E. Wüsteris ir E. Drezenas – terminologijos pradininkai ir esperantologai

RECENZJE, PRZEGLĄDY, INFORMACJE, BIBLIOGRAFIA E. WÜSTER IR E. DREZEN - PREKURSORZY TERMINOLOGII I ESPERANTOLODZY Adnotacja Prekursorzy terminologii i jej najwybitniejsi przedstawiciele E. Wüster, E. Drezen, W. Ostwald, Warner byli słynnymi esperantystami, a także esperantologami i A. interlingwistami. ir Nieprzypadkowo doskonała znajomość lingwistycznej bazy esperanta ir i innych języków sztucznych, umiejętność porównywania ich z językami narodowymi, których pewne właściwości i elementy powiązane są z językami sztucznymi, stanowiła niemałą zachętę do zajęcia się bardzo specyficzną, najbardziej sformalizowaną dziedziną języka — terminologią, tworzeniem pojęć, ich klasyfikowaniem i nazywaniem, normalizacją i (lub) standaryzacją. Przecież wymaga to szczególnej precyzji, jasności, jednoznaczności; pożądana (ale nieobowiązkowa) jest ekwiwalentność wobec odpowiednich terminów innych języków. Pod koniec książki K. Gaivenisa Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys (2002) przedstawiono kilka teorii terminologii ir jų autorzy. Tyleż miejsca poświęcono również E. Wüsterowi (Gaivenis 2002: 116, 121, 131). W 1992 r. w Jurmale odbyła się konferencja poświęcona setnej rocznicy urodzin E. Drezena, a w 2002 r. w Rydze — 110. rocznicy urodzin. Na tej ostatniej V. Skujina wygłosiła referat „Ernest Drezen a współczesna teoria i praktyka terminologii” (Auksoriūtė, Labanauskienė 2002: 123124). Jednak to niemal wszystko, co udało się znaleźć na ich temat po litewsku'. Po przejrzeniu katalogu biblioteki Litewskiego Związku Esperantystów znaleziono bardzo dużo materiałów o E. Wüsterze i EE. Drezenie. Dlatego postanowiono przygotować artykuł informacyjny, który być może zainteresuje osoby zajmujące się terminologią. Cel i zadania: omówić prace terminologiczne E. Wüstera i E. Drezena, ukazać ślady języka esperanto w tych pracach. Przedmiot: współpraca E. Wüsteria i E. Drezena w dziedzinie terminologii, ich związki z esperantem. * Dość znaczącą publikacją terminologiczną, która wspomniała stulecie E. Wiistera — zob. J. Gaivenytė. Lata dla prekursora teorii terminologii Eugena — 100 Wūstera. —Terminologija 5, 1998, 126-129, 177 Metody: analityczna, opisowa. Dane badawcze: monografie i artykuły przygotowane w języku esperanto, analizujące działalność E. Wūstera i E. Drezena. Wyniki: zastosowanie zasad gramatyki i logiki esperanta oraz innych języków sztucznych w pracy nad normalizacją języka wywarło wpływ na standaryzację języka technicznego i tworzenie jego terminów. To dowodzi, że dwóch prekursorów terminologii, esperantologów —E. Działalność i współpraca Wüstera i E. Drezena. Między esperantologią a terminologią, która bada zasady porządkowania, normalizacji i planowania leksyki specjalistycznej, istnieje dość wiele powiązań, jednak dla obu stron nie są one dobrze znane. Poza ruchem esperantystów poważni naukowcy często nawet sobie nie wyobrażają, że stosunkowo nowa, lecz ważna dyscyplina, mająca znaczenie dla rozumnego rozwoju światowej gospodarki i handlu, może mieć coś wspólnego z „niepoważnym hobby” — językami sztucznymi. Nawet w społeczności esperantystów te powiązania nie są dobrze znane. Być może dlatego, że kilku pionierów, jakby, a może i rzeczywiście, wychodząc od podstawy języka sztucznego, później poświęcało więcej uwagi pracy naukowej niż samemu językowi sztucznemu. Wydaje się, że nadszedł czas, aby zwrócić uwagę na fakty, które są nie tylko interesującymi szczegółami historycznymi, lecz mogą być przydatne dla racjonalnego używania języka. Być może wcale nie jest przypadkiem, że