E. Wüsteris ir E. Drezenas – terminologijos pradininkai ir esperantologai

RECENZJE, OMÓWIENIA, INFORMACJE, BIBLIOGRAFIA E. WÜSTER I E. DREZENAS – PIONIERZY TERMINOLOGII I ESPERANTOLODZY Streszczenie Pionierzy terminologii i jej najwybitniejsi przedstawiciele, E. Wüster, E. Drezenas, W. Ostwald, A. Warncis, byli również znanymi esperantystami, a także esperantologami i interlingwistami. Nie jest przypadkiem, że doskonała znajomość lingwistycznych podstaw esperanta i innych języków sztucznych oraz umiejętność zestawiania ich z językami narodowymi, których pewne cechy i elementy są powiązane z językami sztucznymi, stanowiły niemałą zachętę do zajęcia się terminologią — bardzo specyficzną i najbardziej sformalizowaną dziedziną języka, obejmującą tworzenie, klasyfikowanie i nazywanie pojęć, a także ich normalizację i/lub standaryzację. Wymaga to bowiem szczególnej dokładności, jasności i jednoznaczności, a pożądana (choć nieobowiązkowa) jest równoważność z odpowiednimi terminami w innych językach. K. Gaivenio knygos Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys (2002) pabaigoje pristatomos kelios terminologijos teorijos ir jų autoriai. Šiek tiek vietos skirta ir E. Wüsteriui (Gaivenis 2002: 116, 121, 131). 1992 m. Jūrmaloje vyko konferencija, skirta E. Drez eno 100-osioms gimimo metinėms, 2002 m. Rygoje – 110-osioms gimimo metinėms. Pastarojoje V. Skujiną skaitė pranešimą „Ernstas Drezenas ir dabartinė terminologijos teorija ir praktika“ (Auksoriūtė, Labanauskienė 2002: 123–124). Tačiau tai beveik ir viskas, ką apie juos pavyko rasti lietuviškai. Po przejrzeniu katalogu biblioteki Litewskiego Związku Esperantystów znaleziono bardzo dużo materiałów na temat E. Wüstera i E. Drezena. Dlatego postanowiono przygotować artykuł informacyjny, który być może zainteresuje osoby zajmujące się terminologią. Cel i zadania: omówić prace terminologiczne E. Wüstera i E. Drezena oraz ukazać ślady języka esperanto w tych pracach. Przedmiot: współpraca E. Wüstera i E. Drezena w dziedzinie terminologii oraz ich związki z esperantem. * Terminologija dość znacząca publikacja wspomniała o stuleciu urodzin E. Wüstera – zob. J. Gaivenytė. Terminologijos teorijos pradininkui Eugenui Wüsteriui – 100 metų. – Terminologija 5, 1998, 126–129. 177 Metody: analityczna, opisowa. Dane badawcze: monografie i artykuły napisane w języku esperanto, analizujące działalność E. Wüsteriego i E. Drezna. Wyniki: zastosowanie zasad gramatyki i logiki esperanta oraz innych języków sztucznych w pracy nad normalizacją języka wywarło wpływ na standaryzację języka technicznego i tworzenie jego terminów. Dowodzą tego działalność i współpraca dwóch pionierów terminologii, esperantologów – E. Wüsteriego i E. Drezna. Między esperantologią a terminologią, która bada zasady porządkowania, normalizacji i planowania leksyki specjalistycznej, istnieje wiele powiązań, ale nie są one dobrze znane żadnej ze stron. Poza ruchem esperantystów naukowcy często nawet nie wyobrażają sobie, że stosunkowo nowa, lecz ważna dyscyplina, istotna dla racjonalnego rozwoju światowej gospodarki i handlu, może mieć coś wspólnego z „niepoważnym hobby” – językami sztucznymi. Nawet w społeczności esperanta powiązania te nie są dobrze znane. Być może dlatego, że kilku pionierów, jak gdyby – a może rzeczywiście – wyszedłszy od podstaw języka sztucznego, poświęciło później więcej uwagi pracy naukowej niż samemu językowi sztucznemu. Wydaje się, że nadszedł czas, by zwrócić uwagę na fakty, które są nie tylko interesującymi szczegółami historycznymi, lecz mogą być przydatne dla racjonalnego