ΣΤ΄ Ευρωπαϊκό Συνέδριο Νεοελληνικών Σπουδών
της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Νεοελληνικών Σπουδών
Λουντ, 4-7 Οκτωβρίου 2018
Ο ελληνικός κόσμος σε περιόδους κρίσης και ανάκαμψης, 1204-2018
Πρακτικά
⌘
P oceedings
6 h Eu opean Cong ess o Mode n G eek S udies
o he Eu opean Socie y o Mode n G eek S udies
Lund, 4-7 Oc obe 2018
The G eek Wo ld in Pe iods o C isis and Reco e y, 1204-2018
Τόμος Ε΄
Επιμέλεια:
Bασίλειος Σαμπατακάκης
Ευρωπαϊκή Εταιρεία Νεοελληνικών Σπουδών
Αθήνα 2020
Ο ελληνικός κόσμος σε περιόδους κρίσης και ανάκαμψης,
1204-2018
Τόμος Ε΄
The G eek Wo ld in Pe iods o C isis and Reco e y,
1204-2018
Vol. 5
Την ευθνη της έκδοσης έχει το Διοικητικό Συμβολιο της ΕEΝΣ
E-mail: assilios.saba ak[email p o ec ed]
ISBN ( ol.) 978-91-519-6383-9
ISBN (se ) 978-91-519-6357-0
Σελιδοποίηση - τυπογραφική φροντίδα:
Jo ge Lemus Pé ez ([email p o ec ed]om)
Copy igh © 2020:
Ευρωπαϊκή Εταιρεία Νεοελληνικών Σπουδών (ΕΕΝΣ)
Eu opean Socie y o Mode n G eek S udies
www.eens.o g
ΣΤ΄ Ευρωπαϊκό Συνέδριο Νεοελληνικών Σπουδών
Λουντ, 4-7 Οκτωβρίου 2018
Πρακτικά
Ο ελληνικός κόσμος σε περιόδους κρίσης
και ανάκαμψης, 1204-2018
Τόμος Ε΄
Επιμέλεια
Bασίλειος Σαμπατακάκης
Ευρωπαϊκή Εταιρεία Νεοελληνικών Σπουδών
Αθήνα 2020

6 h Eu opean Cong ess o Mode n G eek S udies,
Lund, 4-7 Oc obe 2018
P oceedings
The G eek Wo ld in Pe iods o C isis
and Reco e y, 1204-2018
Vol. 5
Edi ed by
Vassilios Saba akakis
Eu opean Socie y o Mode n G eek S udies
A hens 2020
ΠΕΡΙΕΧΌΜΕΝΑ
ΤΌΥ Ε΄ ΤΌΜΌΥ
Πρόλογος (Β. Σαμπατακάκης) ..................................................... 21
6. Κρίση και ανάκαμψη στο θέατρο και στον κινηματογράφο
6.1. Σύγχρονο θέατρο και κινηματογράφος
Άννα Πούπου: Η ελληνική εκδοχή του φιλμ νουάρ. Σκοτεινές
αφηγήσεις και πολιτικές αλληγορίες σε περιόδους κρίσης
..... 29
Κατερίνα Καρρά: «Πλάθοντας έναν ρόλο»: δραματικές σχολές
και θεατρική εκπαίδευση στην Αθήνα της κατοχής .................. 53
Ma ia Ca acausi: Ίχνη από θεατρικά έργα του Νίκου Γκάτσου:
“Η εποχή των δολοφόνων” ......................................................... 77
Vasiliki Pe sa: P obing na ional anxie ies: G eek cinema ic
explo a ions ac oss he bo de ................................................. 103
Ζωή Βερβεροπούλου: Mιλώντας για το θέατρο και την κρίση: ο
εξωσκηνικός δημόσιος λόγος των δημιουργών ...................... 125
Ελένη Δουνδουλάκη: H Εθνική Λυρική Σκηνή κατά τη δεκαε-
τία 1950 -1960: μια ιστορία κρίσης και ανάκαμψης ............. 147
Ιωάννα Μενδρινού - Μαρία Δημάκη Ζώρα: Το «ανεπίλυτο
τραμα». Όψεις της εμφλιας και μετεμφυλιακής κρίσης στη
μεταπολεμική και σγχρονη ελληνική δραματουργία ........... 161
Ky iaki Pe akou: F om poe ic d ama o he poe y o he social
inge: he u ning poin o mode n G eek hea e in he
middle o he 20 h cen u y ....................................................... 191
6.2. Προσεγγίσεις στη δραματουργίατου 21ου αιώνα
Μαίρη Γ. Μπαϊρακτάρη: Η θεατρική μετάφραση εν μέσω οι-
κονομικής κρίσης: παραδείγματα από τη γαλλόφωνη μετα-
φρασμένη δραματουργία στην ελληνική σκηνή (2010-2018) 213
Michaela An oniou: Pe o ming o he people in imes o c isis.
Τhe collec i e c ea ion In e iew by he Emeis – Collec i e
Cul u al G oup ............................................................................. 237
Βάλτερ Πούχνερ: Εκδοχές της κρίσης στη νεοελληνική δραμα-
τουργία ....................................................................................... 251
6.3. Ιστορική συγκυρία και θέατρο
Γεώργιος Κράιας: Η από ιδρσεως του ελληνικο κράτους
αναβίωση του αρχαίου δράματος σε περιόδους κρίσης και
ανάκαμψης: παραστάσεις-σταθμός υπό το πρίσμα της ιστο-
ρικής συγκυρίας ......................................................................... 269
Διονύσης Αλεβίζος – Μαρία Σγουρίδου: Στρατόπεδο εκ των
έσω: Καμπανέλλης-Λέβι-Βιζέλ-Μασσίνι .................................. 287
Θόδωρος Γραμματάς: «Και ξανά προς τη δόξα τραβά…». Άμπω-
τις και παλίρροια στο θέατρο του μεσοπολέμου .................... 305
6.4. Θεατρικές σπουδές και έρευνα σήμερα
Kons an ina Geo giadi - Tania Neo y ou - Vania Papaniko-
laou - Ma ia Sehopoulou: Τhea e s udies and esea ch in
he G eece o c isis and eco e y: he ‘ hisbe’ esea ch p ojec 321
Ma ia Sehopoulou - Tania Neo y ou - Vania Papanikolaou
- Kons an ina Geo giadi: G eek o o eign Thespians? Τhe
ole o he p ess in he e ol emen o hea e ac ing (1860-
1922) .......................................................................................... 335
Tania Neo y ou - Vania Papanikolaou - Ma ia Sehopoulou
- Kons an ina Geo giadi: Αc o s’ biog aphies: his o ical
sou ce o li e a u e? .................................................................. 345
Vania Papanikolaou - Ma ia Sehopoulou - Tania Neo y ou -
Kons an ina Geo giadi: Τhea ical dea hs. Τhe obi ua y as a
sou ce o biog aphical in o ma ion .......................................... 359
6.5. Παραστάσεις εκτός συνόρων
Αλεξία Αλτουβά: Ομηρικές εσπερίδες και απήχηση στον πνευ-
ματικό κόσμο της Ευρώπης στις παραμονές του Β΄ παγκο-
σμίου πολέμου (1937-1938) ..................................................... 373
Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΣΤΟ ΙΣΠΑΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ...
