„Kastrumas“, „dekumanas“, „kardas“?

SVARSTYMAI, SIŪLYMAI KASTRUM, DEKUMAN, KARD? Łac. castrum, decumanus, cardo (gen. cardinis) – terminy z zakresu urbanistyki rzymskiej. Czy można i czy należy je tak spolszczać? Łac. castrum to przede wszystkim – częściej w zdrobnieniu castellum – „umocnienie, umocniona miejscowość, (niewielka) twierdza, fort [nie słowo rzymskie, lecz francuskie, tylko pochodzące od łac. fortis „silny, mocny”], zamek” [od łac. przym. castellanus – przez pol. kasztelan – jest zarządcą średniowiecznego zamku i jego okolic, a w Wielkim Księstwie Litewskim – wysokim urzędnikiem powiatowym (obok marszałka i wojewody), dowódcą szlachty kaštelionas (już w słowniku Konstantinasa Sirvydasa z 1642 r. kasztelan – legatus palatini, castellanus – kasztelonas; wymawiane kaštelionas), natomiast naczelnik samego zamku (później – tylko jego zarządca gospodarczy) – pilininkas – to neologizm języka ogólnego, zastępujący słowiańskie horodničius (na Litwie Mniejszej używano żywego litewskiego słowa pilionis (-ies ir -io), choć miało ono również inne znaczenia – w postylli J. Bretkūnasa „mieszczanin”, u K. Donelaitisa „mieszkaniec miasta; dworzanin”, w różnych tekstach, a także u S. Daukantasa – „mieszkaniec i obrońca zamku oraz podzamcza, tj. obrońca grodu”). Starsze znaczenie — lm. castra — „obóz wojskowy”: podczas letniej wyprawy — castra aestiva, zimowy — castra hiberna, stały — castra stativa (późniejsze znaczenia castra to „koszary”, „siedziba”, a nawet „służba wojskowa”). Gdzie obóz, zamek, tam szybko pojawia się też osada, miasto (por. również lit. Pilis, Pilaitė, Pilėnai, Piliūnai, Pilioniai, Pilionys, Piliuona; Senapilė, Naujapilis; Papilė, Papilys, Papiliai, Papilėnai; Piliakalnis, Piliakalniai, Pilkalnis, Piliakiemiai, Pilialaukis, Pilkapiai, Pilsūdai...). Charakterystyczne nazwy kolonialnych rzymskich miast-zamków są rozsiane po całym Imperium Rzymskim; wiele z nich przetrwało wieki, choć w zmienionej formie – Castrum Novum, Castrum Albium, Castrum Vergium (nie spolszcza się – nie ma żadnego Kastrumas); Castra Hannibalis, Castra Posthumiana, Castra Cornelia (Corneliana), Castra Julia, Castra Caecilia; Castel Gandolfas (Kastelgandolfas) – letnia rezydencja papieża; Kastili- 88 ja, Alkazaras (forma zlatynizowana); Kastelis; Lankasteris, Mančesteris, Vinčesteris, Česterfildas,... Ten łac. obóz badacze urbanistyki nazwali później obozem rzymskim – „obozem armii rzymskiej, który stał się początkiem wielu dzisiejszych miast Europy Zachodniej. <...>. Obozy otaczał mur z czterema [=czterema⟧] bramami. <...>” LE III. Na litewski tłumaczy się dwojako – obóz rzymski oraz miasto rzymskie, chociaż łac. obóz nie miało dla Rzymian znaczenia „miasto” – było nim miasto (nawet Urbs – o Rzymie – princeps urbium, aeterna Roma, septemgemina Roma – siedmiowzgórny Rzym); swoją drogą, dawne znaczenie miasta to również „górna część miasta, twierdza miejska” (także państwo oznacza nie tylko „obywatelstwo”, nie tylko „obywateli, wspólnotę; państwo”, lecz także „miasto”, zwłaszcza „miasto Rzym”). Nikt nie spolszczył tego jako kastrumas, tym bardziej że chodzi nie o zwykły obóz, lecz o obóz rzymski. W „Słowniku starożytności” obóz (łac.) odsyła do litewskiego odpowiednika – ↗ obóz (wojskowy). „Rzymianie budowali obozy o regularnym układzie ulic, ponieważ w razie ataku wroga zapewniały one lepszą widoczność i możliwości łączności. Ulice obozów biegły równolegle i przecinały się pod kątem prostym. Takie stałe obozy (obóz stały) z czasem często przekształcały się w miasta. Wały zastępowały kamienne mury, skórzane namioty – domy, a ulice pozostawały te same, wytyczone, rzecz jasna, także w oparciu o zasady Hippodamosa” AŽ 327. Na czym polegają te zasady Hippodamosa? „Według Arystotelesa (Politica, 2. 5. 