używania języka. Być może to nie przypadek, że wielu ludzi, którzy odegrali szczególnie istotną rolę w rozwoju terminologii, wcześniej poważnie interesowało się językami sztucznymi. Wśród nich można wymienić dwóch najwybitniejszych i najbardziej zasłużonych – Eugena Wüsteriego i Ernesta Drezna. E. Wüsteris (1898–1977) Eugen Wüster urodził się 3 października 1898 r. w Wiesel (Austria, niedaleko Wiednia), w rodzinie fabrykanta niemieckiego pochodzenia, posiadającej fabrykę pił i walcownię metali z lokalną elektrownią. Piętnastoletni gimnazjalista przypadkowo natknął się na podręcznik języka esperanto. Szybko nauczył się tego języka, zaczął uczyć go przyjaciół, tłumaczył literaturę piękną, pisał wiersze i artykuły. W wieku 19 lat otrzymał od „nieznaczącego wydawcy” propozycję przygotowania słowniczka esperanta; „projekt szybko rozrósł się do słownika encyklopedycznego, który zdecydowanie przerósł możliwości małej drukarni” (Wüster 1974: 435). Na szczęście wydawnictwo Hirt & Sohn (Lipsk) zainwestowało w przyszłe dzieło 100 000 marek i „umowną 178 honorarium”. W 1923 r. ukazał się pierwszy zeszyt (około 200 s.). We wstępnej części, podzielonej na cztery zeszyty, omawiano zasady esperantologii (= terminologii). W 1927 r., uzyskawszy dyplom inżyniera, E. Wüster postanowił „wykorzystać do rozprawy doktorskiej wiedzę i dokumenty zebrane podczas pracy nad dziełem encyklopedycznym” (Wüster 1974: 27). Niemiecka Komisja Normalizacyjna w miarę swoich możliwości wspierała ten projekt. Po dwóch latach przygotowano rękopis w 20 segregatorach, lecz opiekunowie naukowi nie przyjęli go jako nieprzeznaczonego do druku. Jednak dzięki pracy nad Słownikiem encyklopedycznym autor zdążył już poznać rektora i dwóch profesorów Wyższej Szkoły Technicznej w Stuttgarcie, gdzie obrona rozprawy doktorskiej przebiegła bez przeszkód. Kolejny sukces związany z publikacją – E. Wüster uzyskał wsparcie Pruskiej Akademii Architektury i znalazł wydawnictwo VDI (Verein Deutscher Ingenieure – Związek Inżynierów Niemieckich), które zdołało wydrukować i oprawić bardzo skomplikowane dzieło liczące 446 stron w rekordowo krótkim czasie – 4 tygodni. W ten sposób w 1931 r. ukazała się Międzynarodowa standaryzacja języka techniki, zwłaszcza elektrotechniki, która natychmiast zdobyła uznanie specjalistów w dziedzinie techniki i języka. Do dziś jest to podstawowy dokument terminologiczny. Ze względu na wyjątkowość tego dzieła inżynier E. Wüster został już w roku jego wydania zaproszony na międzynarodowy kongres lingwistów w Genewie. Od 1932 r. uczestniczył w opracowywaniu Międzynarodowego słownika elektrotechnicznego oraz współpracował z Międzynarodową Federacją Krajowych Organizacji Normalizacyjnych (ISA – International Federation of the National Standardizing Associations). W 1934 r. zaproponował utworzenie komitetu terminologicznego, którego pracami później sam kierował. Należy wymienić jeszcze kilka najważniejszych osiągnięć jego różnorodnej działalności: W 1950 r. ECE (Economic Commission for Europe) powierzyła mu kierowanie pracami nad stworzeniem międzynarodowego słownika pojęć The Machine Tool. To wzorcowe dzieło terminologiczne ukazało się w 1968 r. W 1971 r. założył INFOTERMA (International Information Centre for Terminology – Międzynarodowe Centrum Informacji Terminologicznej). W 1972 r. otrzymał tytuł profesora honorowego Uniwersytetu Wiedeńskiego, uprawniający do nauczania leksykologii, leksykografii, a zwłaszcza terminologii i normalizacji języka. E. Wüster jest uznawany na arenie międzynarodowej za pioniera terminologii ogólnej. 