ է մտել Լ Ղ Հ մշակութային տարածքների ճանաչման
չափորոշիչները սահմանել ու և մշակութային տարածքների ցանկը հաստատելու
մասին իրավ ական ակտը, որի մեջ ընդգրկված մշակութային տարածքներ Շուշի
քաղ աքը և Մեծ Թաղեր գյուղը: Այստեղ ապրողները աստիճանաբար ստեղծել
էին ոչ նյութական մշակութային արժեքներ և դարձել գիտական, մշակութային և
զբոսաշրջային նշանակության կենտրոններ, ինչը չի կարելի մոռանալ:

1 14 |  D a s k ul t u r e l l e E r be v o n A r z ac h | Արցախի մշակութային ժ առանգությո ւնը
3. Մեծ Թաղ եր
Մեծ Թաղ եր գյուղն Արցախի այն եզակի բնակավ այրն է, որտեղ ակտիվ
կենցաղ ավարում էին բազ մաթիվ ավ անդական արհեստներ ՝ գորգագործություն,
որմնադրություն, ծեփագործություն, ատաղձագործություն։ Այն նաև միակ վ այրն
է, որտեղ մինչև այսօր ակտիվ որեն կիրառվում է դարբնությունը: Գյուղ ում էր
գտնվ ում «Կաժ» անունով հայտնի դարբնոցը, որը վերականգնվ ել է ի հիշատակ մի
խումբ անվ անի վարպետների, որոնց անունները գրվ ած են դարբնոցի ճակատային
մասում: Մեծ Թաղ եր գյուղի տարածքում էին գտնվում նաև Լեռնային Ղարաբաղի
Հանրապետության պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական
ցուցակում գրանցվ ած 18 հուշարձաններ:
Վերջին տարիներին Լ Ղ Հ իշխանությունների կող մից որոշակի քայլեր են ձեռնարկվ ել
Մեծ Թաղ երում ոչ նյութական մշակութային ժառանգության վերականգնման ու
զ արգացման ուղղ ությամբ: Համայնքում գործում էր էթնոթաղ ամաս ՝ գորգագործական
արհեստանոցով և դարբնոցով: Էթնոթաղ ամասում արդեն վերականգնվ ել էր
արցախյան ավ անդական ուտեստների պատրաստման գործընթացը: Այսօր այդ
տարածքները ևս հայերի վ երահսկողությունից դուրս են մնացել և խաթարվ ած է
մշակութային ժառանգության ժառանգական փոխանցումը
:
4. Մ ասնագիտական ոլորտի խնդիրները
Ոչ նյութական մշակույթի պահպանման ներկայիս հիմնախնդիրներից են.
ա) Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պահպանվ ող արժեքների
ցանկերի կազ մման, դրանց կենսունակությունն ապահովող միջոցառումների
ծրագրման, ներդրման և պահպանության ապահով ման ուղղ ությամբ կատարվ ող
աշխատանքների անբավ արարություն։ բ) Անհապաղ պահպանության կարիք
ունեցող ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցանկերի բացակայություն։
գ) Բնակչության շրջանում ազ գագրական ժառանգության մասսայականացման
ուղ ղությամբ տարվ ող աշխատանքների անբավ արար վիճակ։ դ) Գիտական և
մշակութային կազ մակերպություններում պահվող գրառվ ած, տեսագրվ ած նյութերի
թվ այնացման ուղղ ությամբ տարվ ող աշխատանքների ոչ կանոնակարգվ ած բնույթ։
ե) Ժող ովրդական արհեստների հանդեպ հոգածության և հարգանքի ձևավորման,
ազ գային ավ անդույթների վերակենդանացման և զ արգացման համակարգային
մեխանիզ մների բացակայություն։ զ) Տեղերում ժող ովրդական արհեստի ճյուղ երի
հումքային ռեսուրսների և մարդկային ներուժի բացահայտմանն ուղ ղվ ած
հետազ ոտությունների բացակայություն։ է) Անհրաժեշտ արհեստանոց- ստուդիաների
անբավ արարություն։ ը) Եղած արհեստանոցներում հումքի, հաստոցների և
գործիքների պակաս։ թ) Ներքին և արտաքին շուկայում ժող ովրդական կիրառական

Լեռնիկ Հով հաննիսյան, Արցախի ոչ նյութական մշակութային ժառանգությունը
  | 1 15
արվ եստի ու արհեստների նյութական արժեքների իրացման համակարգային
մեխանիզ մների բացակայություն։ ժ) Ոլորտում ներգրավ վ ած բարձրորակ կադրերի
պակաս։ ի) Ոլ որտի ոչ բավարար ֆինանսավ որում:
5. Առաջարկվ ող գործողությունները
Վերոնշյալ խնդիրներից ելնել ով՝ ոչ նյութական մշակույթի պահպանման և հետագա
զ արգացման համար, ըստ մեր կարծաքի, անհրաժեշտ են հետևյալ քայլ երը. ա)
Նախևառաջ Արցախի Հանրապետության տարածքում դեռևս առկա ոչ նյութական
մշակութային արժեքների ցանկերի ստեղ ծման ու այդ տեղ եկատվության
հրապարակման նպատակով անհրաժեշտ գործող ությունների ձեռնարկում։ բ)
Անհապաղ պահպանության կարիք ունեցող ոչ նյութական մշակութային արժեքների
պահպանության համար առաջնային ծախսերի ճշգրտում և համապատասխան
ծրագրի կազ մում։ գ) Ազ գագրական ժառանգության մասսայականացման
մեխանիզ մների մշակում։ դ) Գիտական և մշակութային կազմակերպություններում
պահվ ող գրառված, տեսագրվ ած նյութերի ամբողջական ու շարունակական
թվ այնացում։ ե) Ազ գային ավանդույթների վ երակենդանացում և զ արգացում,
ժող ովրդական արհեստների նկատմամբ հարգանքի ձևավորում, հատկապես`
երիտասարդության շրջանում։ զ) Ժող ովրդական արհեստների և նրանց ճյուղ երի
հումքային ռեսուրսների և մարդկային ներուժի բացահայտում։ է) Ոլ որտի
վ երակենդանացման և զարգացման նպատակով արհեստանոց-ստուդիաների
բացում։ ը) Ոլ որտի զարգացման նպատակով արհեստանոց-ստուդիաներում և գործող
խմբակներում անհրաժեշտ քանակությամբ հումքի, հաստոցների և գործիքների
ձեռքբերում։ թ) Ներքին և արտաքին շուկայում ժող ովրդական կիրառական արվեստի
ու արհեստների նյութական արժեքների իրացման համակարգային մեխանիզ մների
մշակում և ներդնում։ ժ) Ոլ որտը բարձրորակ կադրերով ապահովում` համալրում
հանարապետությունից դուրս միջին մասնագիտական և բարձրագույն ուսումնական
հաստատությունների շրջանավ արտներով և տեղի որակյալ մասնագետներով։ ի)
Հնարավ որության սահմաններում ոլորտի ֆինանսավ որման ավ ել ացում:
6 . Ակնկալ վող արդյունքները
Առաջադրվ ած խնդիրների ու մարտահրավերների լուծումները նշվ ած ճանապարհով
միաժամանակ կապահովի թե՛ ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պահպանումը
և թե՛ նոր սերունդների համար իրենց ազ գային արժեքների շարունակական կիրառումը։
Բացի այդ արդյունքում մենք կստանանք գործող վ արպետների ու մասնագիտացող

1 16 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Արցախի մ շ ակութ ային ժ առանգու թյու նը
երիտասարդների սոցիալ ական վիճակի բարելավ ում, ինչպես նաև տվյալ խավի կող մից
մատուցվ ող ծառայությունների որակի բարձրացում:

Գրականություն
Bräuchler , Birgit, Intang ible Cultural Heritage and P ea-
ce Building in Indonesia and East Timor , in: Dal y P . /
W inter T . (Eds . ) , Routledge Handbook of Heritag e in
Asia, London-New Y ork 2012, 153–167:
Դավթյան, Կ., Լեռնային Ղարաբաղի բարբառային
քարտեզը, Երևան 1966:
International Council of M useum, ICOM in Russia
(n.d. ), տես ՝ https:/ /icom-russia.com/ data/icom-in-
russia/ (հարցվ ել է 23.7 .2023)։
ՄԱԿ, «Զինվ ած հակամարտությունների ժամանակ
մշակութային արժեքների պաշտպանության
մասին» 1954 թ. Հաագայի կոնվ ենցիայի երկրորդ
արձանագրություն, Հաագա 26 մարտի 1999 թ.,
տես ՝ https:/ /www .arlis.am/DocumentV iew .aspx?Do-
cID=31415 (հարցվ ել է 21.7 .2023)։
ՅՈՒՆԵՍԿՕ , «Ոչ նյութական մշակութային
ժառանգության պաշտպանության մասին»
կոնվ ենցիա, Նյու Յորք 17 հոկտեմբերի 2003 թ.,
տես ՝ https:/ /www .arlis.am/DocumentV iew .aspx?Do-
cID=31391 (հարցվ ել է ՝ 21.7 .2023)։
Պող ոսյան, Ա. Մ ., Հադրութի բարբառը, Երևան 1965:
Տիգրանյան, Ա. Հ., Արցախահայության ոչ
նյութական մշակութային ժառանգության
պաշտպանության մեխանիզ մները, «Վեմ»
համահայկական հանդես/Մ շակույթ, 2021 թ., N1,
էջ 205–225:
Հեղինակներ
Լեռնիկ Հովհաննիսյան
ԱՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարի տեղ ակալ և Արցախի
պետական համալ սարանի պատմության ամբիոնի ավագ դասախոս, Ստեփանակերտ,
Արցախ, [email protected]
Արմեն Սարգսյան , բանասիր. գիտ. թեկն.
Արցախի պետական համալ սարանի ռեկտոր, Ստեփանակերտ, Արցախ, [email protected]
Open Ac ce s s
This paper is published under t he Creative Commons A t tr ibution–S hareAlike 4.0 International license
( CC BY -S A 4.0 ). Plea se note tha t indi vidual , appr opr iately marked par t s of the paper may be excluded from
the license mentioned or may be subjec t to o ther c opyr ight conditions. If such thir d par t y material is not
under the Creati ve Commons license, any copying , edit ing or public reproduc tion is only per mit ted with the
pr ior consent of the re spec ti ve copyr ight owner or on the basis of relevant le gal author ization r egulations.

|   117
Alexander T r unk
Der S c hut z de s k ultur ellen Er be s in
Ber g-K ar abac h ( Ar z ac h) aus r ec htlic her S ic ht
A b st rac t
The c ontr ibution give s a br ief over view of the applic able le gal r ules on t he protection of c ultur al her -
itage relev ant for Nagor no-K ar abak h ( Ar t s ak h). Such r ules are cont ained in inter national law (e .g. on
the level of the Unit ed Nations or on a r egional level , e.g . the C ouncil of Europe), but also in national
law . Legally speak ing, they gi ve protection to the cultur al her itage of Ar t s ak h in many direc tions . A s
the dominant view of the inter national communit y re gards Ar t s ak h (de spite the different view of Ar t -
s ak h it self and pre sumably of the majorit y of Ar menians) as a par t of A z er baijan, also A z er baijan ’s
laws on the protec tion of cultur al her it age legally apply to Ar t s akh. T his may gi ve some degree of
legal protec tion, despite the cr ueltie s commit ted in the war . However , the most ser ious deficienc y of
international law is it s weak nes s in pr ac tic al implementation. L egal ar gument s c an, hopefully , suppor t
a proce s s of negotiations – howev er slim the per spec tive s of negotiations were at the time of the con-
ference for which the c ontr ibution wa s wr it ten.
1. Einf ühr ung
Die Bedeutung de s Schutzes kultur ellen Erbes für men schliche Gesellschaften, be sonders auch
für Völk er , der en Zusammengehörigkeitsgefühl und Be stand durch ein gemein sames kultur el-
le s Erbe geprägt wir d, ist uns allen be wusst. 1 Da s Ziel diese s Beitrage s ist es , die juristischen
A spekte diese s Themas v orzustellen, mit speziellem Bezug auf Arzach (Berg-K arabach).
1.1 Rechtlicher S c hut z de s kultur ellen Er bes als Be s tandteil de s S chut ze s menschlic her
Ge sellschaf ten
Zunäch st ver steht sich natürlich, das s der Schutz kulturellen Erbe s mit Hilfe juristischer
In strumente , d.h. durch R echts vor schriften und deren Um setzung, nur einen A usschnitt
aus
1 Zum Einstieg s. etwa W ikipedia, Cultural heritage (2022) und Bierwerth (2014) .
K iel-UP • https ://doi.org/10.38072/978-3-928794-95-4/p6

1 18 |  D a s k ul t u r e l l e E r b e v o n A r z ac h | Արցախի մշակութային ժ առանգությո ւնը
vielen v erschiedenen Maßnahmen dar stellt, die dem Schutz des K ultur erbes dienen. 2 Letztlich
geht e s immer um das V erhalten von Men schen im Umgang mit kulturellem Erbe , und die ses
V erhalten wird dur ch viele Umstände ge steuert. R echtliche V orschriften können nur einen T eil
zur V erhaltens steuerung beitragen, und jeder w eiß , das s R echtsv orschriften leicht mis sachtet
w erden können. Die s gilt auf innerstaatlicher Ebene eben so wie zwischen Staaten. Dennoch
haben R echts vor schriften we sentliche Bedeutung: Sie setzen Maßstäbe für da s öffentliche
Be wusstsein und können – jedenfalls im Idealfall – auch dur chgesetzt w erden. F ehlen sie , ist
– zw ar nicht theologisch oder philosophisch, aber doch juristisch – ›alle s erlaubt‹ . 3
1.2 Gr undbegr iffe
Der Titel de s Beitrags v erw endet den Begriff (Schutz des) ›kultur ellen Erbes‹ . F ür eine juristische
Betr achtung ist es zunäch st wichtig, möglichst genau zu be stimmen, wa s mit kulturellem Erbe
gemeint ist, denn da von hängt ab , w elche rechtlichen V orschriften auf be stimmte K ultur gegen -
stände oder vielleicht sogar immaterielle K omponenten men schlicher K ultur Anw endung finden.
Der Begriff ›kultur elles Erbe‹ (cultur al heritage , patrimoine culturel) wir d in vielen recht-
lichen Dokumenten v erw endet, aber nie genau definiert. 4 K ern des kultur ellen Erbes sind
sogenannte K ultur güter , d.h. bew egliche Gegenstände oder auch Immobilien, die einen be-
sonder en, nicht nur materiellen W ert für ein V olk oder sogar die gesamte Men schheit haben.
Gemeint sind etw a K unstw erke , Bücher , historische oder künstlerische Denkmäler , Museen,
gr oße Bibliotheken oder auch ar chäologische Stätten. 5 Besonder s wichtige K ulturgüter kön-
nen nach völk errechtlichen V erträgen in be stimmte Listen eingetr agen wer den. 6 Der Begriff
de s kulturellen Erbe s geht über den Begriff des K ultur guts hinaus und umfas st z.B . auch
immaterielle Betr achtungsobjekte wie etwa mündliche T raditionen, T anz, Theater , Musik,
überlieferte soziale T raditionen, tr aditionelle Handwerk skun st oder K enntnisse . 7 In wiew eit
solche K omponenten de s K ulturerbe s geschützt sind und wie die ser Schutz ausgestaltet ist,
hängt v on unterschiedlichen r echtlichen R egeln ab , z.B . von K on ventionen, die im R ah-
men der V ereinten Nationen (UNESCO) ge schlos sen w orden sind. Nach der UNESCO- W elt-
erbek onv ention von 1972 können auch ganze En sembles , wie z.B . die Altstadt der mittel-
alterlichen kr oatischen Stadt Dubro vnik, 8 und archäologische Stätten als W eltkulturerbe
2
Ein Überblick über verschiedene Aspekte des Schutzes kulturellen Erbes findet sich z.B . bei Wikipedia (2022); s .a. European
Commission (2022) .
3 V gl. W ikipedia, Recht (2022).
4 V gl. Heritage for P eace (2022), ferner Cultural H eritage Studies (2022). Die UNESCO- W elterbekon vention von 1972 unter -
nimmt zwar in Art.2 den V ersuch einer Beg riffsbestimmung, beschränkt sich aber auf eine A ufzählung bestimmter
körperlicher Objekte , die von der Konv ention erfasst werden, s. Unesco (1972) .
5 S. W ikipedia, Kulturgut (2022) .
6 S. z.B . für Deutschland Kulturgutschutz Deutschland, Datenbank geschützter K ulturgüter (2022), für die UNESCO- W elt -
erbekon vention W ikipedia, UNESCO Intang ible Cultural Heritage Lists (2022) , für die ICOM Red Lists Kulturgutschutz
Deutschland, ICOM RedLists (2022) , allgemein W ikipedia, Kulturgutschutz (2022).
7 S. W ikipedia, Intangible cultural heritage (2022).
8 S. UNESCO , W orld H eritage Convention. Old City of Dubrovnik (2022).

T r unk : Der Sc hut z des kult urellen Er bes in Ber g-K ar abach ( Ar zac h) aus rechtlic her Sicht
  | 1 19
einge stuft wer den. 9 Der Schutz des K ultur erbes er streckt sich sogar auf überr agende Natur-
er scheinungen oder Gebiete (sog. Naturerbe). 10
1.3 Str uk turen de s rec htlichen S c hut zes de s kult urellen Er bes ,
insbesonder e von Kultur güter n
Die R egelungen zum Schutz de s kulturellen Erbe s las sen sich in unterschiedlicher W eise sy s-
tematisieren. Einige V orschriften gelten z.B . speziell für den Schutz von K ultur gütern bei
be waffneten K onflikten, ander e für den Schutz von K ultur gütern generell, d.h. auch und be-
sonder s in Frieden szeiten.
11
Der K ultur güterschutz (wie auch der Schutz v on K ulturerbe allge-
mein) umfa sst unter schiedliche Instrumente: v on der Dokumentation (z.B . durch A ufnahme
in Listen) bis zu be stimmten Geboten oder V erboten. Einige spezielle R egelungen befas sen
sich mit illegalem Export v on K ulturgut in ander e Länder und sehen z.B . eine R ückführung in
da s Herkunftsland vor . A uch strafr echtliche V erantw ortlichkeiten sind z.T . vor ge sehen.
12
Viele
die ser V orschriften können auf da s K ultur erbe von Arzach An wendung finden.
Im F olgenden soll zunächst ein Überblick über einige R egelungen gegeben w erden, die
für Arzach be sonders r elev ant sein dürften. Danach wer de ich diese R egelungen auf ihr e
An wendbark eit in der aktuellen besonder en Lage hin prüfen. Wichtig ist dabei, das s die
R egelungen allein – auch aus juristischer Sicht – k ein vollständige s Bild des K ultur erbe-
Schutze s geben, sondern das s es v or allem auch auf die Praxis ihr er Anw endung ankommt.
Die se Praxis k ann von Gerichten oder Schiedsgerichten stammen, aber auch v on Behörden,
Nichtr egierungsorganisationen, Unternehmen oder sogar Einzelper sonen, die sich für den
Schutz v on K ulturgut ein setzen. Das R echt hat in sow eit nur eine ergänzende F unktion.
2. Über blic k zu den R ec ht sgr undlagen des K ultur güter sc hut zes
Die formellen r echtlichen R egelungen über den Schutz kulturellen Erbe s finden sich einer-
seits im Völk errecht, v or allem in Staatsv erträgen,
13
ander erseits im R echt einzelner Staaten,
z.B . im R echt v on Armenien und, für Arzach auch rele vant, v on Aserbaidschan.
14
9 V gl. UNESCO , W orld Heritag e Convention. Lists (2022) .
10 Art. 2 W elterbek onvention. S . hierzu UNESCO , W orld Heritage Con vention. Natural Properties (2022) .
11 S . näher Odendahl (2005), passim.
12 Einen umfassenden Überblick gibt Anton (2010) .
13
Zur Frage , inwieweit auch das V ölk ergewohnheitsrecht Reg eln zum Kulturgüterschutz enthält, s. Odendahl (2005) , 169–171.
14

Das Recht der E uropäischen Union hat f ür Arzach nur mittelbare Bedeutung, soweit beispielsw eise vor Gerichten von
EU-Staaten (oder Gerichten anderer Staaten) EU-Recht an wendbar sein sollte. Dies ist nicht ausgeschlossen, denn die EU-
V orschriften können auch Sach verhalte mit Bezug auf Arzach erfassen. Arzach selbst ist natürlich, wie auch
Armenien,
nicht an EU-Recht g ebunden.

