Teisės terminijos kaita 1918–1940 m. Lietuvoje veikusio Civilinio kodekso vertimuose

HISTORIA TERMINOLOGII Alvydas UMBRASAS Instytut Języka Litewskiego ZMIANY TERMINOLOGII PRAWNEJ W TŁUMACZENIACH KODEKSU CYWILNEGO OBOWIĄZUJĄCEGO NA LITWIE W LATACH 1918–1940 1. Przegląd źródeł W odrodzonej w 1918 r. niepodległej Litwie pozostawiono w mocy ustawy Imperium Rosyjskiego. Kodeksem litewskiego prawa cywilnego stała się część 1 tomu X Zbioru Ustaw Rosyjskich (Csoab 3aKk0oHoBb Pocciiickoit umrepin) (z ostatniego oficjalnego wydania z 1914 r.). W prasie pojawiają się wzmianki, że już na początku niepodległości podjęto się tłumaczenia tego kodeksu 1 na język litewski. Na początku 1918 r. przy Radzie Litewskiej utworzono specjalną komisję prawników do tłumaczenia ustaw przejętych po Imperium Rosyjskim. Tłumaczenia części 1 tomu X Zbioru Ustaw Rosyjskich podjął się A. Sugintas. Jak sam twierdzi (Sugintas 1958: 27), praca była bardzo trudna, zwłaszcza z powodu braku litewskich terminów prawniczych. Po przetłumaczeniu niewielkiej części porzucił pracę. Jesienią tego samego roku, na polecenie ministra sprawiedliwości P. Leona, kontynuował tłumaczenie, jednak wiosną 1919 r. został wysłany do pracy na Żmudź. Najprawdopodobniej tłumaczenie pozostało jedynie rozpoczęte, ponieważ kilka lat później V. Mačys na wykładach z postępowania cywilnego ubolewał, że ustawy cywilne nie zostały przetłumaczone (Macys 1924: 3). Tłumaczenie omawianego kodeksu na język litewski po raz pierwszy wydrukowano dopiero około 1928 r. —Civiliniai įstatymai: Įst. Rink. X t. 1 d.: Vertimas (w skrócie CI). Wydało Ministerstwo Sprawiedliwości. Nie podano ani tłumacza, ani roku; w ogóle nie było jego strony tytułowej. Skromne dane dotyczące wydania udało się uzyskać jedynie z bibliografii zamieszczonej w czasopiśmie Policijos žurnalas (Budrevičius 1929: 144). Stwierdza się tu, że tłumaczenie wykonano w latach 1927–1928, a wydrukowano je nie jednocześnie — w zeszytach (Być może chodzi tu o wersję pierwotną, ponieważ z zachowanych książek nie wynika, by drukowano je w zeszytach). Tłumacząc, tekst nieco zmieniono — zamiast Rosja napisano Litwa, pominięto artykuły nieaktualne dla Litwy. Niektóre egzemplarze ukazały się również z dołączonym na końcu słowniczkiem litewsko-rosyjskich i rosyjsko-litewskich terminów prawniczych. Nakład był stosunkowo niewielki — około 390 egzemplarzy. Publikacja, jak się zdaje, nie była sprzedawana w księgarniach; najprawdopodobniej w ministerstwie otrzymywali ją tylko prawnicy. O tym, że to tłumaczenie nie wystarczało, a być może nawet mu nie ufano, świadczy fakt, że w 1930 r. w Kownie wydano opracowane przez L. M. Rotenberga Prawa cywilne 55 Ir (Cl, w ) języku oryginału (rosyjskim). Į W tekście zamieszczono ir nieco litewskich dodatków i komentarzy (na wyróżniających się żółtym kolorem stronach). Uporządkował je L. Veržbavičius. Najbardziej rozpowszechnił się opublikowany po pięciu latach przekład K. Šalkauskisa — Prawo cywilne: część I tomu X, Kowno, 1933 (w skrócie CĮ,,). Zamieszczono tu również mnóstwo dodatków (orzeczenia Sądu Najwyższego i Senatu Rosji), a także obszerny indeks rzeczowy. Nieaktualne artykuły pominięto, uwzględniono zmiany ogłoszone ustawami. Podano, że język opracował St. Češūnas. Relacja między tymi przekładami jest problematyczna. W ówczesnej literaturze nie wspomina się o pierwszym przekładzie z 1928 r. Nie wspomina się o nim nawet ani w przedmowie do książki opracowanej przez K. Šalkauskisa, ani w adnotacji tej książki (G. R. 1933: 222). Powstaje wrażenie, jakoby ta ostatnia książka była pierwszym przekładem. Częściowo można to zrozumieć — wcześniejszy przekład najwyraźniej nie był łatwo dostępny, być może niewiele osób w ogóle o nim wiedziało. Porównując oba przekłady, wyraźnie widać, że K. Šalkauskis korzystał z pierwszej książki. Mówiąc ściślej, przepisał ją, zmieniając tylko niektóre miejsca i dodając załączniki. Wiele artykułów pokrywa się w całości. Może to wskazywać na dwie rzeczy: albo K. Šalkauskis jest również tłumaczem pierwszej książki, albo jego przekład nie jest oryginalny — jest to tylko inna redakcja pierwszego przekładu. Najbardziej prawdopodobna jest pierwsza wersja, ponieważ od 1922 roku K. Šalkauskis pracował jako docent w Katedrze Prawa Cywilnego Wydziału Prawa uniwersytetu, pisał na różne tematy z zakresu prawa cywilnego. W Encyklopedii Litewskiej wspomniane są przetłumaczone przez K. Šalkauskisa w 1930 r. Ustawy cywilne (Puzinas 1963: 321). Najprawdopodobniej właśnie ten pierwszy opublikowany przekład jest tu omawiany. Nie jest tylko jasne, dlaczego podano rok 1930. Najprawdopodobniej popełniono błąd, ponieważ w książce nie podano roku. Wersja, że istniał jeszcze jeden opublikowany przekład, jest mało prawdopodobna, chociaż w zbiorze rękopisów Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk 56 w funduszu K. Šalkauskisa znaleziono rękopis części kolejnego przekładu — Ustawy obywatelskie. Druga książka (F 281-59; skrót PI). Jest to przekład jednej z czterech ksiąg składających się na część 1 tomu X. Tamże znajdują się również fragmenty tłumaczenia pierwszej księgi tego kodeksu, napisane innym charakterem pisma (F 281-178). Z tego ostatniego tekstu zachowało się zaledwie 7 niepełnych stron, natomiast druga księga została przetłumaczona w całości — 101 stron gęsto zapisanych. Charakter pisma jest podobny do pisma K. Salkauskasa, jednak może to nie być jego tłumaczenie. Znajdują się uwagi o charakterze redakcyjnym (najprawdopodobniej K. Šalkauskasa): zaznaczono miejsca, które można pominąć (w opublikowanych książkach zostały pominięte), podkreślono słowa, umieszczono znaki zapytania (najczęściej w tych miejscach, w których tekst różni się od opublikowanych książek). Jednak ogólnie rękopis znacznie różni się od książek — jest to z pewnością inne tłumaczenie. Do rękopisu dołączony 10-stronicowy maszynopis (tekst jest niemal identyczny) wskazuje, że istniał również maszynopis rękopisu. K. Šalkauskas niewątpliwie korzystał z tego tekstu, jednak okoliczności jego powstania są nieznane. Możliwe, że w Ministerstwie Sprawiedliwości omawiane ustawy tłumaczyło kilka osób (mały rękopis został napisany na kartkach z wytłoczonym Pogonią), a K. Šalkauskas ostatecznie opracował te teksty. Jak zmieniał się język tłumaczeń, można zobaczyć, porównując jeden z artykułów kodeksu (interpunkcja niepoprawiona): 694. Dochodzenia, podobnie jak skargi, ogranicza wspólne dziesięcioletnie przedawnienie Zieminków. Kto w tym czasie nie dokonał dochodzenia albo dokonawszy go, nie dbał o nie w miejscach publicznych, ten traci swoje prawo (PĮ). 