397
βιογραφικό σημείωμα του συγγραφέα του μας πληροφορεί ότι ο Scipion-
Alexis Blache de Beau o (Μασσαλία, 1791-Μπορντώ, 1852)9 ήταν συν-
θέτης και δάσκαλος μπαλέτου, που έδρασε επαγγελματικά στη Γαλλία
και στην Αγία Πετρούπολη. Πρέπει όμως να σημειωθεί ότι, παρά τη θεα-
ματικότητα που προσέδιδε στην παρουσίαση των έργων του, στην εποχή
του είχε χαρακτηριστεί ως μέτριος χορογράφος.
Για τον εκδοτικό οίκο που εξέδωσε το βιβλίο, δηλ. το τυπογραφείο του
An onio Ma eis Muñoz της Μαδρίτης, δεν διαθέτουμε κάποια μελέτη που
να δίνει βιογραφικές ή επαγγελματικές πληροφορίες για το συγκεκριμέ-
νο πρόσωπο και τη σημασία του στην ιστορία των εκδόσεων θεατρικών
έργων στην Ισπανία. Τα ελάχιστα στοιχεία για την δραστηριότητά του ως
εκδότη και βιβλιοπώλη μπορούν να αντληθούν από τις αναφορές που κά-
νει στα έργα που εξέδωσε και στις διαφημίσεις για την επιχείρησή του,
που βρίσκονται στον Τύπο και σε άλλου είδους δημοσιεύματα, στα οποία
τεκμηριώνεται η επαγγελματική του δραστηριότητα μεταξύ του 1835 και
του 185810. Γνωρίζουμε ότι στις αρχές της δεκαετίας του 1840 ο Ma eis
Muñoz άρχισε μια φιλόδοξη και εφήμερη παιδαγωγική-εκδοτική δραστη-
ριότητα με τη δημοσίευση ποικίλων παιδαγωγικών εγχειριδίων ανάλυσης
της ισπανικής παιδείας. Από διάφορες διαφημίσεις της επιχείρησής του
συμπεραίνεται ότι ήταν γνωστή προσωπικότητα και ότι η προσφορά του
στον χώρο της παιδαγωγίας και της λογοτεχνίας αναγνωρίστηκε από τους
πνευματικούς κύκλους της εποχής.
Η επιχείρηση του Ma eis Muñoz πάντα έδινε ιδιαίτερη σημασία στην
έκδοση μεταφράσεων διαφόρων τύπων γαλλικών και ιταλικών θεατρι-
κών έργων. Πράγματι, όλος ο κατάλογος των εκδόσεών του που βρί-
σκεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ισπανίας φαίνεται να κυριαρχείται
από τη θεατρική λογοτεχνία. Επιβάλλεται να σημειωθεί ότι εκτός από
το Los g iegos, o sea La libe ad de G ecia..., δεν φαίνεται κάποιο από
τα έργα, που εκδόθηκαν για να ανεβούν στη σκηνή, να περιλαμβάνει
μια θεματική εθνικο-ιστορικού περιεχομένου, με εξαίρεση ένα ιταλικό
λιμπρέτο, την περίφημη όπερα Les Hugueno s. Συνεπώς, θα μπορούσε
9 Назмеева (2009: 46-47), Русский балет. Энциклопедия (2018).
10 Hidalgo (18432, a: τ. I, 149· 1846, a: τ. VI, 45, 205· 1850, a: τ. XI, 116), Bole ín O icial
de Ins ucción Pública (No 68, 1843: 505-513), El Español (No 510, 1846: [4]· No
511, 1846: [4]), El Tiempo, dia io conse ado (No 589, 1846 [4]), Guía del come cio,
indus ia y ag icul u a (No 418, 1850: 8), La España (No 2.339, 1856: [4]).

DIMITRIS MIGUEL MORFAKIDIS MOTOS
398
να ειπωθεί ότι η έκδοση του φιλελληνικού αυτού έργου ανταποκρίθηκε
σε ένα καθαρά εμπορικό ενδιαφέρον και, όπως φαίνεται, δεν είχε μεγάλη
απήχηση στο κοινό.
Επιστρέφοντας στον συγγραφέα του, είναι αρκετά ενδιαφέρον το γε-
γονός ότι οι σύγχρονοι του Alexis Blache του αναγνώρισαν ελάχιστη χο-
ρογραφική ικανότητα, δεδομένου ότι το συγκεκριμένο σύντομο έργο είναι
ένα δράμα, στο οποίο ο κύριος όγκος του θεάματος αποτελείται από έναν
παντομιμικό χορό, δηλαδή χαρακτηρίζεται από έναν έντονο μουσικό ρυθ-
μό. Αν και οι παντομίμες ήταν ήδη παρούσες στις θεατρικές σκηνές της
Μαδρίτης ήδη από τον 18ο αιώνα, είναι ελάχιστα τα στοιχεία που έχουμε
για τις παραστάσεις, για τις οποίες μπορούμε να αντλήσουμε πληροφορίες
από τις διαφημίσεις στον Τύπο και από τα διοικητικά έγγραφα που υπάρ-
χουν στα αρχεία των ίδιων των θεάτρων11. Η διαφημιστική επονομασία
“g an baile his ó ico” που υπάρχει στην εφημερίδα Dia io de Mad id12
αντιστοιχεί στις γραφικές επονομασίες της εποχής εξωτικού και βαρύ-
γδουπου χαρακτήρα που περιελάμβανε η διαφημιστική δραστηριότητα για
την προσέλκυση του κοινού. Οι συγκεκριμένοι χοροί, λοιπόν, μπορούσαν
να μεταφέρουν τους θεατές σε ένα χώρο που υπερέβαινε την ιστορία που
αναπαριστούσε, διότι προσιδίαζαν περισσότερο στον λαϊκό πολιτισμό. Σε
τελευταία ανάλυση, θα μπορούσαμε να αναφερθούμε σε “ιστορικό χορό”
θεατρικού υποείδους της ρομαντικής περιόδου13.
Το συγκεκριμένο πεζό δραματικό έργο είναι σύντομο σε έκταση και
παρουσιάζει απλοϊκή, εξωπραγματική και στερεότυπη πλοκή που αντα-
ποκρίνεται σε οριενταλιστική θεώρηση του θέματος. Δομείται σε τρεις
πράξεις (αντίθετα με το πρωτότυπο που έχει δύο), που με τη σειρά τους
χωρίζονται σε διαδοχικές σκηνές. Η παράσταση αποτελείται από μια σει-
ρά χορών με περίεργα ονόματα (paso de ca ác e , paso chinesco, padedú,
paso de bayade as, paso de ca ác e o ien al...), όπου βασικό ρόλο έχει η
σκηνογραφία. Ο χώρος παρουσιάζεται στη σκηνή ως εξωτικός τόπος που
αφήνει ελεύθερη τη φαντασία: ακτές, καράβια, οθωμανοί στρατιώτες, ένα
σαράι με όμορφους κήπους, μαύροι σκλάβοι και ευνούχοι, οδαλίσκες...
Με άλλα λόγια, μια ατμόσφαιρα μακρινή και σύμφωνη με τους κανόνες
11 González A iza (2008: 74-76).
12 Dia io de Mad id (No 2.842, 1843: [4]).
13 González Subías (2010), Ga cía Lo enzo (1967: 191-192), Miguel Mag o (2011: 127).
Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΣΤΟ ΙΣΠΑΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ...
