Jurgis Elisonas ir jo atminimo knyga

TERMINIJOS SMULKMENOS IR LEIDINIAI JURGIS ELISONAS I JEGO KSIĘGA PAMIĘCI Instytut Ekologii wydał księgę pamięci wybitnego nauczyciela, działacza społecznego i aktywnego przyrodnika Jurgisa Elisonasa (1889–1946)1, swoisty pomnik pamięci mężczyzny, który w pierwszej połowie XX wieku prowadził ożywioną działalność i wiele dokonał. Wśród licznych, szerszych i węższych obszarów jego aktywności także dziś, po upływie ponad pół wieku od śmierci ich inicjatora, wyraźnie widać rozległe i całkiem dobrze rozwinięte pole terminologii. Nie pozostawał też obojętny na sprawy języka ani, ogólniej, duchowego życia narodu. Te zagadnienia interesowały J. Elisonasa przez całe jego dojrzałe życie. Nie brakuje więc powodów, by nie przeoczyć książki „Jurgis Elisonas”. Poza tym czas szybko mija, a 110. rocznica urodzin bohatera tej książki jest już blisko. Podobnie jak niejeden młodzieniec kształcący się na początku XX wieku, J. Elisonas wcześnie uświadomił sobie, że jest Litwinem, nie wstydził się swego pochodzenia i postanowił pracować dla Litwy. D. Urbas, były uczeń J. Elisonasa w gimnazjum w Poniewieżu i seminarium nauczycielskim, wspominał opowieść M. Miškinisa o tym, jak bodaj w 1913 roku, pod koniec wakacji, wśród grupy uczniów czekających na pociąg do Dyneburga na stacji kolejowej w Rakiszkach przechadzał się student Uniwersytetu Petersburskiego J. Elisonas, pytając po litewsku: „Chłopcy, może jest wśród was jakiś Litwin?”, a tym, którzy się odezwali, radził się kształcić, czytać litewskie gazety i pisać do nich, obiecywał, że będzie ich odwiedzał i pomagał rozruszać działalność — i rzeczywiście to robił2. J. Elisonas był człowiekiem czynu, bardzo ceniącym i edukującym społeczeństwo, przyzwyczajającym swoich uczniów i studentów do szanowania pamiątek po minionych pokoleniach; sam nieustannie pracował i angażował innych w pracę na rzecz postępu kraju. Był człowiekiem niezwykle twórczym. Nie zawężał, lecz stale poszerzał zakres swojej działalności i badań. Jako wykształcony zoolog interesował się nie tylko tym, 1 Jurgis Elisonas. 1889–1946 / Sud. A. Jakimavičius. Red. kolegija: J. Virbickas (pirm.) ir kt. V.: Baltic ECO leidybos centras, 1997. 126 p., 8 pav. p. 2 Urbas D. Mokytojas ir kraštotyrininkas // Jurgis Elisonas. 1889–1946. P. 24. 132 jakie zwierzęta żyją w jego rodzinnych stronach oraz gdzie i w jaki sposób, lecz także co ludzie o nich sądzą i które z tych zwierząt trafiły do twórczości ludowej. Po dokładniejszych badaniach mogłoby się okazać, że J. Elisonasa można uznać za prekursora zoofolklorystyki lub zoologii folklorystycznej. Nie dziwi więc, że należał do tych nielicznych niefilologów, których prace publikowano również w naukowych czasopismach folklorystycznych i językoznawczych („Tautoje ir žodyje”³, „Mūsų tautosakoje”⁴, „Tautosakos darbuose”⁵ oraz „Archivum Philologicum”⁶). Materiału do takich prac miał pod dostatkiem dzięki uczniom, których o niego prosił i których odpowiednio instruował, samemu zarazem zachęcając ich do pracy kulturalnej. Prawdę mówiąc, nie tylko on sam — wiele materiałów zebranych przez rozmaitych uczniów przekazano instytucjom naukowym. W bibliotece naukowej przechowywane jest obecnie również obszerne archiwum samego J. Elisonasa. Po powrocie na Litwę po pierwszej wojnie światowej J. Elisonas niemal od razu rozpoczął pracę jako nauczyciel