J. Balčikonio kalbotyros terminų antonimai

Ramunė ANDRIUŠKAITĖ Sąd Rejonowy m. Wilna Trzecie ANTONIMY TERMINÓW JĘZYKOZNAWCZYCH J. BALČIKONISA W teorii terminologii przez długi czas panował pogląd, że zwyczajne dla leksyki ogólnej procesy semantyczne nie działają w systemach terminologicznych. Nawet celem wymagań stawianych terminom — jednoznaczności, precyzji i jasności terminu — jest niedopuszczenie do pojawienia się w systemie terminologicznym takich kategorii semantycznych jak polisemia i synonimia. Mimo to w teorii i praktyce terminologii powstaje oczywista sprzeczność — w ściśle określonym systemie terminologicznym często zachodzą procesy semantyczne charakterystyczne dla leksyki ogólnej. Przy rozwiązywaniu problemów semantycznych terminologii ważna jest kwestia natury terminu. Przede wszystkim termin jest słowem — znakiem oznaczającym określone pojęcie. Dlatego pojawia się pytanie, czy w systemie językowym wykazuje on takie same właściwości jak inne słowa, pełni takie same funkcje, czy też w systemie terminologicznym funkcjonuje zgodnie z własnymi, właściwymi tylko jemu prawami. Zdaniem W. P. Danilenki natura terminu rzeczywiście przeczy asymetrii znaku i oznaczanego, a występujące w terminologii synonimy i wyrazy wieloznaczne są zjawiskiem funkcjonowania terminów, a nie kwestią ich natury (Įlanujenxro 1977: 55). Na powstanie tego zjawiska duży wpływ ma druga strona natury terminu — jego natura słowna. Wszystkie wyrazy języka ogólnego podlegają określonym prawom ich użycia. Terminy, jako wyrazy, również poddają się tym prawom, pod których wpływem mogą albo uzyskać terminy bliźniacze, albo same stać się wyrażeniami dwóch pojęć. Zatem pod względem funkcjonowania terminom nieobce są ani polisemia, ani antonimia, ani homonimia — zachowują się jak wyrazy, a terminologia — jak leksyka, ze wszystkimi właściwymi jej prawami rozwoju semantycznego. Jednak ze względu na różnice między systemami terminologii i leksyki wszystkie właściwości semantyczne jednostki leksykalnej w leksyce specjalistycznej są pojmowane nieco inaczej. Wielu terminologów wyróżnia podobne procesy semantyczne właściwe terminom. Najszerzej ich spektrum analizują terminolodzy rosyjscy. 65 W pracach W. P. Danilenki (Jlanujienko 1977: 65-81) oraz A. W. Superanskiej, N. W. Podolskiej i N. W. Wasiljewej (Cyriepanckras, ITogonbckasi, BacnjiseBa 1989: 40-55) mowa jest o polisemii, homonimii, synonimii i antonimii terminów. * * * Analizując procesy semantyczne terminologii, spośród wszystkich kategorii semantyki antonimia jest omawiana najrzadziej. Zjawisko to nie wzbudza zainteresowania terminologów, ponieważ ma niewielki związek z problemami stosowania terminów, należy je oceniać raczej jako zjawisko organizacji systemu terminologicznego, a jego przejaw w terminologii jest bardzo podobny do antonimii leksyki ogólnej. W językoznawstwie litewskim kategoria antonimii jest definiowana w różnych pracach leksykologicznych i stylistycznych, nieco szerzej różne jej rodzaje w swojej dysertacji analizowała I. Ermanytė, która opracowała „Słownik antonimów języka litewskiego”. We wszystkich tych pracach pojęcie antonimów jest rozumiane dość jednoznacznie. Za podstawę ich wyodrębnienia uznaje się przeciwieństwo znaczeń. W nowszych pracach leksykologicznych wyróżnia się