694. Dochodzenia, podobnie jak procesowanie się, ogranicza wspólne dziesięcioletnie przedawnienie ziemickie (= przedawnienie ziemiańskie). Kto w tym czasie nie rozpoczął dochodzenia albo rozpocząwszy je, nie dbał o nie w miejscach Władzy, ten traci swoje prawo (CL). 694. Dochodzenia, podobnie jak procesowanie się, ogranicza wspólne dziesięcioletnie przedawnienie. Kto w tym czasie nie rozpoczął dochodzenia albo rozpocząwszy je, nie poruszał go w urzędach władzy, ten traci swoje prawo (Cl,,). Widać, że najbardziej różni się tłumaczenie rękopiśmienne. W najnowszym przekładzie poprawiono jedynie tekst z 1928 roku. Pierwszym dwóm przekładom można również zarzucić przede wszystkim niedociągnięcia o charakterze redakcyjnym. Należy wspomnieć, że na początku 1937 r. specjalna komisja Rady Państwa podjęła się opracowania oryginalnego litewskiego kodeksu cywilnego i, jak podaje P. Stravinskas, do czasu jej likwidacji w 1940 roku zdążyła już przygotować i omówić najtrudniejsze części kodeksu (Stravinskas 1958: 16), jednak 57 Ukończenie go uniemożliwiły okoliczności polityczne. Chociaż początkowo zamierzano opracować kodeks dość szybko, z powodu powolnej i nieracjonalnej pracy (co wywołało krytykę —Dakutis 1939: 171-172) społeczeństwo nigdy go nie ujrzało. 2. Stosunek do rękopisu Omawiany kodeks składa się z 2334 artykułów. Druga księga, której rękopis odnaleziono, obejmuje artykuły od 383 do 933 (w rękopisie przetłumaczono również artykuły nieaktualne dla Litwy, natomiast w opublikowanych wydaniach je pominięto). Porównując drugie księgi rękopisu i dwóch opublikowanych wydań, znaleziono około 160 różnic w terminologii prawnej. Ponieważ są to tłumaczenia, należy je porównywać w odpowiednich artykułach! terminy użyte w poszczególnych miejscach. W około połowie znalezionych przypadków (prawie 80) różni się jedynie tekst rękopiśmienny, natomiast CL i Cl,, są zgodne. Wskazuje to, że dwa ostatnie przekłady są ze sobą ściśle powiązane, natomiast rękopis jest odrębnym przekładem (tego samego lub innego autora). Najczęściej są to różnice między jedno- (a) a dwuwyrazowymi (b) terminami prawnymi (obu rodzajów jest mniej więcej tyle samo), np. : a) 582 wycena PĮ —wycena Cl, CI szkoda C1,,, Cl,,, 425 wpływy PĮ —dochody Cl,„„CĮ PĮ —powód Cl, Cl,,, 539 dowód PĮ —dowód CI, CI,,, 581 pełnomocnik PĮ —pełnomocnik Cl „Cl, 687 mocodawca PĮ —mocodawca Cl Cl,,, 542 przyrzeczenie —zobowiązanie Cl CL 644 ostrze PĮ — 13, 046 SieSkotojas 33? 389 Clų,, 653 Jaunius PĮ —mažametis Cl,,, 581 liūdininkas PĮ —kviestinis Cl,,, Cl, 533 moterybé PĮ — santuoka CL, Cl,., 542 svetinti PĮ —nusavinti Cl, CĮ,,, 653 tėvai PĮ —gimdytojai Cl,,, CI; b) 542 atlyginimas ratomis Pl —periodinis atlyginimas CI,,, CI, 402 esamasis kapitalas PĮ —gyvasis kapitalas Cl, Cl,,„ 714 gerbinė rinkliava PĮ —žyminė rinkliava Cl,,, Cl,,, 542 gerbinis mokestis PĮ — žyminis mokestis Cl, Cl, 695 išimtina teisė PĮ —išskirtinė teisė Cs, CL, 3 Cl, 853 kainojamasis aktas PĮ —įkainojimo aktas CJ 698 labdaringa įstaiga PĮ 28? 383 Judinamas turtas PĮ -kilnojamas turtas CI CI 28? 343? "Todėl prieš pavyzdžius rašomas straipsnio numėris. 58 —labdarybės įstaiga C1, Cl,, 695 leidžiama sutartis PĮ —leidimo sutartis CL, Cl,; , 666 moterybės sąjunga PĮ —santuokos sąjunga Cl, CI. 383 nejudinamas turtas PĮ —nekilnojamas turtas CL, Cl, 593 perkamoji tvirtuma P) —akt kupna Cl, Cl, 420 ustawy obywatelskie PĮ —ustawy cywilne CL, CL, 707 pamięć najmu PĮ —akt najmu Cl, Cli, 707 pamięć zmowy PĮ —akt zaręczynowy CI, Cl, 5 13 list ofiarowujący PĮ —pismo darowizny Cl, Cl, 580 wartość majątku PĮ —wartość majątku Cl, CL, 713 akt umocnienia PĮ —akt fortyfikacji Cl,,, CL, pamięć ślubna PĮ —akt ślubny CL, Cl... Należy zwrócić uwagę na użyte w rękopisie obecnie nietypowe terminy blédis (jest to slawizm z brus. 6410s „szkoda, strata”, później i obecnie žala), moterybė (por. łac. matrimonium „małżeństwo”), człon gerbinis (herbowy) w połączeniach gerbinė rinkliava, gerbinis mokestis (w obu przypadkach w oryginale występuje 2ep6oebiti cops; pojęcie związane ze specjalnymi znakami herbowymi, za pomocą których pobierano opłatę za opracowanie dokumentów (RLKŽ, SRJ)). Zapożyczeniem wyrażana jest także periodyczność —wynagrodzenie ratami (por. pol. rata, niem. Rate; zresztą zamiast periodinis leidinys PĮ 695 napisano ratinis leidinys, ale nie jest to termin prawniczy). Wahanie terminów kilnojamas turtas — judamas turtas w okresie niepodległości jest zjawiskiem typowym (ten drugi najprawdopodobniej został przetłumaczony z języka rosyjskiego). Tylko dziwne, że w ustawach cywilnych używano kilnojamas turtas (judamas turtas występował tylko w rękopisie), natomiast w statutach karnych stopniowo przechodzono właśnie do judamas turtas (w tłumaczeniach z lat 1919, 1930, 1931 występujący kilnojamas(is) turtas został w 1934 roku zastąpiony przez judamasis turtas) (Umbrasas 2002: 92). Prawdą jest, że w rękopisie ustaw cywilnych w omawianym znaczeniu używano także manta (PĮ 401). Przyczyną tego wszystkiego jest brak oficjalnej terminologii: ani Ministerstwo Oświaty, ani Komisja Terminologiczna Rady Państwa nie zatwierdziły tego terminu. Dopiero w Słowniku korespondencji handlowej L. Dargisa i A. Salisa zaproponowano terminy jednowyrazowe: kilnojamybės (Mobilien), nekilnojamybės (Immobilien) (Dargis 1938: 166, 169). To prawda, i w Cl,„Cl,, użyto analogicznego określenia nieprzenośności (2200 P*), ale najprawdopodobniej przez nieuwagę, ponieważ nie pasuje ono do ruchomości. 