179 E. Drezenas (1892–1937) Ernest Wilhelm Drezen urodził się 14 listopada 1892 r. w Lipawie (Łotwa). Pierwszym językiem ojczystym chłopca był łotewski, drugim niemiecki. Rosyjskiego nauczył się w wieku siedmiu lat. W wieku siedemnastu lat — ido (jeden z projektów doskonalenia języka esperanto), esperanta, francuskiego i angielskiego. Był inżynierem, oficerem i urzędnikiem państwowym. W 1921 r. E. Drezen był jednym z inicjatorów założenia Związku Esperantystów Republik Radzieckich (SEU – Sovetsupublika Esperantista Unuiĝo), został jego sekretarzem odpowiedzialnym i pozostał na tym stanowisku do końca życia. E. Drezen jest uważany za pioniera radzieckiej interlingwistyki. W latach 1921–1932 opublikował wiele artykułów i 15 monografii na temat teorii komunikacji w języku międzynarodowym oraz historii języków sztucznych (zwłaszcza w esperanto). W latach 1924–1933 — 13 książek i broszur o naukowej organizacji pracy. W latach 1934–1936 ukazały się 4 publikacje poświęcone umiędzynarodowieniu i normalizacji terminów naukowych i technicznych w językach narodowych, w tym rosyjska wersja rozprawy doktorskiej E. Wüstera, wydana w 1935 r. w Moskwie. W tym czasie E. Drezen był już członkiem Komisji Techniki i Terminologii Akademii Nauk Związku Radzieckiego (Kuznecov 1991: 27). W 1934 r. powierzono mu zadanie utworzenia i kierowania komisją normalizacji terminów naukowych i technicznych oraz bajek przy Państwowym Komitecie Normalizacji. 14 kwietnia 1937 r. E. Drezen został aresztowany wraz z grupą współpracowników SEU w komitecie centralnym. 27 października tego samego roku skazano go na śmierć i rozstrzelano. Po 20 latach (11 maja 1957 r.) został zrehabilitowany „z powodu całkowitego braku znamion przestępstwa” (Stepanov 1992: 9). Ich współpraca Pierwsze spotkanie obu inżynierów, interlingwistów i terminologów odbyło się w Berlinie w 1928 r., gdy młody E. Wüster właśnie otrzymał drukowane instrukcje dotyczące współpracy z Alfredem Schlomannem, „pionierem w dziedzinie słownictwa technicznego” (Wüster 1974: 434). We wspomnieniach E. Wüster pisze o tym spotkaniu: „W tamtym czasie odwiedzał mnie od czasu do czasu dość młody, energiczny Rosjanin w czapce z daszkiem, były oficer carski, jak się później dowiedziałem, pochodzący z krajów bałtyckich. Był to Ernest Drezen, który później zaangażował się w międzynarodową normalizację terminologii” (tamże, 436). 180 W 1931 r., tuż po ukazaniu się dzieła E. Wüstera Międzynarodowa normalizacja języka technicznego, E. Drezen zadbał o to, by Akademia Nauk Związku Radzieckiego poddała tę pracę ocenie eksperckiej. Na podstawie bardzo pozytywnej opinii pięcioosobowa grupa pod kierownictwem E. Drezena otrzymała zadanie zrewidowania i przetłumaczenia dzieła. Nieco skrócona wersja Międzynarodowej normalizacji języka technicznego ukazała się po rosyjsku pod koniec 1935 r. Na początku 1936 r. sprzedano wszystkie 3 000 egzemplarzy. E. Wüster i E. Drezen utrzymywali kontakt aż do aresztowania E. Drezena. Świadczą o tym ich listy, które badał D. Blanke, jeden z najwybitniejszych współczesnych interlingwistów, kolega i przyjaciel E. Wüstera. ISA — federacja założona w 1928 r. przez 17 krajowych organizacji normalizacyjnych. Zajmowała się ujednolicaniem wszelkiego rodzaju światowych jednostek miary i parametrów technicznych, dopóki II wojna światowa nie przerwała jej działalności. Specjaliści z różnych dziedzin rozwiązywali swoje problemy w komitetach technicznych, ponumerowanych od 1 do 36. Komitety te coraz bardziej zajmowały się problemami terminologicznymi poszczególnych dziedzin, kierując się przekonaniem, że