399
της ρομαντικής σκηνογραφίας, που παρουσιάζει μια εξωτική ανατολή με
εντυπωσιακή και μεγαλοπρεπεή ατμόσφαιρα από την οποία αναβλύζει μια
ολοκληρωτική εξουσία πάνω στην ανθρώπινη ζωή14.
΄Οπως συνηθίζονταν σ΄αυτού του είδους τα έργα15, η θεατρική δράση
συνοδεύεται από επίδειξη επιστημονικότητας με ειδικά ακουστικά και
μηχανικά εφέ, καθώς και με την επικίνδυνη χρήση της δυναμίτιδας και
της φωτιάς για την τέρψη του κοινού. Το ότι οι θίασοι προσφεύγουν
σε τέτοιου είδους σκηνογραφικές λύσεις φαίνεται από την έμφαση που
δίνουν οι διαφημίσεις που κάνει το ίδιο το θέατρο στο οποίο παρουσια-
ζόταν η παράσταση.
Η υπόθεση του έργου είναι σαφώς επηρεασμένη από το βάρος του ελ-
ληνικού εθνικιστικού πνεύματος, με το οποίο έπρεπε να ταυτιστεί το κοι-
νό που χαρακτηριζόταν από το δυτικό τρόπο θεώρησης των γεγονότων
και βασίζεται σε στοιχεία της ιδεατής δυαδικότητας: Δύση (χριστιανική,
εθνική και πιο ανεπτυγμένη κοινωνικά και πολιτισμικά) και Ανατολή
(άπιστη και βάρβαρη). Η δράση αρχίζει στη νησίδα Σφακηρία απένα-
ντι από την Πύλο16, νοτιοδυτικά της Πελοποννήσου. Η πρωταγωνίστρια,
Nice a, είναι η θυγατέρα του οπλαρχηγού Ulises και της συζύγου του
Elena17, μέλη της ελληνικής κοινότητας που διαβιώνει φτωχικά στο νησί
κατά την περίοδο της ελληνικής επανάστασης. Ο άρρενας πρωταγω-
νιστής, Tou ille, είναι ο καπετάνιος ενός γαλλικού εμπορικού πλοίου
που ναυάγησε και που, μαζί με τους διασωθέντες ναυτικούς, νιώθει ότι
ταυτίζεται με τον αγώνα των Ελλήνων. Ερωτεύεται τη Nice a και ζητά-
ει το χέρι της προσφέροντας σε αντάλλαγμα τα υλικά του στηρίγματα,
και την οργανωτική και στρατιωτική του ικανότητα. ΄Ομως, η άμυνα
στην αναμενόμενη τουρκική εισβολή αποτυγχάνει και ο πρωταγωνιστής
βρίσκεται στην ανάγκη να απελευθερώσει την αγαπημένη του από την
αιχμαλωσία της στο σαράι του πασά18 και του καπετάνιου Mou ad, που
14 Calde a και Calde one (1988: 591-592).
15 González A iza (2008: 77-78).
16 Γνωστή με την ιταλική ονομασία “Ναυαρίνο”, όπου έλαβε χώρα και η ομώνυμη
Ναυμαχία του Ναυαρίνου (20/10/1827).
17 Αποσκοπώντας την έξαρση του συγκινησιακού κόσμου των θεατών, ο συγγραφέας
χρησιμοποιεί δύο από τα γνωστότερα ονόματα των ομηρικών επών της Ιλιάδας και της
Οδύσσειας.
18 Το συγκεκριμένο πρόσωπο είναι εμπνευσμένο από τη μορφή του Ιμπραήμ Πασά (1789-
1848), αρχιστράτηγου των τουρκοαιγυπτιακών δυνάμεων στην Πελοπόννησο (1825-
DIMITRIS MIGUEL MORFAKIDIS MOTOS
400
είναι οι ανταγωνιστές. Η διάσωση τελειώνει με την επέμβαση, την κα-
τάλληλη στιγμή, του γαλλικού στόλου που πολιορκούσε την Πύλο και
που καταβυθίζει τον οθωμανικό στόλο19, γεγονός που επιτρέπει την απε-
λευθέρωση της Nice a και την ήττα των εχθρών.
΄Οπως ήδη σχολιάστηκε, γίνεται φανερή η αναζήτηση της ηθικής ταύ-
τισης του κοινού με τον αγώνα των Ελλήνων προκαλώντας μια συγκι-
νησιακή έξαψη εντείνοντας το αίσθημα της υπερηφάνειας για τις αξίες
της ελληνοευρωπαϊκής κοινότητας και το δίκαιο του αγώνα ενάντια στην
καταπίεση που υφίσταται από την τουρκο-ανατολική τυραννία και τη βι-
αιότητα. Είναι ενδεικτικό το κείμενο της παρακάτω σκηνής στο σαράι20:
“[...] Οι μουσουλμάνοι σκλάβοι του προσφέρουν τις υπηρεσίες τους, όμως
ο πασάς τους λέει πως στο εξής θέλει να τον υπηρετούν μόνο ΄Ελληνες και
μάλιστα γονατιστοί. Με κάθε τρόπο θέλει να ταπεινώσει τον εξεγερμένο λαό.
Ο καπετάνιος εγκωμιάζει στον πασά την ομορφιά των αιχμαλώτων ελληνίδων
γυναικών και αυτός τις αναγκάζει να παρουσιαστούν μπροστά του”.
Και συνεχίζει21:
“[...] Ο βάρβαρος προστάζει τους άνδρες να ασπαστούν τον νόμο του Μωά-
μεθ ή να πεθάνουν. Οι ΄Ελληνες κραυγάζουν πως προτιμούν το θάνατο. [..]
΄Οσο για τις γυναίκες θέλει να σταλούν στο χαρέμι. Ο Μουράτ παρουσιάζει
τον Οδυσσέα ως αρχηγό των εξεγερμένων. Ο πασάς σηκώνεται όρθιος, τον
κοιτάζει αυστηρά και ξαναδιατάζει να ασπαστεί το νόμο του προφήτη αν θέ-
λει να σώσει τη ζωή του. Ο έλληνας οπλαρχηγός απαντά πως δεν φοβάται το
θάνατο”.
Αντίθετα από αυτό που θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς, μέρος του
κοινού έχει ξεπεράσει το φιλελεύθερο πολιτικό πάθος της τρίτης δεκα-
ετίας του 19ου αιώνα, δεν διακατέχεται πλέον από τα όνειρα ελευθερίας
του πρώτου ρομαντισμού22, αλλά εκτιμά κυρίως τις αστικές αξίες, όπως
η πατρίδα, η οικογένεια, το αίσθημα της ευθύνης... Γι’ αυτό ζητάει από
τον συγγραφέα ένα έργο βασισμένο στη ψυχαγωγία και στην έκπληξη,
1828) που απεσύρθη μετά την ήττα του από τις φιλελληνικές δυνάμεις στο Ναυαρίνο.
19 Εμφανώς αντανακλά τη γνωστή Ναυμαχία του Ναυαρίνου.
20 Blache και Sonne (1843: 2η πράξη, 3η σκηνή, 12).
21 Ό.π. (1843: 2η πράξη, 4η σκηνή, 12-13).
22 Calde a (2001, a: 169).
Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΣΤΟ ΙΣΠΑΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ...
