Sudėtinių terminų vartosenos netikslumai

Albina AUKSORIŪTĖ NIEPOPRAWNOŚCI W UŻYCIU TERMINÓW ZŁOŻONYCH Terminy złożone są dwuwyrazowe, trzywyrazowe, czterowyrazowe, a w rzadkich ir iš przypadkach zdarzają się złożone z większej liczby wyrazów. Tworzy je człon główny, którym zazwyczaj jest rzeczownik, oraz człony ir jį określające — przydawki. — Funkcję tych przydawek najczęściej pełnią przymiotniki, imiesłowy lub dopełniacze rzeczowników. W niniejszym artykule omówiono kilka niepoprawności w użyciu członów terminów złożonych. Przykłady pochodzą głównie z projektów iš norm terminologicznych. O terminach zawartych w normach pisał już K. Gaivenis w artykule „Kilka myśli o normalizacji terminów” w drugim numerze „Terminologijos”*. W terminach złożonych do określenia rodzaju stosuje się imienne formy przymiotnikowych imiesłowów, np.: suszenie naturalne (naturalne), suszenie gorące ir (gorące), opakowanie zwrotne (zwrotne), (= opakowanie demontowalne (demontowalne), (= opakowanie niedemontowalne (niedemontowalne), (= opakowanie składane (składane), (= opakowanie zamykane (zamykane), (= opakowanie otwarte (otwarte), (= maksymalny skurcz drewna (maksymalny (= drewna), maksymalne pęcznienie drewna (= (maksymalne drewna) itp. (= (= ir Jak już wspomniano, najbardziej charakterystycznym wyrazem określeń terminów złożonych są ne nie tylko przymiotniki i ir imiesłowy, lecz także ir dopełniacz rzeczownika. Zdarzają się przypadki, gdy nieprawidłowo zamiast dopełniacza używa się innych przypadków. Celownik stosuje się, gdy chce się podkreślić przeznaczenie przedmiotu, natomiast dopełniacz bardziej o podkreśla rodzaj, dlatego, jak pisał K. Ulvydas, w nazwach zupełnie dobrze pasuje dopełniacz, ponieważ w takich przypadkach przynajmniej częściowo ma iš on pewien odcień ir przeznaczenia'. Zatem w terminach celownik należy zastępować dopełniaczem, np.: (= półfabrykat próbek (półfabrykat do (= próbek), kłoda słupów (kłoda na (= słupy), kłoda podkładów (kłoda na podkłady), kłoda !Ulvydas K. Szczypta terminów języka farmaceutycznego i medycznego czy po prostu wyrażeń //Kultura języka. 1971. Zeszyt 21. S. 3. 47 wiórom (= kłoda na wióry), drewnem na płyty (= drewno na płyty), zrębkami na opał (= zrębki opałowe). W terminach nie należy również używać miejscownika. Zastępuje się go także dopełniaczem, np.: pūs/ė apdailos dangoje (= pęcherz powłoki wykończeniowej), tarpai detalių junginyje (= szczeliny złącza detali). Niemało nieścisłości powstaje wtedy, gdy w terminach używany jest narzędnik. Gdy narzędnik oznacza narzędzie, np.: malowanie pędzlem, malowanie wałkiem, takich terminów się nie poprawia. Jednak narzędnik należy zastąpić przymiotnikiem lub imiesłowem, gdy oznacza sposób, np.: dažymas panardinimu nardinamasis dažymas), dažymas (= užpylimu (= malowanie przez polewanie), dažymas sroviniu apipylimu čiurkšlinis dažymas), (= dažymas elektrolitiniu nusodinimu elektrolitinis nusodinamasis (= dažymas), dažymas beoriu purškimu beoris purškiamasis (= dažymas). Terminy muszą spełniać niemało wymagań. Ważne, aby termin był jednoznaczny, ne poprawny, precyzyjny, dogodny pod względem słowotwórczym, a zarazem krótki. ir Szczególnie ważne jest, aby terminy złożone były możliwie jasne i krótsze. Istotną ir niedokładnością w użyciu terminów złożonych są połączenia opisowe, które należałoby skrócić i terminologizować. Należy unikać występującyir ch w terminach używanych przez specjalistów konstrukcji imiesłowowycir h, przyimkowych i innych, np.: próby beczek przez zanurzenie w wodzie (próby ją į beczek (= zanurzeniowych), szybkość odkształcenia podczas badania drewna (szybkość (= odkształcenia próbki drewna), opakowanie wielokrotnego użytku (opakowanie (= wielokrotne), meble do sal oczekiwania instytucji transportowych (meble do sal (= oczekiwania na dworcach). Kolejną wadą terminów złożonych jest niewłaściwy szyk wyrazów. Wyraz określany powinien występować po po określeniu, np.: masa brutto (= (brutto masa), masa netto (netto masa). (= Jeśli termin wielowyrazowy ma kilka ir określeń, to najpierw podaje się określenie uzgodnione, wyrażone przymiotnikiem lub imiesłowem, ar po to — określenie nieuzgodnione, wyrażone dopełniaczem rzeczownika, ir a dopiero potem główny składnik terminu złożonego, który jest określany przez wspomniane określenia, np.: przekrój poprzeczny drewna (poprzeczny (= przekrój drewna), przekrój podłużny drewna (= przekrój podłużny drewna), przekrój promieniowy drewna 48 (= przekrój promieniowy drewna), wilgotność bezwzględna drewna (= wilgotność absolutna drewna), wilgotność względna drewna (= wilgotność względna drewna), średnia wilgotność równowagowa drewna (= średnia wilgotność równowagowa drewna), pęcznienie podłużne drewna (= podłużne pęcznienie drewna), część robocza próbki (= robocza część próbki). W artykule omówiono tylko część nieścisłości i wad złożonych terminów. Stosując terminy złożone, należy uwzględniać wszystkie pozostałe wymagania stawiane terminom. 49