337 * P oznacza znajdujący się obok artykułu załącznik, który był już w oryginale. Załączniki powstałe w tłumaczeniu nie są porównywane. 59 Termin „ustawy cywilne” również nie był pozbawiony synonimów. W rękopisie użyto wyrażenia „ustawy obywatelskie”, w prasie pojawiały się propozycje zastąpienia członu „cywilny” określeniem „majątkowy” (Sąmajauskas 1934: 27). Zamiast CL, Cl., „postępowania cywilnego” (w tamtym czasie często używano również terminu „procedura cywilna”) w rękopisie zastosowano oryginalne określenie „obywatelski tok postępowania sądowego” (PĮ 709), którego, być może, nigdzie indziej nie użyto. Niezwykłe jest również użycie słowa „pamięć” w znaczeniu aktu. Około jedna trzecia zgromadzonych terminów (około 50) różni się we wszystkich przekładach drugiej księgi I części tomu X ustaw. Jednowyrazowych terminów we wszystkich przekładach różni się tylko kilka, np.: 402 įžadas PĮ — prievolė Cl, —obligacija CI.,, 629 kainuoti PY —kaštuoti Cl, —atseiti Cl,,, 446 santaris PĮ —sandora Cl, —santoris CI,,, 546 tv arkymas P] rédymas Cl, —rikiavimas Cl, („disponavimas“), 390 tvirtuma PĮ — įtvirtinimas CL, —tvirtybė Cl, („patvirtintas, įtrauktas į apskaitą dokumentas?“), 525 užsigyvenimas PĮ —įsigyvenimas Cl —įsisenėjimas CL, („senatis- “), 542 žemininkai PĮ —žemietybė Cl, —savivaldybė C1... Najwięcej jest różnic w terminach dwuwyrazowych, np.: 825 akto muitas PĮ —akto mokesnis Cl, —aktinis mokesnis Cl, 646 beturtis skolininkas PĮ —neišsigalintis skolininkas CL—neišgalintis skolininkas Cl, 669 criminalinis skundas PĮ —kriminalinis skundas CI, —baudžiamasis skundas Cl,, (nietypowa pisownia criminalinis, może być również błędem), 568 įžadų teisė PĮ —prievolių teisė Cl, —obligacinė teisė Cl, 533 nedalinamas turtas PĮ —neskaidomas turtas CL, —nedalomasis turtas Cl,,, 825 tvirtumos muitas PĮ —įtvirtinimo muitas Cl, —tvirtybinis mokestis Cl,,, 557 užsigyvenimo terminas PĮ —įsisenėjimo terminas Cl, —senėjimo laikas Cl, („senaties terminas- “), 525 verčiamas valdymas PĮ — smurtinis valdymas Cl, —smurtinis turėjimas ČĮ,,, 695 vyriausybės paliepimas PĮ —vyriausybės parėdymas CL, —vyriausybės surikiavimas CĮ,,, Istnieją również różnice w terminach dłuższych lub o nierównej liczbie członów, np.: 513 amžinas bei ainių valdymas PĮ —amžinas palikuonių valdymas Cl, —amžinas ir palikuonims paliktinas turėjimas CĮ,,„ 405 nykstama manta PĮ —nykstamas kilnojamasis turtas Cl, —sunykstamas kilnojamasis turtas Cl., (w obecnym kodeksie cywilnym (2000) odpowiada temu rzecz zużywalna (art. 1.99)), 405 nenykstama manta PĮ —nenykstamas kilnojamasis turtas Cl, —nesunykstamas kilnojamasis turtas Cl, (w KC z 2000 r. odpowiada temu rzecz niezużywalna (art. 1.99)), 541 teisė elgtis kaip tinkamas PĮ —rėdymo teisė Cl, —rikiavimo teisė C1. („prawo rozporządzania“), 396 tėviškės nejudinamasis turtas PĮ —gimininis nekilnojamasis turtas Cl, —paderminis nekilnojamasis turtas Cl, 542 vienu kariu atlyginimas P] —vienkartinis atlyginimas Cl.„—vienkartis atlyginimas CĮ,,. Taka zmienność wyraźnie pokazuje, że był to okres kształtowania się terminologii prawniczej. 60 Znaleziono również około 20 przypadków (około 13 proc.), gdy termin z rękopisu (PĮ) został przejęty w przekładzie z 1928 r., lecz w 1933 r. w odpowiednich miejscach artykułu zastąpiono go innym, np.: 826 akto muitas PĮ, Cl,, —aktinis mokestis Cl, 710 apsunkinimas skolomis PĮ, CL, —įskolinimas Ūlias 542 atskiro dalyvavimo teisė Pl, CL, —privatinio dalyvavimo teisė Cl, 399 giminaitis PĮ, CL, —giminietis CĮ,,, 390 gromata* PĮ, CL, raštas CL, 413 įstaiga PĮ, Cl, —steigmuo Cl,,, 428 pakraščių teisė PĮ, CL, —krantinė teisė Cl, („prawo regulujące granice gruntów wzdłuż zbiorników wodnych“- ), 923 testamento davėjas PĮ, Cl, —palikéjas Cl,,, 420 wirtinamoyji teisė PĮ, Cl, —tvirtybinė teisė Cl, 420 valdytojas PĮ, CL, —turėtojas CĮ,,. Jak widać, rękopis nie wywarł większego wpływu na późniejsze przekłady. Odnaleziono tylko jeden przypadek, gdy termin w rękopisie i w przekładzie z 1933 r. jest taki sam, natomiast w wydaniu z 1928 r. użyto innego —770 rūpintojas PĮ — patarėjas CL, —rūpintojas Cl,,. Trudno powiedzieć, dlaczego w CL, wybrano termin patarėjas, jednak jest on wyraźnie niewłaściwy. Mowa tu (podobnie jak obecnie) właśnie o rūpintojas. W rękopisie ustaw cywilnych znajduje się również kilka miejsc, w których terminy nie zostały przetłumaczone — pozostawiono jedynie miejsce na ich wpisanie. Widać, że tłumaczowi trudności sprawiały na przykład następujące terminy, przetłumaczone później w odpowiednich miejscach: 663 wyzhądzić Cl, —zgwałcić Cl; 664 wykroczenie Cl, CI, (obok Cl dopisano jeszcze: grzech); 568 paranga Cl, CI, („ranga”- ); 707 akt oskarżenia CI, CI,; 568 dostawa Cl, —przystawka Cl, („zaopatrzenie”); 452 służebność CI CL; 432 prawo służebności Cl Cl; 287? * Egzotyzm gromata został użyty bodajże tylko w tym jednym miejscu. To, że przejęto również Cl., (być może przez nieuwagę), może wskazywać, iż rękopis rzeczywiście był wykorzystywany. Nawiasem mówiąc, w dołączonym na końcu Cl wykazie poprawek gromata poprawiono na raštas. 61 Na zakończenie należy powiedzieć, że rękopis drugiej księgi Kodeksu cywilnego nie jest szczególnie istotny dla praktycznego rozwoju terminologii prawniczej (ukazuje jedynie pierwotne idee terminów), ponieważ nie był dostępny dla szerokiej publiczności i nie mógł wpływać na ogólny sposób użycia. Jest interesujący jedynie jako tekst pierwotny, który mógł przesądzić o powstaniu niektórych terminów, jednak jego terminologia (i w ogóle język) w CL i CI została znacznie zmieniona. 