wiele osób, które odegrały szczególnie znaczącą rolę w rozwoju terminologii, wcześniej poważnie interesowało się językami sztucznymi. Wśród nich można wymienić dwóch najwybitniejszych i najbardziej zasłużonych — Eugena Wüstera i Ernesta Drezena. E. Wiisteris (1898-1977) Eugen Wüster urodził się 3 października 1898 r. w Wiesel (Austria, niedaleko Wiednia), w rodzinie fabrykanta niemieckiego pochodzenia, posiadającego fabrykę pił i walcownię metalu z własną elektrownią. Piętnastoletni gimnazjalista przypadkowo natrafił na podręcznik języka esperanto. Szybko nauczył się tego języka, zaczął uczyć go przyjaciół, tłumaczył literaturę piękną, pisał wiersze i artykuły. Mając 19 lat, otrzymał od „nieznaczącego wydawcy” propozycję opracowania słowniczka esperanto; „projekt szybko rozrósł się do rozmiarów słownika encyklopedycznego, który drastycznie przekroczył możliwości małej drukarni” (Wūster 1974: 435). Na szczęście wydawnictwo Hirr & Sohn (Lipsk) zainwestowało w przyszłe dzieło 100 000 marek i „umowne honorarium”. W 1923 r. ukazał się pierwszy zeszyt (około 200 s.). We wstępnej części, podzielonej na 1 cztery zeszyty, omawiano zasady esperantologii (= terminologii). W 1927 r., po uzyskaniu dyplomu inżyniera, E. Wüster postanowił: „Wiedzę i dokumenty, które 178 zebrałem, pracując nad dziełem encyklopedycznym, wykorzystać do rozprawy doktorskiej” (Wūster 1974: 27). O ile tylko mogła, projekt ten wspierała Niemiecka Komisja Normalizacyjna. Po dwóch latach przygotowano rękopis obejmujący 20 segregatorów, lecz promotorzy naukowi nie przyjęli go jako nadającego się do druku. Jednakże w związku ze sprawami swojego Słownika encyklopedycznego autor był już zaznajomiony z rektorem Wyższej Szkoły Technicznej w Stuttgarcie i dwoma profesorami, toteż obrona dysertacji odbyła się tam bez przeszkód. Kolejny sukces przy publikowaniu —E. Wüster otrzymał wsparcie Pruskiej Akademii Architektury i znalazł wydawnictwo VDI (Verein Deutscher Ingenicure —Związek Niemieckich Inżynierów), które było w stanie wydrukować i oprawić bardzo złożone dzieło liczące 446 stron w rekordowo krótkim czasie —4 tygodnie. Tak w 1931 r. ukazała się Międzynarodowa normalizacja języka techniki, zwłaszcza elektrotechniki, która wkrótce została uznana przez specjalistów w dziedzinie techniki i języka. Do dziś jest to podstawowy dokument terminologiczny. Ze względu na wyjątkowość tego dzieła inżynier E. Wüster już w roku jego wydania został zaproszony na międzynarodowy kongres lingwistów w Genewie. Od 1932 r. uczestniczył w opracowywaniu Międzynarodowego słownika elektrotechniki i współpracował z Międzynarodową Federacją Krajowych Stowarzyszeń Normalizacyjnych (ISA — International Federation of the National Standardizing Associations). W 1934 r. zaproponował utworzenie komitetu terminologicznego, którego działalnością później sam kierował. Należy odnotować jeszcze kilka szczytowych osiągnięć jego różnorodnej działalności: w 1950 r. ECE (Economic Commission for Europe) powierzyła mu kierowanie pracami nad stworzeniem międzynarodowego słownika pojęć The Machine Tool. To wzorcowe dzieło terminologiczne ukazało się w 1968 r. W 1971 r. założył INFOTERM (International Information Centre for Terminology — Międzynarodowe Centrum Informacji Terminologicznej). W 1972 r. otrzymał tytuł profesora honorowego Uniwersytetu Wiedeńskiego, dający prawo do wykładania leksykologii, leksykografii, a zwłaszcza terminologii i normalizacji języka. E. Wüster jest uznanym na arenie międzynarodowej pionierem terminologii ogólnej. 