120 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Արց ախի մ շ ակութ ային ժ առանգութ յու նը
2.1 Völkerr echt
a) Haager Übereinkommen 1954 über den Schutz von K ulturgut bei bew affneten K onflik ten
Der ange sichts des Kriegs v on 20 20 für Arzach w ohl wichtigste V ertrag über K ultur güter-
schutz ist da s ›Haager Übereink ommen vom 14.5.1954 für den Schutz v on K ulturgut bei be-
w affneten K onflikten‹ .
15
Es schützt be wegliche und unbe wegliche K ultur güter , also z.B . auch
K un stgegenstände , Bücher oder Kir chen gegen Beschädigung oder Zer störung im Rahmen v on
Kriegshandlungen. Da s Abkommen sieht entspr echende V erbote und Gebote zu Schutzhand-
lungen v or . Aller dings findet das Abk ommen grundsätzlich nur auf internationale K onflikte
An wendung.
16
In einem (2.) Pr otokoll aus dem Jahr 1999 wur de seine Anw endung aber auch
auf innerstaatliche be w affnete K onflikte ausgedehnt.
17
So wohl Armenien als auch A serbaid-
schan haben da s Grundabkommen v on 1954 und auch das Pr otokoll v on 1999 ratifiziert.
18

Da s Abkommen v on 1954 findet daher auf den Krieg zwischen Aserbaidschan und Arzach
An wendung, auch w enn man den K onflikt – da Arzach von der Staatengemein schaft nicht als
Staat anerk annt ist (auch nicht von Armenien) – als einen K onflikt innerhalb A serbaidschans
qualifiziert.
19
Eine Sch wäche de s Haager Abkommen s von 1954 be steht darin, das s es über
k einen eigenen Durch setzungsmechanismus verfügt. Es wir d zwar v on den V ereinten Natio-
nen, genauer: der Or ganisation der V ereinten Nationen für Bildung, Wis senschaft, K ultur und
K ommunik ation (UNESCO) administriert, diese ist aber im Prinzip auf fr eiwillige K ooperation
dur ch die Staaten angewie sen. In den Mas senmedien wurde ber eits vor einiger Zeit mitgeteilt,
da ss die UNESCO auf Antr ag Armeniens eine Erkundungsmis sion nach Arzach plant, um Mit-
teilungen über eine Entw eihung armenischer Denkmäler durch a serbaidschanische Stellen
in den v on Aserbaidschan 2 02 0 rücker oberten Gebieten nachzugehen; diese Mis sion scheint
aber bisher am Wider stand von A serbaidschan zu scheitern.
20
Eine solche Mis sion und sich
dar aus ergebende F eststellungen hätten sicher eine spürbar e politische Wirkung, Aserbaid-
schan k ann aber nicht unmittelbar zu ihrer Um setzung gezwungen wer den.
V erstöße gegen da s Haager K ultur schutzübereink ommen können innerhalb der UN von
v erschiedenen Stellen gerügt w erden, z.B . v om UN-Sonderberichterstatter zu kultur ellen
R echten 21 oder v om ›Intergo vernmental Committee for the Pr otection of Cultural Pr operty
in the Ev ent of Armed Conflict‹ . 22 Denkbar ist auch eine Klage beim Internationalen Ge -
15 UNESCO (1954) . Allg emein zu diesem Übereinkommen W ikipedia, Haager Konv ention (2022).
16 Art.18 des Übereink ommens. Art. 19 des Übereink ommens sieht bei nicht-internationalen Konflikten (nur, aber immer -
hin) eine eingeschränkte Anwendung des Abk ommens vor .
17 F edlex, Z weites Protokoll zum Haag er Abkommen (2022) .
18 S . UNESCO , The Hague Con vention. States Parties (2022) .
19 S . Wikipedia, Bergkarabachk onflikt (2022). Dies schließt freilich nicht aus , Arzach partielle V ölkerrechtsfähigkeit zuzu -
erkennen, s . Luchterhandt (2021) . Für die An wendung des Haager Übereink ommens kommt es auf diese Frag e aber wohl
nicht an.
20 S
. Саркисян / Амбарцу мян
(2022) und HETQ (2022) , s.a. Clare O ‘Hagan (2020) .
21 S . OHCHR (2022).
22 S . UNESCO , 1954 Con vention Second Protocol (2022); für eine Erklärung dieses Komitees zu Arzach s. UNESCO (2020) .

T r unk : Der Sc hut z des kult urellen Er bes in Ber g-K ar abach ( Ar zac h) aus rechtlic her Sicht
  | 121
richtshof (IGH) der V ereinten Nationen – grundsätzlich nur bei Zustimmung der betr ef-
fenden Staaten, in einigen F ällen aber auch ohne k onkrete Zustimmung, w enn z.B . die
V erletzung bestimmter K onv entionen gerügt wird. So hat der IGH am 7. Dezember 2 02 1 im
R ahmen eines V erfahren s v on Armenien gegen Aserbaidschan aufgrund der Anti-R as sen-
diskriminierungs-K on vention 23 eine ein stweilige Anor dnung gegen Aserbaidschan erla ssen,
die sich auf den Schutz v on K ulturgut bezieht. 24 A uch eine Zuständigk eit des Internationa-
len Str afgerichtshofs 25 oder nationaler Strafv erfolgung 26 kommt grundsätzlich in Betr acht,
letzter e allerdings nur selten.
b) Europäisches Kulturabkommen 1954 (Europarat)
Ein w eiterer grundlegender V ertrag zum K ulturgüter schutz, diesmal ohne Be schränkung auf
be waffnete K onflikte , ist da s ebenfalls im Jahr 1954 vom Eur oparat v erab schiedete Europäi-
sche K ultur abkommen . 27 Diese s Abkommen sieht u.a. eine gener elle V erpflichtung der V er-
tr agsstaaten zum Schutz der »unter ihr er K ontrolle befindlichen« eur opäischen K ulturgüter
v or (Art. 5). Die Anw endung des Eur opäischen K ulturabk ommens wir d von den Or ganen
de s Europar ates über wacht, in sbesonder e durch da s speziell für K ulturfragen eingerichtete
›Steuerungsk omitee für K ultur , Erbe und Landschaft‹ (CDCPP). 28 Die Über wachungsmecha-
nismen sind daher hier etw as stärk er ausgeprägt als beim Haager K ultur schutzübereink om-
men, aber immer noch sehr sanft. Ein dir ekter Zugang zum Europäischen Gerichtshof für
Men schenrechte 29 ist w egen einer V erletzung des K ulturübereink ommens nicht gegeben,
außer w enn zugleich eine V erletzung der Eur opäischen Menschenr echtskon vention gege-
ben sein sollte . Der informelle Einflus s des Eur oparate s, eben so wie im F all des Haager
Über einkommen s der UNESCO , sollte aber nicht unter schätzt wer den. Um die Effizienz des
K ultur güterschutze s zu ver stärken, hat der Eur oparat im Jahr 2 0 17 eine K onv ention »über
Str aftaten im Zusammenhang mit K ulturgut« 30 ausgearbeitet, die u.a. eine Str afverfolgung
für die Be schädigung, Zerstörung oder den Dieb stahl von K ultur gütern vor sieht, aber noch
nicht in Kr aft getreten ist.
23 S . W ikipedia, Internationales Übereinkommen (2022).
24 S . International Court of Justice (2021) .
25 S . W ikipedia, Internationaler Strafgerichtshof (2022) .
26 F ür einen neuen F all der Strafverfolgung eines syrischen Asylbewerbers in Deutschland weg en von ihm durchgeführter
F olterungen in Syrien s . Haufe Online Redaktion (2022) .
27 Fundstelle: Council of E urope (1954); s. W ikipedia, Europäisches Kulturabk ommen (2022). Armenien und Aserbaidschan
sind V ertr agsstaaten dieses Abkommens . Hinzu kommen weitere Übereink ommen des Europarates zu kulturellen Fragen,
s.
Council of E urope, Cultural and Cultural Heritage Standards (2022) .
28 S. Council of E urope, CDCPP (2022).
29 Council of Europe, Der E uropäische Gerichtshof für Menschenrechte (2022).
30 Council of Europe (1985) .

128 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Արց ախի մ շ ակութ ային ժ առանգութ յու նը
Intangible_Cultural_Heritage_Lists (letzter Zugriff:
15.11.2022) .
К ОНТИНеНТ , Зак он Азербайджанск ой Респуб лики от
21 декабря 2012 г о да № 506-IVQ О ку ль т уре
, unter:
https:/ / continent-online.com/Document/?doc_
id=31498071#pos=18;-60 (letzter Zugriff: 15.11.2022).
ЗАК ОНО ДА ТЕЛЬ СТВО СТР АН СНГ , ЗАК ОН
А ЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ. О ку льт уре.
Неофициальный перево д,
unter: https:/ /base.
spinform.ru/sho w_doc.fwx?rg n=65044&ysc -
lid=l5fd7o8hbw964706882 (letzter Zugriff: 15.11.2022).
ЗАК ОНО ДА ТЕЛЬ СТВО СТР АН СНГ , ЗАК ОН
РЕСПУБ ЛИКИ АРМЕНИЯ. Об о сновах
ку ль т урного зак онода тельства. Неофициа льный
перево д, unter: https:/ /base.spinform.ru/show_
doc.fwx?rgn=10672&ysclid=l5fcmofzwj676838400
(letzter Zugriff: 15.11.2022).
ЗАК ОНО ДА ТЕЛЬ СТВО СТР АН СНГ , ЗАК ОН
РЕСПУБ ЛИКИ АРМЕНИЯ. О вывозе и ввозе
ку ль т урных ценно стей,
unter: https:/ /base.
spinform.ru/show_doc.fwx?rgn=31136&ysc -
lid=l5fd03q99w858012910 (letzter Zugriff: 15.11.2022).
ЗАК ОНО ДА ТЕЛЬ СТВО СТР АН СНГ , Правила
перемещения ку льт урных ценно стей через
тамож енную границу Азербайджанск ой Р е спуб лики.
Неофициальный перево д,
2009, unter: https:/ /base.
spinform.ru/show_doc.fwx?rgn=30332&ysclid=l5feb -
wki39977958787 (letzter Zug riff: 15.11.2022) .
Иззет , Илькин, В Азербайджане утверждены правила
вывоза ку ль турных ценно стей из страны,
2014,
unter: https:/ / www .trend.az/ Aserbaidschan/ socie-
ty /2309475.html (letzter Zug riff: 15.11.2022) .
Саркисян, Арам / Амбарцумян, Анжела, »Историк о-
ку ль т урно е насле дие не должно становиться
политическим инструмент ом«: ЮНЕСКО об отправк е
миссии в Арцах, 2022, unter: https:/ / www .ra.am/ar-
chiv es/56567/?ysclid=l5ed913j76234175611 (letzter Zu-
griff: 15.11.2022).
ЮРИСТ , Зак он Азербайджанск ой Республики о т 21
декабря 2012 го да № 506-IVQ О ку льт уре
, unter:
https:/ / online.zakon.kz/Document/?doc_id=31498071
(letzter Zugriff: 15.11.2022).
Aut or
Prof. Prof . h.c . Dr . Dr . h.c. Alex ander T r unk
Seit 1998 Dir ek tor des Ins titut s f ür Osteuropäische s Recht der Chr istian-Albrec ht s -Univer sit ät zu
K iel , Deut sc hland, Ehrendok tor der Ivane Jav ak hishvili Tbilisi St ate U ni ver sit y . L eiter der Kieler S ek -
tion der Deut schen G esellschaf t für Os teuropakunde, atr unk@law .uni-kiel .de

| 129
Ալ եքսանդր Թրունկ
Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի)
մշակութային ժառանգության
պաշտպանությունը իրավական
տեսանկյունից
1. Ներածություն
Մ շակութային ժառանգության պաշտպանության կարևորությունը
մարդկային հասարակությունների համար, հատկապես այն ազ գերի, որոնց
համախմբվ ածության զ գացումը և հետագա գոյությունը ընդհանուր մշակութային
ժառանգության միջոցով է ձևավ որվում, հայտնի է մեզ բոլ որիս: 1 Այս հոդվ ածի
նպատակն է ներկայացնել տվյալ թեմայի իրավ ական ասպեկտները ՝ հատուկ
անդրադարձ կատարել ով Արցախին (Լեռնային Ղարաբաղ):
1.1 Մ շակութային ժառանգության իրավական պաշտպանությունը որպես
մարդկային հասարակությունների պաշտպանության բաղ կացուցիչ մաս
Առաջին հերթին, իհարկե, հասկանալի է, որ մշակութային ժառանգության
պաշտպանությունը իրավ ական գործիքակազմի օգնությամբ, այսինքն ՝
օրենսդրական դրույթների և դրանց կիրառման միջոցով, ընդամենը մի նմուշն
է ներկայացնում այն բազ մաթիվ տարբեր միջոցառումների, որոնք ծառայում
են մշակութային ժառանգության պաշտպանությանը: 2 Վերջին հաշվ ով, սա
վ երաբերում է մշակութային ժառանգության հետ առնչվող մարդկանց վ արքագծին,
իսկ այդ վ արքագիծը ուղղ որդվ ում է բազ մաթիվ հանգամանքներով: Իրավական
կանոնակարգերը կարող են նպաստել վ արքագծի վերահսկմանը մի փոքր
մասով միայն, և բոլ որին է հայտնի, որ օրենսդրական դրույթները կարող են
հեշտությամբ անտեսվ ել: Խոսքը վերաբերում է ինչպես ներպետականին, այնպես էլ
միջպետական խնդիրներին: Այնուամենայնիվ, օրենսդրական կարգավ որումներն
էական նշանակություն ունեն. նրանք չափանիշներ են սահմանում հանրային
1 Մ ուտքի համար տե՛ս օր.՝ Wikipedia, Cultural heritag e (2022) և Bierwerth (2014):
2 Մ շակութային ժառանգության պաշտպանության տարբեր ասպեկտների մասին կարելի է ներածական
ակնարկ գտնել, օր. այստեղ ՝ W ikipedia (2022); տե՛ս նաև ՝ European Commission (2022):

13 0 |  D a s k ul t u r e l l e E r be v o n A r z ac h | Արցախի մշակութային ժ առանգությո ւնը
գիտակցության համար և կարող են, համենայնդեպս, իդեալ ական դեպքում,
կիրառության մեջ մտնել: Իսկ եթե դրանք բացակայում են, ապա անշուշտ ոչ թե
աստվ ածաբանական կամ փիլիսոփայական, այլ իրավական տեսանկյունից
այնպես է դառնում, որ «ամեն ինչ թույլ ատրելի է»։ 3
1.2 Հիմնական հասկացություններ
Հոդվ ածի վերնագրում օգտագործվ ում է «մշակութային ժառանգության»
(պաշտպանությունը) հասկացությունը: Իրավ ական նկատառումների համար
կարևոր է նախ հնարավ որինս ճշգրիտ սահմանել, թե ինչ է նշանակում մշակութային
ժառանգություն, քանի որ դրանից է կախվ ած, թե որ իրավական կանոնակարգերը
կիրառություն կգտնեն որոշակի մշակութային օբյեկտների կամ, միգուցե, նույնիսկ
մարդկային մշակույթի ոչ նյութական բաղ ադրիչների նկատմամբ:
«Մ շակութային ժառանգություն» (cultural heritage , patrimoine culturel)
հասկացությունը կիրառվ ում է բազմաթիվ իրավ ական փաստաթղթերում, բայց
երբևէ հստակ սահմանվ ած չէ։ 4 Մ շակութային ժառանգության առանցքը այսպես
կոչվ ած մշակութային արժեքներն են, այսինքն ՝ շարժական առարկաները կամ
անշարժ գույքը, որոնք յուրահատուկ ու երբեմն ոչ միայն նյութական արժեք ունեն
մի ազ գի կամ նույնիսկ ողջ մարդության համար: Դրանց մեջ են մտնում օրինակ
արվ եստի գործեր, գրքեր, պատմական կամ գեղարվ եստական հուշարձաններ,
թանգարաններ, մեծ գրադարաններ և նույնիսկ հնագիտական վ այրեր։ 5 Համաձայն
մշակութային պայմանագրերի ՝ առանձնակի կարևոր մշակութային արժեքները
կարող են ներառվ ել որոշակի ցուցակներում։ 6 Մ շակութային ժառանգության
հայեցակարգը տարածվ ում է մշակութային արժեք հասկացությունից անդին և
ներառում է, նաև, օրինակ, ոչ նյութական դիտարկման օբյեկտներ, ինչպիսիք են
բանավ որ ավանդույթները, պարը, թատրոնը, երաժշտությունը, ժառանգվ ած
սոցիալ ական ավանդույթները, ավ անդական արհեստագործությունը կամ
գիտելիքը։ 7 Թե որքանով են պաշտպանվ ած մշակութային ժառանգության նման
բաղ ադրիչները, և ինչպես է այդ պաշտպանությունը կառուցված, կախվ ած է տարբեր
իրավ ական ակտերից, օրինակ ՝ Միավ որվ ած ազգերի (ՅՈՒՆԵՍԿՕ) շրջանակներում
կնքվ ած կոնվեցիաներից: Համաձայն ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 1972 թ. համաշխարհային
ժառանգության կոնվ ենցիայի ՝ կարող են նույնիսկ ամբողջ անսամբլներ,
3 Հմմտ. Wikipedia, R echt (2022)։
4
Հմմտ. Heritage for P eace (2022) , ապա ՝ Cultural Heritage Studies (2022): ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 1972 թ. Համաշխարհային
ժառանգության կոնվ ենցիայի 2-րդ հոդվածը փորձում է սահմանել տերմինը, սակայն սահմանափակվ ում է
որոշակի ֆիզիկական օբյեկտների ցանկով, որոնք ընդգրկվ ած են կոնվենցիայի շրջանակում, տես ՝ Unesco (1972)։
5 Տե՛ս Wikipedia, K ulturgut (2022)։
6 Օր. Գերմանիայի համա տե՛ս Datenbank g eschützter Kulturgüter (2022); ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային
ժառանգության կոնվ ենցիայի համար ՝ ICOM RedLists (2022); ընդհանուր ՝ Wikipedia, K ulturgutschutz (2022):
7 Տե՛ս Wikipedia, Intangible cultural heritage (2022)։

Թրունկ, Արցախի մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը
  | 131
ինչպիսին, օրինակ, միջնադարյան խորվ աթական հնաքաղ աք Դուբրովնիկն է, 8 կամ
հնագիտական վ այրեր որպես համաշխարհային ժառանգություն դասակարգվ ել։ 9
Մ շակութային ժառանգության պաշտպանությունը տարածվ ում է նույնիսկ
առանձնակի կարևորություն ունեցող բնական երևույթների կամ տարածքների
վրա (այսպես կոչվ ած՝ բնական ժառանգություն)։ 10
1.3 Մ շակութային ժառանգության, մասնավորապես մշակութային
արժեքների պաշտպանության կառույցները
Մ շակութային ժառանգության պաշտպանության կանոնակարգերը կարող են
համակարգվ ել տարբեր եղանակներով: Որոշ կանոնակարգեր հատուկ վ երաբերում
են մշակութային արժեքների պաշտպանությանը զինվ ած հակամարտությունների
ընթացքում, մյուսները ՝ մշակութային արժեքների պաշտպանությանն ընդհանրապես,
այսինքն ՝ նաև և հատկապես խաղաղ ժամանակներում։ 11 Մ շակութային արժեքների
պաշտպանությունը (ինչպես նաև մշակութային ժառանգության պաշտպանությունն
ընդհանրապես) ներառում է տարբեր գործիքներ ՝ փաստաթղթերից սկսյալ (օրինակ ՝
ցուցակագրման միջոցով) մինչև որոշակի հրամաններ կամ արգելքներ: Որոշ առանձին
կանոնակարգեր վ երաբերում են մշակութային արժեքների ապօրինի արտահանմանը
այլ երկրներ և նախատեսում են, օրինակ ՝ դրանց հետվերադարձը ծագման երկիր:
Որոշ դեպքերում նաև նախատեսվ ած է քրեական պատասխանատվ ություն։ 12 Այս
կանոնակարգերից շատերը կարող են կիրառություն գտնել Արցախի մշակութային
ժառանգության պահպանության համար:
Ներքևում նախևառաջ ներկայացվ ելու է ակնարկ որոշ կանոնակարգերի
վ երաբերյալ, որոնք պետք է որ հատկապես կարևոր լինեն Արցախի պարագայում:
Այնուհետև ես ստուգել ու եմ այդ կանոնակարգերի կիրառելիությունը ներկայիս
յուրահատուկ իրավիճակի համար: Կարևոր է նշել, որ կանոնակարգերն ինքնին,
այդ թվ ում նաև իրավական տեսանկյունից, մշակութային ժառանգության
պաշտպանության ամբողջական պատկերը մեզ չեն տալիս, այլ, առաջին հերթին
ամեն բան կախվ ած է նրանից, թե ինչպես են դրանք կիրառվում գործնականում:
Այս կիրառությունը կարող է սկսվ ել անշուշտ դատարանններից կամ միջնորդ
դատարաններից, բայց նաև պետական մարմիններից, հասարակական
կազ մակերպություններից, մասնավոր ընկերություններից և նույնիսկ անհատներից,
որոնք հետամուտ են մշակութային արժեքների պաշտպանությանը: Այս առումով
օրենքը միայն լրացուցիչ գործառույթ ունի:
8 Տե՛ս UNESCO , W orld Heritage Con vention. Old City of Dubrovnik (2022)։
9 Հմմտ. UNESCO , W orld Heritage Con vention. Lists (2022)։
10 Համաշխարհային ժառանգության կոնվենցիհայի հոդվ ած 2, տե՛ս UNESCO , W orld Heritage Con vention. Natural
Properties (2022)։
11 Տե՛ս ավ ելին Odendahl, Kulturgüterschutz (2005) , ամբողջական։
12 Համապարփակ ակնարկ է տալիս Anton-ն իր «K ulturgüterschutz und Kunstrestitutionsrecht» ձեռնարկի մի
քանի հատորներում (2010-ից սկսյալ)։