3, Różnice w terminologii prawniczej Kodeksu cywilnego z lat 1928 i 1933 W niniejszym artykule zamierza się szczegółowo przeanalizować terminy zawarte w przekładach części 1 tomu X Zbioru ustaw rosyjskich, opublikowanych w latach 1928 i 1933, zatytułowanych Kodeks cywilny. Najbardziej znany i mający największy wpływ na język prawniczy jest ostatni przekład, jednak został on przygotowany na podstawie mało znanego przekładu z 1928 r. Aby można było obserwować rozwój terminologii, celowe jest omówienie różnic między tymi przekładami. Jak wspomniano, kodeks ten składa się z 2334 numerowanych artykułów. Po zestawieniu przekładów artykuł po artykule znaleziono nieco ponad różnic w terminologii prawnej. Dane najpierw dzieli się według części mowy na terminy rzeczownikowe i czasownikowe, następnie według liczby członów, a na końcu według formy wyrażenia. Aby łatwiej było zrozumieć znaczenie terminów i przyczyny powstania różnic, przy 350 przykładach czasami podaje się również odpowiednik oryginalny. Dla porównania czasami dopisuje się także termin z pierwszego drukowanego słownika terminów prawnych (A. Žiurlio). Najwięcej, oczywiście, znaleziono różnic w terminach rzeczownikowych — około 320 (tj. około 89 proc.). Pozostała część (około 40 zmian, tj. 11 proc.) — to różnice w czasownikach i ich połączeniach. Najpierw o rzeczownikach. Jak zwykle wyróżnia się różnice terminów jedno-, dwui wielowyrazowych. Osobno omawia się takie zmiany, w których liczba członów się nie zgadza. 1. Porównując omawiane kodeksy, znaleziono około 110 różnic w terminach jednowyrazowych (stanowi to około 35 proc. wszystkich zmian terminów rzeczownikowych). Spośród nich około dwie trzecie (66 proc.) terminów zmieniono zasadniczo, tj. za pomocą słów o innym rdzeniu, np.: 553 dalininkas Cl, —turėtojas Cl, (coenadtneų ZG, bendravaldis TZ), 560 įsigyvenimas CI, —įsisenéjimas Cl, („senatis“), 621 įstaiga Cl, —jmoné CI, (3asedenie ZG), w tłumaczeniu, jednakże w obecnym Kodeksie cywilnym występują jedynie terminy įkeitimas, įkaitas, natomiast dawnego zastawu w ogóle nie ma (zastaw występuje jedynie jako środek zapobiegawczy w prawie karnym). 62 2100 krova Cl, —pasauga Cl, (nokaaxca ZG), 647 neapsižiūrėjimas CL, heatsargumas Cl,» 269 neprieteklius Cl, —nepriemoka CI, (GesHedounouno ZG), 644 nusidéjimas Cl, ~ nusižengimas Cl, (npecmynoks ZG), 98 nusprendimas Cl. —nutarimas Cl,, (npueosops 2G), 695 paredymas Cl, —surikiavimas Cl... 533 paveldėtojas Cl. —ipedinis Cl, (nacikOnuks ZG), 187 powinność C L, —obligacja Cl, -(00x3a0menbemeo ZG), 42 strona Cl, —strona C1, 668 skarga CL, —roszczenie Cl, (ucxo 2G), 102 urzędnik CI, —obywatel Cl, 420 "zarządca CL, -—posiadacz Cl,, (enadbaey ZG). i Interesujące, że niemal konsekwentnie w nowym tłumaczeniu zastawiający został zmieniony na zastawcę (1630), zastawianie — na ustanowienie zastawu (1554), zastaw — na przedmiot zastawu (1631) (w oryginale 341028) i, odwrotnie: zastawca — na zastawiającego (1664), ustanowienie zastawu — na zastawianie (1554), przedmiot zastawu — na zastaw (1665) (w oryginale 3aK1ado). (Nawiasem mówiąc, użycie z 1928 r. pokrywa się z rękopisem PĮ.) W tłumaczeniu z 1928 r. terminów ustanowienie zastawu, przedmiot zastawu używa się w odniesieniu do majątku ruchomego, zastawianie, zastaw — do nieruchomego; w tłumaczeniu z 1933 r. — odwrotnie. W pierwszym tłumaczeniu zastawianie bywa używane w szerszym znaczeniu (jako obejmujące ustanowienie zastawu- ), w drugim — ustanowienie zastawu (obejmuje zastawianie). Z tymi terminami zamieszanie trwa do dziś. Prawnicy jeszcze dziś czasami rozróżniają ustanowienie zastawu na nieruchomości i zastaw ruchomości (np. w lombardzie), t. y. jak 1933 m. Zastaw nieruchomości nazywa się hipoteką (CK 2000). To, że w litewskim prawie cywilnym nie pozostał termin „užstatymas”, najprawdopodobniej należy wiązać z tym, że w radzieckich kodeksach rosyjskich zniknęło również 3aKaad — występuje tam tylko 30102 (np. GK). W starszych rosyjskich słownikach prawniczych nadal podaje się 3axaad su odsyłacz į 34402 (JS), w 0 nowszych występuje tylko 34402. Chociaż na przykład na Białorusi 3axaao nadal jest używane. W jednym z najnowszych słowników wyjaśniono, że užstatymas (3aKad) jest rodzajem zastawu (3an0¢), w którym zastawiane mienie zostaje przekazane zastawnikowi, tj. wierzycielowi (NJS). Nawiasem mówiąc, z terminologicznego punktu widzenia definicja zastawu w obecnie obowiązującym Kodeksie cywilnym jest wadliwie tautologiczna: „Zastaw — to zapewniające wykonanie istniejącego ar lub przyszłego zobowiązania dłużnego 63 Hue ycayeu ZG), 1238 P pełnomocnik kupca Cl, nakaz kupca CL, (npuxasuuxo ZG), 132 pisemne świadectwo Cl, —pisemne potwierdzenie Cl, (nucomennoe yoocmosepbnie 2G), 1008 rozpad małżeństwa Cl, —nieważność małżeństwa Cl, (necocmoameavtocms Opaka ZG), 533 zobowiązanie terminowe CL, —obligacja terminowa Cl. 2064 użyczenie majątku Cl — pożytek z majątku Cl, (ccyda na nodepxcanie 2G), 109 władanie majątkiem CL, —posiadanie majątku Cl, (enadenie umymecmea 2G), 563 zawładnięcie ziemiami CI, zagarnięcie ziemi Cl (3a61adbnie ZG). Zmian zależnych członów jest, jak można przypuszczać, więcej dlatego, że wygodniej je zmieniać. Tu możliwości wyrazu są również większe: wymiana form określonych i nieokreślonych, zmiana związku zgody i rządu itd. Ponadto członów rodzajowych jest ogólnie więcej w porównaniu z terminem rodzajowym, który najczęściej występuje jako człon nadrzędny. To, że człony nadrzędne częściej zmieniano zasadniczo, pokrywa się z ogólną tendencją zmiany terminów jednowyrazowych w ustawach cywilnych — również zasadniczo zmieniono około jednej trzeciej z nich. Podobnie jak terminy jednowyrazowe, nadrzędne człony terminów dwuwyrazowych zmieniono częściowo tylko w jednej trzeciej przypadków (około 34 proc.). du Sposoby również się zgadzają. Widoczne są następujące różnice: przyrostków (np. 37 kraujo giminė Cl, —kraujogiminietis Cl, 420 privatinė priklausomybė Cl —privatinis priklausymas Cl,,, 1259 turtoieškojimas CI, turto ieškinys Cl,,); przedrostków (np. 533 turto sąrašas! Cl, turto apyrašas Cl, 581 turto surašymas Cl, —turto aprašymas Cl.,,); sposobu słowotwórczego (np. 707 dovanų užrašas Cl, —dovanų raštas CL, 683 nesuvaldomos pajėgos Cl, —nenugalima jėga Cl,,). Zbiegają się również niejednolitości pisowni, np.: 920 autentiškumo pa liūdijimas CY, —tikrumo paliudijimas Cl, 98 civilinės pretensijos Cl, —civilinės pretenzijos Cl... 3. Znaleziono niewiele różnic między terminami rzeczownikowymi dłuższymi niż dwuwyrazowe — tylko około 40 (około 13 proc.). W większości są to terminy trójwyrazowe. Różnica jest najczęściej minimalna — zmieniany jest jeden przy- ' Należy zwrócić uwagę, że słowotwórstwo nie jest tu przedrostkowe, a różnica dotyczy jedynie przedrostka. 