przyrody, poświęcając się szczególnie zoologii. Jego wyjątkowość polegała na tym, że nie tylko sam uczył swoich uczniów, lecz także tłumaczył i pisał podręczniki zoologii (1920, 1925, 1938 i 1940), gromadził i porządkował terminologię tej dziedziny, opublikował wiele artykułów o różnych zwierzętach kraju, a wreszcie w 1932 roku ukazała się jego trzytomowa książka „Ssaki naszego kraju”, niekiedy nazywana encyklopedią zwierząt Litwy. W latach 1919–1920 w prasie („Lietuvos mokykloje”, „Draugijoje”) ukazał się „Krótki projekt terminologii zoologicznej” J. Elisonasa- 3 Elisonas J. Keletas folkloro dalykų apie mūsų krašto varles (Amphibia) // Tauta ir žodis. K., 1926. T. 4. P. 476–485. 4 Elisonas J. Ožio ceremonijos // Mūsų tautosaka. K., 1930. T. 2. P. 117–126; jo paties. Vilkas tautosakoje // Ten pat. P. 127; jo paties. Mūsų krašto ropliai (Reptilia) lietuvių folkloro šviesoje // Ten pat. K., 1931. T. 3. P. 81–177; jo paties. Mūsų krašto fauna lietuvių tautosakoje // Ten pat. K., 1932. T. 5. P. 3–231; jo paties. Dievas Senelis // Ten pat. K., 1935. T. 9. P. 3–352. 5 Elisonas J. Kaimečių pasisveikinimo ir etiketo formos // Tautosakos darbai. K., 1935. T. 1. P. 27–48; jo paties. Gamtos garsų pamėgdžiojimai lietuvių tautosakoje // Ten pat. K., 1939. T. 6. P. 238–351. 6 Elisonas J. Drapanų ir šiaip įvairių audeklinių arba odinių dalykų sąrašas // Archivum Philologicum. K., 1931. Kn. 2. P. 117–131; jo paties. Lietuvių sodiečių technikos žodyno mėginimas // Ten pat. K., 1932. Kn. 3. P. 125–167, su paveikslais. 133 jektas”, a w 1920 r. w Kownie wydano jego „Słowniczek terminów systematyki zoologicznej”, jak to określił sam autor, „przystosowany do programu szkół średnich”. Jest to pierwszy drukowany litewski słownik terminów z tej dziedziny, zresztą pozytywnie oceniony przez K. Būgę, który dzięki temu miał okazję szerzej wypowiedzieć się w niedokończonej recenzji na temat kilku istotnych zagadnień terminologicznych (źródeł terminów, akcentuacji)7. Wkrótce światło dzienne ujrzały artykuły: „Nazwy przedstawicieli klasy gadów, czyli pełzających (Reptilia), na Litwie” („Kosmos”, 1920/21. Zesz. 1. S. 95–96), „Przedstawiciele klasy żab (Amphibia) na Litwie i ich nazwy” (Tamże. S. 88–94), „Co znaczą gonė, gonys” („Švietimo darbas”. 1921. Nr 1/2. S. 88–90), „Z nieopublikowanych pism botanicznych Pabrėžy” („Kosmos”. 1922/23. Zesz. 1. S. 46–51; Zesz. 2. S. 183–186; Zesz. 3. S. 283–292), „Przykłady nauczania i wychowania: garść materiału do słownika geologii i geografii fizycznej” („Švietimo darbas”. 1923. Nr 2. S. 126–134), „Zbiór materiałów dotyczących terminologii biologii i anatomii porównawczej kręgowców (w tym człowieka)” („Švietimo darbas”. 1924. Nr 1. S. 19–34; Nr 2. S. 129–144; Nr 3. S. 238–250; Nr 4. S. 321–336; Nr 5. S. 430–445; Nr 6. S. 539–555; Nr 7. S. 623–638; Nr 8. S. 812–841), „Kilka nazw chmur używanych w powiecie poniewieskim i pobliskich miejscowościach” („Švietimo darbas”. 1924. Nr 8. S. 714–719), „Domniemana nazwa wymarłego zwierzęcia naszych puszcz, Gulo borealis Nilss.” („Kosmos”. 1924. Zesz. 2. S. 174–176), „Jak po litewsku nazwać człowieka, który poluje?” („Medžiotojas”. 1927. Nr 1. S. 9–10), „Kilka poetyckich nazw zwierząt, zaczerpniętych z żywego języka litewskiego i folkloru” („Švietimo darbas”. 