13 2 |  D a s k ul t u r e l l e E r b e v o n A r z ac h | Արցախի մշակութային ժ առանգությո ւնը
2. Ակնարկ մշակութային արժեքների պաշտպանության
իրավ ական հիմքերի վերաբերյալ
Մ շակութային ժառանգության պաշտպանության ֆորմալ իրավ ական
կարգավ որումները կարելի է գտնել մի կողմից միջազ գային իրավ ունքում,
հատկապես միջազ գային պայմանագրերում, 13 մյուս կող մից ՝ առանձին
պետությունների օրենսդրության մեջ, օրինակ ՝ Հայաստանի օրենսդրության մեջ, և,
ինչը կարևոր է նաև Արցախի համար, Ադրբեջանի։ 14
2.1 Միջազ գային իրավունք
ա) 1954 թ. Հաագայի ՝ զինված ընդհարումների դեպքում մշակութային
արժեքների պաշտպանության մասին կոնվ ենցիան
Հաշվի առնել ով 2020 թ. պատերազմը ՝ Արցախի համար մշակութային արժեքների
պաշտպանության կարևորագույն պայմանագիրը 1954 թ. մայիսի 14-ի «Զինվ ած
ընդհարումների դեպքում մշակութային արժեքների պաշտպանության
մասին» Հաագայի կոնվ ենցիան է։ 15 Այն պաշտպանում է շարժական և անշարժ
մշակութային արժեքները, հետևապես ՝ նաև օրինակ արվ եստի գործերը, գրքերը
կամ եկեղ եցիները պատերազմական գործող ությունների ընթացքում վնասումից
կամ ոչնչացումից: Տվյալ համաձայնագիրը մշակութային ժառանգության
պաշտպանական գործող ությունների համար նախատեսում է համապատասխան
արգելքներ և պահանջներ։ Այնուամենայնիվ, այս համաձայնագիրը առհասարակ
միայն միջազ գային հակամարտություններում է կիրառվ ում։ 16 Սակայն, ըստ 1999 թ.
(2-րդ) արձանագրության, դրա կիրառումը տարածվ եց նաև ներպետական զինված
հակամարտությունների վրա։ 17 Ինչպես Հայաստանը, այնպես էլ Ադրբեջանը
վ ավերացրել են 1954 թ. հիմնական համաձայնագիրը, ինչպես նաև 1999 թ.
հավ ելյալ արձանագրությունը։ 18 Հետևաբար, պայմանագիրը կիրառելիություն է
ստանում Ադրբեջանի և Արցախի միջև պատերազ մի դեպքում, նույնիսկ եթե տվյալ
հակամարտությունը որակվ ում է որպես Ադրբեջանի ներքին հակամարտություն,
քանի որ Արցախը միջազ գային հանրության կող մից չի ճանաչվել որպես
13 Այն հարցին, թե որքանով է միջազ գային սովորութային իրավ ունքը ներառում նաև մշակութային արժեքների
պաշտպանության կանոններ, տե՛ս Odendahl, Kulturgüterschutz (2005) , 169-171:
14 Եվրամիության օրենքը միայն անուղղ ակի նշանակություն ունի Արցախի համար, օրինակ ՝ այնքանով,
որքանով ԵՄ օրենսդրությունը պետք է կիրառվի ԵՄ երկրների (կամ այլ պետությունների) դատարաններում։
Սա չի բացառվ ում, քանի որ ԵՄ կանոնակարգը կարող է ներառել նաև Արցախին վերաբերող հարցեր։
Իհարկե, ինչպես Հայաստանը, այնպես էլ Արցախը պարտավ որված չեն ԵՄ օրենսդրությամբ։
15 UNESCO (1954): Ընդհանուր այս համաձայնագրի մասին տե՛ս W ikipedia, Haager Kon vention (2022)։
16 Կոնվենցիայի 18-րդ հոդվ ած: Կոնվենցիայի 19-րդ հոդվ ածը նախատեսում է կիրառումը ոչ միջազ գային
հակամարտությունների դեպքում (միայն, բայց այնուամենայնիվ) պայմանագրի սահմանափակ:
17 F edlex, Z weites Protokoll zum Haag er Abkommen (2022):
18 Հմմտ. UNESCO , The Hague Con vention. States Parties (2022) :

Թրունկ, Արցախի մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը
  | 13 3
անկախ պետություն (ոչ էլ նույնիսկ Հայաստանի կող մից)։ 19 1954 թ. Հաագայի
կոնվ ենցիայի թույլ կողմն այն է, որ չունի իր սեփական կիրարկման մեխանիզ մը:
Թեև այն կառավ արվում է Միավ որվ ած ազ գերի կազմակերպության, ավ ելի ճիշտ ՝
Միավ որված ազ գերի կրթության, գիտության, մշակույթի և հաղ որդակցության
կազ մակերպության (ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի) կողմից, սակայն սկզբունքորեն դա կախվ ած է
պետությունների կամավ որ համագործակցությունից: Որոշ ժամանակ առաջ ԶԼՄ-
ներում հաղ որդվել էր, որ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն Հայաստանի առաջարկով փաստահավ աք
առաքել ություն է պլանավ որում դեպի Արցախ ՝ հետաքննելու 2020 թ. Ադրբեջանի
վ երագրավյալ տարածքներում ադրբեջանական մարմինների կողմից հայկական
հուշարձանների պղ ծման մասին հաղ որդումները. այդ առաքելությունը, սակայն,
կարծես թե մինչ այժմ ձախող վել է Ադրբեջանի դիմադրության պատճառով։ 20
Այդպիսի առաքել ությունն ու դրանից բխող բացահայտումներն, անշուշտ, զ գալի
քաղ աքական ազդեցություն կունենային, սակայն Ադրբեջանին հնարավ որ չէ
ստիպել անհապաղ համաձայնվ ել դրանց իրականացմանը:
Հաագայի մշակութային արժեքների պաշտպանության կոնվ ենցիայի դեմ արված
խախտումները կարող են քննադատվ ել ՄԱԿ-ին պատկանող տարբեր կառույցների
կող մից, օրինակ ՝ ՄԱԿ-ի մշակութային հարցերով հատուկ զ եկուցողի 21 կամ «Զինվ ած
ընդհարման դեպքում մշակութային արժեքների պաշտպանության միջկառավ արական
կոմիտե»-ի կող մից։ 22 Հայցը հնարավոր է նաև վիճարկել Միավ որվ ած ազ գերի
կազ մակերպության Արդարադատության միջազ գային դատարանում (ԱՄԴ)՝
սկզբունքորեն միայն շահագրգիռ պետությունների համաձայնությամբ, սակայն որոշ
դեպքերում նաև առանց որևէ կոնկրետ համաձայնության, եթե, օրինակ, որոշակի
կոնվ եցիաների խախտում է նկատվում: Այսպես օրինակ 2021 թ. դեկտեմբերի 7-ին
ԱՄԴ-ը միջանկյալ հրաման է արձակել ՝ որպես Հայաստանի կող մից Ադրբեջանի դեմ
վ արույթի մաս ՝ հիմնված ռասսայական խտրականության դեմ կոնվ եցիայի 23 վրա,
որը վ երաբերում է մշակութային արժեքների պաշտպանությանը։ 24 Սկզբունքորեն,
Միջազ գային քրեական դատարանի 25 իրավ ասությունը կամ ներպետական քրեական
հետապնդումը 26 նույնպես կարող են նկատի առնվ ել, թեև վերջինս հազ վ ադեպ է
իրագործվ ում:
19 Տե՛ս W ikipedia, Bergkarabachkonflikt (2022): Իհարկե, դա չի բացառում Արցախին մասնակի միջազ գային
իրավ ունակության շնորհումը, տե՛ս Luchterhandt (2021): Սակայն այս հարցը, հավ անաբար, չի վերաբերում
Հաագայի կոնվ ենցիայի կիրառմանը։
20 Հմմտ.
Саркисян / Амбарцу мян
(2022) և HETQ (2022) , տես նաև ՝ Clare O‘Hagan (2020):
21 Տե՛ս OHCHR (2022) :
22 Տե՛ս UNESCO , 1954 Con vention Second Protocoll (2022); Արցախի վերաբերյալ այս հանձնաժող ովի
հայտարարությունը տես ՝ UNESCO (2020):
23 Տե՛ս W ikipedia, Internationales Übereinkommen (2022):
24 Տե՛ս International Court of Justice (2021):
25 Տե՛ս W ikipedia, Internationaler Strafgerichtshof (2022):
26 Սիրիացի ապաստան հայցողի Գերմանիայում քրեական հետապնդման ենթարկվել ու նոր դեպքի համար ՝
Սիրիայում նրա կող մից կիրառած խոշտանգումների պատճառով, տե’ս Haufe Online Redaktion (2022):

13 4 |  D a s k u l t ur e l l e E r b e v on A r z ac h | Արցախի մ շ ակութ ային ժ առանգու թյու նը
բ) 1954 թ. Եվրոպական մշակութային համաձայնագիր
(Եվրոպական խորհուրդ)
Մ շակութային արժեքների պաշտպանության ևս մեկ հիմնարար համա
ձայնագիր,
որն այս անգամ չի սահմանափակվ ում զինված հակամարտություններով, նույնպես
1954 թ. Եվրոպական խորհրդի կող մից ընդունվ ած «Եվրոպական մշակութային
համաձայնագիրն» է: 27 Ի թիվ ս այլ դրույթների, այս համաձայնագիրը մասնակից
պետությունների համար նախատեսում է ընդհանուր պարտավ որություն ՝ «իրենց
վ երահսկողության տակ» պաշտպանել ու եվրոպական մշակութային արժեքները
(հոդվ ած 5): Եվրոպական մշակութային կոնվենցիայի կիրառումը վ երահսկվ ում
է Եվրոպական խորհրդի մարմինների կող մից, մասնավորապես ՝ մշակութային
խնդիրների համար հատուկ ստեղ ծ
վ ած «մշակույթի, ժառանագության և լանդշաֆտի
հարցերով ղ եկավար կոմիտեի» (CDCPP) 28 կող մից: Հետևաբար, վ երահսկման
մեխանիզ մներն այստեղ մի փոքր ավելի ընդգծվ ած են, քան Հաագայի մշակույթի
պաշտպանության կոնվ ենցիայում, բայց չնայած դրան դեռևս շատ մեղմ են:
Մ շակութային համաձայնագրի խախտման պատճառով հնարավ որ չէ անմիջապես
դիմել Մ արդու իրավ ունքների եվրոպական դատարան, 29 բացառությամբ, եթե
միաժամանակ առկա է նաև Մ արդու իրավ ունքների կոնվենցիայի խախտում:
Այնուամենայնիվ, պետք չէ թերագնահատել Եվրոպական խորհրդի, ինչպես
նաև ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Հաագայի կոնվ ենցիայի ոչ պաշտոնական ազդեցությունը:
Մ շակութային արժեքների պաշտպանության արդյունավ ետությունը բարձրացնելու
նպատակով Եվրոպայի խորհուրդը 2017 թ. «մշակութային արժեքների հետ կապվ ած
քրեական հանցագործությունների մասին» 30 կոնվ ենցիա է մշակել, որն, ի թիվս այլ
միջոցների, քրեական հետապնդում է նախատեսում մշակութային արժեքներին վնաս
հասցնել ու, ոչնչացման կամ գողության համար, սակայն այն դեռ ուժի մեջ չի մտել:
գ) Մ արդու իրավունքների եվրոպական կոնվ ենցիա
1950 թ. Մ արդու իրավ ունքների եվրոպական կոնվենցիան (ՄԻԵԿ) , 31 որի մասին
արդեն հակիրճ խոսվ ել է, 32 պաշտպանում է նաև այն հիմնարար իրավունքները,
որոնք կարող են վ երագրվել մշակութային ոլ որտին («հիմնարար մշակութային
իրավ ունքներ»), մասնավ որապես ՝ մտքի, խղ ճի և կրոնական ազատության
հիմնարար իրավ ունքը (հոդված 9) , խտրականության արգել ումը (հոդվ ած 14 և
27 Council of Europe (1954) , ի հավ ելումն տե՛ս W ikipedia, Europäisches Kulturabk ommen (2022): Հայաստանն
ու Ադրբեջանը այս համաձայնագրի մասնակից պետություններ են։ Կան նաև Եվրոպայի խորհրդի այլ
կոնվ ենցիաներ մշակութային խնդիրների վերաբերյալ, տե՛ս Council of E urope, Cultural and Cultural Heritage
Standards (2022):
28 Հմմտ. Council of Europe, CDCPP (2022):
29 Council of Europe, Der E uropäische Gerichtshof für Menschenrechte (2022):
30 Council of E urope (1985) :
31 European Court of Human Rights / Council of Europe (2021) :
32 Տե՛ս W ikipedia, Internationaler Strafgerichtshof (2022):

Թրունկ, Արցախի մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը
  | 13 5
հոդվ ած 1-ի 12-րդ լրացուցիչ արձանագրություն), կրթության իրավ ունքը (հոդվ ած
2-ի 1-ին լրացուցիչ արձանագրություն): Մ շակութային արժեքները կարող է
պաշտպանել նաև սեփականության հիմնարար իրավ ունքը (հոդված 1, 1-ին
լրացուցիչ արձանագրություն): Մ արդու իրավ ունքների եվրոպական կոնվենցիան
1954 թ. մշակութային համաձայնագրի համեմատ ունի այն առավ ելությունը, որ
օժտվ ած է Ստրասբուրգի Մ արդու իրավունքների դատարան հայց ներկայացնել ու
հնարավ որության հատուկ կիրարկման մեխանիզմով: Այնուամենայնիվ, հայցի
հնարավ որություն կա միայն անհատական հիմնարար իրավունքների խախտման
դեպքում: Իրավ աբանական անձինք (ներառյալ եկեղեցիները և այլ կրոնական
համայնքներ) 33 և մարդկանց խմբերը, այդուամենայնիվ, լիազ որված են հայցով (ՄԻԵԿ-
ի հոդվ ած 34): Եթե, օրինակ, Հայ առաքելական եկեղ եցուն պատկանող մի եկեղ եցի
պղ ծվի կամ վնասվի ադրբեջանական կող մից, ապա հայցը քննարկվում է Մ արդու
իրավ ունքների եվրոպական դատարանում։ Այս դեպքում նույնպես անհապաղ
կիրարկման տարբերակներ գոյություն չունեն Ադրբեջանի դեմ, բայց դատարանը
կարող է դատապարտել Ադրբեջանին, օրինակ, վնասների փոխհատուցում
կատարել: Բացի դրանից, դատավ ճռի հանրային ազդեցությունը անհետևանք չէ:
դ) ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի այլ համաձայնագրեր
Արցախի համար պոտենցիալ կարևոր են նաև ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 2003 թ. ոչ նյութական
ժառանգության պահպանմանն ուղ ղվ ած 34 և մշակութային արտահայտչամիջոցների
պաշտպանությանն ու օժանդակմանն ուղ ղվ ած 2005 թ. 35 համաձայնագրերը: Երկու
դեպքում էլ ինչպես Հայաստանը, այնպես էլ Ադրբեջանը պայմանագրային կող մեր
են, բայց երկու համաձայնագրերն էլ չեն պարունակում կիրարկման հատուկ
մեխանիզ մներ:
ե) Վերականգնման կանոնակարգեր
Մ շակութային արժեքների պաշտպանության հատուկ թեման են վ երականգնման
կանոնները, այսինքն ՝ մշակութային արժեքներն իրենց ծագման երկիր
վ երադարձման կանոնակարգը, օրինակ, երբ մշակութային արժեքները զինված
հակամարտությունների ընթացքում կամ այլ համատեքստում ապօրինի դուրս են
բերվ ել տվյալ երկրից: ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն դրա համար 1970 թ. հատուկ կոնվենցիա է մշակել ՝
ուժի մեջ մտած «Մ շակութային արժեքների ապօրինի ներմուծման, արտահանման
և սեփականության իրավ ունքի փոխանցման արգելման և կանխարգել ման
միջոցառումների մասին համաձայնագիրը»: 36 Հայաստանն ու Ադրբեջանը նույնպես
33 Սա ներառում է նաև կրոնական կազմակերպությունները, օր.՝ ՄԻԵԴ-ի 2020 թ. փետրվ արի 20-ի վճիռը ՝ CASE OF
RELIGIOUS COMMUNITY OF JEHO V AH’ S WITNESSES v . ASERB AIDSCHAN , տե՛ս European Court of Human Rights
(2020):
34 UNESCO (2003):
35 UNESCO (2005):
36 UNESCO (1970):

13 6 |  D a s k ul t u r e l l e E r b e v o n A r z ac h | Արցախի մշակութային ժ առանգությո ւնը
ներգրավ ված են սույն համաձայնագրում որպես կապալ առուներ, ինչպես նաև
Գերմանիան և շատ այլ պետություններ։ 37
2.2 Ներազ գային օրենք
Բացի միջազ գային համաձայնագրերից, մշակութային ժառանգության
պաշտպանությունն, իհարկե, կարգավ որվում է նաև առանձին պետությունների
օրենսդրությամբ: Ինչպես Հայաստանը, այնպես էլ Ադրբեջանը ունեն մշակույթի
մասին հիմնարար օրենքներ, 38 որոնք նախատեսում են մշակութային ժառանգության
պաշտպանությունը: Որոշ հատուկ ոլ որտների, օրինակ ՝ մշակութային օբյեկտների
ներմուծման ու արտահանման համար մշակվ ել են հավելյալ կանոնակարգեր։ 39 Դրան
գումարած կիրառվ ում են քաղաքացիական իրավ ունքի, վ արչական իրավ ունքի և
քրեական իրավ ունքի ընդհանուր դրույթները, օրինակ, երբ մշակութային արժեքները
ոչնչացվ ում, գողացվ ում, կամ ապօրինի ճանապարհով արտահանվ ում են:
Մ շակույթի մասին հայաստանյան օրենքը նաև պաշտպանում է մասնավ որապես
«հայկական մշակույթը»։ Այդպիսով, պետք է որ Արցախում նույնպես հայկական
մշակութային արժեքները ընդգրկվ են օրենքի պաշտպանության տակ: Սակայն
մշակութային արժեքների ներմուծման և արտահանման մասին հատուկ օրենքը,
ըստ իր ձևակերպման, տարածվ ում է միայն Հայաստանի Հանրապետության
տարածքի վրա, այսինքն ՝ չի ընդգրկում Արցախը:
Ադրբեջանի մշակույթի մասին օրենքը հատուկ կանոնակարգեր չունի Լեռնային
Ղարաբաղի վ երաբերյալ: Քանի որ ադրբեջանական տեսանկյունից Արցախն
Ադրբեջանի մաս է կազ մում, օրենքի տրամաբանությանը համապատասխան
Ադրբեջանը պարտավ որ է կատարել Արցախի մշակութային արժեքների վ երաբերյալ
իր իսկ օրենքի դրույթները: Արդյոք դա գործնականում իրագործելի է, այլ հարց է: Եվ
հակառակը, կարելի է ենթադրել, որ ադրբեջանական տեսանկյունից արգել ված է
նաև հայկական մշակութային արժեքների Արցախից Հայաստան արտահանումը:
Սա, անկասկած, հակամարտության ներուժ է պարունակում, հատկապես, եթե
37 Ներկայումս 143 մասնակից պետություններ, տե՛ս UNESCO , About 1970 Con vention (2022):
38
Հայաստան. «Մ շակույթի օրենսդրության հիմունքների մասին» Հայաստանի Հանրապետության 2002 թ.
դեկտեմբերի 18-ի օրենքը. ЗАК ОНО ДА ТЕЛЬСТВО СТР АН СНГ , ЗАК ОН РЕСПУБ ЛИКИ АРМЕНИЯ. Об основах
ку ль турног о зак онода тельства (2022) և ՀՀ Մ շակույթի նախարարություն (2015): Տե՛ս նաև օր.՝ Ադրբեջան. «Մ շակույթի
մասին» Ադրբեջանի Հանրապետության 2012 թ. դեկտեմբերի 21-ի օրենքը. ЗАК ОНО ДА ТЕЛЬСТВО СТР АН СНГ ,
ЗАК ОН АЗЕРБАЙДЖАНСК ОЙ РЕСПУБ ЛИКИ. О ку ль туре (2022) , ավելին ՝ ЮРИСТ (2022) և К ОНТИНЕНТ (2022) ։
39
Հայաստանի 2004 թ. դեկտեմբերի 29-ի հատուկ օրենքը «Մ շակութային ապրանքների ներմուծման և
արտահանման մասին». Unesco (2004) , ավելին ՝ ЗАКОНО ДА ТЕЛЬ СТВО СТР АН СНГ , ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ
АРМЕНИЯ. О вывозе и ввозе ку ль турных ценностей (2022)։ Սույն օրենքը տարածվում է միայն Հայաստանի
Հանրապետության տարածքից արտահանման վրա (հոդվ ած 5): Արցախն այստեղ հասցեագրված չէ։
Ադրբեջանը մշակութային արժեքների արտահանումը կարգավ որում է «Մ շակույթի մասին» օրենքի 424-
րդ հոդվ ածով, դրույթը լրացվում է ենթաօրենսդրական դրույթներով, տես ՝ ЗАКОНО ДА ТЕЛЬ СТВО СТР АН
СНГ , Правила перемещения ку ль турных ценно стей через т амож енную границу Азербайджанск ой Ре спуб лики (2009)
և Иззет (2014): Քանի որ, ըստ Ադրբեջանի և միջազ գային հանրության, Արցախը պատկանում է Ադրբեջանի
տարածքին, ապա սկզբունքորեն արգել ված է նաև մշակութային արժեքների արտահանումը, օրինակ,
Հայաստան։ Ըստ մամուլի հրապարակումների ՝ Ադրբեջանը խստորեն պնդում է այս դիրքորոշումը։

