Latvių terminologijos tvarkymo principai

TERMINOLOGIA IR PUBLIKACJE Zasady porządkowania terminologii łotewskiej Pod takim tytułem w ubiegłym roku w Rydze ukazała się monografia znanej językoznawczyni i specjalistki w dziedzinie terminologii Valentiny Skujin(i) (Valentina Skujina), napisana w Instytucie Języka Łotewskiego Łotewskiej Akademii Nauk. W 1969 r., po obronie rozprawy doktorskiej z zakresu tworzenia łotewskiej terminologii technicznej, nie oddaliła się już od badania zagadnień łotewskiej terminologii i terminologii ogólnej, poświęcając jednocześnie bardzo dużo czasu praktycznym pracom nad porządkowaniem terminologii łotewskiej oraz, ogólnie, kulturą języka. Zatem cała jej trzydziestoletnia działalność poświęcona jest terminologii łotewskiej i kulturze języka łotewskiego. Od wielu lat V. Skujinia kieruje grupą Terminologii i Kultury Języka instytutu, a także pełni, jak się z boku wydaje, dość aktywnej Komisji Terminologicznej Łotewskiej Akademii Nauk funkcję sekretarza naukowego. Dogłębne opracowanie wielu teoretycznych i praktycznych zagadnień terminologii w licznych publikacjach naukowych autorki (artykułach, artykulikach, referatach naukowych itd.) oraz ogromne doświadczenie pracy praktycznej zostały podsumowane w książce „Zasady porządkowania terminologii łotewskiej”. We wstępie do monografii wyjaśniono, czym jest termin, jakie są stawiane mu najważniejsze wymagania, przedstawiono zarys historii terminologii łotewskiej i zasad jej porządkowania oraz opowiedziano, jak powstawało to dzieło. Swoje doświadczenie V. Skujinia twierdzi, że zdobyła, uczestnicząc w około 900 posiedzeniach różnych komisji terminologicznych, analizując około 200 tysięcy terminów z najróżniejszych dziedzin, rozpatrywanych na tych posiedzeniach lub opublikowanych w słownikach terminologicznych. W sumie jako źródła pracy wymieniono 31 słowników terminologicznych, 58 biuletynów terminologicznych i 27 innych publikacji. Na tym opierają się wnioski z pracy. Oprócz, można powiedzieć, powszechnie przyjętych i uznanych rzeczy autorka powiedziała już także coś nowego. Na przykład, pisząc o wymaganiach stawianych terminom, wyróżnia ona takie wymaganie mononimiczności jako przeciwieństwo synonimiczności (s. 13). Prawdą jest, że samo to wymaganie wyrażania pojęć 'Skujina V. Latviešu terminologijas izstrades principi. --Ryga: Zinatne, 1993. —225 Ipp. 87 jednym terminem (zasada „jedno pojęcie, jeden termin“) — jest stara, jednak zwięźle jednym słowem potrafił wyrazić jį V. Skujinia była prawdopodobnie pierwsza. Główna treść pracy została przedstawiona w trzech rozdziałach: — wewnętrzne zasady języka, zasady relacji między ir językami, zasady pozajęzykowe. Ogólnie monografię charakteryzir uje ścisła, konsekwentna planowość; wszystkie podrozdziały są określane słowem „aspekt“. Wewnętrzne zasady języka (intralingwistyczne) zasady (im poświęcono w książce najwięcej miejsca, p. 29—127) analizowane są w aspekcie leksyki, semantyki, fonologii, morfologii, słowotwórstwa i składni, ir a także związków językowych (interlingwistyczp. 128—184) ne, zasady — międzyjęzykowe (zapożyczania terminów), języków najbliżej ir spokrewnionych pod względem regionalnym, a także niejęzykowe (ekstralingwistyczne, p. 185—197) zasady zostały omówione według pewnych oryginalnie wyodrębnionych przez autorkę zasad naukowości, naukowego porządkowania, — współpracy specjalistów językoznawców, uzgadniania ir terminów, życia społecznego oraz informacji nų historycznej. W książce omówiono, ogólnie rzecz biorąc, niemal wszystkie ir najważniejsze zagadnienia teorii i praktyki terminologii — jedne