1927. Nr 1. S. 25–29; Nr 2. S. 121–133. Także osobne wydanie: Kowno, 1927). Jako istotne dla terminologii należałoby tu ponownie przypomnieć dwie pierwsze wymienione prace, opublikowane w czasopiśmie językoznawczym Wydziału Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Witolda Wielkiego „Archivum Philologicum” (zob. przypis szósty). Wreszcie jeden z ostatnich artykułów opublikowanych za życia autora – „Próba słownika rybołówstwa w języku litewskim” („Gimtasai kraštas”. 1943. S. 372–384) – również poświęcony jest terminologii. Zarówno według bibliografii prac J. Elisonasa opracowanej przez R. Tolvaišaitė 7 Zob. Būga K. Rinktiniai raštai. V., 1961. T. 3. S. 783–786. 134 opublikowano określoną liczbę prac terminologicznych lub pokrewnych8. Jednak J. Elisonas rozważał różne kwestie nazewnictwa lub przynajmniej o nich wspominał także w niejednej innej pracy. Na przykład w artykule „Czy w wodach Litwy występują przedstawiciele rzędu waleni (Cetacea” („Gamta”. 1936. Nr 3. S. 189–190), sprzeciwiając się skłonności niektórych zoologów do nazywania zwierząt zlatynizowanymi litewskimi (jakoby międzynarodowymi) nazwami, dziwił się: „Po co piękne i zakorzenione w życiu litewskie nazwy waleni i fok proponuje się zastąpić prawdziwie drzewnym językiem: cetacėjais i pinipėdais”9. Ponadto wszystkie jego prace przyrodnicze (książki, artykuły, publikowane drobne materiały) stanowią ważne źródło do badań nad etapem kształtowania się współczesnej litewskiej terminologii zoologicznej. W księdze pamiątkowej omówiono również archiwum J. Elisonasa, przechowywane obecnie w Bibliotece Akademii Nauk (w artykule R. Tolvaišaitė „Życie i działalność Jurgisa Elisonasa” i in.). W archiwum znajdują się także obszerne prace terminologiczne. Przede wszystkim warto wymienić zapewne informator „Fauna Litwy – wiadomości, bibliografia i słownik” (kilkanaście tomów maszynopisu liczących ponad 6000 stron, a także około 100 000 fiszek10). Imponujące liczby! Wspomniano także o obszernej pracy przygotowanej do druku (lub pracach?) „Pasożyty naszego kraju” (lub/i? „Pasożyty”)11, która powinna stanowić ważne źródło terminologiczne, a także o rękopiśmiennym słowniku rybołówstwa12 i pracy o rybach wód Litwy13. Takie zagadnienia terminologiczne przedstawiono, a niektóre choć częściowo omówiono, w książce „Jurgis Elisonas. 1889–1946”. Wielu autorów tekstów zamieszczonych w tej książce wskazuje na zasługi J. Elisonasa dla litewskiej terminologii. Niekiedy przedstawia się go jako twórcę terminów zoologicznych (s. 3), tego, który położył podwaliny litewskiej terminologii zoologicznej (s. 5), choć, jak można wywnioskować z zamieszczonego w książce artykułu K. Gaivenisa „J. Eli 8 Zob. Jurgis Elisonas. 1889–1946. S. 97–109. 9 Cyt. stamtąd. S. 61. 10 Tamże. S. 14. 11 Tamże. S. 14, 68. 12 Tamże. S. 32, 75. 13 Tamże. S. 32, 63. 135 „terminologię zoologii systematycznej”, sam mógł utworzyć stosunkowo niewiele terminów. Wydaje się, że najważniejszym źródłem terminów używanych przez J. Elisonasa był żywy język zwykłych ludzi, a także litewskie pisma i słowniki. Już „Słowniczek terminów zoologii systematycznej”, dzięki bogactwu materiału i wskazaniu jego źródeł, zrobił na K. Būdze „dość miłe wrażenie”14. Zapewne więc wkład J. Elisonasa w litewską terminologię polega przede wszystkim nie na stworzeniu kilkudziesięciu czy kilkuset terminów, lecz na ukształtowaniu całego systemu terminów zoologicznych na gruncie języka potocznego. Myśli