401
με μια εξέλιξη γεμάτη από δυσχερείς και κριτικές καταστάσεις που κα-
ταλήγουν σε έναν ευτυχή μανιχαϊστικό θρίαμβο.
Από τα ανωτέρω γίνεται φανερό το καθαρά εμπορικό ενδιαφέρον του
έργου, δεδομένου ότι η ισπανική παράσταση πραγματοποιήθηκε δεκαπέντε
χρόνια μετά την πρεμιέρα του πρωτοτύπου23 και δεκατρία μετά την εγκα-
θίδρυση του Βασιλείου της Ελλάδος (1830). ΄Οπως αναφέρεται στο εξώ-
φυλλο του γαλλικού έργου, αυτή πραγματοποιήθηκε στο G and Théâ e
του Μπορντώ στις 24/12/1827, ενώ στη Μαδρίτη ανέβηκε στη σκηνή σε
άτακτα χρονικά διαστήματα στο, ανύπαρκτο πλέον, Tea o del Ci co και
για λίγο χρόνο μεταξύ 28/01/1843 και 03/04/1843, όπως τεκμηριώνεται
από τον Τύπο24. Αυτή τη στιγμή, το, επίσης ανύπαρκτο πλέον, Tea o de la
C uz και το Tea o del P íncipe (σήμερα Tea o Español) βρίσκονταν σε
ανταγωνισμό για την πρωτοκαθεδρία στην ισπανική πρωτεύουσα, ενώ πα-
ράλληλα έχαιραν επίσημης προστασίας. Από την πλευρά του, το Tea o del
Ci co (γνωστό επίσης ως Ci co Olímpico) περνούσε μια περίοδο κρίσης,
αν και αργότερα θα καθιερώνονταν ως ένα από τα πιο σημαντικά θέατρα
της πρωτεύουσας το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα25.
Η επίσημη αναγγελία του έργου σε διάφορες εφημερίδες παρουσίαζε
την πρεμιέρα του με τον παρακάτω τρόπο, όπου πρέπει να υπογραμμιστεί η
σύγκριση μεταξύ της θεϊκής απελευθερωτικής δράσης της ισπανικής Ανα-
κατάληψης των εδαφών της Ιβηρικής Χερσονήσου, γνωστής με τον όρο
“Reconquis a” (722-1492) και του ελληνικού αγώνα της εθνεγερσίας26:
“Την προσεχή εβδομάδα θα ανεβεί στη σκηνή ο μεγάλος ιστορικός με τίτλο Οι
΄Ελληνες ή η ελευθερία της Ελλάδας, που συνέθεσε ο M . Blache και ανέβασε
στη σκηνή της Μαδρίτης ο κ. Emilio Rouque , πρωτοχορευτής προς όφελός
του και της συζύγου του κυρίας Celina Pe i , πρωτοχορεύτριας αυτού του θι-
άσου.
΄Ενα από τα πιο εξέχοντα γεγονότα της σύγχρονης ιστορίας, η απελευθέρωση
23 Blache και Sonne ([1827]: [3]).
24 Dia io de Mad id (1843: [4]), El Espec ado , (1843 [4]), El G a is. Dia io de a isos,
no icias, a iedades y conocimien os ú iles (1843: 2), El He aldo, pe iódico polí ico,
eligioso, li e a io e indus ial (1843: 4), Gace a de Mad id (1843: 4), Re is a de
ea os. Dia io pin o esco de li e a u a (1843: [2]).
25 Balles e os Do ado (2003: 60-61), Calde a (2001, b: 236-237), Eguizábal Maza (2007:
36-46).
26 Dia io de Mad id (No 2.842, 1843: 4).
DIMITRIS MIGUEL MORFAKIDIS MOTOS
402
της Ελλάδας από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, έδωσε την ευκαιρία στον
συγγραφέα του λιμπρέτου να δημιουργήσει ένα δράμα τόσο ποικιλόμορφο
όσο και ενδιαφέρον [.] Η Ισπανία, που επί 800 χρόνια πολέμησε ενάντια στους
μουσουλμάνους για την ανεξαρτησία και την ελευθερία της, θα δει με ενθου-
σιασμό τη σκηνή που παρουσιάζει τα ηρωικά κατορθώματα των σύγχρονων
Ελλήνων για να επιτύχουν τους ίδιους στόχους.
[...] Η εταιρεία του Tea o del Ci co, χωρίς να αποσκοπεί σε γελοίους αντα-
γωνισμούς, δεν φείδεται ουδεμίας δαπάνης για να αποκτήσει τον μεγαλύτερο
αριθμό κουστουμιών και σκηνικών και για να είναι όλο το θέαμα αντάξιο του
καλλιεργημένου και ευφυούς κοινού, που τόσο το προτιμάει”.
Μετά την πρεμιέρα, ο επιφανής λογοτέχνης, δημοσιογράφος και διπλω-
μάτης Ramón de Vallada es y Saa ed a (1824-1901), κάτω από το πιθανό
ψευδώνυμο “DAVRED”, έκανε την ακόλουθη αξιολόγηση του έργου27:
“Οι ΄Ελληνες ή η ελευθερία της Ελλάδας έδωσε την ευκαιρία στις κυρίες Pe i
Rouque και Massini, La ou και Vaghi, να δείξουν και πάλι στο Tea o del
Ci co τη δεξιοτεχνία, την ευλυγισία και την κομψότητά τους στο κάθε δύσκο-
λο βήμα που εκτελούσαν. Το κοινό έμεινε ικανοποιημένο μ΄αυτό το θέαμα
και, εν μέσω ενός λουτρού από πυρίτιδα που έκαναν oι όμορφες χορεύτριες,
αναγκάστηκε να παραδεχτεί ότι αυτές έκαναν στην εντέλεια την άσκηση του
πυρός, με τις θεαματικές στρατιωτικές κινήσεις που επέτρεπε η έκταση του
σκηνικού. Η τελική διακόσμηση είχε ένα θαυμαστό αποτέλεσμα και έστεψε
τη μεγάλη επιτυχία αυτού του χορού, που συνέθεσε ο M . A. Blanche, και
ανέβασε στη σκηνή ο κ. Emilio Rouque ”.
Ακολουθώντας τον βιβλιογραφικό μας θεατρικό οδηγό, δεύτερο στη
σειρά είναι το έντυπο La doncella de Missolonghi, d ama o iginal en 5
ac os. Με αξιοσημείωτο τρόπο, ο τίτλος του έργου παραπέμπει στο ιστορι-
κό μυθιστόρημα G ecia, o La doncella de Missolonghi28, που έγραψε ο δη-
μοσιογράφος, συγγραφέας και ιστορικός Es anislao = Es anislau de Kos ka
Vayo (αναφέρεται επίσης ως Cosca, Bayo, Vayo y de la Fuen e, Vayo y
Lama ca· Βαλένθια, 1804-1864). ΄Οπως είχαμε την ευκαιρία να αποδείξου-
με29, το συγκεκριμένο μυθιστόρημα αποτελεί πρωτότυπο ισπανικό έργο και
27 Vallada es y Saa ed a (1843: 48).
28 Vayo (1830).
29 Mo akidis Mo os (2014, a).

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΣΤΟ ΙΣΠΑΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ...