179 E. Drezen (1892–1937) Ernest Wilhelm Drezen urodził się 14 listopada 1892 r. w Lipawie (Łotwa). Pierwszym językiem ojczystym chłopca był łotewski, drugim niemiecki, a języka rosyjskiego nauczył się w wieku siedmiu lat. W wieku siedemnastu lat — ido (jeden z projektów doskonalenia języka esperanto- ), esperanto, francuskiego i angielskiego. Był inżynierem. Oficerem, urzędnikiem państwowym. W 1921 r. E. Drezen był jednym z inicjatorów założenia Związku Esperantystów Republik Radzieckich (SEU — Sovetrespublika Esperantista Unuigo), został jego sekretarzem odpowiedzialnym i pozostał na tym stanowisku aż do końca życia. E. Drezen uważany jest za prekursora radzieckiej interlingwistyki. W latach 1921–1932 opublikował wiele artykułów i 15 monografii na temat teorii komunikacji w języku międzynarodowym oraz historii języków sztucznych (zwłaszcza esperanto- ), a w latach 1924–1933 — 13 książek i broszur o naukowej organizacji pracy. W latach 1934–1936 ukazały się 4 publikacje poświęcone umiędzynarodowieniu i normalizacji terminów naukowych i technicznych w językach narodowych, wśród nich rosyjska wersja rozprawy doktorskiej E. Wüstera, wydana w 1935 r. w Moskwie. W tym czasie E. Drezen był już członkiem Komisji Techniki i Terminologii Akademii Nauk Związku Radzieckiego (Kuzniecow 1991: 27). W 1934 r. powierzono mu zadanie utworzenia komisji normalizacji terminów i wyrażeń naukowych i technicznych przy Państwowym Komitecie Normalizacyjnym oraz kierowania nią. 14 kwietnia 1937 r. E. Drezen został aresztowany wraz z grupą współpracowników w Komitecie Centralnym SEU. 27 października tego samego roku został skazany na śmierć i rozstrzelany. Po 20 latach (11 maja 1957 r.) zrehabilitowano go „z powodu całkowitego braku znamion przestępstwa” (Stiepanow 1992: 9). Ich współpraca Pierwsze spotkanie obu inżynierów, interlingwistów i terminologów odbyło się w Berlinie w 1928 r., kiedy młody E. Wüster dopiero co otrzymał drukowane instrukcje dotyczące współpracy z Alfredem Schlomannem, „pionierem dziedziny słów technicznych” (Wüster 1974: 434). W swoich wspomnieniach E. Wüster pisze o tym spotkaniu: „W owym czasie czasami odwiedzał mnie dość młody, zwinny Rosjanin w czapce z daszkiem, były oficer carskiej armii, pochodzący z krajów bałtyckich, jak dowiedziałem się później. Był to Ernest Drezen, który później zaangażował się w międzynarodową standaryzację terminologii” (tamże, 436). 180 W 1931 r., tuż po ukazaniu się Międzynarodowej normalizacji języka techniki E. Wüstera, E. Drezen zadbał o to, aby Akademia Nauk Związku Sowieckiego przeprowadziła ekspertyzę tego dzieła. Na podstawie jej bardzo pozytywnej opinii grupa 5 osób, kierowana przez E. Drezena, otrzymała zadanie zrewidowania i przetłumaczenia dzieła. Nieco skrócona Międzynarodowa normalizacja języka techniki ukazała się w języku rosyjskim pod koniec 1935 r.; na początku 1936 r. wszystkie 3 000 egzemplarzy zostały sprzedane. E. Wüster i E. Drezen utrzymywali kontakt aż do aresztowania E. Drezena. Świadczą o tym ich listy, które badał jeden z najwybitniejszych współczesnych interlingwistów, D. Blanke, kolega i przyjaciel E. Wüstera. ISA — federacja założona w 1928 r. przez 17 krajowych organizacji normalizacyjnych. Zajmowała się ujednolicaniem wszelkiego rodzaju światowych jednostek miar i parametrów technicznych, dopóki II wojna światowa nie przerwała jej działalności. Specjaliści z różnych dziedzin rozwiązywali swoje problemy w Komitetach Technicznych, ponumerowanych od 1 do 36. Komitety te coraz bardziej zajmowały się problemami terminologii poszczególnych dziedzin, kierując się przekonaniem, że standaryzacja obiektów technicznych prowadzi do ich precyzyjnego nazwania. Ponieważ poszczególne gałęzie nauki nigdy nie są