szerzej, inne węziej. Rozważając i wyciągając wnioski, Skujinia opiera się głównie na badaniach ir terminologii łotewskiej i rosyjskiej. jų V. ir Nietrudno to zrozumieć, mając na uwadze, że przedmiot monografii stanowią prace terminologiczne wykonane na Łotwie w ciągu ostatnich czterech dziesięcioleci (od r.), ale 1946 szczególnie, jak pisze sama V. Skujinia, w 1961--1990 m. okresie, gdy sama autorka jest bezpośrednią jų uczestniczką. W spisie literatury wymieniono ir 12 prace i publikacje litewskich językoznawców (4,5% wszystkich prac wymienionych w spisie), a mianowicie artykuły K. Gaivenisa, J. Klimavičiusa i in., autoreferaty rozpraw A. Kaulakienė, A. Sabaliauskasa, A. Vanagasa i in. Przy okazji, opublikowany po litewsku artykuł A. Kaulakienė „Złożone kalki w litewskiej terminologii politechnicznej” najwidoczniej przez pomyłkę wpisano do spisu literatury po rosyjsku. Przy tej okazji chyba warto powiedzieć, że tworzenie i używanie kalk jest jedną z nielicznych kwestii, od których V. Skujinia odżegnała się w swojej książce (s. 130—131), oczywiście nie licząc tych, które również nie były przedmiotem tej monografii (kwestie użycia terminów, opracowywania słowników terminologicznych). Tu i ówdzie w książce mignie jakiś litewski termin lub inny fakt. Niestety, nie wszystkie z nich są charakterystyczne. Na przykład na s. 130, mówiąc o możliwości zestawiania terminów różnych języków oraz ich części, wspomina się o zgodności łotewskiego przedrostka ar z rosyjskim przedrostkiem o6e3 i litewskim nu- (atmatošana — o6e3znonamnBanne — nuplaukinimas itd.), jednak takie użycie nu w terminologii litewskiej od dawna nie jest uznawane za wzorowe; 166twierdzi się, że zamiast angielskiego designer, łotewskiego dizainers, rosyjskiego inmsannep Litwini używają braižytojas jako rosyjskiego odpowiednika seprexmmx 88 p. ir (opiera się A. na autoreferacie rozprawy doktorskiej Kaulakienė, lecz tam mówi się o nazwie urządzenia, której nie zaleca się używać). Ogólnie w książce, tam gdzie trzeba, nie unika się su zestawień z innymi językami, chociaż ir ne to autorka do tego dążyła. Jej celem było przedstawienie synchronicznego, wewnętrznego obrazu rozwoju i stanu samej terminologii ir łotewskiej; zostało to ir dobrze zrealizowane. V. Książka Skujinio jest naprawdę treściwa, stwarza czytelnikowi ir okazję do samodzielnego myślenia i rozważań, a także do wspólnego z su autorką rozwiązywania dotychczas ar niejasnych, niedostatecznie zbadanych kwestii terminologicznych, a czasem do polemizowania. ir Autorka wszędzie jest bardzo rzeczowa, nie rozwodzi się, potrafi zwięźle przedstawić myśli i wszystko wyjaśnić. ir W monografii ir dokładnie przestrzega się wymagań języka nauki o terminologii. Aby uczynić niektóre kwestie bardziej oczywistymi i zrozumiałymi, przedstawiono je również w formie schematów ir (podział leksyki specjalistycznej, stosunek terminologii do ogólnego słownika ir języka itp.). ir Podczas lektury książki odnosi się wrażenie, że pod względem budowy językowej terminologko ia łotewska dość znacznie różni się od terminologii litewskiej. Część terminów łotewskich ma pozornie znacznie bardziej złożoną formę, a w ich języku połączenia wyrazowe (terminy złożone) dość łatwo zastępowane są złożeniami. W języku litewskim takie złożenia w niejednym przypadku byłyby po prostu niemożliwe, choćby na przykład terminy samej terminologii: defiskoprermins „termin z łącznikiem (zapisywany z łącznikiem)- ”, hibridtermins „termin hybrydowy- ”, inicialsaliktenis,santrumpa” „słowo złożone, skrót”, saliktentermins „termin złożony”, strupinajumsaliktenis,- sutrauktinis