antonimy właściwe i konwersywy. Zdaniem I. Ermanytė konwersywy wskazują na odwrotne relacje pary antonimicznej, tj. ta sama sytuacja jest przedstawiana z punktu widzenia jej różnych uczestników jako wzajemnie odwrotna (Ermanytė 1995: 10). W semantyce wyróżnia się także inne relacje przeciwieństwa antonimów: przeciwieństwo kontraryczne (gdy antonimy oznaczają skrajne pojęcia uporządkowanego zbioru), przeciwieństwo wektorowe i przeciwieństwo kontradyktoryczne (Ermanytė 1995: 9-10). W niniejszym artykule bardziej aktualna jest klasyfikacja antonimów według ich wyrażenia — jakimi środkami językowymi tworzone jest ich przeciwieństwo. Z tego punktu widzenia antonimy zwykle dzieli się na rdzenne i słowotwórcze. W litewskiej literaturze terminologicznej o antonimii terminów prawie się nie wspomina. Dopiero w minionym dziesięcioleciu ukazał się artykuł K. Gaivenisa „Niektóre przypadki antonimii w terminologii litewskiej“. Nieco wcześniej o antonimii terminów zaczęto mówić w terminologii rosyjskiej. Wraz z innymi semanty66 cznymi właściwościami terminów wspominają o niej w swoich pracach V. P. Danilenko, A. V. Superanskaja, N. V. Podolskaja, N. V. Vasiljeva. Jednak i w tych dziełach antonimii poświęca się znacznie mniej uwagi niż innym semantycznym procesom terminologii, ograniczając się do przedstawienia ogólnej teorii antonimii i nie wnikając w osobliwości antonimii terminologicznej. Autorzy uzasadniają taką obojętność wobec tego zagadnienia tym, że zjawisko antonimii w terminologii niczym nie różni się od tego samego zjawiska w leksyce ogólnej (/ĮaHuJIeHKO 1977: 79). V. P. Danilenko stwierdza jedynie ich różnicę ilościową — jej zdaniem antonimy w terminologii są nawet bardziej rozpowszechnione niż w języku ogólnym. To wynika z samej natury pojęć naukowych. Ludzkie myślenie jest tak zorganizowane, że pojęcia najczęściej pojawiają się w nim parami (Janunenko 1977: 79). Zdaniem A. V. Superanskiej, N. V. Podolskiej i N. V. Wasiljewej antonimia w terminologii jest ważna dlatego, że pomaga ustalić skrajne punkty pola terminologicznego oraz przeanalizować logiczne możliwości systemu terminologicznego (Cyriepanckxas, IIonoibckasi, BacnjibeBa 1989: 54). Nieco bardziej ukierunkowany na specyfikę antonimii terminologicznej jest wspomniany artykuł K. Gaivenisa. Jego autor również podkreśla, że antonimy w terminologii są związane z dychotomią pojęć, a dokładniej — ze stosunkami między pojęciami cech, stanów i procesów (Gaivenis 1989: 100-101). Jego zdaniem przy ustalaniu antonimów w terminologii należy uwzględniać ich relacje korelatywne, hiponimiczne i hiperonimiczne. Za antonimy można uznać tylko te terminy, które są korelatami — należą do tej samej kategorii (hiperonimu), lecz przeciwstawiają się pod względem którejś istotnej cechy (Gaivenis 1989: 101). Antonimia w terminologii różni się od antonimii języka ogólnego także tym, że wyrazy uznawane w języku ogólnym za antonimy w terminologii mogą nie pozostawać w relacji przeciwieństwa. Innymi słowy, w języku naukowym może dojść do neutralizacji antonimów języka ogólnego. Możliwy jest również wariant odwrotny — w języku ogólnym słowa, które nie są sobie przeciwstawiane, w terminologii nabierają przeciwnego znaczenia. Takie terminy i nazwy nomenklaturowe jako antonimy są rozumiane wyłącznie przez specjalistów. W niniejszym artykule szczegółowiej omawia się terminy antonimiczne używane w pismach J. Balčikonisa. Materiał do badań zebrano z „Pism wybranych” J. Balčikonisa oraz z rękopiśmiennego przekładu „Gramatyki języka litewskiego” J. Otrębskiego (Jan Otrębski. Gramatyka jezyka litewskiego, tom III, Nauka o formach). 