403
όχι μια απλή μίμηση ξένου έργου, στου οποίου το περιεχόμενο διακρίνο-
νται σαφώς οι πνευματικές τάσεις του συγγραφέα του και είναι προσαρμο-
σμένο στη ζήτηση ενός συγκεκριμένου αναγνωστικού κοινού.
Οφείλουμε όμως να εκφράσουμε την αντίθεσή μας στην υπόθεση ότι
τα τρία γράμματα “D. P. M.” της ανώνυμης θεατρικής προσαρμογής αντα-
ποκρίνονται στον Vayo, δεδομένου ότι στο εξώφυλλο γίνεται φανερή η
ιδιότητα του στρατιωτικού της συγγραφέα (“o icial e i ado” [αξιωματικός
εν αποστρατεία]30). Δεν έχουμε ενδείξεις ότι τα συγκεκριμένα γράμματα
χρησιμοποιήθηκαν ή ανταποκρίνονται στα βιογραφικά στοιχεία του Vayo
και, επίσης, ούτε ο τόπος ή το τυπογραφείο δείχνουν να κάποια σχέση
με την επαγγελματική του σταδιοδρομία. Τέλος, μια λογοτεχνική ανάλυ-
ση του περιεχομένου δεν επιτρέπει να αποδοθεί σ΄αυτόν η συγκεκριμένη
θεατρική προσαρμογή του μυθιστορήματος λόγω του ιδιαίτερα απλοϊκού
ύφους συγγραφής.
Το βέβαιο είναι ότι το έργο δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια
λογοκλοπή του μυθιστορήματος του Vayo ή, τουλάχιστον, μια λαθραία
(επίκλοπη) έκδοση, παρά το ότι ο αναφερθείς “D. P. M.” μας εκπλήσσει
διεκδικώντας τα συγγραφικά δικαιώματα και υποδεικνύοντας γραπτώς
ότι όλα τα αντίτυπα φέρουν την (δυσανάγνωστη) υπογραφή του31. Παρά
τις ελάχιστες αλλαγές που προστέθηκαν στη σύνθεση, το κείμενο απο-
τελεί μια πιστή αναπαραγωγή την οποία μπορούμε να διαπιστώσουμε
με μια αντιπαράθεση των δύο εντύπων. Το θέμα είναι ότι στην θεατρική
προσαρμογή δεν αναφέρεται ποτέ η δουλειά του Vayo, αν και πρέπει να
προσθέσουμε ότι αυτή η πρακτική (ανωνυμία, ψευδωνυμία, λογοκλοπή,
απάτη κ.λπ.) είχε εξαπλωθεί πολύ κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα32.
Επιπροσθέτως, η προσαρμογή του μυθιστορήματος G ecia, o La doncella
de Missolonghi δεν αποτελεί παρά ένα παράδειγμα της δημοτικότητας που
πρέπει να απόκτησε αυτό το βιβλίο, δεδομένου ότι εκείνη την εποχή ήταν
πολύ κοινή η έκδοση σε διαλόγους γνωστών μυθιστορημάτων33.
30 Ανών. [“D. P. M.”] (1840: [1]). Αν και στη μονογραφία μας για το φιλελληνικό ιστορικό
μυθιστόρημα του Vayo βλέπαμε την πιθανότητα τα αρχικά που ανταποκρίνονται στον
τυπογράφο και βιβλιοπώλη (don) Ped o Ma ía Ruiz (που λανθασμένα αναγράφεται ως
“Ma ín”), ιδιοκτήτη του εκδοτικού οίκου της πόλης Guadalaja a, Ped o Ma ía Ruiz y
Hno., μας δημιουργούν αμφιβολίες για να το επιβεβαιώσουμε.
31 Ό.π. (1840: [2]).
32 Rome o Toba (2003: 539).
33 Rubio Jiménez (1988, a: 672).
DIMITRIS MIGUEL MORFAKIDIS MOTOS
404
Μαζί με το θέμα της πρωτότυπης συγγραφής, μια ανάλυση του εκδότη,
El Come cio, μας δείχνει ότι πρόκειται για έναν εκδοτικό οίκο για τον οποίο
διαθέτουμε αρκετά στοιχεία, εκτός από τη θέση του και το όνομα του ιδιο-
κτήτη του, José de Medina y Aguayo, επίσης εκδότη του El Bole ín O icial.
Οι μελέτες των A. Llo dén Simón και E. del Pino Chica μας δίνουν έναν βι-
βλιογραφικό οδηγό των έργων που εκδόθηκαν στον συγκεκριμένο εκδοτικό
οίκο, μεταξύ των οποίων συμπεριλαμβάνεται La doncella de Missolonghi,
d ama o iginal en 5 ac os, που τυπώθηκε το 184034, δέκα χρόνια μετά τη
λήξη του αγώνα των Ελλήνων. Ωστόσο, οι κατατοπιστικοί βιβλιογραφικοί
κατάλογοι του 19ου αιώνα του Dionisio Hidalgo35 αναφέρουν μια δεύτερη
έκδοση το 1841 που προσφέρθηκε προς πώληση στο βιβλιοπωλείο Viuda
de Razola στη Μαδρίτη, αν και δεν στάθηκε δυνατό να εντοπίσουμε κάποιο
αντίτυπο. Προκαλεί εντύπωση το ότι αυτή η παράσταση δεν αναφέρεται
στην έκδοση της Μάλαγας και της Μαδρίτης, και δεν την βλέπουμε στον
θεατρικό προγραμματισμό. Αυτό το γεγονός μας φέρνει σοβαρές αμφιβολίες
για το αν ανέβηκε στη σκηνή, πράγμα που δεν πρέπει να μας εκπλήσσει, δε-
δομένου ότι αποτελεί κάτι αρκετά κοινό στην ευρεία παραγωγή θεατρικών
κειμένων που άρχισε στη Μάλαγα το 1839. Βέβαια, το συγκεκριμένο γεγο-
νός δεν υποδηλώνει ότι γενικεύτηκε η ανάγνωσή τους, ένας τρόπος προσέγ-
γισης της σκηνικής δημιουργίας που ο E. del Pino Chica ονομάζει “ ea o
imp eso” [έντυπο θέατρο]36. Στους λόγους που πιθανώς το συγκεκριμένο
έργο δεν ανέβηκε στη σκηνή συμπεριλαμβάνονται πολλαπλοί παράγοντες,
δηλαδή, οι οικονομικές δυσκολίες, η έλλειψη ενδιαφέροντος των θεατρικών
επιχειρηματιών, υπέρμετρες απαιτήσεις του συγγραφέα κ.λπ.
Η υπόθεση του πεζού δραματικού αυτού έργου, που μελετήσαμε ήδη
διεξοδικά στο πρωτότυπο έργο του Vayo, αναπαράγει τον βαθύ φιλελευ-
θερισμό του συγγραφέα ταυτισμένο με την ελληνική επανάσταση, την
οποία παρουσιάζει με ωφελιστική διάθεση, βασισμένη στον παραδειγμα-
τισμό ειδωμένο από ένα πολιτικό, ηθικό και εθνοπατριωτικό πρίσμα. Αν
και εμπνέεται από ιστορικά γεγονότα και μορφές της ελληνικής εθνεγερ-
σίας, η φαντασιωτική του ιστορία δηλώνει ανά πάσα στιγμή τη βούλη-
ση μυθοποίησης της ελληνικής ανεξαρτησίας ως προνοιακό θρίαμβο του
34 Llo dén Simón (1973: 203-204, 206), Pino Chica (1985, a: 209-210· 2011, b: 439-441).
35 Gace a de Mad id (No 2.331, 1841: 4), Hidalgo (18432, a: 74· 1868, b: 370).
36 Pino Chica (2011: 439-441).
Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΣΤΟ ΙΣΠΑΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ...