Թրունկ, Արցախի մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը
  | 137
հայկական դիտանկյունից վ տանգ է տեսնվում, որ Ադրբեջանն Արցախում հայկական
մշակութային արժեքներին պատշաճ կերպով չի վ երաբերվում:
Համացանցում առկա Արցախի օրենքների ցանկում ես չկարող ացա մշակութային
արժեքների պաշտպանության վ երաբերյալ որևէ կարգավորում գտնել: 40 Քանի
որ Արցախը միջազ գային հանրության կող մից ճանաչված չէ որպես անկախ
պետություն, նման կարգավ որումը ամեն դեպքում սկզբունքորեն նշանակություն
կունենա միայն Արցախի ներսում։ Չնայած, պետք է նշել, որ այսպես կոչվ ած
չճանաչվ ած պետությունների իրավական կարգավիճակը ինչպես միջազգային
իրավ ունքում, այնպես նաև այլ պետությունների միջազ գային մասնավոր և
դատավ արական իրավունքում բարձրացնում է բազ մաթիվ չլ ուծվ ած հարցեր։ 41
3. Նշանակությունն Արցախի համար
Ի՞նչ նշանակություն ունի ներկայիս իրավ ական դիրքորոշումն Արցախի համար:
Դրական ել ակետն այն է, որ ինչպես միջազ գային իրավունքի, այնպես էլ
(սկզբունքորեն) Հայաստանի և Ադրբեջանի ներազ գային օրենսդրության համաձայն,
Արցախի մշակութային արժեքները իրավ ական առումով պաշտպանված են:
Այդուամենայնիվ, այս պաշտպանությունը կիրառել ու հնարավորությունը շատ թույլ
է ձևավ որված: Ըստ էության, ներկայումս առկա են միայն պաշտպանիչ գործիքներ ՝
հենվ ելով Ադրբեջանի կող մից կամավ որ հանձնառության վրա: Պարտադիր չէ, որ
դրանք անարդյունք լինեն: Օրինակ կարող է ծառայել Արդարատության միջազ գային
դատարանի 2021 թ. դեկտեմբերի 7-ի վ երոհիշյալ միջանկյալ որոշումը, որում
Ադրբեջանին կոչ է արվ ում թույլ չտալ հայկական մշակութային արժեքների վնասում
կամ ոչնչացում Ադրբեջանի կող մից վերագրավյալ արցախյան տարածքներում։ 42
Ադրբեջանը հերքում է, որ նմանատիպ վնասներ կամ ոչնչացումներ են եղ ել, այլ
պարզ ապես վերացվ ել են «հայկական կեղ ծիքները»: Քանի որ Արդարադատության
միջազ գային դատարանը չունի կատարող ական լիազորություններ, արդյունքում
միակ բանը, որ մնում է, նորից ընդունելի լ ուծում գտնելու ջանքերն են:
Ուստի Հայաստանի դիրքերն ավ ելի ուժեղ են դառնում, երբ Արցախում
առանձնակի պաշտպանվ ող արժեքները թիրախավորվ ում են Ադրբեջանի
քաղ աքականության կողմից: Ի վ երջո, այս դեպքում առկա է Մ արդու իրավունքների
եվրոպական դատարան տանող ուղին:
Բարդ հարցեր կարող են առաջանալ երբ մշակութային արժեքները Արցախից
40 Այս մասին մանրամասն կարելի տեղեկանալ սույն ժող ովածուի Լեռնիկ Հով հաննիսյանի և Արմեն Սարգսյանի
հոդվ ածից։
41 Տես ավելին ՝ T runk/T runk -F edorova/Rogozina (Eds . ), N on-Recognized States in the Post-Soviet R eg ion
(հրապարակվ ելու է 2024-ին):
42 Տե՛սInternational Court of Justice (2021):

1 4 4 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Ա ր ց ախ ի մ շ ա կո ւ թ ա յ ի ն ժ ա ռ ա նգ ո ւ թ յ ո ւ ն ը
cr eated not earlier than the sixth century. Befor e their vitas ar e pre sented, the relic (head) of
John the Baptist k ept in Gandzasar in Artsakh should be r eferred to .
1. T he Relic of John the Baptist in G andz as ar
St. Ho vhannes Mona stery in Gandza sar , which is the heart and spiritual center of Artsakh, is
located in the r egion of Khachen, on a mountain situated in front of V ank village . Before the
con struction of St. Hovhanne s church, ther e wa s the cemetery of Jalaly an dynasty . In 12 16,
Prince Ha san Jalal Dola and his mother Khorishah began to build St. Hovhanne s church on
the ba sis of an ancient church, the con struction of which wa s finished in 1238 and the church
w as con secrated in 1240 on the da y of V arda var (F east of the T ran sfiguration).
2
The founda-
tion of this Mona stery is connected with the head of John the Baptist.
A ccor ding to the Holy Chur ch tradition, the head of John the Baptist w as k ept in Constan-
tinople for a long time , and during the r eign of Emperor Con stantine Monamach (1 042–1 0 55)
it w as divided into se ver al parts (two or se ven). Hence , accor ding to various tr aditions , the
2 Corpus Inscriptionum Armenicarum. Liber V , Artsakh, compiled by S. Barkhudaryan. Y erevan, 1982 (arm. ) , 36.
Fig. 1 : G andza s ar monaster y . P hoto by Tigran Apik yan (2009). All r ight s re ser ved.

T um an y a n : Ev a ng e l i z at i o n o f t he A p o s t l e s Ye g i s h a a n d D a d  | 14 5
r elics of the head of John the Baptist ar e kept in the chur ch of St. John the Baptist in Jeru-
salem, in the chur ch of the city of Amiens in F rance , in the R e sidenz Museum in Munich, in
mona steries of Mount A thos , in the Umayy ad Mosque in Dama scus and elsewher e . 3
A s far as the tr adition of the Armenian Church is concerned, an appendix is attached to
the histor y book of Mov ses K aghankatv atsi: »About the honorable head of John the Baptist,
ho w it wa s brought to Artsakh pr ovince and then w as put in St. Gandza sar«. A ccording to
this stor y , John the Baptist’s follo wer s took his beheaded body and buried it. How ev er , Herod
had the head of the Baptist, and when he began to mock it, a lar ge stone fell and destr oy ed
the house the y wer e in. After a while , two monk s, who spent the night in a ruined house
while tr av elling, dreamed about John the Baptist, who sho wed them the place of his head.
The monk s wok e up, took the holy relic and continued their journe y . On the wa y , a poor man
joined them, and when the monk s stopped somewher e to spend the night, that man took
the holy r elic and left. When he took it home , he sacredly k ept it and many people came to
the r elic to be healed of various disea ses . Then a potter got the head of John the Baptist and
after war ds the brother of the prince of Artsakh, Ha san Jalal Dola, took it. In 12 1 1, Jalal Dola
a sked his br other to give him the holy r elic. Ho we ver , his brother r efused to give it to him, so
he took it b y force and br ought it to his estate in Artsakh. Then he buried the r elic there and
built an amazing chur ch in Gandzasar called St. Ho vhannes (John the Baptist). 4
Ther e is another ver sion of this story in the Armenian manuscript heritage . A manu-
script called Vitas of Saints , copied in Crimea in 1695 and no w kept in the Monaster y of
St. Hak opy ants in Jerusalem, reads:
»Then the prince r eceived the holy head and took it to Con stantinople . The Fr ench peo-
ple wanted to pick it up and tak e it to Fr ance . So, the prince took it and fled to Geor gia.
R ecently , in 7 00 [= 125 1], Jalaldovlan took it from his br other and brought it to the
Gandzak region of Khachen, called Gandza sar . Then built a famous Monaster y and
called it Gandzasar«. 5
This information w as popularized b y T amara Mina s yan, a senior r esear cher at the Matenada-
r an after Mashtots , in her valuable w ork Scriptoria of Artsakh .
6
3 Head of J ohn the Baptist. Orthodox Encyclopedia, V ol. XXIV , 528–577 .
4 Movses Kaghankatvatsi, History of the Country of A ghuank, Y erevan, arm. orig inal compiled by V . Arakelyan. 1983
(arm. ) , 348-350. There is an opinion that the first and second parts of the book History of the Country of Aghuank , which
contain the events up to the middle of the 7th century , were written by the 7th century historian Movses Kagankat-
vatsi. Later it was continued by the 10th century historian Movses Dashkhurantsi, to whom the third book belongs
in its entirety; see Hovhannisyan P ., Movses Kagankatvatsi and his History of the Country of Aghuank , 27–28 . According
to Aleksan Hakobyan, History of the Country of Aghuank has one author: Movses Daskhurantsi in X century , who also
included in his book material written in VI and VII centuries; A. Hakobyan Albania- Aluank in the Greek -Latin and
Old- Armenian Sources , 159–190.
5 Grand Catalogue of St. James manuscripts , ms . 811. V ol. III, 281–282.
6 Minasyan T ., Scriptoria of Artsakh, 10.

14 6 |  D a s k ul tu r e l l e E r b e vo n A r z ac h | Արցախի մշակութային ժ առանգությո ւ նը
2. Apostle D ad  7
The name of the w orld-famous Dad Monaster y in Artsakh is connected with an Apostle
named Dad. The Monaster y is located in the ea stern part of V erin Khachen or T sar region of
Artsakh, in the north of the left bank of the T artar River . T oday , the Monaster y consists of the
follo wing structure s: Dad’s chur ch, a church with a small dome , K atoghike chur ch, a building
called temple , a chapel, a bell to wer , a small ve stibule , a colonnade , a r efectory , a lor d palace ,
a gue st house , a wine pre ss , a cellar , etc.
8
Dad w as one of the 72 Disciple s of Christ who came to Armenia with Apostle Thaddeus
to pr each Christianity . Speaking about the Apostle s who came to Armenia, V anakan V ardapet
also mentioned the name of St. Dad and clearly stated that Thaddeus w as one of the 12 Apo s-
tle s of Christ, and Dad wa s one of the 72 Disciples:
»Our Apostle Thaddeus , as it is said in the Life-Giving Holy Go spel, wa s one of the twelv e
Apostle s: Ghebeos , whose name w as Thaddeus«,
9

»One of the sev enty-two Disciple s wa s Dad, who went to the northern parts of Gr eater Arm-
enia by the order of Thaddeus . And when he hear d about Abgar’s death, he w ent back to
Small S yunik, 10 where he secr etly lived an a scetic life and died. And a Monaster y wa s built
there , which wa s named after him« 11 (according to a local tr adition, St. Dad wa s martyred).
V anakan’s information, a s an official note , is included in the collection called Book of P aper s .
The same information is written in the Armenian tr anslation of Michael the S yrian’s w ork
called About the Priesthood .
12
In Armenian medie val liter ature w e find various r eference s about Dad M ona stery . The histo -
rian Mo vse s Kaghank atvatsi wr ote: » It is called Dado M ona stery « , 13 and archimandrite Mkhitar
Go sh wr o te in his Chronicle that in 1 145 the P ersian gener al Chol destr oy ed a number of settle -
ments , including Dad M onaster y . » He could not conquer the fortr e sse s, but completely de stro yed
all the pr ovince s, also burned the apo stolic holy M onaster y , which is called Dadu M ona stery « . 14
7 The name of the apostle in Armenian is pronounced as ›Dad‹, but it is customary to write Dad, not Dud.
8 About the architecture and structure of the monastery see Karapetian S., Monuments of Armenian Culture in the
Occupied T erritories of Soviet Azerbaijan, 81–107 .
9 Book of Letters , 533.
10 Artsakh is often called Little Syunik in Armenian medieval literature.
11 Book of Letters, 536 .
12 Michael the Syrian, Chronicle, On the Priesthood, 33.
13 Movses Kagankatvatsi, History of the Country of A ghuank, 1969, 266 .
14 Mkhitar Gosh, Chronology , 608 .

T u m a n y a n : E v a n g e l i z a t i o n o f t h e A p o s t l e s Y e g i s h a a n d D a d  | 1 4 7
St. Dad and his tomb ar e mentioned both in the colophons of manuscripts and in epigr aphs
of the Mona stery . Mor eov er , Dad is sometimes mentioned a s T ade . F or e xample , Ho vhannes
Ts
ar etsi receiv ed a manuscript in 1594 (Jerusalem, ms . 22 08) and wrote the following note:
» The la st recipient of the holy m anuscript – ar chimandrite Hovhanne s from T sar , from the
Mona stery of St. A po stle Dad «. 15 In 17 08, archimandrite Thoma s wrote the follo wing memoir
in a manuscript that belonged to him: »It was written in the divine Mona stery of St. T ade«
(MM, m s. 130 1) . 16 The name Dad is written in the 1224 epigr aph of the we stern wall of the
K atoghike chur ch. »F or God’ s sake , I – Gregor , Hasan’s son, donated four house s to Dad ’s
gr av e with great hope «. Dad’s name is also written in the epigraph in 124 1. » By God ’s wi ll,
I – Prince Sev ada, Smbat’s son , and my wife T acher donated to Dad Monaster y «. 17 The people
pr esumably belie ved that the tomb of St. Dad w as located in the north-ea stern structure of
the Mona stery , and called this structur e Dad’s Church. Ther e is a ston y monument in the
ea stern part of the building, which wa s supposed to be Dad’s gr av e stone.
In 1997, the R e search on Armenian Ar chitecture foundation began r estoring the Dad
M ona stery , which w as finished in 2 0 1 1. During this period, an attempt wa s made to find the
15 Minasyan T ., Scriptoria of Artsakh, 34–35.
16
Main Catalogue of Armenian Manuscripts of Mashtots Matenadaran. V ol. III, 854. Minasyan T ., Scriptoria of Artsakh, 35.
17 Corpus inscriptionum Armenicarum. Liber V , Artsakh, 201–202.
Fig. 2 : Dad Mona ster y . P hoto b y T igr an Apik y an (2020). All r ight s reser ved.

14 8 |  D a s k u l t ur el l e E r b e v on A r z ac h | Արցախի մշակութային ժ առանգությո ւնը
r elics of Apo stle Dad. These w orks ar e pre sented in the book of architect Sam vel A yv azyan
called The R estor ation of the Monastery of Dad (1997 to 2 0 11 ) . 18 A ccording to A yv azyan,
the building called Dad’ s church w as built in the 13th centur y on the basis of an ancient
building and it did not ser ve a s a church. 19 The e xca vation s on July 1-6, 200 7, sugge st that
the monument wa s erected in the mid of the 13th centur y before Dad’ s church w as built.
During the e xca vation s a tomb wa s found on the east side of the monument (ar chaeologist
H. P etr os yan). The study sho wed that it w as done after the con struction of the Dad’s chur ch,
in the second half of the 13th centur y , which had no connection with St. Dad. 20
During the same con struction work s, in 2 00 7, another tomb wa s found near the monu-
ment, piece s of a wooden chair w ere e xca vated, and human bone s wer e found inside the
tomb . In 2 008, the ex cav ations continued in side the building of Dad’s chur ch, and human
bone s, an on yx head of a scepter , and the remaining piece s of a wooden chair with orna-
ments w ere r emov ed from this tomb . The per son there w as ob viously a prominent chur ch
figur e . As a r esult of the labor atory e xamination, the time w as clarified: AD 1260 +/- 55
y ears . It w as a ssumed that it could be the r emains of A tanas abbot of the Dad Mona stery
(126 1–129 1). At the same time , ther e wa s an as sumption that the burial wa s done earlier
than Dad’ s church and the structur e preceding it w ere built. 21
During the e xca vation s of Dad’s chur ch two tomb s wer e discov ered, but the y date back
to later centurie s . At the same time , w e do not deny the historical figur e of Apostle Dad and
the tr adition that the Dad Monaster y wa s founded on his relic s .
3. Apostle Y eghisha (or Elisha) 22
T he historian s Mov ses K aghankatv atsi, Kirak os Gandzak etsi, Bishop Ukhtanes wr ote about St.
Y eghisha in their history book s, the gr eat archimandrite s Mkhitar Gosh and V anakan V ardapet
also referr ed to him in their writings .
The life and martyr dom of St. Y eghisha is connected with the Armenian pro vinces of Art-
sakh and Utik. A ccor ding to the Armenian historians Mo vse s Kaghank atvatsi (7th centur y), 23
18 A yvazyan S., The R estoration of the Monastery of Dad (1997 to 2011).
19 A yvazyan S., The R estoration, 52–56.
20 A yvazyan S., The R estoration, 63–64.
21 A yvazyan S., The R estoration, 68–72.
22 The name of the apostle is found in the following v ersions in various publications and studies: Elisha, Eghisha, Eliseus,
Y elisha.
23 Movses Kagankatvatsi, History of the Country of A ghuank, 1969, 7–8 . Movses Daskhurantsi, History of the A ghuans .
Book one, Capter 6 .

T u m a n y a n : E v a n g e l i z a t i o n o f t h e A p o s t l e s Y e g i s h a a n d D a d  | 1 4 9
Bishop Ukhtane s (1 0th century) 24 and Kir ako s Gandzaketsi (13th centur y), 25 St. Y eghisha
was a
Disciple of St. Thaddeus and w as in Armenia with him. In addition to this informa-
tion, V anakan V ardapet clearly stated in his writing that Apo stle Thaddeus wa s one of the
12 Apo stles of Christ, and that Y eghis
ha w as one of the 72 Disciple s of Christ, and that Khad,
another Disciple of the 72, came with Y eghisha: »Y eghisha and Khad wer e tw o out of sev en-
ty-tw o and went to A ghuank 26 by the or der of Thaddeus and wer e martyred ther e«
. 27
Mo vse s Kagank atvatsi, a s well a s Bishop Ukhtanes, told about the martyr dom of St.
Y eghisha
a s follow s: St. Apostle Thaddeus came to Armenia to ev angelize , and in the district
of Artaz he w as martyr ed by Sanatruk , the king of the Armenian s. St. Y eghisha returned to
Jerusalem and told about the martyr dom of Thaddeus . In Jerusalem, Y eghisha wa s ordaine
d
by the hands of St. Jame s, the Lord’ s brother . 28 Mov ses K agankatv atsi wrote:
24 Bishop Ukhtanes, History of Armenia, 2006 , 197–199. Bishop Ukhtanes of Sebastia, History , 1985, 123–124.
25
Kirakos Gandzak etsi, Histor y of Armenia, 1982, 141–142. Kirakos Ganjaketsi, History of the Armenians , trans. by R. Bed-
rosian. Capter 10 .
26 The name of the country is found in the following versions in various publications and studies: Aluank, A ghuank,
Caucasian Albania.
27 Book of Letters, 536 .
28
Movses Daskhurantsi, History of the A ghuans. Book one, Capter 6 . Movses Kagankatvatsi, History of the Country of A ghuank,
1969, 6 –7 . Bishop Ukhtanes , History of Armenia, 197–199 . Bishop Ukhtanes of Sebastia, Histor y , 123 – 124.
Fig. 3 : Y eghisha Mona ster y . Photo by Arev ik T satr yan (2020). All r ight s re ser ved.