te są na razie jedynie przypuszczeniami, wysnutymi z tego, co dotąd wiadomo. Nie ulega wątpliwości, że działalność terminologiczna J. Elisonasa zdecydowanie zasługuje na wnikliwe badania. Być może wówczas wyraźniej można by dostrzec jego zasługi jako twórcy systemu terminologicznego, a nie autora poszczególnych wyrazów. Wreszcie można by wówczas śmielej stwierdzić, że tworząc system terminów, wraz z innymi wykształconymi zoologami położył podwaliny pod współczesną litewską terminologię zoologiczną (a nie samą terminową). Omawiana książka nie jest pracą terminologiczną. Nie w takim celu została pomyślana. Jednak ze względu na wspomniane kwestie ma niewątpliwie znaczenie dla historii litewskiej terminologii, a nie tylko zoologii i nauki litewskiej w ogóle. Znakomici znawcy swoich dziedzin omówili w niej prace zoologiczne J. Elisonasa (artykuł St. Biziulevičiusa i P. Zajančkauskasa „Jurgis Elisonas – pedagog i zoolog”, J. Prūsaitė „Publikacje J. Elisonasa o faunie ssaków Litwy”, J. Virbickasa „Publikacje J. Elisonasa o rybach i rybactwie”, V. Stanevičiusa „J. Elisonas i ornitologia”, St. Biziulevičiusa „Popularyzator wiedzy parazytologicznej”), podjęli też zagadnienie stosunku samego J. Elisonasa do dorobku zoologii (A. Jakimavičiusa „J. Elisonas i historia nauk zoologicznych na Litwie”), nie zapomnieli o jego pracach folklorystycznych (G. Radvilasa „Jurgis Elisonas – folklorysta”), przypomnieli także jego zainteresowania krajoznawstwem i muzealnictwem (L. Kaziukonisa „Zasługi J. Elisonasa dla krajoznawstwa i muzealnictwa regionu Poniewieża”). Zamieszczono niewielki zbiór wspomnień byłych uczniów J. Elisonasa z gimnazjów w Poniewieżu i seminarium nauczycielskiego (filologa D. Urby, geografa V. Gudelisa, biologa A. Pečiukėnasa, N. Zvierevaitė, lekarza S. Pavilonisa), Akademii Rolniczej (agronoma A. Stancevičiusa), a także sąsiada z rodzinnych stron— 14 Būga K. Min. veik. P. 784. 136 A. Šilinisa (warto dodać, że V. Gudelis i S. Pavilonis sami również owocnie działali na polu terminologii. Zatem przykład ich nauczyciela i zasiane ziarno przyniosły znakomite owoce także w tym względzie). Po dodaniu wspomnianych wcześniej artykułów R. Tolvaišaitė i K. Gaivenisa, wykazu ważniejszych dat z życia i działalności J. Elisonasa (wciąż jest w nim sporo luk; niedobrze, że często podano jedynie datę rozpoczęcia jakiejś pracy itp.), sporządzonej przez R. Tolvaišaitė „Bibliografii prac J. Elisonasa” (pojawiają się w niej niedokładne dane bibliograficzne, brakuje prac, o których wspomina się jakby mimochodem w tej właśnie książce, na przykład kilku artykułów o rybołówstwie wymienionych przez J. Virbickasa na s. 64 oraz pracy „Wróżby zebrane przez J. Elisonasa w powiecie poniewieskim” z 1925 r., przywołanej przez G. Radvilasa na s. 88, z III tomu „Tautos ir žodis”; najbardziej jednak szkoda, że bibliografia ta nie uwzględnia rękopisów J. Elisonasa) oraz opracowanego przez A. Jakimavičiusa wykazu bibliograficznego „Literatura o J. Elisonasie” (z jakiegoś powodu całkowicie pominięto tu dość liczne wzmianki o J. Elisonasie i omówienia jego działalności w pracach językoznawców, zwłaszcza poświęconych historii języka i terminologii XX wieku; ogólnie wykaz ten pełniej odzwierciedla chyba jedynie publikacje samych przyrodników), otrzymamy niemal całą zawartość omawianej książki. Niemal, ponieważ pozostają niewymienione