Terminijos įvairenybės

TERMINOLOGIA DROBIAZGI. IR WYDAWNICTWA RÓŻNORODNOŚCI TERMINOLOGII 1. V. Kudirka ir słowo sokół V. Kudirka nie bał się litewskiego słowa, jį ugniatał je jak dobry garncarz glinę. Jo w pismach znajdziemy ir interesujące okazjonalizmy (np. szliupofobia, brazilijomania), swoiste neologizmy. Na ir przykład kwas borowy nazywał neologizmem pusrūgštė, armatę słowem griaustuvas, kryjówkę paslaptis, nosiciela broni skydbern, itd. — — — ir Słowo griaustuvas, tajemnica w takich znaczeniach nie występują nawet w wielkim „Słowniku języka o litewskiego”, słowa skydbernis, pusrūgštė podano jedynie iš V. w pismach Kudirki. W swoich satyrach V. Kudirka stworzył ir kilka nazwisk rosyjskich carskich urzędników. Jeden iš jų — Deržijubka. V. Mówiąc słowami Kudirka, „dobry człowiek to ir wielki kobieciarz”. Motywacja nazwiska Deržijubka ja jest dla każdego czytelnika ir jasna i prosta. Jednak pod względem słowotwórczym ten neologizm jest pod pewnymi względami interesujący. W języku rosyjskim pierwszym + członem złożeń typu „czasownik rzeczownik” może być tryb rozkazujący, np.: depsxumopda, nepexamu-none, eopu-ysem. Tego rodzaju tworów w języku litewskim nie ma. Mamy tylko bodaj jeden jedyny stary dziwny ir litewski wyraz kaliboba „czwarty mąż jednej kobiety”. Specjalista w dziedzinie słowotwórstwa P. Skardžius šį nazywał ten wyraz bardzo starym tworem. W dialektach przecież mamy formy trybu rozkazującego ir be formantu -k, np. : giedy „giedok“, dedy „dėk“, kaly „kalk“. Zatem, choć V. Stworzony przez Kudirkę antroponim Deržijubka zaprowadził nas nieco na manowce, ale į tylko ciekawe sokoły mogą tak zrobić. W poprzednim zdaniu celowo użyliśmy słowa sakalas w takim samym znaczeniu je leksykalnym, w jakim używał go jį V. Kudirka. Tym słowem j nazywał on „wypowiedź“. Słowo sakalas V. Kudirka utworzył od iš czasownika sakyti. A więc V. słowo sakalas Kudyrki Termin ir „pasakymas” i „sokół” „taki ptak” to prawdziwe homonimy. Wielu V. sokołów Kudırki ir po interesujących w ne stuleciu jest tylko dla językoznawców. 105 2. Vaižgantas ir słowo bajka Każdemu chyba jasne, że termin literacki bajka jest sztucznym — słowem. Zanim pojawił się ten termin, używano słowa opowieść. Bajki nazywali opowieściami S. Daukantas, J. Želvavičius (1822— 1886), przetłumaczył 25 I. Wydał zbiór ir bajek jų Kryłowa. Słowo bajka utworzoiš no od słowa pasaka przez dodanie przyrostka -ėčia. Iš Z akademickiego „Słownika języka litewskiego” może wynikać, że autorem tego terminu jest — J. Jablonskis. Jednak najprawdopodobniej termin pasakėčia jest — ne jo neologizmem. W Instytucie Języka Litewskiego przechowywane są protokoły Komisji Terminologicznej działającej przy 1921 Ministerstwie Oświaty w roku. Iš jų widać, że 1921 m. października 13 d. K. Būga, A. Datnibrausškas: J. Jablonskis, T. Ivanauskas, V. Krėvė, P. Mašiotas, J. Tumas, A. Smetona ir A. Vireliūnas rozważał terminy literackie. Referował J. Tumas. Tego dnia zatwierdzoir no termin pasakécia. Nie ma jo żadnego wyjaśnienia, co jest charakterystyczne dla innych terminów, dlatego można sądzić, że neologizm zaproponošį wał J. Tumas, o inni uczestnicy posiedzenia przyznali mu rację. 3. Matematyk Z. Żmudzki ir termin liczba Czasownik liczyć utworzony od słowa iš liczba. To ostatnie słowo jest stosunkowo stare. W znaczeniu ilości konkretnych przedmiotów używał jį M. Daukša, S. B. Chiliński i inni ir działacze naszego dawnego piśmiennictwa. Jednak jako termin matematyczny słowo liczba jest nowe, powstało dopiero przez Pierwszą wojnę światową. Jeden j Jo Jednym z ojców chrzestnych terminizacji był matematyk prof. Z. Žemaitis. Oto jak pisał o rozważaniu tego terminu su J. Jablonskiu: „Szczegółowo analizowano kwestię nazwy liczby. Do tego czasu to używano terminów skaitlis, skaitlinė, skaitlius, od tego ostatniego utworzono ir iš czasownik