150 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Արցախի մ շ ակութ ային ժ առանգու թյու նը
»The holy apostle Thaddaeus was given to us Easterners. [Thaddaeus] came to the
Armenians, to the district of Artaz, where he died a martyr’ s death at the hands of Sana-
truk, the king of the Armenians . His student, the ble ssed Elisha (Eghisha), r eturned to Je-
rusalem and related the en viable martyrdom of h is fellow apo stle . Through the influence of
the Holy Spirit, Elisha wa s ordained at the hands of the ble ssed Jame s, the Lor d‘s br other ,
who wa s the first patriar ch of Jerusalem. He took the east[ern r egions] a s his dioce se«. 29
Mo vse s Kagank atvatsi d id no t mention to what he w as or dained, but in the history book of
Kir ako s Gandzaketsi and in Ha ysma vurk (Synax arium) we r ead: »Bishop«.
30

A ccor ding to the abov e-mentioned historical books , St. Y eghisha tra veled fr om Jerusalem
to Maskut ( Mas sagetae) via P ersia. He began his pr eaching in Chor (Caspian Gate s, Arme-
nian s say A ghuan’s Gate s, Hun’ s Gates , now: Derbent) and he intr oduced Christianity in
v arious places and to man y people . Then, he , alongside with his three follo wer s, came to
the city of Sahar in Utik pr ovince . Ne verthele ss , the unbeliev ers pur sued them, and one of
his follo wer s wa s martyred. The other tw o left St. Y eghisha and follow ed the unbeliev ers .
Then, St. Y eghisha came to Gis (Utik), 31 established a chur ch (Christian community) ther e
and offer ed a bloodles s sacrifice (celebrate a Litur gy). As K aghankatv atsi wr ote: » This place
w as the fir st of the eastern chur ches and capitals, and the [initial] place of enlightenment «. 32
Thence St. Y eghisha w ent to the plain of Zerguni, wher e the pagan s had their place of sacri-
fice , and w as martyred ther e . It is unknown b y whom Y eghisha wa s martyred, but his body
w as placed in a pit in a place called Homenk 33 and w as left ther e for a long time . 34
Ther e has been a debate about the location of the field called Zer guni. E. K ozubsk y lo-
cated Zer guni in Nukha pro vince in historical Aghuank. 35 Indeed, Udian village s Nizh and
V arda shen in the Gabala region of Nukha pr o vince hav e a famous sanctuary chur ch called
Nizh’ s St. Y eghisha Armenian chur ch, built at the site of the Apostle’ s martyrdom. The pr es-
ent-da y church w as built on the ba sis of an ancient church in 1823, the latter w as de stro yed
in the 18th centur y . The four Armenian epigraph s of the church w ere decoded and published
b y Samv el Kar apetyan. T wo of them ar e about the construction, wher e in particular it is said
that St. Y eghisha Church w a s built by the A stvatsatur prie st Y engibary an and his brother
29 Movses Daskhurantsi, History of the A ghuans . Book one, Chapter 6 .
30 Haysma vurk, 82 (arm. ). Kirak os Ganjaketsi, History of the Armenians . Chapter 10.
31 Gis is located in Utik province of Greater Armenia, between the Kura and T artar rivers . See Dictionary of T opon yms of
Armenia and A djacent Regions, V ol. I, 899. According to Bishop Ukhtanes Gis located near Amaras (in Artsakh) and
Parta v (in Utik) : » Gis , located on the skirts of Amaras , in the district called Gorozu, near the plain of the city of P artaw ,
called Pa ytakaran«, Bishop Ukhtanes of Sebastia, History , 124.
32 Movses Daskhurantsi, History , Book one , Capter 6. Movses Kagankatvatsi, History of the Country of A ghuank, 1969, 7 .
33 Homenk in Artsakh province of Greater Armenia. Movses Kagankatvatsi, History of the Country of A ghuank, 1969, 278,
footnote 72 , by V . Arakelyan.
34 Movses Daskhurantsi, History , Book one , Capter 6. Movses Kagankatvatsi, History of the Country of A ghuank, 1969, 7 .
35 Kozubsky E., History of Derbent city , 34–35.

T u m a n y a n: E v an g e l i z at i o n of t h e A p o s tl e s Ye gi s h a a nd D ad  | 15 1
Ho vhan in 1823. 36 There ar e also other ver sions . V . Arak elyan thought, it is in the ea stern
part of Martuni r egion of Artsakh. 37 W e agr ee with Arak elyan’ s as sumption, because Sahar ,
Gis , which St. Y eghisha visited, a s well a s Urek an, where his r elics w ere mo ved, ar e located
on the right bank of the K ur a, in Artsakh and Utik pro vinces .
A ccor ding to Mov ses K aghankatv atsi, later the place of St. Y eghisha’s r elics appear ed to the
belie ver s in a vision: » T ruth should not be concealed, nor should the light be cov ered up «.
After a long period of time , certain pious men had a vision and came together in Homenk.
The y pra yed all night long and found the relic s of St. Y eghisha. Priest Stepano s from the village
of Ur ekan took the Apo stle’s skull fr om the bones and carried it to the village of Ur ekan (or
Hor ek, near T alish). The other r elics of St. Y eghisha w ere buried ther e , too . Then, relic s wer e
tr ansferr ed from Ur ekan to » holy M onaster y at Nersmihr , which is today called Jr vshtik «. 38
Kir ako s Gandzaketsi link ed the discov ery of St. Y eghisha’s r elics with the name of king
V achagan:
»They say that the initial cause of the illumination of the eastern areas was the blessed
Eghishe (pupil of the great Thaddeus the Apo stle) who, after the death of the holy Apostle
went to Jerusalem to Jame s, the br other of the Lord, r eceived or dination as bishop fr om
him, and then went to the land of Ir an ev entually reaching the land of the A ghbanians/
Aghuan s . He came to a place called Gis and built a chur ch there , and he him self wa s
martyred ther e , although it is not known b y whom. His body wa s thro wn into a w ell with
other corpse s and it remained ther e until the time of pious King V ach’agan the last«.
39
Thus , the relic s of St. Y eghisha wer e buried in a place called Jr vshtik after the name of the
w aterfall flowing ther e , and where ther e wa s a Monaster y known a s Nersmihr or Mihrner-
seh.
40
The historian Stepano s Orbelyan (14th centur y) also called this Mona stery Jr vshtik or
Mihrner seh M onaster y (the same name Nersmihr).
41
In the 5th centur y , the pious Armenian
V achagan built a monument on the place of Y eghisha’s martyr dom and also built a chapel on
the r elics .
42
The king him self wa s buried near the chapel. Later , gr adually the monaster y wa s
formed ther e . The early mediev al structure s of the monaster y wer e not pre serv ed; today only
the main chur ch and sev en chapels built in the 12-13th centuries ar e standing there .
36 Karapetian S., Armenian Lapidary Inscriptions of Boon- A ghvank, 41–42.
37 Movses Kagankatvatsi, History of the Country of A ghuank, 1969, 27 7 , footnote 71, by V . Arakel yan.
38
Movses Daskhurantsi, History , Book one, Capter 7 . Movses Kagankatvatsi, History of the Country of A ghuank, 1969, 7 – 8.
39 Kirakos Ganjaketsi, History of the Armenians. Capter 10 . Kirakos Gandzaketsi, History of Armenia, 1982, 141–142.
40 Vo skean H., The Monasteries o f Artsakh, 119–120 .
41 Orbelyan Stepanos , History of Syunik, 166 .
42 Movses Kagankatvatsi, History of the Country of A ghuank, 1969, 8 . Hasratyan M. , Artsakh School of Armenian Archi-
tecture, 78–80 .

152 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Արց ախի մ շ ակութ ային ժ առանգութ յու նը
St. Y eghisha is consider ed to be the founder of the Aghuanian Holy Chur ch. Mkhitar Gosh
wr ote in his Chronology : » The line of patriarch s from A ghuank after St. Y eghisha, who had
come fr om Jerusalem«. 43
Ther e is a ver sion in scientific re search, accor ding to which the figure of St. Y eghisha wa s
made up later 44 and its goal wa s to r emov e the Church of Aghuank fr om the influence of the
Armenian Chur ch. V ahe T oro sy an wrote:
»Based on this information r eferring to Y elisha, some scholars belie ve that Christianity
entered Aluank‘ thr ough Y elisha’s pr eaching as early a s in the first centur y or on the
border of the fir st and second centuries . Although the source s pro vide information about
the legend of Y elisha, scholars gener ally agree he is the founder of the Chur ch of Aluank‘ .
A ccording to other scholar s, the information found in the Histor y of the Land of Aluank‘
about the preaching, martyr dom of Y elisha and founding of the Church of Aluank‘ is
a sev enth-century legend, cr eated under the influence of certain religious and political
ev ents, and appar ently in pursuit of the goal of r emoving the Chur ch of Aluank‘ from the
influence of the Armenian Church«.
45

My belief is that St. Y eghisha really w as a historical figur e , a s it is described in the Histo-
r y Book of Mov ses K aghankatv atsi. Another problem is that in the 1 0th century , Mo vse s
Da skhurantsi, who pr esented St. Y eghisha merely a s the founder of the A ghuanian Church,
did no t mention the name of the Apostle Thaddeus , and generally had an anti- Armenian
attitude .
46
My a ssumption is that it w asn’t b y chance that St. Y eghisha began his mission a ry
path pr ecisely from Chor or the Ca spian Gates . That w as the place connecting the northern
part of the Caucasus with the southern part and had thus a str ategic importance . Then, St.
Y eghisha mov ed to the right bank of the K ur a River (Sahar in Utik, fr om there to Gis and to
Zer guni). After St. Y eghisha, in the 4th century the Armenian Catholico s Gregor Lusa v orich’s
gr andson Gregoris P artev visited Chor .
43 Mkhitar Gosh, Chronology , 605.
44
Hakobyan A., Albania- Aluank in the Greec-Latin and Old- Armenian Sources, 165. Kharatyan H., T ouching upon is-
sues of Y eghishe the Apostle , Grigoris and the Christianization of the Caucasian A gh vank , էջ 19-7 4. Petrosyan H.,
Sepulcher-Reliquaries with Eastern Entrance in Arts‘ akh and the Issues of the Political, Ideological and Ritual Separa-
tion of the Albanian Church in the 5th–6th centuries , 231–232.
45 T orosyan V ., A Brief R eview of the History of Arts‘ akh and Utik ‘, see Hakobyan H., Minasyan T ., T orosyan V ., Manuscript
Heritage of Arts‘ akh and Utik ‘, 22–23.
46
Movses Daskhurantsi, History , Book two, Capter 48 . Movses Kagankatvatsi, History of the Country of A ghuank, 1969, 213.

T u m a n y a n : E v a n g e l i z a t i o n o f t h e A p o s t l e s Y e g i s h a a n d D a d  | 1 5 3
4. Gregor is Par tev
A ccor ding to the historian Mov ses K aghankatv atsi, Gregoris w as or dained a bishop of Geor-
gia and A ghuank at the age of fifteen and went to pr each Christianity , to establish chur ches
and to or dain priests .
47
The historian T ovma Artsruni mentioned that Gr egoris also pr eached
in Zhanark
48
which is located on the southern slope s of the Greater Cauca sus mountain
r ange , on the source of the T erek Riv er , near Alan’s Gate s or Darial: »Zhanark, where Alan’ s
Gate s are«, Mo vse s Khorenatsi wr ote in his famous Ashkhar atsuyts .
49
Then, Gr egoris went to Ma skut ( Mas sagetae) . P a vsto s Buzand (5th century) and Mo vse s
K aghankatv atsi (7th century) pr esented y oung Gregor y’s e vangelization and his martyr dom
in detail. Gr egory r eached Maskut, wher e King Sanesan Ar sacid (Arshakuni) ruled. Ha ving
visited the king of Maskut’s and the prince of Hun’ s army , St. Gr egor y began to preach
Christianity to them. A t first, they accepted y oung Gr egory . Ho we ver , later , they began to
study the rule s of Christianity and learned that God despised gr eed, looting, killing, depriv-
ing people of their po sse ssion s . The Maskuts g rew angry and thought that the Armenian
47 Movses Kagankatvatsi, History of the Country of A ghuank, 1969, 27–28.
48 T ovma Artsruni, History of the House of Artsrunik, 189.
49 Y eremyan S ., A ttempt to restore the Orig inal of Ashkharatsuyts , 269.
Fig. 4 : Amar a s Monaster y . P hoto by Hayk Me lqony an (2017). All r ights r eser ved.

2 5 6 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Արց ախի մ շ ակութ ային ժ առանգութ յու նը
viele Eltern ihr e Kinder von der T eilnahme an den armenischen Spr ach- und R eligions stun-
den befr eiten, weil die se nicht im obligatorischen Lehrplan aufgeführt war en. Das führte
wiederum zu einer v erheerenden Situation – so Bischof K arapet –, da ss die armenischen
Abiturienten be sonders in den Städten ihr e Mutterspr ache nicht mehr beherrschten. A ußer-
dem stellte T er-Mkrtchian fe st, das s die Leitungen in vielen staatlichen Schulen die oben
genannten F ächer illegal v on der F ächerliste strichen. 32 Deshalb bat er den Katholik os , sich
an die zaristischen Oberbehör den für die A ufnahme der armenischen Sprach- und R eligion s-
unterrichte in die Pflichtfächerliste zu w enden.
Sein näch ster bekannter Schritt zur V erbes serung der Qualität der Bildung w ar eine Mitte
Mai 19 15 in Baku einberufene V ollver sammlung 33 aller armenischen Lehrerinnen und Leh-
r ern aus der Diözese . Über die getr offenen Entscheidungen sowie später en Ergebnis se liegen
jedoch k eine Informationen vor .
T er-Mkrtchian unternahm auch praktische Schritte , um die Kirchen und Klö ster zu reno-
vier en. A us seinen persönlichen Briefen erfahr en wir , das s R echerchen zur Wiederher stel-
lung de s Kloster s Masants im Dorf Me ysari mit einem Spezialisten aus Baku dur chgeführt
wur den. 34 Im Dorf Saghian wurde da s angrenzende Gebiet de s Kloster s des hl. Stepano s
Nakha vka in einen or dentlichen Zustand gebracht und mit einem Ob stgarten bereichert. 35
T er-Mkrtchian beteiligte sich als würdiger Sohn seine s V olke s und als ein großer P at-
riot an der Ber eitstellung und Organisation v on Hilfe für die Flüchtlinge , die aufgrund des
Gr oßen Völkermor des nach O starmenien umgesiedelt w aren. Er k oordinierte die Spenden
und ihr e Übergabe so wohl an die Geflüchteten innerhalb seiner Diöze se als auch an dieje-
nigen, die in Edschmiazin ank amen. 36 So ver sammelte er eine Gruppe von 25-3 0 F achleuten
aus bek annten Ärzten, Krank ensch we stern und P ersönlichk eiten des öffentlichen Leben s in
Baku und bat den K atholiko s um Erlaubnis, mit ihnen nach Edschmiazin w egen der Unter
32 Dass ., W erk 1026, Nr . 13-14; V a weragrer Hay Eke ł ec‘u patmut‘ ean, K arapet episkopos T ǝ r-Mkrt č ’ ean, 378-379.
33 Nationalarchiv Armenien, F onds 57 , Liste 2, W erk 1054, Nr . 15.
34 Maštoc‘i anvan Matenadaran, Garegin Hovsep ‘yani arxi v , Ordner Nr . 95, Akt. 425. Dieses mittelalterliche Kloster , auch
Meisaru g enannt, war eines der berühmten armenischen Handschriftenzentren. Leider sind jetzt nur wenige der hier
entstandenen Manuskripte erhalten. Z.B . eines da von, das in Jerewan zu besichtig en ist, ist die vom Schreiber Vlas im 17 .
Jahrhundert k opierte philosophische Sammlung mit eigenem Kolophon. Siehe Žօ ł ovacu, Ž Ǝ d., Matenadaran, ›C‘uc‘ ak
Je ṙ ag rac‘‹, Handschrift. Nr . 5997 , S. 229. Obw ohl die Aserbaidschaner heute den Namen der Ortschaft als Meisari bzw .
Meys ә ri beibehalten, entfernten sie zunächst alle armenischen Inschriften und zerstörten dann den g esamten Kloster -
komplex v ollständig. Dazu mehr siehe K arapetyan, Bun A ł vank ‘i ha yeren vimagrer ǝ , 49.
35 Maštoc‘i anvan Matenadaran, Garegin Hovsep ‘yani arxiv , Ordner Nr. 95, Akt. 494; Nationalarchiv Armenien, Fonds 57 ,
Liste 2, W erk 1056, Nr . 46-59; V aweragrer Hay Eke ł ec‘u patmut‘ ean, Karapet episkopos T ǝ r-Mkrt č ’ ean, 411. Dieses bedeu -
tendste Kloster , das 1660 gründlich rekonstruiert wurde, war das Episk opat der Diözese Shamakhi. Trotz aserbaidscha -
nisch-kommunistischen Unterdrückung en lebten in dieser Ortschaft bis 1970 ausschließlich Armenier . Derzeit ist die
Hauptkirche des Klosters in einem verlassenen und halb zerstörten Zustand. Dazu siehe u.a. das 2021 v eröffentlichte
V ideo Sag iyan monastery (Shamakhi, Azerbaijan) - Saqiyan monastırı ( Ş amaxı rayonu) , unter: https:/ /www .youtube .com/
watch?v=Du8gCcSIsF M (letzter Zugriff: 8. 7 .2023)
36 V a weragrer Hay Eke ł ec‘u patmut‘ ean, K arapet episkopos T ǝ r-Mkrt č ’ ean, 379-382. F onds 57 , Liste 2, W erk 1053, Nr. 3-4.

A s atr yan: Die uner for sc hten Seiten aus der Tätigkeit des Bischof s K ar apet T er -Mkr tchyan   | 2 5 7
stützung zu r eisen. Allerdings erhielt er k eine Erlaubnis vom Kir chenoberhaupt. Des wegen
wur de diese Initiativ e nicht umgesetzt. 37
Bischof K arapet starb am 19. No vember 19 15 in Baku. Er wur de im Hof der oben er-
w ähnten Hl. Gregor-Erleuchter-Kir che beerdigt. Im Jahr e 1936, währ end der P eriode der
R epr es sionen und Schließungen von armenischen Kir chen auf dem T erritorium der UdSSR,
wur den einige Gespr äche bezüglich der Überführung seiner sterblichen Überre ste nach Ed-
schmiazin geführt. Die se Initiative wur de jedoch aus finanziellen Gründen ver schoben. 38
Die letzten Informationen über da s Grab v on T er-Mkrtchian finden sich in einem Brief von
P epr one A vagian, einer armenischen Be wohnerin v on Baku, geschrieben an den K atholiko s
aller Armenier Ge vor g VI. Chorek chian (1945-1954). Dort teilt sie mit, das s das Gr ab von
Bischof K arapet »[…] völlig v ernachläs sigt und unbedeutend in der Kar apet Straße v on Bagu
[sic] gela ssen wur de«. 39
Als Er gebnis der antiarmenischen P olitik Aserbaidschan s wurden in den Jahr en 1988-
1990 viele Armenier so wohl auf dem T erritorium der A serbaidschanischen-SSR als auch
in der autonomen Obla st Berg-K arabach und in der R egion Shahumian ma ssakriert. R und
3 00.000 Armenier gingen in die Zwangsemigr ation. Die Diözese Shamakhi hörte dadur ch
zu e xistieren auf, und da s gesamte kultur elle Erbe der armenischen Kirche bzw . des armeni-
schen V olke s mit den gesamten Ar chiv dokumenten blieben ungeschützt und wur den leider
Opfer eine s kulturellen Völk ermords . Laut der noch e xistierenden Materialien gab e s im Jahr
19 16 in sgesamt 39 funktionier ende Kirchen in der Diöze se von Schamakhi. 40 Bis heute wur-
de aber die über wiegende Mehrheit dieser Kir chen vollständig zer stört 41 und das Schick sal
de s übrigen armenische K ulturerbe v on dieser R egion bleibt unbek annt.