67 W używanej przez J. Balčikonisa terminologii językoznawczej można wyróżnić 142 pary terminów antonimicznych. Przeciwstawność znaczeń tych terminów jest tworzona na dwa sposoby — leksykalny i słowotwórczy. Antonimy leksykalne są utworzone przy użyciu rdzeni słów o przeciwstawnym znaczeniu leksykalnym. Do tego typu antonimów należy zaliczyć odrębną grupę terminów, które mają antonimiczne znaczenie terminologiczne, a nie leksykalne. Przeciwieństwo ich znaczeń nie znajduje odzwierciedlenia w formie językowej. Nie mają ani afiksów, ani rdzeni o przeciwnym znaczeniu. Najwięcej antonimów w terminologii utworzono za pomocą środków słowotwórczych. Typy antonimów w terminologii J. Balčikonisa uogólniono na pierwszym diagramie. 40% M Diagram I Typy E] antonimów w terminologii J. Balčikonisa 15% CE] antonimy leksykalne antonimy słowotwórcze antonimy znaczeń terminologicznych 1. Antonimy leksykalne Antonimy leksykalne w terminologii J. Balčikonisa stanowią 40,28% wszystkich antonimów. Są to pary terminów, które zostały utworzone ze słów o przeciwstawnym znaczeniu leksykalnym. W leksykologii antonimy tego typu nazywa się również antonimami rdzeniowymi lub różnordzeniowymi. Antonimy tego typu można podzielić na dwie grupy. Antonimy pierwszej grupy wiążą się ze stosunkami przeciwieństwa kontradyktoryjnego (65,5296). Są to głównie terminy nazywające pojęcia dychotomiczne, np.: długość samogłoski Otr LKG 262 —krótkość samogłoski Otr LKG 321, wielka litera Balč RR I 58 —mała litera Balč RR 1 58, spółgłoska bezdźwięczna Balč 68 RR II 8—spółgłoska dźwięczna Balč RR II 8, sylaba końcowa Otr LKG 12 —sylaba przednia Otr LKG 39, długa dyftong Otr LKG 40 —krótka dyftong Otr LKG 66, długa sylaba Otr LKG 13 —krótka sylaba Otr LKG 13, samogłoska długa Balč RR I 180 —samogłoska krótka Balč RR I 180, głoska twarda Balč RR II 6 —głoska miękka Balč RR II 6, spółgłoska twarda Otr LKG 68 —spółgłoska miękka Balč RR 1357, ton wznoszący Balč RR I 233 —ton opadający Balč RR I 233, zdanie przeczące Balč RR II 134 —zdanie twierdzące Balč RR II 135, twardość spółgłoski Otr LKG 61 —miękkość spółgłoski Otr LKG 279, czas złożony Balč RR I 42 —czas prosty Balč RR II 45, przymiotnik złożony Balč RR 1204 —przymiotnik prosty Balč RR II 34, nazwa złożona Balč RR I 336 —nazwa prosta Balč RR I 336, czasownik oznaczający zakończenie czynności Balč RR 1377 —czasownik oznaczający początek czynności Balč RR I 377. Podstawą antonimii wielu z tych terminów są słowa używane w języku ogólnym w znaczeniu antonimicznym. Do tej grupy antonimów zbliżają się również międzynarodowe terminy o przeciwstawnym znaczeniu, np.: aktyw Balč RR II 46 —pasyw Balč RR II 46, język analityczny Balč RR II 83 —język syntetyczny Balč RR II 83, archaizm Balč RR 1219 — neologizm Balč RR I 163. Do drugiej grupy leksykalnych antonimów należą terminy związane relacją przeciwieństwa kontraryjnego (34,48%). Najczęściej oznaczają one graniczne pojęcia pola terminologicznego, np.: dialekt