normalizacja obiektów technicznych wymaga ich precyzyjnego nazwania. Ponieważ poszczególne dziedziny nauki nigdy nie są ściśle od siebie odgraniczone, należało opracować możliwie najszerzej rozumiane zasady ogólne i poszukiwać środków językowych wspólnych dla wszystkich dziedzin, aby ułatwić wzajemne zrozumienie i współpracę międzynarodową. W 1934 r., przygotowując się do konferencji w Sztokholmie, która miała się odbyć w 1936 r., ISA otrzymała Raport delegacji radzieckiej, podpisany przez E. Drezena (Дрезен 1936). Już w 1935 r. esperantystyczne tłumaczenie Raportu, przygotowane przez A. Samojlenkę, współpracownika E. Wüstera, wydrukowano w Moskwie i Amsterdamie (Drezen 1935). Później przedrukowano je w 1983 r. wraz z posłowiem A. Warnera, w którym książkę tę nazwano „klasyką terminologii” (Warner 1983: 84). Raport kończy się dwoma propozycjami: utworzenia Komitetu Terminologicznego i opracowania międzynarodowego kodu terminologicznego. Obie propozycje przyjęto jednogłośnie (przez 19 krajowych organizacji normalizacyjnych). Związek Radziecki (w osobie E. Drezena) otrzymał zadanie opracowania tego kodu. Konkretna propozycja dotarła do ISA w Bazylei 7 czerwca 1935 r. Lista składała się głównie z morfemów esperanto. Późnym latem 1936 r. w Budapeszcie odbyła się pierwsza konferencja nowego Komitetu Terminologicznego 37 ISA, która miała rozstrzygnąć w sprawie proponowanego kodu. Pod koniec czerwca w Wiedniu odbyło się międzynarodowe posiedzenie przygotowawcze. Licznie uczestniczyli w nim okcydentaliści (jedna z 181 przedstawiciele języków sztucznych; Edgar de Wahl był twórcą języka z 1922 r.). Argumentowali przeciwko esperanto, opowiadając się raczej za językami naturalistycznymi, czyli formami kodu dostosowanymi do komunikacji międzynarodowej w językach używanych obecnie. Wywołało to zamieszanie. E. Dreczenas, mimo znacznych starań (także E. Wüsteriego), nie mógł uczestniczyć w debatach ani w Wiedniu, ani w Budapeszcie. Przedstawiciele occidental również mocno argumentowali w nich na rzecz swojego naturalistycznego języka sztucznego. Nie można było podjąć decyzji w sprawie kodu. W 1937 r. w Paryżu sprawę ponownie odłożono. Dopiero w 1938 r. w Berlinie specjaliści z różnych dziedzin przyjęli rezolucję: „Uznaje się, że należy opracować spójne zasady słowotwórstwa kodu. <--> zasady te stanowiłyby część klucza terminologicznego do już istniejących terminów międzynarodowych. Nie powinny one ani na siłę mieszać języków, ani deformować wyrazów, których formy są już niemal międzynarodowe” (Wüster 1974: 425). Tak więc pierwszy konkretny zaproponowany kod nie został przyjęty. Chociaż idea kodu terminologicznego zaproponowana przez E. Drezenasa nie została przyjęta przez komitet ISA w 1938 r., E. Wüster nigdy z niej nie zrezygnował. Wręcz przeciwnie — możliwość tworzenia identycznych terminów w różnych językach na podstawie międzynarodowych rdzeni wyrazowych (zwłaszcza pochodzenia łacińskiego), a tym samym ułatwienia wzajemnego zrozumienia w nauce i technice, wciąż go fascynowała. E. Wüster pozostawił przygotowany obszerny rękopis Radicarium+Affixarium, który nadal można otrzymać z INFOTERMo w postaci mikrofilmu. Trejus metus (1936–1939) ISA 37 rengė pagrindinius kuo didesniam kalbų skaičiui tinkamų terminologijos principus, taikytinus įvairiose mokslo ir technikos srityse. Komitetas parengė (Felber 1994: 44) ISA žodynų rengimo nurodymus, jų rengimo perspektyvas, tarptautines tarptautinių terminų taisykles, bibliografines šakinių žodynų rodykles. Atskirai minėtini tarptautiniai įvardijimo, sąvokų ir terminų vienodinimo