L iter atur ver zeichnis
37 V a weragrer Hay Eke ł ec‘u patmut‘ ean, K arapet episkopos T ǝ r-Mkrt č ’ ean, 11.
38 Nationalarchi v Armenien, F onds 409, Liste 1, W erk 1000, Nr . 2-3; V aw erag rer Hay Ek e ł ec‘u patmut‘ ean, Karapet episkopos
T ǝ r-Mkrt č ’ ean, 455-456.
39 Nationalarchi v Armenien, F onds 409, Liste 1, W erk 2694, Nr . 2; V aweragrer Hay Ek e ł ec‘u patmut‘ ean, Karapet episkopos
T ǝ r-Mkrt č ’ ean, 457 .
40 Hay Sp ‘u ṙ k ‘ hanrag itaran, 23.
41 Karapetyan Samvel, A drbe ǰ an ǝ k‘a ł ak ‘ akrt‘ut‘yunic‘ durs .
Dawt‘ ean, N ., Namak Baguic‘ [Brief aus Baku], in:
›Mšak‹ t‘ ert‘ [›Mšak‹ Zeitung], T‘iflis 1897 , aprili 26,
№ 48 , 3.
De W aal, Thomas , Black Garden: Armenia and Azerbai-
jan Through P eace and W ar , New Y ork – London 2003.
Eric‘ ean, D . A łē k ‘ sandr , Amena yn Hayoc‘ Kat‘ o ł ikosut‘iwn ǝ
ev Kovkasi Hayk ‘ XIX -rord darum, Mas B , T . Y ovhann ē s
VIII Karbecwoy ev ›P ō lož ē ni ē ‹ (1831-1842 t‘. ) [Der Ka-
tholikosat Aller Armenier und Kaukasischer Hayq im
XIX Jh., T eil II, S . H. Hovhannes VIII. Karbetsi und
›P olozhenie‹ (1831–1842)], T‘ifliz 1895.
Hay Sp ‘u ṙ k ‘ hanragitaran [Enzyklopädie der armeni-
schen Diaspora], Erevan 1997 .
Jalal yanc‘ ark ‘. Sargis, Č anaparhordut‘yun i M ecn Hay -
astan, Mas A, B [Die Reise nach Großarmenien, T eile
I und II], Erevan 2016 .

2 5 8 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Արց ախի մ շ ակութ ային ժ առանգութ յու նը
K‘ alant‘ ar , Anuša wan, Pandxtut‘i wn ǝ mezanum [Die Mi-
gration unter uns], in: ›Mšak‹ t‘ ert‘ [›Mšak‹ Zeitung],
T’iflis 1980, № 11, 1543.
K ‘a ł uack ‘ i kondakac V ehapa ṙ Hayrapeti. Ha yrapetakan
tnor ē nut‘iwnk ‘, t‘. 1471 [A uszüge aus den patriarcha-
len Enzykliken: P atriarchale Anordnungen, Nr . 1471],
in: ›Ararat‹ amsagir , L T‘ T ari, T‘iw ŽB/ dektember
[›Ararat‹ Zeitschrift, Jahrgang 39, Nr . 12/Dezember],
Sb . Ēǰ miacin 1906 , S. 792, unter: https:/ /arar .sci.am/
dlibra/publication/86199/ edition/77964/ content
(letzter Zugriff: 7 .9 .2023).
Karapetyan, Samvel, A drbe ǰ an ǝ k‘a ł ak ‘ akrt‘ut‘yunic‘
durs [Aserbaidschan außerhalb der Zivilisation], Er-
evan 2017 .
Karapetyan, Samvel, Bun A ł vank ‘i hay eren vimag rer ǝ ,
Girk ‘ I [Die armenischen Inschriften von A ghvank,
Buch I], Erevan 1997 .
K‘ristonya Ha yastan hanragitaran [Enzyklopädie des
Christlichen Armeniens], Erevan 2002.
Maštoc‘i anvan Matenadaran, Garegin Hovsep ‘yani arxiv ,
[Garegin Hovsepians Archiv in M esrop Maschtoz Ma-
tenadaran], Ordner Nr . 95, Aktenzeichen 425, 490 , 494.
Movsesi Ka ł ankatuac‘woy Patmut‘i wn A ł wanic Ašxarhi
[Movses Kaghankatvezi, Geschichte des Landes A g-
hvank], T‘iflis 1912.
Nationalarchi v Armenien, F onds 56 , Liste 14, W erk 108;
Liste 16 , W erk 520.
Nationalarchi v Armenien, F onds 57 , Liste 2, W erke 1026 ,
1039, 1054, 1056 , 1253.
Nationalarchi v Armenien, F onds 409, Liste 1, W erk 1000 ,
2694.
Nationalarchi v Armenien, F onds 459, Liste 1, 2.
Ō rmanean ark ‘. Ma ł ak ‘ia, Azgapatum, hator A [V olksge-
schichte: Band I], Ēǰ miacin 2001.
Ša ł ilyan V ardges , Šamaxi: Sa ł yan ǝ ev Sa ł yanc‘iner ǝ [Sha-
makhi: Der Saghian und die Saghianer], Erevan 2011.
›Šamaxu a ł et ǝ ‹ žo ł ovacu, hratarakutyun A. Awag eani
[›Die Katastrophe von Shamakhi‹, Herausgeg eben
von A. A vagian], Bagu [sic] 1902.
Smbateanc‘ ark ‘. M., Nkaragir Surb Step ‘ annosi vanac‘
Sa ł yani ew miws van ō r ē ic‘ ew uxtate ł iac‘, ews ew
k‘a ł ak ‘ ac‘n ew g iw łō r ē ic‘ ork ‘ i Šamaxwoy t‘ emi [Be-
schreibung des hl. Stepanos Klosters von Saghian
und anderen Klöster und Pilgerorten, sowie der Städ-
te und Dörfer der Diözese von Shamakhi], T p ‘ ł is 1896 .
Step ‘ anyan, Gev org, Bak ‘u k ‘ a ł ak ‘i ha yut‘yan patmut‘yun ǝ
[Die Geschichte der Armenier der Stadt Baku], Erevan
2011.
Thomson, Jason, In the Shadow of Aliyev: T ra vels in
Azerbaijan, London 2005.
V aweragrer Ha y Eke ł ec‘u patmut‘ ean, Karapet episkopos
T ǝ r-Mkrt č ‘ ean (1866–1915) , Girk ‘ ŽZ (16-rd) , [Akten-
zeichen aus der Geschichte der Armenischen Kirche ,
Bischof Karapet T er-Mkrtchian (1866–1915) , 16 . Buch],
Erevan 2006 .
V aweragrer Ha y Eke ł ec‘u patmut‘ ean, Xrim yan Hayrik ǝ
ev c‘ arakan b ṙ napetut‘iwn ǝ (1903–1907 t‘t‘ . ) , hator Ǝ
[Aktenzeichen aus der Geschichte der Armenischen
Kirche, Katholikos (Mkrtich) Khrimian Ha yrik und
zaristische Diktatur (1903–1907) , Band 7], Erevan 2000.
Žօ ł ovacu, Ž Ǝ d., gri č ‘ - Vlas, va yr - Mesari giw ł (ma-
samb) , t‘ ert‘ - 300 , hštkrn. g r č ‘i - 101a, 159a, 269b [Sam-
melband, 17 Jh., Schreiber: Vlas , Ort: Dorf Meysari
(teilw eise), Seiten: 300 , Kolophon des Schreibers: 101a,
159a, 269b], in: Maštoc‘i anvan Matenadaran, ›C‘uc‘ ak
Je ṙ ag rac‘‹ [Liste der Manuskripte in Mesrop Masch-
toz Matenadaran], Band 2, Erevan 1970 , Handschr . Nr .
5997 , S . 229, unter: https:/ / www .matenadaran.am/ftp/
Hamarot/Dzeragrats-2.pdf (letzter Zugriff: 7 .10 .2023).
Aut or in
Anahit S. A sat r yan
Senior - Spezialis tin in der A bteilung für legislati ve Initiativen und str ategische Ent wic klungen im Büro de s
Hohen Kommis s ar s f ür Diaspor a-Angelegenheiten, Jerewan, Ar menien,
anahit.as atr yan@gov .am
Überse tzer :
Har ut yun G. Har ut yunyan

| 2 5 9
Անահիտ Ս. Ասատրյան
Կարապետ եպս. Տեր-Մկրտչյանի
գործունեության չուսումնասիրված էջերը
Կարապետ եպս. Տեր-Մկրտչյանը Հայ առաքել ական եկեղեցու լ ուսավ որյալ
հոգևորականներից է, ով աչքի է ընկել իր բազ մավեկտոր գործունեությամբ։ Վերջինս
իր հոգևոր-կրոնական, գիտական գործունեությունից զ ատ ծավ ալել է վ արչական
բեղ ուն գործունեություն ՝ ի թիվ ս այլ պաշտոնների (Երևանի թեմակալի փոխանորդ, 1
Ալ եքսանդրապոլի փոխանորդ 2 և Սևանի վիճակների ժամանակավոր փոխանորդ 3 )
զբաղ եցնելով Հայ եկեղ եցու Ատրպատականի (1907–1912 թթ. ) և Շամախու (1914–1915 թթ. )
թեմերի առաջնորդի պաշտոնը։ Երկու թեմերն էլ վ երոհիշյալ ժամանակաշրջանում
աչքի էին ընկնում լ ուծման կարոտ մի շարք խնդիրներով. տարածական լայն
սփռվ ածությամբ պայմանավորվ ած հայ բնակչության անհամաչափ տեղ աբաշխում
և գոյատևում ՝ ճնշող մեծամասնություն կազմող մահմեդական բնակչություն ունեցող
երկրամասերում, վ երոհիշյալից ելնելով ՝ հայ բնակչության հայապահպանության,
քրիստոնեկան արժեքների պահպանման և այլ խնդիրներ։
Կյանքի վ երջին տարիներին Կարապետ եպիսկոպոսը զբաղեցրել է Հայ եկեղ եցու
Շամախու թեմի առաջնորդի պաշտոնը։ Հայ առաքել ական եկեղեցու Շամախու
թեմը հայտնի է եղ ել մեր իրականության մեջ Շիրվանի թեմ, 1920-ականներից ՝
Բաքվի և Թուրքեստանի թեմ, ինչպես նաև «Ադրբեջանի թեմ Հայաստանյայց
առաքել ական եկեղեցու» 4 անուններով։ Շամախու թեմը կազ մավ որվ ել է
պատմական Աղ վանքի հայաշատ շրջաններում, հիմնադրման կոնկրետ թվ ականը
հայտնի չէ։ 5 Անվիճելի փաստ է, որ հայերը Աղ վանքում բնակություն են հաստատել
անհիշելի ժամանակներից։ Պատմիչների թող ած տեղեկություններից ակնհայտ է
դառնում, որ Աղ վանքը մշտապես գտնվ ել է հայկական մշակութային և քաղ աքական
ազ դեցության ոլորտում։ 6 Ըստ ավ անդության աղ վ անից քրիստոնեական եկեղեցու
հիմնադիրն ու առաջին կաթողիկոսն է համարվ ում Գրիգոր Լուսավորչի թոռ
1 Վաւերագրեր, Կարապետ եպիսկոպոս Տէր - Մկրտչեան , 7 4-75 ։
2 Քաղ ուածք ի կոնդակաց Վեհափառ Հայրապետի, թ . 1471 ։
3 Վաւերագրեր, Խրիմյան Հայրիկը և ցարական բռնապետութիւնը, 216 ։
4 Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարան, 818 ։
5 Սմբատեանց, Նկարագիր Սուրբ Ստեփաննոսի վանաց Սաղիանի , 27-29; Քրիստոնյա Հայաստան
հանրագիտարան , 817; Շաղիլյան, Շամախի . Սաղյանը և Սաղյանցիները, 3 ։
6 Օրմանեան, Ազ գապատում , 107; «Շամախու աղէտը» ժող ովածու, 7 ։

2 6 0 |  D a s k u l t ur el l e E r b e v o n A r z a c h | Արց ախի մ շ ակութային ժ առանգությո ւնը
Գրիգորիսը։ 7 Իսկ Աղ վանից կաթողիկոսությունն « [ ... ] ընդունել է Հայաստանյայց
առաքել ական սուրբ եկեղեցու գահերեցությունը և ‹ի հոգևորս› ենթարկվ ել նրան»։ 8
Եվ քանի որ Աղ վանքը սահմանակից էր Մեծ Հայքի Փայտակարան, Ուտիք և Արցախ
նահանգներին, դարերի ընթացքում բնակչության ազ ատ տեղաշարժի հետևանքով
մեծաքանակ հայեր բնակություն են հաստատել Աղ վանքում ՝ նախապես շատ
բնակավ այրերում կազմել ով բացարձակ մեծամասնություն։ XI-րդ դարից սկսած
բուն Աղ վանքը առավ ել հայտնի էր Շիրվ ան անունով՝ Շամախի մայրաքաղ աքով։ 9
1836 թ. մարտի 11-ին ցարական Ռուսաստանում Հայ եկեղ եցու վերաբերյալ կազ մվ ած
«Պոլ ոժենիե»-ի համաձայն նախկին Աղվ անից կաթողիկոսության ենթակայության
ներքո գտնվ ող տարածքներում առանձնացվեցին երկու թեմ ՝ Արցախի և Շամախու
թեմերը, որոնք բնականաբար Սբ. Էջմիածնին էին պատկանում։ 10 Չնայած որ
Շամախու թեմի կենտրոնը 1660 թվ ականից եղել է այս գավ առի Սաղիան գյուղի Սբ.
Ստեփանոս Նախավ կա վանքը 11 , 1838 թ. առաջնորդանիստը տեղ ափոխվ ել է Շամախի
քաղ աքի Սբ. Աստվածածին եկեղ եցի 12 , իսկ 1918 թվ ականին թուրք-թաթարական
հրոսակների կող մից Գյոկչյա և Շամախի գավառների հայերի կոտորածից հետո
կենդանի մնացած հայ բնակչության հետ թեմի առաջնորդարանը տեղ ափոխվել
է Բաքու, և Սբ. Գրիգոր Լուսավ որիչ եկեղեցին դարձել է առաջնորդանիստ, 13 որը
նախ կող ոպտվել է 1918 թ. սեպտեմբերին, թուրքական բանակի Բաքու մուտք
գործել ուց հետո, ապա հրկիզվ ել ադրբեջանցիների վ այրագ ամբոխի կող մից 1989
թ. դեկտեմբերին։ 14
18-19-րդ դդ. ակնհայտ փոփոխություն է կրել Շամախու շրջանի հայաբնակ
բնակավ այրերի և Բաքվի բնակկազմը։ 15 Շամախու թեմն իր ենթակայության տակ
7 Օրմանեան, Ազ գապատում , 102, 107-108 , 146-149, 257 , 342-343; Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարան, 41;
Կաղ անկատուացի, Պատմութիւն Աղուանից Աշխարհի , 390-396 ։
8 Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարան, 41 ։
9 Նույնը, 818; «Շամախու աղ էտը» ժողով ածու, 3 ։
10 Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարան, 818; Երիցեան, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսութիւնը, 458- 477 ։
11 Ջալ ալյանց, Ճանապարհորդություն ի Մեծն Հայաստան , 569; Սմբատեանց, Նկարագիր Սուրբ Ստեփաննոսի
վ անաց Սաղիանի , 2 7; Կարապետյան, Բուն Աղ վանքի հայերեն վիմագրերը , 61 ։
12 Սմբատեանց, Նկարագիր Սուրբ Ստեփաննոսի վանաց Սաղիանի , 36; Քրիստոնյա Հայաստան
հանրագիտարան , 818 ։
13 Հայ Սփյուռք հանրագիտարան, 23 ։
14 Քրիստոնյա Հայաստան հանրագիտարան , 818 ։ 1860-ականներին կառուցվ ած այս պատմական տաճարը
Բաքվի միակ պահպանվ ած հայկական սրբավայրն է։ 1945 թ . վ երաբացումից հետո այն եղել է Խորհրդային
Ադրբեջանի միակ գործող հայկական եկեղ եցին։ 1990 թ . հունվ արի հայ բնակչության կոտորածներից հետո
այն օտարվ ել է և մինչև 2000-ականների սկիզբ ծառայել տարբեր նպատակների ՝ լինել ով անգամ սրճարան
և բիլիարդի սրահ։ Այս մասին տե՛ս De W aal, Black Garden, 103 և Thomson, In the Shadow of Aliyev , 60: 2002 թ .
երբեմնի առաջնորդանիստ եկեղ եցին վերածվ ել է նախագահական գրադարանի ՝ հատուկ պետական
թույլ տվություն ունեցող գիտնականների համար։ Չնայած դրան, պարզ հասարակության մուտքն առ այսօր
մնում է արգել ված։
15 Սմբատեանց, Նկարագիր Սուրբ Ստեփաննոսի վ անաց Սաղիանի, 133-134; «Շամախու աղէտը» ժող ովածու,
13-14; Կարապետյան, Բուն Աղ վանքի հայերեն վիմագրերը, 53-55; Ստեփանյան, Բաքու քաղ աքի հայության
պատմությունը, 81-91; Քալ անթար, Պանդխտութիւնը մեզանում, 1543; Դաւթեան, Նամակ Բագուից, 3:

Ասատրյան, Կարապետ եպս. Տեր-Մկրտչյանի գործունեության չուսումնասիրվ ած էջերը | 2 61
ունենալ ով 47 հայաբնակ գյուղ և ստվ ար հայ բնակչություն ունեցող 4 քաղաք, Հայ
եկեղ եցու ամենափոքր թեմերից մեկն է համարվել։ Ի տարբերություն ցարական
Ռուսաստանի կազ մում գտնվող այլ հայկական երկրամասերի ՝ Շամախու
գավ առում հայ բնակչությունն ու առավել ապես Հայ եկեղ եցին ուներ հայերեն
լ եզվի պահպանման խնդիր։ Ինչպես նշում են ժամանակակիցները, շատ հայաբնակ
գյուղ երում մահմեդական բնակչության թվական աճին զ ուգընթաց նվ ազ ում էր հայ
բնակչության շրջանում հայերեն լ եզվի կիրառությունը, և արդեն 18-րդ դարավ երջին
ու 19-րդ դարասկզբին նկատելի էին հայաբնակ վ այրեր, որտեղ հայ բնակչությունը
չէր տիրապետում հայերենին։ Վերոհիշյալ ժամանակահատվ ածում Շամախու
թեմի հայաբնակ գյուղ երի մեծամասնությունը չուներ հայկական ծխական
դպրոցներ, և ընդհանրապես Շամախին Հայ եկեղ եցու այն եզակի թեմերից է, որի
թեմական դպրոցը կարճ ժամանակ (1855–1886 թթ. ) գործելուց հետո դադարեցրել
է գործունեությունը 16 և չի վ երաբացվել անգամ թեմի առաջնորդեր Անանիա արք.
Համազ ասպյանցի 17 և Կարապետ եպս. Տեր-Մկրտչյանի 18 իրականացրած գործուն
քայլ երից հետո։ Այսպիսով, համաշխարհային պատմության նորագույն շրջանի
սկզբին էլ Հայ եկեղ եցին շարունակում էր իր վրա կրել հայապահպանության,
հայոց լ եզվի և Հայ առաքել ական եկեղ եցու արժեքների պահպանման և տարածման
կարևորագույն, բայց միևնույն ժամանակ բարդագույն գործն ՝ արագորեն աճող
մահմեդական մեծամասնություն միջավ այրում։
Ինչպես վ երը նշվեց, Կարապետ եպս. Տեր-Մկրտչյանը Ամենայն հայոց
կաթողիկոս Գևորգ Ե Սուրենյանցի (1911–1930 թթ. ) 1914 թ. մայիսի 31-ի կոնդակով
նշանակվ ել է Շամախու թեմի առաջնորդ։ 19 Սահմանափակ արխիվային նյութերի
առկայության պարագայում անհնար է ամբողջությամբ վ եր հանել գիտնական
առաջնորդի վ արչական, հոգևոր, հասարակական գործունեությունը Շամախու
թեմում։ Շամախու թեմի, կոնսիստորիայի 20 արխիվ ային փաստաթղթերը
ուսումնասիրության համար մեզ ցավ ոք հասանելի չեն։ Եվ ընդհանրապես չկա
որևէ տեղ եկություն այդ արխիվային փաստաթղթերի ճակատագրի վ երաբերյալ։
Սակավ աթիվ փաստաթղթեր ՀԽՍՀ են բերվել 1980-ական թթ., որոնք վ երաբերում
են 20-րդ դարասկզբի Բաքվի կոնսիստորիայի փաստաթղթաշրջանառությանը։ 21
Մեր ունեցած սակավ աթիվ տեղեկությունները թույլ են տալիս մեզ փաստել, որ
Գերմանիայում ուսանած խոշորագույն գիտնական և աստվ ածաբան առաջնորդը
թեմում ի թիվ ս այլ խնդիրների առաջնահերթություն տվեց դպրոցական գործի
կարգավ որմանը, հայ բնակչության շրջանում հայերենի կրթական մակարդակի
16 ՀԱԱ, ֆ. 56 , ց . 16, գ . 520 , թ . 4 ։
17 Նունը, թ. 4-15 ։
18 Վաւերագրեր, Կարապետ եպիսկոպոս Տէր - Մկրտչեան , 11 ։
19 ՀԱԱ, ֆ . 56 , ց . 14, գ . 108 , թ . 1, թ . 3։
20 Կոնսիստորիան վարչական և դատական գործառույթներով օժտվ ած թեմական հոգևոր մարմին էր ցարական
Ռուսաստանում։
21 ՀԱԱ, ֆ . 459, ց . 1, ց . 2։

