„Kastrumas“, „dekumanas“, „kardas“?

ROZWAŻANIA, PROPOZYCJE: KASTRUM, DEKUMANUS, KARDUS? Łac. castrum, decumanus, cardo (dopełniacz cardinis) — terminy rzymskiej urbanistyki. Czy można i czy należy je w ten sposób spolszczać? Łac. castrum przede wszystkim oznacza — najczęściej dem. castellum — „umocnienie, ufortyfikowane miejsce, (niewielka) twierdza, fort [nie słowo rzymskie, lecz francuskie, tylko od łac. fortis „silny, mocny“], zamek“ [od łac. przym. castellanus — przez pol. kasztelan — jest zarządcą średniowiecznego zamku i jego okolic, a w Wielkim Księstwie Litewskim — wysokim urzędnikiem powiatu (obok marszałka i wojewody) — przywódcą szlachty, kasztelanem (już w 1642 r. w słowniku Konstantego Sirvydasa kasztelan — legatus palatini, castellanus — kasztelonas; wymawiane kaštelionas), a sam naczelnik zamku (później — tylko zarządca gospodarczy zamku) — pilininkas — neologizm języka ogólnego zamiast słowiańskiego horodničius (w Małej Litwie używano żywego litewskiego słowa pilionis (-ies i -io), choć miało ono także inne znaczenia — J. „Obywatel” w postylli Bretkūna, „mieszczanin” K. Donelaitisa; dworzanin“, w różnych pismach — także u S. Daukanta — „mieszkaniec, obrońca zamku i podzamcza, tj. grodzianin“)]. Starsze znaczenie —dgsk. castra —„obóz wojskowy“: obóz letni —castra aestiva, zimowy —castra hiberna, stały —castra stativa (dalsze znaczenia castra —„koszary“, „siedziba“, a nawet „służba wojskowa“). Gdzie obóz, zamek, tam szybko również osada, miasto (por. też lit. Pilis, Pilaitė, Pilėnai, Piliūnai, Pilioniai, Pilionys, Piliuona; Senapile, Naujapilis; Papilė, Papilys, Papiliai, Papilėnai; Piliakalnis, Piliakalniai, Pilkalnis, Piliakiemiai, Pilialaukis, Pilkapiai, Pilsūdai...). Charakterystyczne kolonistyczne rzymskie nazwy grodów są rozsiane po całym Imperium Rzymskim, wiele z nich, choć w zmienionej formie, przetrwało przez wieki —Castrum Novum, Castrum Albium, Castrum Vergium (nie spolszczone — nie ma żadnego Kastrumas); Castra Hannibalis, Castra Posthumiana, Castra Cornelia (Corneliana), Castra Julia, Castra Caecilia; Castel Gandolfo (Kastelgandolfas) —rezydencja wypoczynkowa papieża; Kastylia, Alkazar (forma zarabizowana); Kastelis; Lankaster, Manczester, Winchester, Chesterfield,... 88 To łac. Badacze urbanistyki nazwali później castrum Romanum — „obozami armii rzymskiej, które były początkiem wielu współczesnych miast Europy Zachodniej. <...>. Obozy były otoczone murem z czterema [=czworgiesu m] bramami. <...>“ LE III. W języku litewskim tłumaczy się to — dwojako: rzymski ir obóz, rzymskie miasto, chociaż łac. castrum nie miało dla Rzymian znaczenia — „miasto”; tym słowem było urbs (nie Urbs apie — Rzym, — princeps urbium, aeterna Roma, septemgemina Rzym — siedmiowzgórzowy Rzym), swoją drogą, urbs — stare znaczenie również — „górna część miasta, twierdza miejska” (także civitas — ne tylko „obywatelne stwo”, tylko „obywatele, wspólnota; państwo”, lecz ir „miasto”, zwłaszcza „miasto Rzym”). Nikt nie tłumaczył na litewski słowa castrum, tym bardziej że ne istnieje też o castrum, castrum Romanum. W „Słowniku antycznym” castra (łac.) wskazuje się litewski į odpowiednik stovykla — /* (karo). „Rzymianie budowali obozy o regularnym układzie ulic, ponieważ w razie ataku wroga zapewniały one lepsze możliwości obserwacji i łączności. Ulice obozów były równoległe i ir przecinały się pod kątem prostym. Takie stałe obozy (caststativa) z czasem często przekształcair ły się w miasta. Zamiast wałów pojawiały się mury, zamiast skórzanych ra namiotów — domy, ulice pozostawały te same, wytyczone zapewne na podstawie — o be ir zasad Hipodama” AŽ 327. Czym są zasady Hipodama? „Według Arystotelesa (Politica, 2. 5. 