wschodnioaukštajcki Balč RR II 55 — dialekt żmudzki Balč RR I 72, liczba mnoga Balč RR I 156 — liczba pojedyncza (między nimi liczba podwójna Balč RR I 156), akcent prawostronny Balč RR II 8 — akcent lewostronny Balč RR II 8, prawostronny znak akcentowy Balč RR I 40 — lewostronny znak akcentowy Balč RR I 40, rodzaj żeński Balč RR I 266 — rodzaj męski Balč RR I 248, forma żeńska Otr LKG 164 — forma męska Otr LKG 7, żeńska końcówka tematu Otr LKG 178 — męska końcówka tematu Otr LKG 178, dialekt wschodnich aukštaitisów Balč RR I 350 — dialekt zachodnich aukštaitisów Balč RR I 233, dialekt wschodnich aukštaitisów Balč RR II 147 — dialekt zachodnich aukštaitisów Balč RR II 147. Do utworzenia tych terminów również wykorzystano antonimy języka ogólnego. Jednak w niektórych przypadkach terminy neutralizują przeciwieństwo ich znaczeń. Na przykład etnonimy aukštaitisowie i Żmudzini utworzono, przeciwstawiając cechy miejsc zamieszkania tych ludzi, jednak terminy językoznawcze dialekt aukštaitisów i Żmudzinów praktycznie już utraciły tę relację przeciwieństwa. Podobna 69 neutralizacja antonimii nastąpiła również w terminach dialekt wschodnich i zachodnich aukštaitisów. Słowa wschód i zachód oznaczają przeciwne strony świata, jednak nie ma podstaw, by przeciwstawiać nazwane dialekty na podstawie tej różnicy geograficznej. 2. Antonimy słowotwórcze Antonimy słowotwórcze są najliczniejszym rodzajem antonimów w terminologii. Stanowią 44,44% wszystkich antonimów używanych przez J. Balčikonisa. Antonimy słowotwórcze mają wspólny rdzeń. Przeciwne znaczenie nadają im elementy słowotwórcze — najczęściej przedrostki. I. Ermanytė do antonimów słowotwórczych zalicza także wyrazy złożone, które mają po jednym rdzeniu o znaczeniu antonimicznym (Ermanytė 1985: 6). 1) ANTONIMY Z PRZEDROSTKIEM neNajwięcej (59,37596) antonimów słowotwórczych utworzono z przedrostkiem przeczenia ne-. Derywaty z przedrostkiem neoznaczają przeciwieństwo tego, co zostało wyrażone rzeczownikiem podstawowym (DLKG 1994: 147), np.: forma osobowa Balč RR II 16 — forma nieosobowa Otr LKG 285, przydawka uzgodniona Balč RR I 360 — przydawka nieuzgodniona Balč RR II 105, zdanie rozwinięte Balč RR II 96 — zdanie nierozwinięte Balč RR II 90, czasownik pochodny Balč RR I 300 — czasownik niepochodny Otr LKG 373, forma zaimkowa Balč RR I 72 — forma niezaimkowa Balč RR II 103, odmienna część mowy Balč RR 1274 — nieodmienna część mowy Balč RR I 274, wyraz odmienny Balč RR II 74 — wyraz nieodmienny Balč RR I 303, akcent ruchomy Balč RR I 202 — akcent nieruchomy Balč RR 1202, stopień wyższy Balč RR 1265 — stopień nieporównawczy Balč RR II 144, spółgłoska palatalna Otr LKG 71 — spółgłoska niepalatalna Otr LKG 66, akcent stały Balč RR I 95 — akcent niestały Balč RR I 233, czasownik przechodni Balč RR II 43 — czasownik nieprzechodni Balč RR II 43, zdanie pełne Balč RR II 89 — zdanie niepełne Balč RR II 89, czasownik z przedrostkiem Balč RR I 377 — czasownik bez przedrostka Balč RR I 377, czasownik złożony Otr LKG 313 — czasownik niezłożony Otr LKG 418, akcent skaczący Balč RR II 222 — akcent nieskaczący Balč RR I 372, mowa bezpośrednia Balč RR I 362 — mowa pośrednia Balč RR II 49, tryb bezpośredni Balč RR I 361 — tryb pośredni Balč RR II 93, przypadek bezpośredni 70 Balč RR II 96 —przypadek zależny Balč RR II 96, przyimek właściwy Balč RR II 75 —przyimek niewłaściwy Balč RR II 75, słowo używane Balč RR I 135 —słowo nieużywane Balč RR I 134, czasownik czynny Balč RR II 73 —czasownik nieczynny Balč RR II 72, strona czynna Balč RR 1302 —strona bierna Balč RR I 209. 