70 np. kolejno: 2200 P spółka ubezpieczeniowa akcyjna Cl, —akcyjna spółka ubezpieczeniowa Cl, 542 prawo odrębnego udziału CL, —prawo prywatnego udziału Cl,, (w obu CI w nawiasach dopisano służebność), 2012 pożyczka bez zabezpieczenia Cl —pożyczka bez zastawu Cl, 542 prawo pierwokupu Cl, —prawo pierwszeństwa zakupu Cl, 420 pierwszy nabywca majątku Cl, —pierwszy nabywca majątku Cl (nepebiū npuoOpkbmamenb umymecmea ZG., nabywca TŻ), 1184 bilet stałego dochodu Cl, ~bilet ciągłego dochodu Cl, (nenpepbi6eKo-Ooxodnbiū Ournemo 7G). Rzadziej zmieniane są dwa człony (np.: 146 ogólna zdolność cywilnoprawna Cl, —ogólna cywilna zdolność prawna Cl; (o6utee epaxdanckoe npasocnocobrocms 2G), 1300 spadkobierca z ustawy Cl, —dziedzic ustawowy CI, (nacabonuks no 3aKony ZG)) albo termin zostaje przekształcony także syntaktycznie (np.: 134 niezdolność do życia małżeńskiego Cl, —niezdolność do życia w małżeństwie Cl. (necnocodnocmb K CYRPYHCECKOMY COweumuro 2G), 54 sprawa o unieważnienie małżeństwa Cl, —sprawa o unieważnienie małżeństwa Cl,,, 533 ciągłe posiadanie na własność CI, nieprzerwane posiadanie własności CI.,). Prawie wszystkie różniące się człony terminów trzywyrazowych zostały już wymienione przy omawianiu różnic terminów jednoi dwuwyrazowych. Pod względem formy różnice są analogiczne. Należy zwrócić uwagę na następujące zmiany: 1527 kupno-sprzedaż na raty Cl, —kupno-sprzedaż na raty CLs 1527umowa kupna-sprzedażyC, —umowa kupna-sprzedaży CL,,. Tam, gdzie w oryginale występuje kynas-npodaxca, w przekładzie z 1928 r. łącznika się nie zapisuje. W późniejszym przekładzie stosowana jest obecnie powszechna forma z łącznikiem (prawdą jest, że ostatnio zamiast konstrukcji złożonej z wyrażeniem išsimokėtinai próbuje się przywrócić termin A. Salysa i L. Dargysa išsimokamasis pardavimas (Dargis 1938: 165)). Różnic między czterowyrazowymi (np., 1668 kilnojamojo turto įkeičiamasis raštas CL, = kilnojamojo turto užstatymo raštas Cl,,, 1642 nekilnojamojo turtoužsta tymo sutvirtinimas Cl, —nckilnojamojo turtoįkeitimo tvirtybė CI.) i pięciowyrazowymi (np., 774 perkamuyjy ir uistatomuyjy įtvirtinimų raštas Cl, —pirkimo irjkeitimo tvirtybinis raštas CL, 533turto valdytojas iki gyvos galvos Cl, —turtoturétojas iki gyvos galvos Cl,,) terminami prawnymi znaleziono tylko kilka. Tu również zmieniane są wcześniej omówione już składniki. 71 4. Najmniej jest takich zmian, w których liczba składników terminów się nie zgadza — prawie 40 (12 proc.). W trzech czwartych przypadków w przekładzie z 1933 r. stosowane są krótsze terminy. Najczęściej terminy dwuwyrazowe zastępowane są jednowyrazowymi (a), a trzywyrazowe — dwuwyrazowymi (b), np. : a) 922 įgaliojimo raštas Cl, —įgaliojimas CI, (ebpromee“ nucomo ZG), 2311 panaudojimas piktan' CL, _ piktvarta Cl, (320ynompeonenie ZG, piktnaudžiavimas TZ), 1680 sukalbetasis pardavimas CI, — uzpardavimas Cl, 923 testamento davėjas Cl, —palikéjas Cl, 542 užstato laikytojas Cl, —jkaitininkas Cl, 1549 Zemietybinis senėjimas Cl, —senėjimas CI; b) 78 atgal sickianti galia Cl, —atgaliné galia C1, (o6pamnas cura 2G), 1302 paveldėtojas iš įstatymo Cl, —jstatyminis paveldėtojas Cl 1679 sukalbétojo pardavimo sutartis Cl, —uzpardavimo sutartis CI, 774 sutarto pardavimo aktas Cl, —uzpardavimo raštas Cl, (3anpodaxcKas 3anucb ZG). Istnieją również inne relacje, np.: 150 pełnoletni mężczyzna Cl, pełnoletni Čl., (coeepuennonemniū 7G) (3—1), 1243 majątek osoby, której miejsce pobytu jest nieznane Cl,, —majątek osoby zaginionej CĮ,, (5—3), 186 prawo do zaciągania pożyczek pieniężnych Cl, —prawo do zaciągania zobowiązań z tytułu pożyczek pieniężnych Cl, (5—4). Skrócono również niektóre terminy pokrewieństwa, np.: 114 mąż i żona Cl, —małżonkowie CĮ., (cynpyeu 2G) (3—1), 145 syn adoptowany i córka adoptowana Cl, ~ dzieci adoptowane“" CI, (ycbinoenenndie ZG) (3—1), 156 przyjęcie syna adoptowanego i córki adoptowanej Cl, —przyjęcie dzieci adoptowanych" Cl, (ycomoenenie 2G) (4-2), 1140 bracia i siostry tej samej matki CL, —bracia i siostry mający wspólną matkę Cl; (5—4), 1140 bracia i siostry tego samego ojca Cl, —bracia i siostry mający wspólnego ojca Cl, (54). Przypadków, w których terminy zostały wydłużone, jest zaledwie jedna czwarta. Nieco częściej terminy jednowyrazowe zastępowano dwuwyrazowymi, np.: 1008 odstępstwo Cl, ~ kara za niewykonanie zobowiązania CJ, (neycmoiūra ZG, netesybos TŽ), 201 potomkowie 33 * Możliwe, że jest to błąd. Logiczniej byłoby eešpsaromee nucomo (zob. RLKZ). * Tu może być błąd korektorski — użycie w złym celu. Ojczym występuje w obu tłumaczeniach, a pasierb pojawił się dopiero w CL... „Mogła to być adopcja, ale jej nie ma — podobnie jak nie ma też adoptującego”. 