1), który niekoniecznie jest całkowicie dokładny, Hipodam „wymyślił” podział miast na kwartały” RMA Tu 26. występuje pewna sprzeczność: miasta powstają jako obozy — ufortyfikowane, lecz iš stosuje się do ir nich... plan miasta. Jednak pozostawmy sprzeczność i zacznijmy od obozu. šį ir „Castrum Romanum miało plan prostokątny z dwiema su najważniejszymi ulicami — Cardo ir Decumanus, na skrzyżowaniu których znajdował się tzw. plac Pretorium” LE III. Dalsze wyjaśnienia niestety znów zaskoczą sprzecznościami specjalistów: „szeroki decumanus, biegnący z iš północy na į południe, trzy szerokie ir cardines ze wschodu na zachód — iš obramowują į długie wąskie -— bloki mieszkalne, czyli insulae, RMA, lecz dalej: „Decumanus najczęściej biegnie ze wschodu na <...>“ zachód, cardo 30; iš į — iš „z į północy na południe” RMA 35; „Tylko na į północ od głównej ulicy 89 wschód-zachód, decumanus maximus, utworzono większe kwartały o wymiarach 70x110 m, <...>” RMA 44 (wszędzie podkreślenie moje — J. K.). Decumanus potwierdza ten ostatni kierunek, choć w przeciwną stronę, autorytet słownika języka łacińskiego ir J. Dvoreckis: decumanus < decimanus (limes) (Pliniusz Starszy, Kolumella — obaj I w.) —5. „granica z zachodu na wschód”, natomiast cardo —3. „linia rozdzielająca z północy na południe” (w odróżnieniu od limes decumanus — „linia poprowadzona ze wschodu na zachód”; i kierunek jest odwrócony) LRS. Na szczęście dla naszej sprawy kierunki decumanus i cardo nie są śmiertelnie ważne. Ważne są słowa i znaczenia. Decumanus i cardo to żywe słowa języka łacińskiego: „Autorzy opisujący planowanie rzymskie, mówiąc zwykle o miastach, używali pewnych specjalnych terminów rzymskich mierniczych: zwłaszcza decumanus i cardo na określenie dwóch «osiowych» ulic” RMA 35. Porta decumana — tylna brama — „przy kwaterach dziesiątej kohorty [cohors decima]” AŽ 478. Przednia brama — brama pretoriańska (porta praetoria) znajdowała się przy pretorium — przy siedzibie głównego dowódcy (wodza), pretora (praetor < prae-itor — „kroczący z przodu”) (i placu wokół niej). W poprzek obozu biegną ulice — tylna ulica poprzeczna (via decumana), dalej wewnętrzna ulica poprzeczna — (via quintana) — między piątym manipułem (jedną trzecią kohorty — dwiema centuriami, tj. setniami) oraz piątą turmą, oddziałem jeźdźców) a szóstym (30-32 manipułem oraz szóstą ir turmą, bliżej pretorium — ulicą stanowiska dowodzenia (via principalis), która prowadzi do bram stanowiska dowodzenia (porta į principalis), prawych i lewych — ir AŽ 478. Na planie rzymskiego obozu wojskowego AŽ 478 decumanus znajduje się na końcu obozu, a cardo w ogóle nie występuje, chociaż w artykule wspomniano o kwartałach miejskich „dwie główne ulice (cardo decumanus)” ir AŽ 326. Nietrudno przypuszczać, że cardo biegła właśnie od porta praetoria do porta decumana [cardo prk. 2. „oś; biegun; strona świata”, 3. prk. 2) „granica, mur, linia podziału”; 1. „(drzwiowy) zawias” LoLieZ]. RMA 43 Obóz pretorianów z Aosty (wybranych żołnierzy) przedstawiono zupełnie inaczej — decumanus biegnie przez środek obozu. Ale dla nas ta różnica nie jest rozstrzygająca. Ponieważ ta rzymska urbanistyka nie miała ciągu dalszego, te łacińskie terminy pozostają czysto historycznir e; można posługiwać jų się formami oryginalnymi, tym 90 bardziej że przy polonizowaniu niezgrabnie wychodzi (miecz!..). Ważniejsze jest jų posiadanie litewskich odpowiedników (nie zamienników), których można by używać jako terminów, ir jako objaśniającyir ch określeń. W różnych znaczeniach, podznaczeniach castrum odpowiadałoby ir — (obóz) wojskowy; miasto obozowe, miasteczko wojskowe; miasto zamkowe. Podłużna ir linia poprzecir zna ulica (nawet długość i ir szerokość) mogłaby odpowiadać innym du (ponieważ występuje zamieszanir ie między decumanus i cardo, tylko specjaliści mogą zastosować, który odpowiednik do którego). Skróty AZ — Słownik antyczny / — odpowiedź tłumaczeniowa czerwony. D. Staskevi¢iené. Wilno, 1998. LE — Encyklopedia litewska. Boston, 1954, T. 3. LoLieŽ — Kuzavinis K. Słownik języków łacińsko-litewskich. Wilno, LRS 1996. ĮĮBopenruū — WU. X. Jlaruncro-pyccrnū cinosaps. Mocksa, RMA 1986. —- Wheeler M. Sztuka rzymska ir architektura / tłum. O. Dauksienė, red. V. Gasiliūnas, konsult. D. Dilytė. Wilno, cyfry 1999. oznaczają tomy (rzymskie) ir strony. Jonas KLIMAVIČIUS Jonas KLIMAVIČIUS Otrzymano 2000 09 25 Instytut Języka Litewskiego ul. Antakalnio 6 LT-2055, Wilno 91