principai. Po wojnie nie powrócono do tych zagadnień w nowo utworzonym ISO (International Organization for Standardization – Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna) Komitecie Terminologii, nazwanym ISO/TC 37 (zasady terminologii i koordynacja). W 1932 r. w Paryżu odbył się Światowy Kongres Elektrotechniki. E. Wüster, którego książka o normalizacji języka „zwłaszcza w elektrotechnice” została właśnie bardzo przychylnie przyjęta, wygłosił referat. Rozgorzała ożywiona dyskusja. Zaproponowano przyjęcie esperanta przy opracowywaniu Międzynarodowego słownika elektrotechnicznego. Było to jedno z najważniejszych zadań IEC (Interna 182 tional Electrotechnical Commission – Międzynarodowa Komisja Elektrotechniczna), trwających ponad 20 lat. E. Wüster był stałym przedstawicielem Austrii i udzielał konsultacji w zakresie języka niemieckiego. Jednak zanim wybrano go do zajmowania się terminami języków sztucznych, dochodziło do wielu sporów. Aby poprzeć esperanto, 30 specjalistów elektrotechniki (nie tylko z Europy Zachodniej) napisało wspólny list, a ze Związku Radzieckiego nadeszło pismo w tym samym duchu od urzędników nomenklatury dwóch organizacji. Jednym z nich był E. Drczeno. Gdy w 1938 r. ukazał się pierwszy IEV (Internacia Elektroteknika Vortaro – Międzynarodowy słownik elektrotechniczny), językami głównymi były francuski i angielski, lecz obok niemieckiego, włoskiego i hiszpańskiego równorzędne miejsce zajmowało także esperanto. Echa dzisiaj Patrząc z perspektywy czasu, wszystkie wcześniejsze badania i starania organizacyjne mogą się wydawać jedynie próbami przygotowawczymi do powstania dojrzałego owocu drzewa terminologii — podstawowego słownika narzędzi maszynowych. W 1950 r. ECE (Economic Commission for Europe – Europejska Komisja Gospodarcza Organizacji Narodów Zjednoczonych) postanowiła przygotować słownik-test jako projekt pilotażowy zastosowania wielojęzycznych słowników terminologicznych. Wybrano dziedzinę narzędzi maszynowych i ich podstawowe pojęcia ogólne. Jako główne cele wskazano: 1) praktyczne korzyści dla przemysłu i handlu, 2) przykładowe zastosowanie opracowanych zasad w pracach terminologicznych i leksykograficznych. Po długich i starannych badaniach 11 rządów utworzyło grupę roboczą. Do ustalenia głównych wytycznych wyznaczono eksperta terminologii i specjalistę w dziedzinie narzędzi maszynowych, E. Wüsteriego. W 1968 r. ukazał się tom główny (spośród planowanych tomów w językach niemieckim, hiszpańskim, rosyjskim itd.; o rok wcześniej niż główny tom w języku niemieckim). Obejmuje 1401 pojęć z definicjami w języku angielskim i francuskim. Zgodnie z końcowym raportem ISO/TC 37 jego struktura jest następująca: 1) odpowiada klasycznemu słownikowi (uporządkowanemu według dziedzin, z zastosowaniem szczegółowej numeracji UDK dla każdego pojęcia), 2) pojęcia są „rozdzielane na fiszki” [rozparcelowanie wielojęzycznych słowników na dziedziny przez wycinanie haseł z książki, przyklejanie ich na fiszkach i porządkowanie według różnych kryteriów po raz pierwszy zastosował A. Achlomann w swoich ilustrowanych 183 w słownikach technicznych (ITW) i od 1906 r. jest bardzo ceniony przez terminologów — normalizatorów (ISO/DIN itp.) — aż do ostatecznej wersji elektronicznej, 3) języki uporządkowano pionowo, 4) dąży się do możliwie największej precyzji terminologii: – za pomocą, w miarę możliwości, znormalizowanych definicji, – uporządkowania struktury słownika, – odsyłaczy do pojęć pokrewnych, zestawiających różne systemy pojęciowe języków narodowych, oraz odsyłaczy do krajowych instytutów normalizacyjnych (przy pojęciach znormalizowanych), – systemów ilustracji (ilustracje są również często pożądane, ale nie mogą przekazywać pojęć abstrakcyjnych, dlatego przy pojęciach, których nie da się zilustrować, zamieszczono odsyłacze do pojęć, które można zilustrować; na przykład nie da się zilustrować pojęcia „gwintowanie”, dlatego zamieszczono rysunki różnych gwintów), – semantycznej struktury strzałek. Precyzyjny opis metod pracy sprawia, że dzieło to jest niczym podręcznik terminologii wśród klasycznych prac z tej dziedziny. Nie wiadomo, czy to przypadek, że już w 1923 r. młody E. Wüster opublikował skromny, lecz zwięzły słowniczek terminów, niejako jako osobną część Enciklopedinio žodyno, Ma–infaka Esperanto-Vortaro prielementa <…> esperanto-germana kaj germana-esperanta kun nombroreferencoj, który i dziś sprawia wrażenie prestiżowego projektu międzynarodowego. Wnioski Wydarzenia i publikacje z 1998 r., poświęcone stuleciu E. Wüsteriego, zwróciły uwagę na zasługujący na zachowanie i dalsze badania dorobek twórcy terminologii, nie pomijając również jego prac interlingwistycznych. Ogromne archiwum E. Wüsteriego, znajdujące się obecnie w INFOTERMe i pod opieką Uniwersytetu Wiedeńskiego, wymaga szczegółowych badań; pożądane byłoby również opublikowanie nowo odnalezionych rękopisów. Pionierska praca E. Drez en o, prowadzona pod kierunkiem terminologów Związku Radzieckiego, przerwana w 1937 r. wskutek represji, mimo pewnych starań nie jest dostatecznie znana ani doceniona. Idea kodeksu terminologicznego wciąż pozostaje żywa. Pilność tego zadania podkreślono na konferencji, która odbyła się w Rydze z okazji stulecia E. Drez en o, ponieważ jest to klucz do „szczególnie ważnych badań i zastosowań terminologicznych” (Felber 1994: 46). Do 184 tego niezbędnego do podtrzymania dążenia można dodać: prawdopodobnie zostanie zrozumiane, jak ważną rolę esperanto i inne języki sztuczne odegrały u początków terminologii. LITERATŪRA A u k s o r i ū t ė A., L a b a n a u s k i e n ė S. 2002: Terminologija ir vertimų technologija daugiakalbėje informacinėje visuomenėje. – Terminologija 9, 122–128. D r e z e n E. 1935: Pri problemo de internaciigo de science-teknika terminara. (El la rusa trad. A. Samojlenko), Moskvo–Amsterdam (= represo Drezen 1983). D r e z e n E. 1983: = represo de Drezen 1935. Kun postparolo de Alfred Warner, Saarbrücken. D r e z e n E. K. 1991: Historio de la mondolingvo 4. Pilar-igita eld., reviziita kaj komentita de S. Kuznecov, Moskva. D r e z e n E. K. 1992: Historiaj Studoj, Jekaterinburg. F e l b e r H. 1994: East-West Cooperation in International Terminology Work in the 1930s: Drezen and Wüster. – TermNet News. Eds. J. Draskau, H. Picht. G a i v e n i s K. 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius. K u z n e c o v S. N. 1991: Drezen, lia verko, lia epoko. – Drezen E. 1991, 3–40. S t e p a n o v N. 1992: Ernest Drezen – historiisto de Esperanto. – Drezen E. 1992, 5–9. W a r n e r A. 1983: La internacia asimilado de science-teknika terminologio. – Drezen E. 1983, 82–90. W ü s t e r E. 1974: The Road to Infoterm. Two reports prepared behalf of UNESCO. Inventory of Sources of Scientific and Technical Terminology. A Plan for Establishing and International Information Centre (Clearinghouse) for Terminology, München. Д р е з е н Е. К. 1936: Интернационализация научно-технической терминологии. История, современное положение и перспективы, Москва–Ленинград. Aida ČIŽIKAITĖ Vilniaus universiteto Kauno humanitarinis fakultetas Muitinės g. 8, LT-44280 Kaunas E. paštas [email protected] Gauta 2004-10-04 185