72 Cl, — dzieci dzieci Cl, (nomomcmeo 2G), 202 przodkowie Cl, — rodzice rodziców Cl, (npedxu ZG; w CL, na końcu poprawiono na przodkowie), 677 urzędnik Cl, — człowiek władzy Cl, (doancrocmuoe auyo ZG). Są też inne rodzaje relacji, np.: 529 zasiedzenie Cl, — posiadanie nieprzerwane przez czas przedawnienia Cl, (1-6) (co prawda, w poprawkach Cl, w tym miejscu zasiedzenie zostało już zmienione na | ciągłe posiadanie przez okres starzenia się terminu Zemietybinio), 668 opłata za niesławę Cl, — zapłata za zniesławienie CI, (naamexcs 6e34ecmia 2G) (2-3), 1097 zarząd testamentowy CI. — posiadanie na podstawie testamentów Cl, (2—>3), 513 wieczne posiadanie przez potomków Cl, — wieczne posiadanie pozostawione także potomkom Cl, (6aaoenie ebunoe u nomomcmeennoe 2G) (3-5), 420 wieczne i dziedziczne posiadanie C1, — wieczne posiadanie pozostawione także potomkom CI, 5. Na koniec należy wspomnieć o (4-5). różnicach w terminach czasownikowych. Jak już powiedziano, znaleziono ich około 40 (tj. około 11 proc. całego badanego materiału). Najczęściej są to terminy jednowyrazowe, które zostały zasadniczo zmienione, np.: 221 zobowiązać się Cl, — zobowiązać się C1, (ecmynamo 88 0653amenbemea 2G), 132 zrekompensować CL, — wynagrodzić C1, (s03mbemums 2G), 663 zawstydzić Cl, — wypędzić Cl, (usnacunosamo ZG), 420 porządkować Cl, — uszeregować CL, (pacnopsimcamoca 2G), 117 zastawić Cl, — obciążyć hipoteką Cl... Za różnice częściowe można uznać jedynie niezgodność przedrostków, np.: 1011 opisać C1, — zapisać Cl, (zaebuųamo 2G), 53 skazać Cl, — potępić Cl; (nodsepenymo ccouikt ZG), 38 rozdzielić Cl, —wyodrębnić Cl... Istnieją również różnice w dłuższych niż jednowyrazowe terminach czasownikowych (najczęściej istotne), np.: 542 przymusowo zawłaszczyć Cl —przymusowo przejąć Cl,,, 2107 przyjąć ładunek Cl, —przyjąć na przechowanie Cl, 1068 zaciągnąć zobowiązanie Cl, —zaciągnąć obowiązek Cl, (06azeieame 2G), 66 zrezygnować ze służby Cl, —wycofać się ze służby Cl. (ocmaeumo cayxucdy ZG), 37 związać związkiem małżeńskim Cl, —połączyć związkiem małżeńskim Cl. 533 władać dożywotnio Cl, —mieć dożywotnio CI... W odniesieniu do składników zamienniki niektórych czasownikowych terminów z tłumaczenia z 1933 r. są dłuższe albo krótsze. Najczęściej krótsze, np.: 94 nałożyć obowiązek Cl, —zobowiązać CĮ., (2—1), 98 znieść małżeństwo Cl, —rozwieść CI, (2-1), 45 zniknąć nie wiadomo gdzie CL, —zaginąć Cl,, (3—1), 2106 oddać na przechowanie ładunek Cl, —oddać na przechowanie CI, (3—2), 33? 73 145 przyjąć za synów i córki adoptowane CL, —przyjąć dzieci adoptowane Cl, (4—2), 191 postępować jak należy z majątkiem CI, —uporządkować majątek C1, (pacnopaxcamocs umywecomem 2G) (5—2). Zamian dłuższymi terminami jest zaledwie kilka. Albo dodaje się samodzielny składnik (np. 420 używać dziedzicznie Cl, —używać dla potomków w drodze dziedziczenia Cl), albo tworzy się konstrukcję przyimkową (np. 707 wprowadzić w zarząd C1, —wprowadzić w posiadanie Cl, 56 dostać się w niewolę Cl, —dostać się do niewoli CL). 4. Ujednolicanie i poprawianie terminów Porównując tłumaczenia Ustaw cywilnych z 1928 i 1933 r., widać, że przyczyną powstania różnic nie jest wyłącznie chęć doskonalenia terminologii poprzez jej zmianę; dążono do tego również przez ujednolicanie terminów. W pierwszym tłumaczeniu niemało terminów oryginału miało bowiem więcej niż jeden odpowiednik. W książce z 1933 r. znaczna część niejednolitości została usunięta. Na przykład używa się aktinis mokestis (akmoeas nouiuna ZG) zamiast Cl, akto muitas (826), akto mokesnis (825); atituokimo raštas (pa3e00noe nucsmo ZG) — zamiast skiedamasis raštas (46), pasiskyrimo raštas (94); palikėjas (saebujamens ZG) — zamiast aprasytasis (1039), testatorius (985), testamenio davėjas (932); paderminis turtas (umbrie podosoe ZG) — zamiast gimininis turtas (116), giminės turtas (533), padermės turtas (967); warunek samowolny (npou3eonsnoe ycaosie ZG) — zamiast warunek przypadkowy (1425), warunek wolny (1427). Pojawiło się nudingti (6e36eĖcmno omcymcmeosame L(G) zamiast różnych wyrażeń: nežinia kur būti (1243), nežinia kur atskisti (54), nežinia kur dingti (45). Wybrano przysłówek griežtai w połączeniu griežtai draudžiama (cmpoeo eocnpemaemca ZG) zamiast smarkiai draudžiama (690), aštriai draudžiama (1499). Ujednolicono również wyrażenie negalingumas santuokos gyvenimui (HeCHOCOOHOCMb KS CYHPYHECKOMY coxncumiro ZG) zamiast wcześniejszych negalėjimas santuokiskai gyventi (134), netikimas santuokos gyvenimui (47). Pozostawiono tylko nedalomasis turtas, ponieważ CL używano również tego terminu (393), a także form neskaidomas turtas (533), neskaidomasis turtas (1324), zarówno zaimkowej, jak i niezaimkowej. Nie pozostał również termin pusė (Cl, 42) obok šalis (542) (cmopona ZG). Zamiast giminė (23), giminaitis (132) (podcmeennuxs ZG) używa się giminietis. Ujednolicono również termin pokrewieństwa prosenolis, ponieważ we wcześniejszym tłumaczeniu występowały prasenolis (207), prosenis (202). W przekładzie z 1928 r. w tym samym znaczeniu użyto terminów młodszy krewny (207), niższy krewny (132). Zastąpiono je jedynie terminem niższy krewny lub jednowyrazowym niższy (nusxodawii ZG). Na określenie powinowactwa (niepokrewieństwa) małżeńskiego CĮ, stosowany jest termin powinowactwo (ceoūcmeo ZG), a osoby 74 — powinowaci (ceoūcmeennuxu 2G). Cl, było powinowactwo (1120), lecz osoby — powinowaci (254), powinowaci rodowi (1054) (co prawda w poprawkach ujednolicono | powinowaci- ). Termin npudanoe Cl, tłumaczono jako część (66), wiano (1001); Cl, zastąpiono nietypowo — ekwipunek (LKŽ ekwipunek nie ma znaczenia wianka). Nieustalony jest również termin Cl,, porządkować (pacnopsaxcamocs ZG). Zamiast niego CI, najczęściej pisano rėdyti (420), ale występują też wyrażenia postępować jak należy (191), porządkować (192) lub zależnie od sytuacji wybrano czynić santarius (114). Obecnie w tym przypadku zwykle używa się czasownika „dysponować”. Ogólnie rzecz biorąc, w Cl powszechnie stosowano zapożyczenia „rėdymas”, „parėdymas”, które później poprawiono. CI, różnie zapisywane i odpowiadające oryginalnemu cdeaka terminy: „santaris” (117), „sandora” (1540), „santoris” (1401); Cl,, pozostawiono tylko „santoris”. - W 1933 r. konsekwentnie stosowano „užpardavimas” (3anpodaxca ZG) oraz terminy złożone „užpardavimo raštas”, „užpardavimo sutartis”. CJ, w tym celu występuje „sukalbėtasis pardavimas” (1680), ale także „gretasukalbėtojo pardavimo raštas” (1680), „sutarto pardavimo aktas” (774), „sukalbėtojo pardavimo sutartis” (1679). „Užpardavimas” przypomina kalkę z języka rosyjskiego. Być może dlatego wówczas w „Gimtoji kalba” proponowano zastąpić „užpardavimas” wyrażeniem „sulygimą parduoti”, a „užpardavimo sutartis” — „lygstamoji sutartis” (Zimanas 1933: 36–37), jednak termin się utrzymał (występuje w TZ, DŽ,). CL, termin „sukalbėtasis pardavimas” nie jest zły, jednak w tej książce użyto także wyrażenia „sukalbetinė sutartis” (568), a Cl,, jest umową ustną. Taka możliwa dwuznaczność członu „sukalbetinis” jest już niewłaściwa. Najbardziej chyba różni się tłumaczenie oryginalnego terminu o6s3ameascmeo. CI,, tłumaczy się jako „obligacja”, natomiast Cl, na różne sposoby: najczęściej jako „przyvolė'- >” (187), ale występują też „apsiemimas” (1531), „raštas” (1521), „santaris” (117), „sąsaja” (2200 P), „sutartis” (921). Tam, gdzie Cl, to „paskolinė obligacija” (2050), '*? Istnieje też możliwa dwuznaczność. CI, „prievolė” użyto tam, gdzie CI, „priedermė” (w oryginale nosunnocms). Nawiasem mówiąc, w poprawkach znajdujących się na końcu Cl, „prievolė” jest zwykle zmieniane na „sąsaja”. 75 obligacja dłużna (1259), CI, tłumaczona odpowiednio jako zobowiązanie pożyczkowe, skrypt dłużny. Jak widać, nie starano się tłumaczyć tego samego terminu jednolicie, lecz dostosowywano go do sytuacji, tym bardziej że również rosyjskie ods3amenscmeo nie jest jednoznaczne. Istotnie, w obu tłumaczeniach obligacja została użyta tam, gdzie w oryginale występuje o6Gruezauia (708 P). W jednym przypadku Cl,, terminy ujednolicono nawet wtedy, gdy ir w oryginale się różnią. Cl, była pracownia (549), fabryka (717) (306008 ZG), instytucja (621) (3asedenie ZG), przedsiębiorstwo (1738) (npednpiamie ZG). CĮ,, we wszystkich podanych przypadkach zapisano przedsiębiorstwo. Ta zmiana najwyraźniej opiera się nie tylko na względach językowych, lecz także prawnych — nazwano je jednakowo, ponieważ prawnie nie ma potrzeby ich rozróżniać. Ujednolicenie terminologii jest oczywiście rzeczą dobrą, jednak nie oznacza to jeszcze, że w przekładzie z 1933 r., wybierając wspomniane terminy aktinis mokestis, paderminis turtas, savivaline sąlyga, giminietis, nie popełniono uchybienia. W poprzednim przekładzie były lepsze warianty. Mimo wszystko pozostało nieco niejednolitości. Oto ir oryginalne ucxs Cl tłumaczy się jako ieškinys (49), ieškojimas (1066), skundas (668). W Cl w tym znaczeniu nie pozostało tylko skundo, natomiast ieškinys i ieškojimas występują, a nawet we wskazanych miejscach zostały wzajemnie zamienione. Być może chciano oddzielić czynność od jej rezultatu. W CĮ, zaczęto stosować terminy sutuoktinis, sutuoktinė, sutuoktiniai (cynpyes, cynpyea, cynpyeu ZG), jednak w niektórych miejscach bez potrzeby pozostały z CI, jeszcze susituokélis (37), susituokėliai (1113). Oprócz tego w Cl używano również form: susituokusysis (44), susituokę (37), susituokusieji (102), a także dość często mąż lub żona (41), mąż z żoną (114). W obu przekładach występuje zróżnicowanie w użyciu terminów valdinys i pilietis. W CI w niektórych miejscach valdinys zastąpiono przez pilietis (102), a w innych pozostawiono valdinys (695) (być może przez nieuwagę). Interesujące jest to, że w jednym z artykułów obu przekładów (695) pilietis jest używany w odniesieniu do mieszkańców Litwy, a valdinys — do cudzoziemców. Należy tu powiedzieć, że pojawienie się pilietis wiąże się ze zmianą ustroju, tj. z wyzwoleniem Litwy spod panowania Imperium Rosyjskiego i przekształceniem jej w republikę. Termin oryginału npouexmnote 6ymaeu w CI tłumaczono jako procentų popieriai (1006), procentiniai popieriai (2200 P), vertybiniai popieriai (1674). W Cl ujednolicono go do postaci procentiniai popieriai, jednak pozostały niejednolite formy vertybių popieriai (2200 P), vertybiniai popieriai (2200 P), użyte w znaczeniu oryginalnego ybuueie Oymazu (tak było również w CI). 76 Przyczyniła się do tego również jeszcze jedna niekonsekwencja. W poprzednim przekładzie występujący dziedzic ustawowy (nacabonuxs no 3axony ZG) został zastąpiony przez spadkobiercę według ustawy (1300) i spadkobiercę ustawowego (1302). Niejednolicie zmieniano również człon w terminach dotyczących akcjonariuszy: spółka akcjonariuszy, spółka akcyjna, zakład ubezpieczeń akcjonariuszy. CI, pojawiła się spółka akcyjna (2128), spółka akcyjna ubezpieczeniowa (2200 P), ale ikoakcininkų bendrovė (268). Osobno należałoby omówić ówczesne odpowiedniki przedawnienia. W oryginale używane są terminy dasrocme i semckas dasrocms. CL, podaje się: įsigvvenimas (560), Zemietiskas jsigyvenimas (557). Zemietybinis jsisenéjimas (692), Zemietybinis nusenéjimas (694 P), Zemietybinis senėjimas (1549) (z przedstawionych na końcu CI poprawek wynika, że pierwszeństwo przyznaje się formie bezprzedrostkowej senėjimas, chociaż įsigyvenimas zostaje zmienione na įsisenėjimu). CĮ,, nie pozostały składniki żemietybinis, żemietiškas (ros. 3emcKuū oznacza dotyczący całego kraju, ogólnopaństwowy (RLKZ, SRJ); zresztą w rękopiśmiennym projekcie Słowniczka terminów prawniczych i innych słów potrzebnych sądom z 1920 r. semckasn daenocmo tłumaczy się jako Zeminis įsenėjimas- ); nie pozostało „įsigyvenimo”, jednak zachowała się różnorodność przedrostków: senėjimas, įsisenėjimas, nusenėjimas (w indeksie znajduje się również pasenėjimas, jednak w tekście go nie zauważono- ). Co prawda obecność lub brak przedrostka w tłumaczeniach nie zawsze się pokrywa (jednak przedrostki j-, nunie są wzajemnie wymienne). Takie samo zróżnicowanie występuje w terminach złożonych: 557 įsisenėjimo terminas Cl, —senėjimo laikas CI, 659 nusenėjimo terminas Cl, = senėjimo terminas Cl,,, 565 žemietiško įsigyvenimo terminas Cl, — įsisenėjimo laikas CJ,,. Mimo że występuje również wariantywność, można dostrzec motywację. Pod koniec niepodległości zamierzano ostatecznie to usankcjonować, nadając przedrostkom rozróżniającą wartość terminologiczną. Komisja Terminologiczna Rady Państwa w 1939 r. zaproponowała termin senaties (Verjahrung, davnost’), jednak pozostawiła również wcześniejsze warianty, nadając im “ Įsigyvenimas jest bliski nžsigyvenimui używanemu w rękopisie PĮ (525). Występowały tam także terminy: zasiedzenie władania, termin zasiedzenia, zasiedzenie ziemian (557). Terminy te, jak się wydaje, były używane również na początku niepodległości —CI, w dołączonym do aneksu do artykułu 694 orzeczeniu Najwyższego Trybunału z 1924 r. występuje užgyvenimas. 