2) ANTONIMY Z PRZEDROSTKIEM beAntonimy słowotwórcze mogą być tworzone także za pomocą przedrostka beoznaczającego negację i brak. Derywaty z tym przedrostkiem nie są całkowicie tożsame z derywatami z przedrostkiem ne-. Oznaczają brak, nieposiadanie tego, co wyrażono słowem podstawowym, a zarazem wskazują cechę przeciwną cesze określonej słowem podstawowym (LKG 1954: 431). Antonimy tego typu w używanej przez J. Balčikonisa terminologii językoznawczej znaleziono pięciokrotnie mniej —tylko 10,94%, np.: forma osobowa Otr LKG 359 —forma bezosobowa Balč RR II 139, zdanie osobowe Balč RR II 89 —zdanie bezosobowe Balč RR I 261, czasownik osobowy Balč RR I 338 —czasownik bezosobowy Balč RR II 137, słowo formalne Balč RR I 182 —słowo bezformalne Balč RR II 86, forma odmieniana przez przypadki Otr LKG 59 —forma nieodmieniana przez przypadki Balč RR II 91, rząd pośredni Balč RR II 98 —rząd bezpośredni Balč RR II 98. Pary tych antonimów, podobnie jak omówione wcześniej, charakteryzują się tym, że jeden termin ma cechę oznaczoną przydawką gatunkową, drugi zaś —nie. A zatem ich przeciwstawność opiera się na relacji „posiadania —nieposiadania“. Antymiczne pary terminów tworzą nie tylko przymiotniki, lecz także przymiotniki wraz z imiesłowami używanymi przymiotnikowo, na przykład forma odmieniana przez przypadki Otr LKG 75 —forma nieodmieniana przez przypadki Balč RR II 91. 3) ANTONIMY INNYCH PRZEDROSTKÓW W terminologii językoznawczej J. Balčikonisa odnotowano tylko jeden przypadek, gdy opozycję terminów tworzą dwa przedrostki o przeciwnym znaczeniu —przeniesienie akcentu Otr LKG 39 cofnięcie akcentu Otr LKG 44. Te antonimy są powiązane relacją opozycji wektorowej (kierunek „do przodu —do tyłu”): W terminologii tworzy się niemało antonimów z międzynarodowymi przedrostkami o znaczeniu negacji. W terminologii J. Balčikonisa użyto antonimicznych terminów międzynarodowych z czterema międzynarodowymi przedrostkami o przeciwnym znaczeniu. Do tradycyjnego tworzenia antonimów międzynarodowych należy zaliczyć następujące terminy, np.: asymilacja Balč RR I 382 —dysymilacja 71 Otr LKG 181, forma tematyczna Otr LKG 308 —forma atematyczna Otr LKG 334, końcówka tematyczna Otr LKG 308 —końcówka atematyczna Otr LKG 316, czasownik tematyczny Otr LKG 288 —czasownik atematyczny Otr LKG 290. Dwa międzynarodowe terminy językoznawcze utworzono za pomocą różnych łacińskich przedrostków o przeciwnym znaczeniu —prepozycja Balč RR I 315 —postpozycja Balč RR I 315. W języku litewskim odpowiadają im przedrostki o znaczeniu antonimicznym prieši po-. Do międzynarodowych antonimów należy zaliczyć także dwa terminy łacińskie verbum transitivum Balč RR I 182 —verbum intransitivum Balč RR I 182. 