tylko przedmowa, angielskie streszczenie — nie książki, lecz życia i działalności J. Elisonasa — oraz indeks nazwisk. Książkę miło było czytać ze względu na jej treść. Miłe jest również to, że w ten sposób, osobną książką, uhonorowano kolejną wybitną postać naszego kraju — sławnego nauczyciela i dyrektora szkół (którego obecni uczniowie być może nawet nie słyszeli, że istniał. Niestety, niestety...). Nieprzyjemne jest jednak to, że w książce nie brakuje rozmaitych błędów językowych i że ogólnie ma ona sporo niedociągnięć redakcyjnych (niezweryfikowane tytuły rękopisów J. Elisonasa, brak ujednolicenia pisowni niektórych nazw miejscowych i osobowych, pozostawione nieścisłe dane z historii języka itp.). Mówiąc wprost, aby J. Elisonas został uczczony naprawdę godnie, tej książce bardzo brakowało bardziej doświadczonego redaktora. W niniejszym artykule nie próbuje się ani przedstawić całej różnorodności błędów językowych znalezionych w książce, ani ocenić ich wagi czy częstotliwości. Chodzi tu o zwrócenie uwagi zoologów jedynie na dość częste nieudane użycie niektórych przymiotników utworzonych przyrostkiem -inis, -ė. Na początek przytoczmy zebrane strona po stronie charakterystyczne przykłady języka autorów książki: zoologinės 137 knygos (s. 5, 81), zoologinė literatūra (s. 12, 56, 61, 85), zoologinio turinio straipsniai (s. 12), zoologinė sistematika (s. 17), zoologinė terminija (s. 17), zoologinės žinios (s. 31; na tej samej stronie użyto też zoologijos žinios), anatominiai terminai (s. 42), zoologiniai terminai (s. 51), zoologinės publikacijos (s. 53), ekologinės žinios (s. 59), faunistiniai darbai (s. 63), faunistinės naujienos (s. 63), faunistinės žinios (s. 63), ichtiologinė terminologija (s. 64), ornitologinis palikimas, ornitologinės publikacijos, ornitologinė literatūra (s. 65), gamtosauginės akcijos (s. 66), zoologinis klausimas (s. 80), zoologiniai vadovėliai (s. 82), zoologiniai rašiniai (s. 83), faunistinė literatūra (s. 85) i in. W każdym z tych przypadków Litwin, którego język nie został zniekształcony ani nadwerężony, bez wahania użyłby zamiast wydrukowanego rzadką czcionką przymiotnika dopełniacza odpowiedniego rzeczownika, czyli powiedziałby i napisał zoologijos knygos, zoologijos sistematika (zresztą właśnie tak najczęściej mówią sami zoolodzy!), zoologijos terminai, terminija, žinios, zoologijos klausimai, rašiniai, vadovėliai, anatomijos, ichtiologijos terminai (terminologija), ekologijos žinios, faunistikos darbai, naujienos, žinios, ornitologijos palikimas, publikacijos (skelb i niai), literatūra, gamtosaugos akcijos (renginiai) itd. Zoolodzy, którzy i tak zasługują na szacunek, powinni zapamiętać to nawet bez redaktorów. Książkę ożywia kilkanaście fotografii J. Elisonasa i jego bliskich oraz kilka zdjęć okładek lub stron tytułowych jego książek. Dzięki temu człowiek, który wiele dobrego uczynił dla Litwy, staje się czytelnikowi bliższy, niemal znajomy. Autorka niniejszego artykułu, podobnie jak R. Tolvaišaitė, autorka pierwszego artykułu w książce, „Życie i działalność Jurgisa Elisonasa”, chciałaby zakończyć go inskrypcją (epitafium) z nagrobka Jurgisa Elisonasa na cmentarzu w Wiesbaden (Niemcy): Tu spoczywa Wielki Litwin, przyjaciel przyrody, Który życie poświęcił nauce i Ojczyźnie. Niech ukoją jego duszę łąka i pole, Oraz ptaki — nieodłączni przyjaciele. Stasys KEINYS 138