405
“πολιτισμού”, δηλαδή, της δυτικής αντίληψης (το καλό, που εκπροσωπεί-
ται από τους ΄Ελληνες) έναντι του παρηκμασμένου ανατολικού κόσμου
(το κακό, το οθωμανικό).
Ηρωίδα είναι η Ελληνίδα Cons anza Zaca ías, που καταφεύγει σε ένα
μοναστήρι του όρους Αράκυνθος/Ζυγός μετά τον ηρωϊκό θάνατο του πα-
τέρα της Zaca ías την Τρίτη πολιορκία του Μεσολογγίου (1825-1826).
Αιχμαλωτίζεται αργότερα από τον μυθιστορηματικό ήρωα, τον Τούρκο
Mahome , που την φέρνει στο χαρέμι του στη Χίο, όπου ανακαλύπτει
τον μύθο του “ευγενούς αγρίου”: αν και αρχικά τον απορρίπτει, εξ αι-
τίας της εθνικής και θρησκευτικής της ιδιότητας, η ηθική ακεραιότητα
του Mahome την κάνει να τον ερωτευτεί και να τον πείσει να ασπαστεί
τον χριστιανισμό. Περιέργως, ανταγωνιστής είναι ο ΄Ελληνας Nice as, ο
οποίος δεν έχει την ανταπόκριση της Cos anza και αντιτάσσεται στις προ-
θέσεις των δύο ερωτευμένων. Το καθαρά ρομαντικού χαρακτήρα θλιβερό
τέλος, περιέχει τον τραγικό θάνατο και των τριών προσώπων.
Η υπερβολικά εθνικιστική σύλληψη του έργου, βασίζεται στην αντί-
θεση δύο ασυμβίβαστων πολιτισμικών αντιλήψεων, όπου ο θρίαμβος του
“πολιτισμού”, δηλαδή, η υπεροχή της Δύσης έναντι της Ανατολής, εκφρά-
ζεται με την αλλαξοπιστία του Mahome . Η σκηνή του διαλόγου μεταξύ
του τελευταίου και του επισκόπου An inos μας επιτρέπει να παραθέσουμε
τη λογοκλοπή από το πρωτότυπο έργο:
Η θεατρική εικόνα που εξετάζουμε, συμπληρώνεται με το El hé oe de la
G ecia y su page, o sea La doncella de Misolonghi..., μια θεατρική σύνθεση
που εκδόθηκε στην Πόλη του Μεξικού το 1849 (με αφιέρωση στην Εθνοφρου-
ρά του Μεξικού), τον συγγραφέα του οποίου είχαμε ταυτίσει με τον Guille mo
Rode ή Rodé Ville (± 1820-1887)37. Τα βιογραφικά του στοιχεία δεν διασαφη-
νίζουν αν είναι αγγλικής ή γερμανικής καταγωγής, και το μόνο που διευκρινί-
ζεται είναι η μεξικάνικη υπηκοότητά του. Γνωρίζουμε ότι δίδασκε την αγγλική
γλώσσα στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση στο Σαν Λουίς
Ποτοσί, πράγμα που συνδύαζε με την ιδιότητα του θεατρικού συγγραφέα. Την
συγκεκριμένη επαγγελματική του δραστηριότητα την ανέπτυξε σε διάφορα
εκπαιδευτικά ιδρύματα, μεταξύ των οποίων ήταν το Colegio de San Anas asio
του Σαν Λουίς Ποτοσί ή το Colegio de Minas της πρωτεύουσας.
37 Mo akidis Mo os (2014, a: 151).
DIMITRIS MIGUEL MORFAKIDIS MOTOS
406
Από την έκδοση του έργου και από το μεξικάνικο Τύπο έχουμε ειδήσεις
για την διαμάχη που προέκυψε εξ αρχής: ήδη από την πρεμιέρα και το δι-
αφημιστικό της έντυπο, το έργο είχε δεχτεί θετικές και αρνητικές κριτικές,
οι τελευταίες από τις οποίες, με τρόπο αιχμηρό τόσο από λογοτεχνικής
απόψεως όσο και από έντονα υποκειμενικά κίνητρα, αποδοκίμαζαν ακόμη
και την ξένη προέλευση του συγγραφέα38. Η είδηση για την έκδοση και
την πώληση του βιβλίουδίνονταν ως εξής39:
“Με την περάτωση της έκδοσης αυτού του δράματος, το οποίο ανέβηκε στη
σκηνή από τον επιχειρηματία κ. Viñolas, και για το οποίο τόσα έχουν γραφεί
στις εφημερίδες της πρωτεύουσας, για να ασκηθεί κριτική ή για να υποστηρι-
χθεί, πωλείται στο μεξικάνικο βιβλιοπωλείο, στην αποθήκη του κ. D. An onio
de la To e και στο βιβλιοδετείο δίπλα στην αλληλογραφία.
Ο συγγραφέας που επιθυμεί να καλύψει μόνο τα έξοδα της εκτύπωσης, έβαλε
τη χαμηλή τιμή των 4 eales για κάθε έντυπο”.
Αν και μας είναι γνωστό ότι η πρεμιέρα του έργου έτυχε καλής υποδο-
χής από το κοινό, ο Τύπος κατηγόρησε τον Rode ότι επρόκειτο για λογο-
κλοπή και ότι βασίστηκε στο ποίημα La a, A Tale40 του περίφημου βρε-
τανού αριστοκράτη και συγγραφέα Geo ge Go don By on ή Lo d By on
(1788-1824). Έγινε επίσης αντικείμενο σκληρής κριτικής για την απλοϊκό-
τητα της πλοκής και την υποτιθέμενη λογοτεχνική πενία του41:
“[...] η παράσταση του Ο ήρωας της Ελλάδας [...] ήρθε να αποδείξει την ιδέα
ότι η θεατρική επιχείρηση, οι ευεργετούμενοι και όσοι έχουν κάποια σχέση
με την επιλογή του έργου που ανεβάζουν στη σκηνή, έχουν βαλθεί να ταλαι-
πωρήσουν το κοινό και μείνουν δίχως συνδρομητές.
[...] Για να κριθεί με πλήρη γνώση των πραγμάτων, το δέον θα ήταν να δοθεί
μια ιδέα της πλοκής του έργου· όμως το θέμα είναι πως είναι τόσο ασυνάρτη-
τη, τόσο γελοία, τόσο ανούσια, που θα ήταν δύσκολο να περιγραφεί”.
΄Οπως και σε άλλες περιπτώσεις, τις σχετικές με την παράσταση ειδή-
σεις τις αντλούμε από τον Τύπο, και από τα περιεχόμενα του εξωφύλλου
και του προλόγου του έργου, το οποίο παρουσιάστηκε στις 03/01/1849 στο
38 Rode Ville (1849: [3]-[4]), El Uni e sal, pe iódico independien e (No 49, 1849: 4).
39 Ό.π. (No 177, 1849: 4).