4) TERMINY ZŁOŻONE Z RDZENIAMI O ANTONIMICZNYM ZNACZENIU Ostatnią grupę antonimów słowotwórczych tworzą terminy złożone, mające po jednym rdzeniu o przeciwnym znaczeniu, np.: forma wielosylabowa Otr LKG 82 forma jednosylabowa Otr LKG 237, rdzeń wielosylabowy Balč RR I 202 —rdzeń jednosylabowy Balč RR I 183, temat wielosylabowy Otr LKG 159 —temat jednosylabowy Otr LKG 227, wyraz wielosylabowy Balč RR I 99—wyraz jednosylabowy Balč RR I 358, spółgłoska tylnojęzykowa Balč RR II 10 —spółgłoska przedniojęzykowa Balč RR II 10, samogłoska akcentowana na końcu Balč RR II 160 —samogłoska akcentowana na początku Balč RR II 160, intonacja akcentowana na końcu Balč RR II 136 —intonacja akcentowana na początku Balč RR II 136, przyrostek intonacyjny akcentowany na końcu Balč RR I 181 —przyrostek intonacyjny akcentowany na początku Balč RR I 202, rdzeń akcentowany na końcu Balč RR I 101rdzeń akcentowany na początku Otr LKG 101, długość akcentowana na końcu Balč RR I 100 —długość akcentowana na początku Balč RR I 100, akcent końcowy Balč RR 140akcent początkowy Balč RR II 147, sylaba akcentowana na końcu Otr LKG 142 —sylaba akcentowana na początku Balč RR I 202. Pod względem semantycznym antonimy te są bliskie antonimom leksykalnym. Ich przeciwstawność tworzą słowa o przeciwnym znaczeniu, a nie afiksy. Różnorodność antonimów słowotwórczych odzwierciedla drugi diagram. 3. Antonimy znaczenia terminologicznego Ostatnią grupę antonimów terminologii J. Balčikonisa tworzą terminy, które są przeciwstawiane ze względu na swoje znaczenie terminologiczne. Terminy te są utworzone z rdzeni o różnym znaczeniu, jednak w leksyce ogólnej ich znaczenia nie są przeciwstawne. Terminy te uzyskują relację antonimiczną tylko w systemie terminów językoznawczych. Wszystkie one oznaczają pojęcia wyodrębniane na zasadzie dychotomii. 72 ; Diagram 2 Rodzaje antonimów słowotwóEl rczych: antonimy z przedrosMI tkiem ne-, antonimy z przedrostkiem be-: Dl pozostałych przedrostków J 59% antonimy [ antonimy złożeń. Część antonimów tego rodzaju ma synonimy lub litewskie odpowiedniki, których forma pozwala uważać je również za antonimy leksyki ogólnej, np.: akut Balč RR I 248 — cyrkumfleks Otr LKG 180, końcówka akcentowana akutem Otr LKG 5 — końcówka akcentowana cyrkumfleksem Otr LKG 56, intonacja akutowa Balč RR 1375 — intonacja cyrkumfleksowa Balč RR 1375 (por. tvirtagalė — tvirtapradė), forma wtórna Otr LKG 46 — forma pierwotna Otr LKG 502, temat wtórny Otr LKG 71 — temat pierwotny Balč RR I 38, czasownik wtórny Balč RR II 64 — czasownik pierwotny Balč RR II 64 (por. pochodny — niepochodny), przymiotnik zaimkowy Balč RR I 315 — przymiotnik prosty Balč RR I 302 (por. przymiotnik niezaimkowy), strona czynna Balč RR II 46 — strona bierna Balč RR II 46 (por. rodzaj nieczynny). Pozostałe antonimy o znaczeniu terminologicznym po prostu nazywają pojęcia dychotomiczne, np.: drugorzędna część zdania Balč RR II 96 — główna część zdania Balč RR II 90, rzeczownik pospolity Balč RR I 200, nazwa Balč RR I 73, wyraz Balč RR I 389 — rzeczownik własny Balč RR I 200, nazwa Balč RR I 324, wyraz Balč RR I 390, aspekt niedokonany Balč RR I 361 — aspekt dokonany Balč RR 1361, obraz czynności trwającej Balč RR II 51 — obraz czynności dokonanej Balč RR I 51, język pisany Balč RR I 120 — język mówiony Balč RR I 265, zdanie główne Balč RR I 146 — zdanie podrzędne Balč RR I 146. Omówione antonimy są nieco zbliżone do antonimów kontekstowych. Są używane antonimicznie tylko w pracach naukowych z zakresu językoznawstwa. Jednak właśnie ten rodzaj antonimów terminologicznych stanowi podporę, która pozwala 73