skaitliuoti. Dla nas, matematyków, wyraz skaitlius wydawał się całkiem odpowiedni, ponieważ w żywym języku występowały ir słowa o podobnej strukturze: derlius, drėblius, dieglius, perteklius. J. Jablonskis nie bardzo tą sprzeciwiał się temu słowu, ale w żadnym wypadku nie zgadzał się, aby iš jo tworzono słowo skaitliuoti: jego zdaniem od czasownika można iš utworzyć rzeczownik, ale od takiego sztucznego rzeczownika iš ponownie tworzyć 106 czasownika nie wolno; przy tej okazji gniewnie potępiał już — dość szeroko ta rozpowszechnione neologizmy mokytojauti, gydytojauti itp. ir J. Jablonskis zaproponował używać słów skaičius, skaičiuoti, dla nas ir wszystkich było jasne, że będą to najlepsze terminy”. Później słowo skaičius stało się nazwą rodzajową i obrosło wieloma terminami gatunkowyir mi, np.: dvejetainis, be dešimtainis, išvestinis, menamasis, neigiamasis, teigiamasis, trupmeninis, sveikasis skaičius itd. ir Niektóre z takich terminów gatunkowych są nieco obrazowe i określają ir interesujące pojęcia. Na przykład pojęcie nazwane terminem bičiuliškieji skaičiai było znane już V a. np. m. e. Są to takie liczby, z których każda jest równa sumie wszystkich dzielników drugiej liczby (z tą wyjątkiem samej liczby). Choć to ir dziwne, liczby zaprzyjaźnione są zupełnie niepodobne do siebie. į Na przykład zaprzyjaź220 ir 284, nione są liczby, ponieważ suma dzielników pierwszej liczby (1, 2, 4, 5, 10, 11, 20, 22, 44, 55 ir 110) wynosi 284, o suma dzielników drugiej liczby (1, 2, 4, 71, 142) wynosi 220. Obecnie znanych jest ponad pół setki takich par liczb zaprzyjaźnionych. Jednak na całym świecie nie znajdziemy matematyka, który powiedziałby, ile w sumie może być par liczb zaprzyjaźniiš onych. Ciekawy jest ir termin „liczby doskonałe”. Jako pierwszy pojęcia „liczb doskonałych” użył starożytny grecki matematyk Euklides III a. p. m. e. Odkrył on pierwsze liczby 4 doskonałe. Najmniejsze były iš jų dwie: 6 (1+2+3) ir 28 (1+2+4+7+14). W XVI wieku a. matematycy odkryli jeszcze trzy liczby doskonałe. Największa wyrażana jų cyframi. 19 Obecnie znaleziono w iš sumie około 20 parzystych liczb doskonałych. Ile w sumie iš jest liczb doskonałych? Nikt jeszcze dokładnie nie wie. W teorii to programowania również znajdziemy interesujące terminy z wyrazem liczba, np.: liczba kwadratowa, liczba su trójkątna. Pierwszym terminem nazywa się taką liczbę, którą można ir przedstawić za pomocą punktów ułożonych w kwadrat, drugim — liczbę, którą można przedstawić za pomocą punktów ułożonych w trójkąt. o — Chociaż Z. Žemaitis pomógł upowszechnić termin liczba, to pierwszy tego słowa šį próbował użyć jako terminu leksykograf D. Sutkevičius. Jis skaiŽem- ' aitis Z. Historii litewskiej terminologii matematycznej // Rozwój leksyki języka litewskiego. V., 1966. P. 196. 107 nauką nazywał arytmetyką. Osobliwą cechą naszego języka jest również to, że pojęcie „bardzo dużo” w mowie ludowej oznacza frazeologizm liczby, pojęcie be o „niewiele” — po liczbą. 4. Przyrodnik T. Ivanauskas ir kilka litewskich nazw ptaków z odległych krain Słynny nasz przyrodnik prof. T. Ivanauskas wiele podróżował. Swoje vo wrażenia z podróży opisał w kilku książkach, np. : „Notatki przyrodnika” (W., „Trzy 1982), miesiące w Brazylii” (K., 1931 ir W., „O 1960), zwierzętach i ir ptakach” (V., „Ptaki 1956), świata“ (V., 1971) ir itp. Jo w książkach znajdziemy ciekawe — neologizmy — nazwy ptaków z odległych krain. Krótko omówimy niektóre używane jo terminy, zwłaszcza te, które należałoby jeszcze doprecyzować. W „Słowniku języka litewskiego” słowo petrélis ma tylko jedno znaczenie: tak nazywano biedronkę. Jednak słowo to miało jeszcze inne znaczenie. ir T. Ivanauskas (i tylko ne on) nazywał petrelikiem również małego ptaka morskiego (Oceanodroma leucorrhoa). Pojawiając się blisko statków, gdy zbliżała ir się burza, był