40 By on και Roge s (1814: 11-77).
41 Ανών. [ψευδών. “Los Gemelos”] (1849: 71).
Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΣΤΟ ΙΣΠΑΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ...
413
Βιβλιογραφία
V. 1. Πρωτογενείς πηγές / κείμενα
Ανώνυμος [“D. P. M.”], La doncella de Missolonghi, d ama o iginal
en 5 ac os. Μάλαγα: El Come cio, 1840, 18412, 123 σελ. [θεατρική
προσαρμογή του μυθιστορήματος του Es anislao de Kos ka Vayo, G e-
cia, o La doncella de Missolonghi. Βαλένθια: Mompié, 1830, 2 τ.].
Blache Alexis (συγγραφέας) και Sonne Hippoly e (ερανιστής), Los g ie-
gos, o sea La libe ad de G ecia. Baile his ó ico en es ac os. Μαδρίτη:
An onio Ma eis Muñoz, 1843, 16 σσ. [μετάφραση και ανώνυμη εκδοχή
από τα γαλλικά στα ισπανικά: Les g ecs, balle -pan omime en deux ac-
es. Μπορντώ: Teycheney, [1827], 15 σελ.].
Rode Ville Guille mo, El hé oe de la G ecia y su page, o sea La doncella
de Misolonghi. D ama his ó ico, en e so y di idido en cua o ac os.
Πόλη του Μεξικού: Ra ael de Ra ael y Vilá, 1849, 135 σελ.
V. 2. Δευτερογενείς πηγές
Ανώνυμος [ψευδ. “Los Gemelos”], “Bene icio del S . Viñolas”. Στο El Si-
glo Diez y Nue e, No 18, 1849: 71 (διάφοροι συγγραφείς).
Blache Alexis (συγγρ.) e Sonne Hippoly e (ερανιστής), Les g ecs, ba-
lle -pan omime en deux ac es. Μπορντώ: Teycheney, [1827], 15 σελ.
Bole ín O icial de Ins ucción Pública, Nο 68, 1843: 505-513 (διάφοροι
συγγραφείς).
de Kos ka Vayo Es anislao, G ecia, o La doncella de Missolonghi.
Βαλένθια: Mompié, 1830, 2 τ.
de Vallada es Ramón y Saa ed a [ψευδ. “DAVRED”], Semana io pin o-
esco español, Nο 6, 1843: 45-48.
Dia io de Mad id, Nos 2.837-2.838, 2.842, 2.848-2.856, 2.858, 2.860-
2.866, 2.871-2.873, 2.877-2.880, 2.884-2.887, 2.893-2.894, 2.896-
2.897, 2.900, 2.920, 2.923-2.925, 2.928-2.929, 1843: [4] (διάφοροι
συγγραφείς).
El Español, No 510-511, 1846: [4] (διάφοροι συγγραφείς).
El Espec ado , Nos 517, 544-555 [546], 552-553, 556-560, 565-566, 573-
574, 576-577, 604, 1843: [4] (διάφοροι συγγραφείς).

DIMITRIS MIGUEL MORFAKIDIS MOTOS
414
El G a is. Dia io de a isos, no icias, a iedades y conocimien os ú iles,
No 158, 1843: 2 (διάφοροι συγγραφείς).
El He aldo, pe iódico polí ico, eligioso, li e a io e indus ial, No 180,
1843: 4 (διάφοροι συγγραφείς).
El Tiempo, dia io conse ado , No 589, 1846: [4] (διάφοροι συγγραφείς).
El Uni e sal, pe iódico independien e, No 49, 1849: 4· No 177, 1849: 4
(διάφοροι συγγραφείς).
Gace a de Mad id, No 2.331, 1841: 4· Nos 3.035-3.037, 3.043-3.044,
3.047, 3.049-3.051, 3.055-3.058, 3.064-3.065, 3.067-3.068, 3.070-
3.071, 3.095-3.096, 1843: 4 (διάφοροι συγγραφείς).
Go don By on Geo ge και Roge s Samuel, La a, A Tale - Jacqueline, A
Tale. Λονδίνο: John Mu ay, 1814.
Guía del come cio, indus ia y ag icul u a, No 418, 1850: 8 (διάφοροι
συγγραφείς).
Hidalgo Dionisio (a), Bole ín bibliog á ico español y es ange o. Μαδρίτη:
Lib. Eu opea, 18432: τ. I· José González y Cía, 1846: τ. VI· Higinio Re-
neses, 1850: τ. XI.
———— (b), Dicciona io gene al de bibliog a ía española. Μαδρίτη: J.
Limia y G. U osa, 1868: τ. III.
La España, No 2.339, 1856: [4] (διάφοροι συγγραφείς).
Re is a de ea os. Dia io pin o esco de li e a u a, Nos 30-33, 37-39, 42-
43, 45, 50-53, 59-60, 62- 63, 66, 77, 80-81, 85, 1843: [2] (διάφοροι
συγγραφείς).
V. 3. Μελέτες
Balles e os Do ado Ana Isabel, Espacios del d ama omán ico español.
Μαδρίτη: Consejo Supe io de In es igaciones Cien í icas, 2003.
Boude Rosa Ileana, Cuba: ac o es del XIX. Σάντα Μόνικα (CA): Edicio-
nes de la Flecha, 2017.
Calde a E manno (a), “La d ama u gia a do omán ica”. Στο ιδίου, El ea o
español en la época omán ica, Μαδρίτη: Cas alia, 2001: κεφ. VI, 169-218.
———— (b), “El ea o y su mundo”. Στο ιδίου, El ea o español en la
época omán ica, ό.π., κεφ. VIII, 233-255.
Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΣΤΟ ΙΣΠΑΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ...
415
Calde a E manno και Calde one An onie a, “El ea o en el siglo XIX (I)
(1808-1844)”. Στο José Ma ía Díez Bo que (διευθ.), His o ia del ea o
en España, Μαδρίτη: Tau us, 1988: τ. II, κεφ. III, 377-624.
del Pino Chica En ique (a), His o ia del ea o en Málaga du an e el siglo
XIX (1792-1914). Μάλαγα: A gu al, 1985: τ. I.
———— (b), His o ia del ea o malagueño (desde sus o ígenes has a
1931). Μάλαγα: Fundación Unicaja, 2011.
de Miguel Mag o Tania, “Los bailes his ó icos de Agus ín Mo e o: la in e -
ex ualidad como másca a”, Hipe ex o, No 14, 2011: 126-138.
Eguizábal Maza Raúl, His o ias del Ci co P ice y o os ci cos de Mad id:
del an iguo Ci co P ice al mode no Tea o Ci co P ice. Μαδρίτη: La
Lib e ía, 2007.
Fe e as Tascón Juan Ignacio και F anco And és, El ea o en el siglo XIX.
Μαδρίτη: Tau us, 1989.
Ga cía Lo enzo Luciano, “La denominación de los géne os ea ales en
España du an e el siglo XIX y el p ime e cio del XX”, Segismundo,
No 5-6, 1967: 191-199.
González A iza Fe nando, “Los bailes y pan omimas en Mad id en el siglo
XVIII: escenog a ía y uen es”, Dicenda. Cuade nos de Filología His-
pánica, No 26, 2008: 73-82.