žodis, trumpinys” „wyraz skrócony, skrót”, termina kontekstneatkariba „niezależność terminu od kontekstu”, rermindarinajums „termin derywat”, termindarinašana „tworzenie terminów”, terminelements „część składowa terminu”, vardkoptermins „Termin złożony” i in. Pod względem tych tendencji terminologia łotewska będzie bardziej podobna do niemieckiej | niż do terminologii najbliżej spokrewnionych z nią Litwinów. Również niektóre zagadnienia teoretyczne są w terminologii łotewskiej rozumiane inaczej. Do sposobów tworzenia terminów, oprócz znanych nam sposobów morfologicznego tworzenia wyrazów (tworzenia za pomocą przyrostków, końcówek, przedrostków i złożeń), V. Skujinia zalicza także konwersję (przejście wyrazów lub form do innej części mowy, w terminologii zazwyczaj substantywizację i adiektywizację), separację (autorka tak nazywa zupełnie niestosowane w tworzeniu terminów litewskich tworzenie wsteczne, czyli retrogradacyjne) oraz apelatywizację (przekształcenie nazwy własnej w nazwę pospolitą, na przykład Oms —oms „omas“ i nawet 89 Rainis — rainistika, Vatmana papirs— vatman papirs „vatmanas“, p. 100). W językoznawstwie litewskim nietypowe jest poważne mówienie o tworzeniu nazw czynności bezpośrednio od iš rzeczowników (z pominięciem czasownika), a jednocześnie z dodaniem przyrostka czasownikowir ego, jak na przykład jakieś ciematošana „osadnictwo“ miałoby być utworzone od iš ciemats „osada“ za iš pomocą su przyrostka czasownikowego -o ir przyrostek rzeczownikowy -sana (s. 84), albo tylko gramatyzowanie (dostosowanie) o ne zapożyczeń; w językoznawstwie litewskim za konwersję uznawano by zbieżność rodzaju męskiego przymiotnika i rzeczownika, taką jak łotewskie fakultativs (s. 98; litewskie słowa zostały zlitewszczone w różny sposób: fakultatyvus i -- fakultatyvas, ale nie uważa się tego za kwestię derywacji końcówek). Nie ulega wątpliwości, że cenną książkę otrzymali jedynie ne językoznawcy, redaktorzy terminologii łotewskiej z różnych dziedzin, użytkownicy, pracownicy kultury języka, którym autorka poświęciła ją ir (s. 4, 25), lecz także ir sama nauka o języku łotewskim oraz ogólna teoria terminologii. Im więcej będzie takich pogłębionych badań nad terminologią poszczególnych języków, tym bardziej ugruntowana i bardziej naukowa będzie ogólna teoria terminologii, która, be tų bez badań nad poszczególnymi językami, wydawałaby się zbiorem sztucznych, narzucanych iš językom z zewnątrz i najczęściej niezgodnych z rzeczywistym su życiem języków, ich użyciem, jų wymagań, zasad i twierdzeń. ir Badając terminy poszczególnych języków, systemy, związki między jų językami, a wreszcie wpływ czynników ir pozajęzykowych, zazwyczaj okazuje się, że wymagań i zasad w tų żadnym razie nie można absolutyzować. Terminologia, podobnie jak sam język, jest żywym, ir zmiennym zjawiskiem; jej zmienność jest nawet bardziej zauważalna niż zmienność wielu innych części systemu językowego, a ponadto w większym stopniu zależy od świadomej działalności ludzi. Wszystko to pięknie widać także w książce V. Skujini. Toteż przyjemność lektury po przeczytaniu „Zasad porządkowania terminologii łotewskiej” przerodziła się w radość z sukcesu miłej koleżanki w dziedzinie terminologii naszych sąsiadów. St. KEINYS Język streszczeń „Lietuvos fizikos rinkinio” „Lietuvos fizikos rinkinys”, którego trzydziestolecie obchodzono dwa lata temu’, jest ir czytany przez fizyków i specjalistów z innych dziedzin nauki nie tylko na Litwie, lecz także za granicą. W nim artykuły drukowane są po rosyjsku lub angielsku Ušpalis K. „Początki «Lietuvos fizikos rinkinio»”//Fizikų žinios. 1991. Nr 1. S. 18-19. 90