1), który niekoniecznie jest całkowicie dokładny, Hippodamos «wymyślił» podział miast na kwartały” RMA 26. Zachodzi tu pewna sprzeczność – miasta powstają z umocnień i obozów, ale stosuje się wobec nich... plan miejski. Pomińmy jednak tę sprzeczność i zacznijmy od obozu. „Castrum Romanum miało plan prostokąta z dwiema najważniejszymi ulicami – Cardo i Decumanus, których skrzyżowanie wyznaczało tzw. plac Praetorium” LE III. Dalsze wyjaśnienia niestety znów zaskakują sprzecznościami między specjalistami: „szeroki decumanus, biegnący z północy na południe, oraz trzy szerokie cardines – ze wschodu na zachód – wyznaczają długie, wąskie kwartały zabudowy mieszkalnej, czyli insule, <...>” RMA 30; ale dalej: „Decumanus biegnie najczęściej ze wschodu na zachód, cardo – z północy na południe” RMA 35; „Tylko na północ od głównej 89 ulice wschód–zachód, decumanus maximus, tworzyły większe kwartały o wymiarach 70×110 m, <...>” RMA 44 (wszędzie podkreślenia moje – J. K.). Decumanus potwierdza ten kierunek, choć przeciwny, także autorytet słownika języka łacińskiego J. Dvoreckis: decumanus < decimanus (limes) (Pliniusz Starszy, Kolumela – obaj I w.) – 5, „granica z zachodu na wschód”, zaś cardo – 3, „linia rozgraniczająca z północy na południe” (w odróżnieniu od limes decumanus – „linia poprowadzona ze wschodu na zachód”; i zwrócona w tym kierunku) LRS. Na szczęście dla naszych rozważań kierunki decumanus i cardo nie są sprawą decydującą. Ważne są słowa i ich znaczenia. Decumanus i cardo są żywymi wyrazami łacińskimi: „Autorzy opisujący planowanie rzymskie, mówiąc na ogół o miastach, posługiwali się niektórymi specjalistycznymi terminami rzymskich mierniczych: zwłaszcza decumanus i cardo jako nazwami dwóch ulic «osiowych»” RMA 35. Porta decumana – tylna brama – „przy kwaterach dziesiątej kohorty [cohors decima]” AŽ 478. Brama przednia – brama pretoriańska (porta praetoria) – znajdowała się przy pretorium, czyli kwaterze głównodowodzącego (wodza) pretora (praetor < prae-itor – „ten, który kroczy na przedzie”) (oraz placu wokół niej). W poprzek obozu biegną ulice – tylna ulica poprzeczna (via decumana), dalej – wewnętrzna ulica poprzeczna (via quintana) – między piątym manipułem (jedną trzecią kohorty – dwiema centuriami, tj. setkami) i piątą turmą (oddziałem 30–32 jeźdźców) a szóstym manipułem i szóstą turmą; bliżej pretora – ulica sztabowa (via principalis), która dochodzi do bram sztabowych (porta principalis) – prawej i lewej AŽ 478. Na planie rzymskiego obozu wojskowego AŽ 478 decumanus znajduje się na końcu obozu, a cardo w ogóle nie występuje, choć w artykule kwartały miejskie wspomniano o „dwóch głównych ulicach (cardo i decumanus)” AŽ 326. Nietrudno przypuszczać, że cardo biegła właśnie od porta praetoria do porta decumana [cardo 2. rzecz. „oś; biegun; strona świata”, 3. rzecz. 2) „granica, mur, linia rozgraniczająca”; 1. „zawias (drzwi)” LoLieŽ]. RMA 43 przedstawia miasto-obóz weteranów pretorianów (żołnierzy doborowych) z Aosty zupełnie inaczej – decumanus biegnie przez środek obozu. Ta różnica nie ma jednak dla nas decydującego znaczenia. Ponieważ ta rzymska urbanistyka nie miała dalszego ciągu, terminy łacińskie są wyłącznie historyczne i można posługiwać się ich formami oryginalnymi, tym bardziej 90 że ich nieporadne spolszczenie daje kiepski efekt (kardas!). Ważniejsze jest, by mieć ich polskie odpowiedniki (nie zamienniki), których można by używać zarówno jako terminów, jak i objaśniających określeń. Różnym znaczeniom i potrzebom odpowiadałoby castrum – (wojskowy) obóz; miasto-obóz, osada wojskowa; miasto-grodzisko. Linia i ulica podłużna oraz poprzeczna (nawet długość i szerokość) mogłyby odpowiadać pozostałym dwóm terminom (ponieważ zdarzają się pomyłki dotyczące decumanus i cardo, tylko specjaliści mogą ustalić, który odpowiednik pasuje do którego terminu). Skróty AŽ – Antikos žodynas / vertimo ats. red. D. Staškevičienė. Vilnius, 1998. LE – Lietuvių enciklopedija. Bostonas, 1954, T. 3. LoLieŽ – Kuzavinis K. Lotynų-lietuvių kalbų žodynas. Vilnius, 1996. LRS – Дворецкий И. X. Латинско-русский словарь. Москва, 1986. RMA – Wheeler M. Sztuka i architektura Rzymu / przeł. O. Daukšienė, red. V. Gasiliūnas, konsult. D. Dilytė. Wilno, 1999. Ska itmenys oznaczają tomy (cyframi rzymskimi) i strony. Jonas KLIMAVIČIUS Jonas KLIMAVIČIUS Instytut Języka Litewskiego ul. Antakalnio 6 LT-2055, Wilno Otrzymano 2000 09 25 91