González Subías José Luis, “Subgéne os d amá icos y es uc u a o mal
en las ob as ea ales del oman icismo español”. Στο Pie e Ci il και
F ançoise C émoux (επιμ.), Ac as del XVI Cong eso de la Asociación
In e nacional de Hispanis as. Nue os caminos del hispanismo... Pa ís,
del 9 al 13 de julio de 2007, Μαδρίτη: Ibe oame icana, 2010: τ. II [CD-
ROM].
Llo dén Simón And és, “El Come cio y el Bole ín O icial”. Στο ιδίου, La
imp en a en Málaga. Ensayo pa a una ipobibliog a ía malagueña,
Μάλαγα: Caja de Aho os P o incial de Málaga, 1973: τ. I, 203-210.
Mo akidis Mo os Dimi is Miguel (a), “La Re olución helénica de 1821
a a és de la no ela his ó ica de la España decimonónica: G ecia, o La
doncella de Missolonghi - Amo y eligión, o La jo en g iega”, Es u-
dios Neog iegos, No 16, 2014: 139-159.
DIMITRIS MIGUEL MORFAKIDIS MOTOS
416
———— (b), “P ime os ecos de la Re olución g iega en España: Albe o
Lis a y el ilohelenismo libe al conse ado español”. Στο F ancisco
Mo cillo Ibáñez (επιμ.), Νεοελληνικός κόσμος και Ευρώπη: Διάλογοι
και πολιτισμικές σχέσεις, Γρανάδα: Sociedad Hispánica de Es udios
Neog iegos, 2015: 369-394.
———— (c), “Η ελληνική εθνεγερσία στον ισπανικό Τύπο (1821-1830).
Μια εισαγωγική μελέτη”. Στο Κωνσταντίνος Α. Δημάδης (επιμ.),
Συνέχειες, ασυνέχειες, ρήξεις στον ελληνικό κόσμο (1204-2014):
οικονομία, κοινωνία, ιστορία, λογοτεχνία, Αθήνα: Ευρωπαϊκή Εταιρεία
Νεοελληνικών Σπουδών, 2015: τ. I, 403-422.
———— (d), “La Cues ión de O ien e en la polémica pública man enida
en e Fe mín Caballe o y Sebas ián de Miñano”. Στο Dimi is Miguel
Mo akidis Mo os και José Ángel Ruiz Jiménez (επιμ.), Balcanes. P o-
cesos his ó icos y desa íos ac uales, Γρανάδα: Cen o de Es udios Bi-
zan inos, Neog iegos y Chip io as, 2017: κεφ. II, 31-76.
Reyes de la Maza Luis, El ea o en México en la época de San a Anna.
Πόλη του Μεξικού: Uni e sidad Nacional Au ónoma de México,
1972: τ. I.
Rome o Toba Leona do, “El campo de la p oducción in elec ual”. Στο
Víc o In an es de Miguel, F ançois Lopez και Jean-F ançois Bo el
(διευθ.)· Nie es Ba anda Le u io (συντ.), His o ia de la edición y de la
lec u a en España, 1472-1914, Μαδρίτη: Fundación Ge mán Sánchez
Ruipé ez, 2003: 531-544.
Rubio Jiménez Jesús (a), “El ea o en el siglo XIX (II) (1845-1900)”.
Στο José Ma ía Díez Bo que (διευθ.), His o ia del ea o en España,
Μαδρίτη: Tau us, 1988: τ. II, κεφ. IV, 625-751.
———— (b), “El a e escénico en el siglo XIX”. Στο Ja ie Hue a Cal-
o (διευθ.), His o ia del ea o español, Μαδρίτη: G edos, 2003: τ. II,
1.803-1.852.
Σταυριανοπούλου Πηνελόπη (a), “G ecia o la Doncella de Missolonghi:
ecos de la Gue a de la Independencia G iega en la li e a u a espa-
ñola”, Πιο κοντά στην Ελλάδα / Más ce ca de G ecia, No 15, 1999:
241-249.
———— (b), “Απόηχοι του αγώνα του 1821 για την ανεξαρτησία
Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΣΤΟ ΙΣΠΑΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ...
417
στην ισπανική λογοτεχνία του 19ου αιώνα: G ecia o la Doncella de
Missolonghi”. Στο Κωνσταντίνος Α. Δημάδης (επιμ.), Ο Ελληνικός
κόσμος ανάμεσα στην εποχή του Διαφωτισμού και στον εικοστό αιώνα.
Πρακτικά του Γ´ Ευρωπαϊκού Συνεδρίου Νεοελληνικών Σπουδών
(ΕΕΝΣ). Βουκουρέστι, 2-4 Ιουνίου 2006, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα,
2007 [online]. URL: <h p://www.eens-cong ess.eu/?main__pa-
ge=1&main__lang=de&eensCong ess_cmd=showPape &eensCon-
g ess_id=367> [19/08/2018].
Χασιώτης Κ. Ιωάννης.“El ilohelenismo español”. Στο Enca nación Mo os
Gui ao (επιμ.), Tendiendo puen es en el Medi e áneo. Es udios sob e
las elaciones hispano-g iegas (ss. XV-XIX), Γρανάδα: Cen o de Es u-
dios Bizan inos, Neog iegos y Chip io as, 2008: 117-128.
Χατζηγεωργίου-Χασιώτη Βικτώρια, “Ο ισπανικός φιλελληνισμός του 19ου
αιώνα”. Στο Μνήμη Άλκη Αγγέλου. Τα άφθονα σχήματα του παρελθόντος.
Ζητήσεις της πολιτισμικής ιστορίας και της θεωρίας της λογοτεχνίας,
Θεσσαλονίκη: Uni e si y S udio P ess, 2004: 473-484 (διάφοροι
συγγραφείς).
“БЛАШ (Blache) Алексис Сципион (1792, Марсель - 1852, Бордо)”.
Русский балет. Энциклопедия [online]. URL: <h p://www.p o-ba-
lle . u/h ml/b/blaq.h ml> [02/09/2018] (διάφοροι συγγραφείς).
Канзельевна Назмеева Фарида: “По следам Сююмбикэ в Петербурге”,
История Петербурга, No 4, 2009: 45-48.
Abs ac
The signi icance o he G eek Re olu ion (1821-1830) in he his o i-
og aphy o he Eas e n Ques ion (1821-1923) mani es s i sel in he ap-
pea ance o a Philhellene hough in he Eu opean collec i e imagina ion.
The eby, he Philhellenism came o be a subjec o public opinion which
allowed i s ma e ialisa ion as a mass cul u al p oduc .
The aim o his esea ch consis s on analyze his o iog aphically he
G eek Wa o Independence as a cul u al o m o leisu e and en e ainmen
in he Spain o he i s hal o he 19 h cen u y. Wi h he loca ion o se e al
DIMITRIS MIGUEL MORFAKIDIS MOTOS
418
hea ical plays be ween 1840 and 1849, i is p oposed a s udy abou he
Philhellene d ama ic li e a u e ha add esses a ious issues, ha is, he
easons o he cul u al and en e ainmen indus y o adop his opic in he
scenic ep esen a ion, i s cha ac e and di usion, he c ea ion o s a es o
opinion o he assimila ion o hei ideological con en s.
Λέξεις-κλειδιά: Φιλελληνισμός, Ανατολικό Ζήτημα, ισπανικό θέατρο,
19ος αιώνας, ιστοριογραφία.