2 6 2 |  D a s k u l t ur el l e E r b e v on A r z ac h | Արցախի մշակութային ժ առանգությո ւնը
բարձրացմանը։ Առաջնորդության կարճ ժամանակահատվ ածում Տեր-Մկրտչյանը
այցել ել է թեմի գրեթե բոլոր հայաբնակ բնակավ այրեր։ 22 Ուսումնասիրել ով առկա
հնարավ որությունները ՝ փորձել է կազ մել անհատական ծրագրեր յուրաքանչյուր
բնակավ այրում կրթական գործի կազմակերպման և զ արգացման համար։ 23
Կարապետ եպիսկոպոսի առաջին գործերից էր Շամախու թեմի համար կրթվ ած
հոգևորականներ պատրաստելը, ինչը տեսնում ենք 1914 թ. հուլիսի 12-ով թվ ագրվող
Գևորգ Ե կաթողիկոսին ուղ ղած իր զ եկուցագրում, որտեղ Տեր-Մկրտչյանն
անդրադառնում է Գևորգյան հոգևոր ճեմարան Շամախու թեմից նոր ուսանողներ
ուղ արկելու հարցին։ Կարապետ սրբազ անի ուշադրության կենտրոնում էր նաև
կրոնի ու հայոց լ եզվի դասավ անդումը թեմի առևտրական դպրոցներում. նա հույս
էր հայտնում, որ Էջմիածնի հետ համատեղ կստեղ ծվի մասնագետների խումբ, որը
կմշակի կրոնի դասավ անդման հատուկ ծրագիր։ 24
Թեմի տարբեր տարիների առաջնորդեր փորձեր կատարել են զ արկ տալ
կրթական գործին, սակայն բնակչության անընդհատ տեղ աշարժերի և միջոցների
սղ ության պատճառով շատ հայաբնակ գյուղերի դպրոցներ փակվ ել են ՝
չունենալ ով պետական հոգածություն։ Եվ Հայ եկեղեցին մնում էր եզ ակի շարժիչ
ուժ , որը, համախմբել ով հայ հասարակությանը, փորձում էր հայ դրամատերերի
ֆինանսական օժանդակությամբ վ երաբացել դպրոցներն ու նպաստել ազ գային
արժեքների ամրապնդմանը։ Կ. Տեր-Մկրտչյանը գործուն քայլ եր է կատարել
թեմական դպրոցը վ երաբացելու ուղ ղ ությամբ, սակայն, պետք է շեշտել, որ վ երջինիս
պատկերացումները տարբերվ ում էին իր նախորդների և շատ ժամանակակիցների
տեսակետներից։ Տեր-Մկրտչյանն առաջարկում էր թեմական դպրոցը բացել
Բաքվ ում ՝ մատնանշել ով հետևյալ փաստարկները ՝
• 1902 թ. ավերիչ երկրաշարժից հետո թեմի առաջնորդանիստ Շամախի քաղ աքն
ահռելի վնասներ էր կրել, փլ ուզվ ել էին նախկին թեմական դպրանոցի,
առաջնորդարանի շենքերը, էապես նվ ազել էր Շամախու հայ բնակչությունը,
փոխարենը ՝ զ գալի աճել էր ինդուստրիալ ացված Բաքվի հայության թիվը։
• Շամախիում դպրոցի բացման և հետագա գործունեության համար
անհրաժեշտ նյութական միջոցները տրամադրել ու էր ֆինանսապես
կարող ունակ Բաքվի հայ բնակչությունը, հետևաբար ավելի դյուրին կլիներ
միջոցներ հավ աքագրել Բաքվում գործող դպրոցի համար։
• Եվ ի վերջո ինչպես Կարապետ եպիսկոպոսն ինքն է նշում.
22 Մ ատենադարան, Գարեգին Հով սեփյանի արխիվ, թղթ . 95, վա վ . 425; տե՛ս նաև նույն տեղում, վա վ . 490 ։
23 ՀԱԱ, ֆ . 57 , ց . 2, գ , 1039, թ . 53 ։
24 Նույնը, գ. 1026 , թ. 7։

Ասատրյան, Կարապետ եպս. Տեր-Մկրտչյանի գործունեության չուսումնասիրվ ած էջերը | 2 6 3
«86 հազ ար հայ բնակիչ ունեցող Բագուում չկայ հայոց միջնակարգ դպրոց, որ
հայ լ եզուն պահպանէ, հայի դաւանութիւնը, պատմութիւնը, գրականութիւնը
ուսումնասիրել տա յ [... ] Հայոց լեզ ուն մեռնում է այս խոշոր կենտրոնավ այրում»։ 25

Վերոհիշյալ փաստարկների հետ միասին Կ. Տեր-Մկրտչանը բարձրացնում էր
նաև թեմի առաջնորդարանը Բաքու տեղ ափոխելու հարցը։ 26 Թեմական դպրոցի
վ երաբացման շուրջ ստեղ ծված աղ մուկը դադարեցնել ու նպատակով թեմի
առաջնորդի առաջարկով 27 և Գևորգ Ե Սուրենյանցի համաձայնությամբ 28 1915
թ. հունիսի 7-10-ը Շամախիում հրավիրվ ում է թեմական ժողով, որը որոշում է
կայացնում դպրոցը բացել Բաքվ ում։ 29 Սակայն Մ այր Աթոռ Սբ. Էջմիածնի կողմից այս
որոշման հաստատման կամ մերժման մասին մենք փաստական տվյալներ չունենք։
Միայն կարող ենք արձանագրել, որ Շամախու թեմում այդպես էլ թեմական դպրոց
չի բացվ ել։
1914 թ. սեպտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին Կ. Տեր-Մկրտչյանը, անձամբ
մասնակցել ով Կրոնի և Հայոց լեզ վի դասերին, ուսումնասիրել է պետական
դպրոցներում նշվ ած առարկաների դասավանդման մակարդակը։ Քննարկումներ
ունենալ ով հայ ազ գաբնակչության տարբեր շերտերի հետ ՝ Կ. Տեր-Մկրտչյանը
վ եհափառին ուղղ ած խնդրագրում գալիս է այն եզրահանգման, որ «[... ] պետական
դպրոցներում կրօնի և Հայոց լ եզուի յաջող կերպով դասաւանդման գլխաւոր
արգելքը նոցա պարտավ որեցուցիչ չլինելն է»։ 30 Տեր-Մկրտչյանը նշում է նաև, որ
դասաժամերի պարտադիր առարկայացանկում չլինել ու պատճառով շատ ծնողներ
երեխաներին ազ ատում են հայոց լեզ վի և կրոնի դասերի մասնակցությունից,
իսկ դա էլ իր հերթին բերում է կործանարար իրավիճակի ՝ դպրոցավարտ հայ
երեխան հատկապես քաղ աքներում չի տիրապետում հայերեն լեզ վին։ Բացի այդ
Տեր-Մկրտչյանը փաստում է, որ շատ պետական դպրոցներում տնօրինությունը
ապօրինի կերպով հեռացնում է առարկայացանկից վ երոհիշյալ առարկաները։ 31 Նա
խնդրում է վ եհափառին դիմել ցարական գերատեսչություններին ՝ Հայոց լ եզ ու և
Կրոն առարկաները պարտադիր առարկայացանկ ներառել ու համար։
Կրթության որակի բարձրացմանն ուղ ղվ ած մեզ հայտնի քայլ երից հաջորդը
1915 թ. մայիսի կեսերին Բաքվ ում թեմի բոլոր հայկական դպրոցների ուսուցիչների
25 Վաւերագրեր, Կարապետ եպիսկոպոս Տէր - Մկրտչեան , 385; ՀԱԱ, ֆ . 57 , ց . 2, գ . 1020 , թթ . 18-21 շրջ . ։
26 Մեր կարծիքով, Կ . Տեր - Մկրտչյանն այս հարցը բարձրացնում էր ելնել ով այն իրավական հիմքերից, որ
« Պոլ ոժենիե»-ի համաձայն թեմական դպրոցը պետք է բացվ եր այն քաղաքում, որտեղ գտնվում էր թեմի
առաջնորդարանը։
27 ՀԱԱ, ֆ . 57 , ց . 2, գ . 1056, թթ . 5-7; Վաւերագրեր, Կարապետ եպիսկոպոս Տէր - Մկրտչեան, 386-387 ։
28 ՀԱԱ, ֆ . 57 , ց . 2, գ . 1056, թթ . 1-2 ։
29 Նույնը, թթ . 46-59 ։
30 Նույնը, գ . 1026 , թ . 13 ։
31 Նույնը, թթ . 13-14; Վաւերագրեր, Կարապետ եպիսկոպոս Տէր - Մկրտչեան , 378-379 ։

2 6 4 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Արց ախի մ շ ակութ ային ժ առանգու թյու նը
մասնակցությամբ գումարվ ած ընդհանուր ժողովն է, 32 որի կայացրած որոշումների
և հետագա արդյունքների վ երաբերյալ տեղեկություններ հայտնի չեն։
Կ. Տեր-Մկրտչյանը նաև գործնական քայլ եր է ձեռնարկել թեմի եկեղեցիների
և վ անքերի վերանորոգման և բարեկարգման ուղ ղ ությամբ։ Նրա անձնական
նամակներից տեղ եկանում ենք, որ Բաքվից ժամանած մասնագետի հետ
Մեյսարի գյուղի Մ ասանց վ անքում կատարվել են ուսումնասիրություններ ՝ այն
վ երականգնելու համար։ 33 Իսկ Սաղիան գյուղի Սբ. Ստեփանոս Նախավ կայի
համալիրում բարեկարգվ ել են վանքին կից տարածքն ու հիմնվ ել պտղ ատու
այգիներ։ 34
Տեր-Մկրտչյանը որպես իր ազ գի արժանի զ ավակ, մեծ հայրենասեր անմասն
չի մնացել Հայոց Ցեղ ասպանության հետևանքով Արևելյան Հայաստանում
հաստատվ ած գաղթականությանը օգնություն տրամադրելու, կազ մակերպել ու
գործում։ Համակարգել է թեմի գավ առներից օգնության հավաքագրումն ու
տրամադրումը ինչպես թեմի տարածքում, այնպես էլ Էջմիածնում հաստատվ ած
գաղթականությանը։ 35 Բաքվ ում հավաքագրել ով 25-30 հոգուց բաղ կացած
բժիշկների, բուժքույրների, հասարակական գործիչների խումբ ՝ վ եհափառից
խնդրել է թույլ տվություն Էջմիածին մեկնելու, սակայն, չստանալ ով վ եհափառի
թույտվ ությունը, այս ձեռնարկը անկատար է մնացել։ 36
Կարապետ սրբազ անն իր մահկանացուն կնքեց Բաքվում 1915 թ. նոյեմբերի 19-
ին։ Նա հուղ արկավորվ ել է Բաքվի Սբ. Գրիգոր Լուսավ որիչ եկեղ եցու բակում։ 1936 թ.
ԽՍՀՄ տարածքում բռնաճնշումների, հայկական եկեղ եցիների փակման շրջանում
քննարկումներ են տեղի ունեցել Տեր-Մկրտչյանի աճյունը Էջմիածին տեղ ափոխելու
ուղ ղությամբ, սակայն դրամական միջոցների սղ ության պատճառով խնդիրը
հետաձգվ ել է։ 37 Տեր-Մկրտչյանի շիրիմի վերաբերյալ վ երջին տեղ եկությունը գտնում
ենք Բաքվի հայ բնակչուհի Փեփրոնե Ավ ագյանի Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գևորգ
32 ՀԱԱ, ֆ . 57 , ց . 2, գ . 1054, թ . 15 ։
33
Մ ատենադարան, Գարեգին Հով սեփյանի արխիվ, թղթ . 95, վավ . 425 ։ Մ ասանց կամ նաև Մեյսարու կոչվ ող
միջնադարյան այս վ անքը հայ գրչության հայտնի կենտրոններից էր։ Այստեղ ստեղծվ ած ձեռագրերից ցավոք
միայն մի քանիսն են հասել մինչև մեր օրերը։ Դրանցից է օր . ՝ Երևանում պահպանվ ող 17-րդ դ . գրիչ Վլասի
կող մից ընդօրինակված փիլիսոփայական ժող ովածուն, իր ուրույն հիշատակարանով . տե՛ս Ժողով ածու, ԺԸ դ .,
Մ . Մ ատենադարան «Ցուցակ Ձեռագրաց», հ . Բ ., ձեռ. N 5997 , էջ 229։ Ներկայումս ադրբեջանցիները, պահպանել ով
Մեյսարի (Meys ә ri) տեղ անունը, նախ վերացրել են բոլ որ հայկական արձանագրություններն, ապա հիմնովին
ավ երել ողջ վանական համալիրը . տե՛ս Կարապետյան, Բուն Աղ վանքի հայերեն վիմագրերը, 49։
34 Մ ատենադարան, Գարեգին Հով սեփյանի արխիվ, թղթ . 95, վա վ . 494; ՀԱԱ, ֆ. 57 , ց . 2, գ . 1056 , թթ. 46-59 շրջ .;
Վաւերագրեր, Կարապետ եպիսկոպոս Տէր-Մկրտչեան, 411։ 1660 թ . հիմնովին վերակառուցվ ած նշանավոր
վ անքը հանդիսացել է Շամախու թեմի եպիսկոպոսանիստը։ Չնայած խորհրդային ադրբեջանցիների
ճնշումներին ՝ ընդհուպ մինչև 1970 այս գյուղում միայն հայեր են ապրել։ Ներկայումս Սբ . Ստեփանոսը գտնվ ում
է լքվ ած ու կիսավեր վիճակում։ Այս մասին տե՛ս օրինակ 2021-ին հրապարակվ ած տեսաերիզը ՝ Sagiyan monastery
(Shamakhi, Azerbaijan) - Saqi yan monastırı ( Ş amaxı rayonu) https:/ /www .youtube. com/watch?v=Du8gCcSIsFM
(հարցվ ել է 8 . 7 .2023) ։
35 Վաւերագրեր, Կարապետ եպիսկոպոս Տէր - Մկրտչեան , 379-382 ։ ՀԱԱ, ֆ . 57 , ց . 2, գ . 1253, թ . 3-4 ։
36 Վաւերագրեր, Կարապետ եպիսկոպոս Տէր-Մկրտչեան, 11։
37 ՀԱԱ, Ֆ . 409, ց . 1, գ . 1000 , թ . 2-3։ Վաւերագրեր, Կարապետ եպիսկոպոս Տէր-Մկրտչեան, 455-456։

Ասատրյան, Կարապետ եպս. Տեր-Մկրտչյանի գործունեության չուսումնասիրվ ած էջերը | 2 6 5
Զ Չորեքչյանին (1945–1954 թթ. ) ուղղ ած նամակում, որտեղ վ երջինս տեղեկացնում
է, որ Կարապետ եպիսկոպոսի շիրիմը «[... ] բոլորովին անխնամ և աննշան ընկած է
Բագուի Կարապետ ամայի փող ոցում»։ 38
Ադրբեջանի հայահալ ած և հայատյաց քաղաքականության արդյունքում 1988-
1990 թթ. շատ հայեր ինչպես Ադրբեջանական ԽՍՀ տարածքում, այնպես էլ Լ ՂԻՄ-ում
և Շահումյանի շրջանում կոտորվ եցին, շուրջ 300000-ը բռնեցին բռնագաղթի ուղին։
Շամախու թեմը փաստացի դադարեց գոյություն ունենալ ուց, իսկ Հայ եկեղ եցու,
հայ ժող ովրդի ողջ մշակութային ժառանգությունը, արխիվային փաստաթղթերը
մնալ ով անպաշտպան ՝ մինչ օրս դառնում են վ անդալիզ մի, մշակութային
ցեղ ասպանության զոհ։ Եթե 1916 թ. դրությամբ ողջ Շամախու թեմում հաշվ վ ում
էր 39 գործող եկեղ եցի, 39 ապա այժմ այդ եկեղեցիների ճնշող մեծամասնությունը
հիմնավ եր է, 40 իսկ հայկական մշակութային ժառանգության մնացյալ հատվածի
ճակատագիրն ՝ անհայտ։
Գրականություն
38 ՀԱԱ, Ֆ. 409, ց . 1, գ . 2694, թ . 2։ Վաւերագրեր, Կարապետ եպիսկոպոս Տէր-Մկրտչեան, 457։
39 Հայ Սփյուռք հանրագիտարան, 23։
40 Կարապետյան, Ադրբեջանը քաղ աքակրթությունից դուրս։
Դաւթեան, Ն., Նամակ Բագուից, «Մ շակ» թերթ,
Թիֆլիս 1897 թ., ապրիլի 26 , № 48, 3։
De W aal, Thomas , Black Garden: Armenia and Azerbai-
jan Through P eace and W ar , New Y ork – London 2003։
Երիցեան, Դ. Աղէքսանդր, Ամենայն Հայոց
Կաթողիկոսութիւնը և Կով կասի Հայք XIX -
րորդ դարում, Մ աս Բ , Կաթողիկոսութիւն Տ.
Յով հաննէս VIII Կարբեցւոյ և «Պօլ ոժէնիէ» (1831–
1842 թ. ), Թիֆլիզ 1895։
Thomson, Jason, In the Shadow of Aliyev: T ra vels in
Azerbaijan, London 2005։
Ժող ովածու, ԺԸ դ., գրիչ ՝ Վլաս, վ այր ՝ Մեսարի
գիւղ (մասամբ) , թերթ ՝ 300 , հշտկրն. գրչի ՝ 101ա,
159ա, 269բ, Մ աշտոցի անվ ան Մ ատենադարան,
«Ցուցակ Ձեռագրաց», հատոր Բ , Երևան 1970 , ձեռ.
N 5997 , էջ 229, տես ՝ https:/ / www .matenadaran.am/
ftp/Hamarot/Dzeragrats-2.pdf (հարցվ ել է 7 .10 .2023)։
Կաղ անկատուացի, Մ ովսես, Պատմութիւն
Աղ ուանից Աշխարհի, Թիֆլիս 1912։
Կարապետյան, Սամվ ել, Ադրբեջանը
քաղ աքակրթությունից դուրս, Երևան 2017։
Կարապետյան, Սամվ ել, Բուն Աղվ անքի հայերեն
վիմագրերը, Գիրք I, Երևան 1997։
ՀԱԱ, ֆ. 56 , ց. 14, գ. 108; ց. 16, գ. 520։
ՀԱԱ, ֆ. 57 , ց. 2, գ, 1026 , 1039, 1054, 1056 , 1253։
ՀԱԱ, Ֆ. 409, ց. 1, գ. 1000 , 2694։
ՀԱԱ, ֆ. 459, ց. 1, 2։
Հայ Սփյուռք հանրագիտարան, Երևան 2003։
Մ աշտոցի անվ ան Մ ատենադարան, Գարեգին
Հով սեփյանի արխիվ, թղթ. 95, վավ. 425, 490 , 494։
Շաղիլյան, Վարդգես, Շամախի. Սաղյանը և
Սաղյանցիները, Երևան 2011։
«Շամախու աղէտը» ժող ով ածու, հրատարակութիւն
Ա. Աւագեանի, Բագու 1902։
Ջալ ալյանց, արք. Սարգիս, Ճանապարհորդություն
ի Մեծն Հայաստան, Մ աս Ա, Բ , Երևան 2016։
Սմբատեանց, արք. Մ ., Նկարագիր Սուրբ
Ստեփաննոսի վ անաց Սաղիանի և միւս
վ անօրէից և ուխտատեղեաց, ևս և քաղ աքացն և
գիւղ օրէից որք ի Շամախւոյ թեմի, Տփխիս 1896։
Ստեփանյան, Գևորգ, Բաքու քաղ աքի հայության
պատմությունը, Երևան 2011։
Վաւերագրեր Հայ Եկեղ եցու պատմութեան,
Խրիմյան Հայրիկը և ցարական բռնապետութիւնը
(1903-1907 թթ. ), հատոր Է, Երևան 2000։

2 72 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Արցախի մ շ ակութ ային ժ առանգու թյու նը
er türkische Ba yraktar- TB2-Drohnen im lib yschen Bür gerkrieg ein. Später wurde er nach
A serbaidschan ver setzt, wo er sich seit Juli 2 02 0 aufhielt und den gut dokumentierten
Ein satz von TB2-Dr ohnen überw achte . Diese Dr ohnen war en maßgeblich für den aserbai-
dschanischen Sieg.
4. A dnan T anrıver di
T anrıver di ist ein pensionierter türkischer Gener al und der Gründer von S AD A T Inc .
International Defen se Consultanc y , einem privaten V erteidigungsunternehmen, das 2 0 12
gegründet wur de . Er musste 1996 w egen islamistischer Zugehörigkeit aus dem Militär
aus scheiden und hat SAD A T mit anderen Har dliner-Islamisten besetzt. Berichten zufolge
haben er und S AD A T eine wichtige R olle bei der R ekrutierung, A usrüstung und dem
T ran sport von etw a 3.000 s yrischen Söldnern sow ohl nach Liby en als auch nach Berg-
K arabach ge spielt. Wichtig ist, das s SAD A T auch die Hauptorganisation ist, die die se von
der T ürkei unter stützten Söldner ausbildet.
Die Arbeitsgruppe über den Ein satz von Söldnern der V ereinten Nationen (›The W orking
Gr oup on the use of mercenarie s‹) hat in ihrem Bericht v om 1 1. Nov ember 20 20 die F aktizität
der s yrischen Söldner bestätigt und ihr e unmittelbare R ückführung v erlangt. 7 Des W eiteren
wur den 1.200 Soldaten einer K ommandoeinheit der türkischen Armee , die im Südo sten der
T ürkei bei K ämpfen gegen die PKK sich pr ofiliert hatten, nach Aserbaidschan v erlegt; sie
nahmen an den K ämpfen gegen die Armenier teil.
Er gänzend dazu schreibt T ar as K uzio, wis senschaftlicher Mitarbeiter der Henr y Jackson
Society , eine s Thinktanks in London, und Pr ofes sor für P olitikwis sen schaft an der Kiew er
Moh yla-Akademie in der Ukr aine , u.a.:
»Aserbaidschanische Offizier e wurden minde stens ein Jahrzehnt lang in türkischen Mi-
litärak ademien sowie in den US A und anderen Nato-Ländern nach Nato-Standar ds aus-
gebildet. Die T ürkei und die Ukr aine bildeten aserbaidschanische Luftw affenpiloten und
Drohnenführ er aus .«
8
Ebenfalls er gänzend sei angemerkt, das s unmittelbar vor dem bzw . w ährend de s 44-tägigen
Kriege s hochrangige , in Mo skau ausgebildete a serbaidschanische Offiziere wie der a serbai-
dschanische Stab schefs Najmeddin Sadiko v durch in der T ürkei ausgebildete Offizier e bzw .
dur ch türkische Offiziere er setzt wurden.
7 OHCR (2020).
8 Kuzio (2022) .