uważany za jej zwiastuna. be Termin ten niewątpliwie ma — pochodzeiš nie biblijne i wywodzi się od imienia św. Piotra. Ptaszek ten jakby biega po powierzchni wody, opierając się nóżkami na grzbietach fal. į Dzieje się tak dlatego, że śruba statku, zwłaszcza podczas burzy, wynosi na powierzchnię wiele į drobnych zwierzątek, którymi żywią się te ptaszki. Termin ten bez wątpienia należy be uznać za normatywny i godny stosowaniir a. Na ir wybrzeżach Atlantyku i innych oceanów żyją ptaki niemal wielkości gęsi, obecnie już znacznie wyniszczone. O nich T. Ivanauskas pisał: „Do rzędu głuptaków należy ir rodzina głuptakowatych (Sulidae). Nazwa „sula” została iš zapożyczona z języka staroskandynawskieo go, jeden z najbardziej rozpowszechnionych gatunków (S. bassana) otrzymał nazwę od wyspy Bass, położonej w pobliżu wschodniego wybrzeża Szkocji. W niektórych językach (niemieckim, polskim, rosyjskim) ptaki te nazywane są głupcami. Ta niefortunna nazwa iš wzięła się stąd, że z iš dużej wysokości, złożenie skrzydeł, rzucają się do į wody jak kamień, aby złapać rybę. W języku litewskim je do tej pory nie mamy nazwy dla tego ptaka, dlatego proponuję nazwę „szaleniec- ”, która nie jest uwłaczająca, lecz bardziej ir odpowiada odważnym działaniom tego 108 ptaka”. Takiego znaczenia użytego słowa padūkėlis nie mara „Słowniku języka litewskiego”. Termin ten jest — potoczny. Dziwność zachowania ptaka, przyjęta za cechę wyróżniającą pojęcia, nie jest jo „Zabawą”, jak może się wydawać, motywacją iš słowa padūkėlis. Dlatego šį proponowalibyśmy nazywać tego ptaka innym terminem (np. nariinpaukstis ir itp.). W Kanadzie żyje spokrewniony z drozdami ptak Dumetella carolinensis. T. Ivanauskas jį nazywa go kačstrazdu (jego głos ma być podobny do miauczenia į kota). Taki neologizm jest niepoprawny. Po litewsku jį lepiej nazywać go terminem katstrazdis. Południowy W Ameryce żyje rodzina ptaków z rzędu dzięciołowych, którą T. Ivanauskas nazywa terminem miodowody (Indicatoridae). Są to ptaszki wielkości wróbla, bardzo lubiące czerwia owadów błonkoskrzydłych. T. Ivanauskas pisze o nich tak: „Chcąc dostać się do gniazda pszczół, ptaszek korzysta z pomocy innych — pszczelarza, opiekuna — człowieka. ar Ptak, znalazłszy gniazdo pszczół, nawołując szczególnym głosem i ir trzymając się człowieka, zbliża się do tego miejsca, gdzie znajduje się gniazdo, aż w końcu cel zostaje osiągnięty. W ten sposób może prowadzić człowie1000 ka około metrów; wtedy zatrzymir uje się i czeka, aby został zabrany o miód, a jemu przypadł czerw” . W innym miejscu tej samej książki T. Ivanauskas šį nazywa ptaka medvedziem (s. 148). Oba terminy (zarówno rodytojas medaus, jak ir i medvedis) są niejasne. Sądzilibyśmy, że nazwę tego ptaka lepiej utworzyć od słowa korys, tj. iš koriapaukštis ir itp. Słowo bitininkas į jest już zajęte, ponieważ nazywa się nim į Innym ptakiem, który od czasu do czasu zabłąka się na Litwę, jest —Merops apiaster. W Eurazji występują duże ptaki — drapieżne — sępy. Żywią się padliną. Jeden z jų gatunkó- — w, sęp płowy (Gyps fulvus), — jest opisywany ir w „Faunie Litwy” (V., 1990). Największym jų przedstawicielem podrodziny jest orłosęp (Gypaétus barbatus). Termin ten utworzono tak samo jak wyrazy ir żuvėdra, žmogėdra. Inne podobne wyrazy złożone skruzdėda (nie skruzdėdra), pelėda (nie pelédra) są utworzone nieco inaczej. Dlaczego? Czy może popełniono tu jakiś błąd? Nie, wszystko jest prawidłowe. Wyrazy *Ivanauskas T Ptaki świata. V.:Vaga, 1971. P. 44-45. *Ivanauskas T Tamże. P. 203. 109 żuv-ėd-ra ir av-éd-ra utworzyć razem, tworząc złożone słowo ir poprzez dodanie przyrostka. Zatem terminy ornitologiczir ne avėdra i žuvėdra są całkowicie poprawne. Nie należałoby jednak uznawać za normatywny T. wariantu aviedra® używanego przez Ivanauskasa. Kazimieras GAIVENIS *Ivanauskas T Tamże. P 66. 110