77 szczególne znaczenie: starzenie się (tečenije davnosti, odpowiada przebiegowi przedawnienia TZ), jsisenéjimas (erwerbende Verjūhrung, davnost’ viadenija, odpowiada nabywającemu przedawnieniu (npuobpemame.vnas dasrocms) TZ: CL, było to zasiedzenie władania (później poprawione na starzenie się władania), natomiast Cl,, —starzenie się posiadania (557)), przestarzenie się (erloschende VerJahrung, Anspruchsverjahrung, iskovaja davnost', odpowiada przedawnieniu roszczenia TŽ; w omawianych przekładach —nustarzenie się) (TTP 1939: 387). Taka zawiła propozycja, choć zdążyła już zyskać tradycję, jest bardzo wątpliwa. Przedrostkowi chciano nadać zbyt duże znaczenie różnicujące, tym bardziej że w użyciu formy z przedrostkiem i bez przedrostka były zróżnicowane. W okresie sowieckim zrezygnowano z tych terminów, choć emigracja nadal je podtrzymywała. W Encyklopedii Litewskiej wprawdzie występuje senatis, jednak pierwszeństwo przyznaje się įsisenėjimas. Wspomina się także o senėjimas, pasenėjimas (Butkys 1956: 77-78). Rozumienie w części odpowiada temu proponowanemu w 1939 r., jednak pojawiły się też nowe niejasności, ponieważ trzeba było nazwać również to, co w TŽ jest przedawnieniem ścigania karnego, przedawnieniem wykonania decyzji (i wyroku), dlatego funkcja rozróżniająca przedrostków osłabła. Należy jeszcze zwrócić uwagę na różniące się odpowiedniki rosyjskiego terminu Kpbnocmb oraz utworzonego od niego członu xpšnocmnoi, W obecnych słownikach kpenocme zwykle tłumaczy się jako trwałość, twierdza, czasami dodaje się jeszcze pańszczyznę. Również TZ Kpenocmnoe npago oznacza pańszczyznę, jednak w Ustawach cywilnych używano innego znaczenia. Kpšnocmo Cl, tłumaczy się jako tvirtybė (390), tvirtybinis raštas (188). CI, odpowiada to įtvirtinimas (na końcu w niektórych miejscach poprawione na sutvirtinimas), sutvirtinimo raštas (0 PĮ —tvirtuma- ). W innych miejscach Cl, można znaleźć także įfvirtinimų raštas (774), sutvirtinamasis raštas (1388). Kpbnocmuoi axmo odpowiada įtvirtinamas (707) /įtvirtinimo (922) | sutvirtinamasai (1424) aktas Cl, —tvirtybinis aktas Cl... Prawdą jest, że również w Cl, można znaleźć įtvirtinimas (457). Cl, w tym miejscu sutvirtinimas, jednak w oryginale —yxpbnaenie. A także umocnienia władzy CL, —umocnienia posiadania C),, (ykpbnaneKia Ka eaadbnie ZG 390). Są to, jak się wydaje, rzeczy powiązane. We wszystkich tych przypadkach najprawdopodobniej mowa jest o zatwierdzonych dokumentach. Z zatwierdzeniem, jak się wydaje, związane są również następujące terminy: 1030 sutvirtinamasai 78 testamentas Cl, —tvirtybinis testamentas Cl, (kpbnocmnoe 3aebuanie- ), 542 sutvirtinamoji byla Cl, —tvirtybinė byla CĮ,, (kpbnocmnoe dOĖA10), 1683 tvirtinamieji mokesniai Cl, —tvirtybiniai mokesčiai Cl, (kpbnocmusia notuaunot), 420 tvirtinamoji teisė Cl, —tvirtybinė teisė CĮ,, (kpbnocmuoe npaeo). Cl,, składnik KpšBnocmnotį był prawidłowo tłumaczony jako tvirtybinis (CL, jak widać, różnie), jednak w LKZ nie ma takiego słowa. Nawiasem mówiąc, w RLKZ kpenocmb, oprócz wspomnianych znaczeń: trwałość, twierdza, pańszczyzna, tłumaczy się także jako (3.) akt kupna-sprzedaży, a przymiotnik kpenocmuoii (4.) —kupno-sprzedaż. Ponieważ w rękopisie PĮ używano wyrażeń perkama tvirtuma, perkamoji tvirtuma, którym w opublikowanych przekładach odpowiadają pirkimo aktas (399), perkamasis aktas (593) lub perkamasis įtvirtinimas CL, —perkamoji wirtybe Cl, (707), takie tłumaczenie jest właściwe, jednak mając na uwadze inne cytowane terminy, znaczenie to najwyraźniej nie jest wystarczające. Myśl tę uzasadnia również fakt, że 3ax1adkas kpknocme przetłumaczono jako 542 zastawny dokument Cl, —dokument zastawny Cl,. Zastaw nie jest kupnem-sprzedażą. Można zatem twierdzić, że w RLKŽ brakuje znaczenia —Kpenocmb, Kpenocmuou, jak się wydaje, należałoby jeszcze powiązać z patvirtintas, związany z zatwierdzeniem, a gdybyśmy przyjęli słowo z ClĮ,,, to także tvirtybinis. Jeden ze słowników etymologicznych języka rosyjskiego również podaje, że znaczenie xpšnocmbo to „przysięga, zatwierdzenie” (KESRJ: 220). Istnieje również niewielkie prawdopodobieństwo, że w niektórych przypadkach w oryginale mowa była o pańszczyźnie, lecz podczas tłumaczenia ujednolicono terminologię, jednak jest to mało prawdopodobne. Terminologia obu przekładów znacznie różni się od współczesnej. Pod względem poprawności językowej terminów przekłady są mniej więcej równorzędne. Jednak pod względem konsekwencji w stosowaniu terminów wyróżnia się książka z 1933 r. W Ustawach cywilnych z 1928 r. występowały również pewne błędy lub nieścisłości w tłumaczeniu. W późniejszym tłumaczeniu zostały usunięte. Na przykład umowa najmu została zmieniona na umowę wynajmu (1700; por. docosops nHaitima ZG, chodzi tu o wynajem rzeczy; chociaż w języku potocznym, głównie w dialektach, w tym znaczeniu czasami używa się również słowa samdymas, w języku ogólnym zalecane jest nuomojimas), prawo szczególnego udziału — na prawo prywatnego udziału (441; por. npaso yuacmia wacmuaeo ZG). Rosyjskie xaepada Cl zostało przetłumaczone jako dar (539), jednak chodzi tu o wynagrodzenie za znalezioną rzecz, dlatego CĮ,, zmieniono na bardziej odpowiednie dla języka litewskiego — radybos. W kilku przypadkach CI, zostało przetłumaczone również w niewłaściwym znaczeniu terminu. Zamiast nokaaxca Cl, napisano krova (2100). Termin rosyjski ma znaczenie „ładunku, towaru”, jednak tutaj potrzebne było inne — pasauga „tymczasowe przechowanie rzeczy” (tak jest w CĮ,,). O6poxs CL, przetłumaczono jako ilgės (620). Takie tłumaczenie jest możliwe, i/lgės oznaczałoby „daninę, opłatę” 79