K antian: Der 44-tägige Kr ieg um K ar abach   | 2 7 3
3. Gr ünde f ür die Nieder lage der Ar menier
Eine Bemerkung v orw eg: Der 44-tägige Krieg ist vielfach als der erste Dr ohnenkrieg des
2 1. Jahrhunderts bezeichnet wor den.
Die folgenden F eststellungen bzw . Anmerkungen stammen im W e sentlichen aus Military
lessons fr om Nagorno-Kar abakh: R eason for Europe to worry 9 v on Gustav Gr es sel, Senior P o-
lic y F ello w des ›Wider Eur ope Progr amme‹ im Berliner Büro de s Europäischen R ates für A u-
ßenbeziehungen, Wie R ussland im zweiten Kar abachkrieg verlor 10 v on K onstantin Makienk o,
stellv ertretender Dir ektor des ›Zentrum s für die Analyse v on Strategien und T echnologien‹ in
Mo skau, und aus dem v on R uslan Pukhov , Direktor de sselben Zentrum s für die Analyse v on
Str ategien und T echnologien, her ausgegebenen Sammelband Sturm im Kaukasus . 11
1. Sow ohl für Gre ssel als auch für Makienk o steht fest, da ss nicht die A serbaidschaner
die sen Krieg geplant haben. Gre ssel v ermutet, das s der Plan von den T ürken stammt,
Makienk o ist hingegen der Ansicht, da ss die Isr aelis ihn ver anlas st haben.
2. Armeniens Luftv erteidigungss ysteme , die Serien S-3 00PT und PS sowie der 9K37M Buk-
M1 seien dar auf ausgelegt, schnell fliegende Kampfflugzeuge zu erk ennen, kleine , lang-
same Dr ohnen würden außer A cht gela ssen. A ußer dem seien diese S ysteme unfähig,
die R adarecho s von v erschiedenen R adaren zu einem Lagebericht zusammenzufa ssen.
3. Die aserbaidschanischen Dr ohnen bew egten sich frei, w eil Armenien keinen Stör sender
hatte , der die Signale , die die Dr ohnen mit ihren F ührungsstationen v erbanden, unter-
br echen konnte .
4. Mit den Drohnen erkundeten die A serbaidschaner zunächst die armenischen Stellun-
gen und dann die Platzierung v on R eser ven. Die armenischen Stellungen k onnten dann
ausgiebig mit k onv entioneller Artillerie bescho ssen w erden, w odurch ihr e V erteidigung
ge schw ächt wurde . Dr ohnen lenkten dann den Angriff auf die armenischen R eser ven
und br achten Artillerie , Mehrfachrak eten mit Streumunition, ihr e eigenen Rak eten oder
isr aelische LORA -Rak eten zur Zerstörung v on Brücken oder Str aßen, die die R eser ven
mit der F ront v erbinden, zum Einsatz. Sobald die armenische Seite nicht mehr in der
Lage w ar , R e serv en in die Schlacht zu schicken, k onnte die aserbaidschanische Armee
in beliebiger Zahl v orrücken, um die isolierten armenischen Stellungen zu über wältigen.
Die se Prozedur wiederholte sich T ag für T ag, wobei jeden T ag eine armenische Stellung
v ernichtet und die Artillerie in der Nacht neu ver sorgt wur de .
9 Gressel (2020).
10
Макиенк о (2020).
11 Die w esentlichen A ussagen daraus haben wir in ADK 193, J g. 2021 / Heft 4, 8-10, publiziert.

2 7 4 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Արց ախի մ շ ակութ ային ժ առանգությ ու նը
5. Die Aserbaidschaner w aren nicht nur auf die dur ch Drohnen ermittelten Informationen
ange wiesen, über 3 0 Angehörige der armenischen Armee haben sensible Daten zum
T eil gegen geringes Entgelt an sie ausgehändigt. Da s berichteten armenische Medien
im F ebruar und März 20 22. W arum der Nationale Sicherheitsdienst Armenien s erst
so spät die ser Menschen habhaft w erden k onnte , ist eine mehr als berechtigte F rage .
6. Die meisten W affen, ein schließlich der Luftabw ehrs ysteme , befanden sich an ihr en stän-
digen A ufstellungsorten und wur den durch den Er stschlag zerstört.
7. Unter den Bedingungen der völligen Überlegenheit Aserbaidschan s in der Luft war e s
sehr sch wierig, große Einheiten nach Ber g-Kar abach zu bringen. Solche V ersuche wur-
den in der er sten Phase de s Krieges unternommen und endeten mit sch wer en V erlusten
bei Luftangriffen auf die K olonnen.
8. A us dem oben Gesagten k ann man folgern, das s Armenien auf diesen Krieg offenbar nicht
bzw . nicht hinr eichend vorber eitet war . Ebenso k ann man folgern, das s Armenien nur
unzur eichend über die Planung und die Möglichkeiten A serbaidschans informiert w ar .
Ander s kann man die Ä ußerung de s damaligen V erteidigungsministers Da vid T onoy an,
ein neuer Krieg wür de neue Landgewinne für Armenien bedeuten, nicht interpr etieren.
9. Es gibt eine Vielzahl v on ungeklärten Fr agen. W arum hat Armenien keine K ampfdrohnen
gek auft? W arum wur den die vier modernen Kampfjets SU3 0-SM nicht eingesetzt? W as ist
mit den ballistischen R aketen Isk ander geschehen? Zu all die sen Themen gibt es allerlei Ge-
rüchte bzw . Behauptungen. Ob die geplante Unter suchungskommis sion der Armenischen
Nationalv ersammlung je Antw orten auf diese und die vielen ander en Fr agen finden bzw .
geben wir d, darf bezweifelt w erden.
Eine in die sem K ontext oft ge stellte Fr age ist diejenige nach der R olle R usslands . R ussland
stellte r asch klar , das s e s einen türkischen Angriff auf die R epublik Armenien nicht tolerie-
r en würde , ander erseits gab R us sland zu ver stehen, das s es Armenien in die sem Krieg nicht
helfen wür de . Die Kämpfe fänden auf dem T erritorium Aserbaidschan s statt, Armenien
selb st wer de nicht angegriffen. Dav on ausgehend vermutet Gusta v Gre ssel:
»R ussland sah in dem militärischen Druck A serbaidschans auch ein Mittel zur Sch wä-
chung des armenischen Pr emierministers Nik ol P aschinjan, der 2 0 18 an der Spitze der
R ev olution stand, die das alte R egime ablöste . Ein a serbaidschanisches V orgehen wür de
Armenien außerdem w ahrscheinlich dazu bringen, zuv or ausgehandelte ›Frieden spläne‹
zu akzeptieren, die Mo skaus geopolitische P osition stärk en würden. Die se ungünstige po-
litische Situation führte unmittelbar zu militärischen Nachteilen auf dem Schlachtfeld für
die Armenier . Im Wissen um die stillsch weigende Zustimmung Mo skaus zu einer militäri-
schen Interv ention stationierte die T ürkei im Oktober 2 02 0 mehrer e F-16-K ampfflugzeuge
zur allgemeinen Abschr eckung in A serbaidschan. Diese wur den später eingesetzt, um den
Himmel von allen armenischen Bodenangriffsflugzeugen zu säubern, die v ersuchten, in
den Kampf einzugr eifen.«

K antian: Der 44- t ägige Kr ieg um K ar abach   | 2 75
4. Per spek ti ven
Die rus sische T olerierung der türkischen Kriegsbeteiligung – da s W ort ›Unter stützung‹ be-
schr eibt die R olle der T ürkei unzur eichend – führte zur totalen Niederlage Armeniens . Die
v on Nikol P aschinjan, Ilham Aliy ev und Vladimir Putin unterzeichnete trilater ale Erklärung
v om 1 0. Nov ember 20 20 12 be schreibt da s sehr anschaulich. Alle sieben R egionen Aserbai-
dschan s, bis dato unter armenischer K ontr olle , wurden »befr eit«. Mehr noch: Die R epublik
Ber g-Kar abach musste auf einen Drittel ihr es T erritoriums v erzichten.
Zw ar konnte R us sland seine R olle im Südkauk asus dur ch die Stationierung von knapp
2.000 rus sischen Soldaten einer Frieden struppe deutlich ausbauen, musste jedoch im
Gegenzug w ohl oder übel akzeptieren, da ss die T ürkei ein Mitspr acherecht im Südk au-
k asus bek am.
Be stimmte Aspekte der Nachkriegsor dnung sind zwar in der trilater alen Erklärung skiz-
ziert, aber e s gibt eine R eihe von Pr oblemen, die bis heute nicht gelöst sind:
Da w ären zum einen die Gr enzen der Nachbarstaaten Armenien und A serbaidschan.
Hier müs ste eine Demarkation und Gr enzziehung stattfinden, wa s bis heute nicht pas siert
ist. Die Be setzung armenischen T erritorium s seit Mai 20 2 1 begründete Aserbaidschan stets
so: Die se seien genuin aserbaidschanische T erritorien, von Be setzung könne keine R ede
sein. W ann und nach welchen Grundsätzen die Demark ation und Grenzziehung stattfinden
wir d, ist unklar . In der trilater alen Erklärung heißt es:
»Die R epublik Armenien gew ährleistet die Sicherheit der V erkehr sv erbindungen zwischen
den we stlichen R egionen der R epublik Aserbaidschan und der A utonomen R epublik Nach-
itschew an, um den ungehinderten V erkehr v on P ersonen, F ahrzeugen und Gütern in bei-
den Richtungen zu ermöglichen. Der Grenzschutzdien st des rus sischen Föderalen Sicher -
heitsdienste s ist für die Überw achung der V erkehr sv erbindungen zuständig.«
Die ser soll durch die südarmenische Pr ovinz S yunik erfolgen. Aserbaidschan spricht stets
v on einem ›K orridor‹, den e s ohne jedwede armenische K ontrolle benutzen möchte . Arme-
nien ist damit nicht ein ver standen, denn es handelt sich hier um souv eräne s armenisches
T erritorium. Die endgültige R egelung die ses Pr oblems steht noch aus .
Ein be sonders gr oßes Pr oblem ist das Schick sal der Menschen, die in Ber g-Kar abach leben.
A serbaidschan würde die ses R e stgebiet sofort unter seine K ontrolle bringen. W as mit dem
Men schen dann geschehen wür de , wär e ungewis s . W ährend de s 44-tägigen Krieges
w ollte
Aliy ev sie »wie Hunde v erjagen«. Der einzige Garant ihr er Sicherheit sind gegenw ärtig
die rus-
sischen F riedenstruppen. W enn nicht Aserbaidschan alleine , wer wir d über sie bestimmen?
Ev entuell Armenien und Aserbaidschan unter rus sischer V ermittlung? Ist die Minsk Gruppe
wieder zum Leben zu er weck en? Und wa s kann die Eur opäische Union, die sich in letzter
12 Bundeszentrale für politische Bildung (2020) .

2 7 6 |  D a s k u l t u r e l l e E r b e v o n A r z a c h | Արց ախի մ շ ակութ ային ժ առանգու թյու նը
Zeit auffällig für die ses Pr oblem zu intere ssier en scheint, diesbezüglich überhaupt leisten?
Viele F ragen, auf die e s zurzeit keine Antw orten gibt.

L iter atur ver zeichnis
Bundeszentrale für politische Bildung, Dokumenta-
tion: W affenstillstandsvereinbarung zwischen Aser-
baidschan und Armenien vom 10 . N ovember 2020 ,
2020 , unter: https:/ / www .bpb. de/themen/europa/
russland-analysen/ nr-394/322104/dokumentation-
waffenstillstandsvereinbarung-zwischen-aserbaid -
schan-und-armenien-vom-10-november-2020/ (letz-
ter Zugriff: 19.9.2023) .
Kasap
oğ
lu, Can, Türkiy e- Az
erbay can: Savu
nma i
ş

birli
ğ
inden askeri ittifaka, 2017 , unter: https:/ / www .
aa.com.tr /tr /analiz-haber /turki ye-azerbay can-savun-
ma-is-birliginden-askeri-ittifaka/952323 (letzter Zu-
griff: 9.8 .2023).
De W aal, Thomas , Black Garden. Armenia and Azer-
baijan through P eace and W ar , New Y ork University
Press 2004.
Gressel, Gustav , Military lessons from Nag orno-K a-
rabakh: Reason for E urope to worry , 2020 , unter:
https:/ / ecfr .eu/article/military -lessons-from-nagor -
no-karabakh-reason-for-europe-to-worry / (letzter
Zugriff: 19.9.2023) .
Hovannisian, Richard G ., The Republic of Armenia, V o-
lume IV . Between Crescent and Sickle: Partition and
Sovietization, Univ ersity of California Press 1996 .
Institute for the Study of Human Rights, P erpetrators ,
unter: http:/ / www .humanrightscolumbia.org/peace-
building/perpetrators (letzter Zugriff: 19.9 .2023).
Libaridian, Gerard J ., The Karabagh File: Documents and
F acts on the Question of Mountainous Karabagh,
1918-1988 , Zor yan Institute for Contemporary Armen-
ian Research & Documentation 1988 , unter: https:/ /
zoryaninstitute.org/wp-content/uploads/2017/ 03/
Karabagh-File.pdf (letzter Zugriff: 9
.8.
2023) .
OHCHR, Mercenaries in and around the N agorno-Kara-
bakh conflict zone must be withdrawn – UN experts ,
2020 , unter: https:/ / www .ohchr .org/EN/N ewsEvents/
Pag es/Displa yNews .aspx?NewsID=26494&LangID=E
(letzter Zugriff: 19.9.2023) .
President of the Republic of Azerbaijan Ilham Ali yev ,
Ilham Ali yev attended the grand militar y parade
on the occasion of the 93rd anni versary of the Ar-
med F orces, 2011, unter: http:/ /en.president.az/ artic-
les/2537 (letzter Zugriff: 19.9 .2023).
Kuzio , T aras, N ato training: How Ukraine is actually
winning against Russia, 2022, unter: https:/ /euobser-
ver .com/ opinion/154763 (letzter Zugriff: 19.9.2023) .
Տեր
-Պետրոսյան, Լևոն, Պատերազ մ, թե՞
խաղ աղություն . լրջանալ ու պահը, 1997 , unter:
https:/ /bit.ly /3nOmx47 (letzter Zugriff: 19.9.2023) .
Макиенк о, К онст антин, Как Россия проигра ла во
в торой карабах ск ой войне,
2020 , unter: https:/ / www .
vedomosti.ru/ opinion/articles /2020/11/10/846462-
rossiya-proigrala (letzter Zugriff: 19.9.2023) .

Aut or
Dr . R affi K antian
Vorsit zender der Deut sch-Ar menischen Ge sellschaf t , ver antwor tlic her Redakteur der Zeit schr if t ADK
( Ar menisch-Deut sc he Kor re spondenz), Hannover , Deut schland, r .kantian@t -online.de

| 2 77
Ր աֆֆի Քանդյան
Լեռնային Ղարաբաղի համար մղվ ած
44-օրյա պատերազմը.
նախապատմություններ, գործընթացներ, հեռանկարներ
1. Ներածություն
Կարճ ակնարկ. Առաջին համաշխարհային պատերազ մում ցարական կայսրության
փլ ուզումից հետո Նախիջևանը կռվի ոսկոր էր դարձել Ադրբեջանի և Հայաստանի
միջև 1918-1920 թթ.։ Այն բանից հետո, երբ բոլշևիկներն երկու երկրներում էլ
իշխանությունը ստանձնեցին, տարածքային վ եճը վերջնականապես որոշվ եց
Ստալինի կող մից ՝ որպես քաղաքական զիջում Մ ուստաֆա Քեմալին, հետագայում ՝
Աթաթուրքին ՝ հօգուտ Ադրբեջանի։ Մ ուստաֆա Քեմալը Ստալինին ասել էր, որ
ցանկանում է ընդհանուր սահման ունենալ Ադրբեջանի թուրքական պետության
հետ։ Բոլշևիկները, որոնք փող ով ու զենքով աջակցում էին Մ ուստաֆա Քեմալի
շուրջ ուժերի ազ ատագրական պայքարին և այդպիսով հույս ունեին իրենց
հեղ ափոխությունը արտահանել Թուրքիա, համաձայնեցին։ Թուրքիայում
ազ գայնական ուժերի հաղթանակից հետո 1920 թ. սեպտեմբերին Բաքվ ում
հիմնադրվ ած Թուրքիայի կոմունիստական կուսակցությունը, որին կարճ
ժամանակով թույլ ատրվել էր զ արգացնել իր գործունեությունը երկրում,
արգել վեց, իսկ նրա առաջատար կադրերը (Մ ուստաֆա Սուփհին և նրա
ընկերները) սպանվ եցին։ Նախիջևանի երբեմնի մեծաքանակ հայ բնակչությունն
աստիճանաբար, գրեթե ամբողջությամբ, գաղթեց շարունակվ ող բռնաճնշումների
պատճառով: 1920-ականներին բնակիչների մինչև մեկ երրորդը հայեր էին (այլ
աղբյուրները խոսում են 50%-ի մասին)։ 1989 թ. հայերի համամասնությունը
բնակչության մեջ կազ մում էր 1%, այսօր այն 0% է։ 1
Նախիջևանյան այս զ արգացումը հիմնական պատճառն էր Լեռնային
Ղարաբաղ ում ապրող հայերի Բաքվից անջատվել ու համար։ 1988 թ.
պերեստրոյկայի նշանով սկսվ ած հայերի փորձերը գագաթնակետին հասան
Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ առաջին պատերազ մով և ավարտվ եցին 1994 թ.
մայիսի 12-ին Ռուսաստանի միջնորդությամբ ուժի մեջ մտած զինադադարի
1 Այս մասին մանրամասն տե՛ս Hovannisian(1996)։

[Document text truncated for crawler view.]