ściśle od siebie odizolowane, należało opracować możliwie szeroko rozumiane podstawowe zasady i poszukiwać środków językowych dla wszystkich dziedzin, aby ułatwić wzajemne porozumienie i współpracę międzynarodową. W 1934 r., przygotowując się do swojej konferencji w Sztokholmie, która miała się odbyć w 1936 r., ISA otrzymała Raport delegacji radzieckiej, podpisany przez E. Drezena (Apesen 1936). Już w 1935 r. esperantystyczne tłumaczenie Raportu autorstwa A. Samojlenki, współpracownika E. Wiistera, zostało wydrukowane w Moskwie i Amsterdamie (Drezen 1935). Później przedrukowano go w 1983 r. ze słowem końcowym A. Warncra, w którym książka ta została nazwana „klasyką terminologii” (Warner 1983: 84). Raport kończy się dwiema propozycjami: utworzenia Komitetu Terminologii i stworzenia międzynarodowego kodeksu terminologicznego. Obie propozycje przyjęto jednogłośnie (przez 19 narodowych organizacji normalizacyjnych). Związek Radziecki (w imieniu E. Drezena) otrzymał zadanie stworzenia $i kodu. Konkretna propozycja | /SA wpłynęła w Bazylei 7 czerwca 1935 r. Lista składała się głównie z morfemów esperanta. Pod koniec lata 1936 r. w Budapeszcie odbyło się pierwsze posiedzenie nowego Komitetu Terminologicznego /SA 37 konferencja, która miała rozstrzygnąć kwestię proponowanego kodu. mo Pod koniec czerwca w Wiedniu odbyło się międzynarodowe posiedzenie przygotowawcze. Licznie przybyli i nadesłali wiele listów także przedstawiciele occidental (jednego z 181 języków sztucznych, dzieła Edgara de Wahla z 1922 r.). Argumentowali przeciwko esperantu, a bardziej za formami kodów naturalistycznych, tj. przystosowanych do międzynarodowej komunikacji obecnie używanych języków. Wywołało to zamieszanie. E. Drezen, mimo wielkich wysiłków (także E. Wüstera- ), nie mógł uczestniczyć w debatach ani w Wiedniu, ani w Budapeszcie. W nich przedstawiciele oksydentalu również bardzo argumentowali na rzecz swojego naturalistycznego języka sztucznego. Nie można było podjąć decyzji w sprawie kodu. W 1937 r. w Paryżu sprawę ponownie odłożono. Dopiero w 1938 r. w Berlinie specjaliści z różnych dziedzin przyjęli rezolucję: „Uważa się, że należy stworzyć spójne zasady tworzenia słów kodu. <---> zasady te byłyby częścią klucza terminologicznego już istniejącego dla terminów międzynarodowych. Nie powinny one ani przymusowo mieszać języków, ani deformować słów, których formy są już niemal międzynarodowe” (Wūster 1974: 425). A zatem pierwszy konkretnie zaproponowany kod nie został przyjęty. Chociaż idea kodu terminologicznego zaproponowana przez E. Drezena nie została przyjęta przez komitet ISA w 1938 r., E. Wiister nigdy z niej nie zrezygnował. Przeciwnie — możliwość tworzenia na podstawie rdzeni wyrazów międzynarodowych (zwłaszcza pochodzenia łacińskiego) identycznych terminów w różnych językach i tym samym ułatwiania wzajemnego rozumienia naukowego i technicznego wciąż na nowo go urzekała. E. Wüster pozostawił przygotowany obszerny rękopis Radicarium + Affixarium. który także obecnie można otrzymać z INFOTERMOo jako mikrofilmg, Przez trzy lata (1936-1939) ISA 37 opracowywał podstawowe zasady terminologii, odpowiednie dla jak największej liczby języków i mające zastosowanie w różnych dziedzinach nauki i techniki. Komitet opracował (Felber 1994: 44) wytyczne dotyczące opracowywania słowników ISA, perspektywy ich opracowywania, międzynarodowe zasady dotyczące terminów międzynarodowych, bibliograficzne wykazy branżowych słowników. Osobno należy wymienić międzynarodowe zasady nazewnictwa oraz ujednolicania pojęć i terminów. Po wojnie, w nowo utworzonym ISO (International Organization for Standartization —Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna) Komitecie Terminologii, nazwanym ISO/TC 37 (terminology-principles and co-ordination), nie powrócono już do nich. W 1932 r. w Paryżu odbył się Światowy Kongres Elektrotechniki. E. Wüster, którego książka o standaryzacji języka „zwłaszcza w elektrotechnice” właśnie spotkała się z bardzo przychylnym przyjęciem, wygłosił referat. Toczyła się gorąca dyskusja. Proponowano przyjęcie języka esperanto podczas opracowywania Międzynarodowego słownika elektrotechnicznego. Było to jedno z najważniejszych 182 dzieł EC (International Electrotechnical Commission — Międzynarodowa Komisja Elektrotechniczna), których realizacja trwała dłużej niż 20 lat. E. Wüster był stałym przedstawicielem Austrii i udzielał konsultacji w zakresie języka niemieckiego. Jednak zanim został wybrany do zajęcia się terminami języków sztucznych, dochodziło do wielu sporów. Na rzecz języka esperanto 30 specjalistów elektrotechniki (nie tylko z Europy Zachodniej) napisało wspólny list, a ze Związku Radzieckiego nadeszło pismo oficjalnych pracowników nomenklatury dwóch organizacji o tym samym kierunku działania. Jednym z nich był E. Drezen. Kiedy w 1938 r. ukazał się pierwszy IEV (Internacia Elektrotechnika Vortaro — Międzynarodowy słownik elektrotechniczny), głównymi językami były francuski i angielski, ale obok niemieckiego, włoskiego i hiszpańskiego równoprawny był także język esperanto. Refleksje dzisiaj Patrząc retrospektywnie, wszystkie wcześniejsze badania i wysiłki organizacyjne mogą wyglądać jedynie na przygotowawcze próby przed wydaniem dojrzałego owocu drzewa terminologii — podstawowego słownika narzędzi maszynowych. W 1950 r. ECE (Economic Commission for Europe — Europejska Komisja Gospodarcza przy Organizacji Narodów Zjednoczonych) postanowiła opracować słownik — test jako projekt przygotowawczy do stosowania wielojęzycznych słowników terminologicznych. Wybrano dziedzinę — narzędzia maszynowe, ich ogólne podstawowe pojęcia. Jako główne cele określono: 1) praktyczną korzyść dla przemysłu i handlu, 2) przykładowe zastosowanie opracowanych zasad w pracach terminologicznych i leksykograficznych. Po długich i starannych badaniach 11 rządów utworzyło grupę roboczą. Do ustalenia głównych dyrektyw wyznaczono eksperta terminologa i specjalistę w dziedzinie narzędzi maszynowir ych E. Wüstera. W 1968 r. ukazał się tom główny (z planowanych tomów w języku niemieckim, hiszpańskim, rosyjskim i in. tom niemiecki ukazał się o rok wcześniej niż główny). Obejmuje 1401 pojęć z definicjami w języku angielskim i francuskim. Według ostatecznego sprawozdania ISO/TC 37 struktura jest następująca: 1) odpowiada klasycznemu słownikowi (uporządkowanemu według dziedzin, zgodnie ze szczegółową numeracją UKD dla każdego pojęcia), pojęcia są 2) „rozdawane į na kartach” [podział wielojęzycznych słowników na dziedziny poprzez wycięcie ich z książki i naklejenie na kartach oraz porządkowanie według różnych kryteriów po raz pierwszy zastosował A. Achlomann w swoich ilustrowanych słownikach techniki (ITW), a od 1906 r. 183 metoda ta cieszy się dużą popularnością wśród normalizatorów terminologii (IĮSO/DIN i in.)] aż do ostatecznej wersji elektronicznej, 3) języki uporządkowano pionowo, 4) dąży się do możliwie największej precyzji terminologicznej: —w miarę możliwości za pomocą standaryzowanych definicji, uporządkowania struktury słownika, —odsyłaczy do pojęć nadrzędnych, porównań z różnymi systemami pojęć języków narodowych, odsyłaczy | do krajowych instytutów normalizacyjnych (przy pojęciach znormalizowanych), —systemów ilustracji (ilustracje są również często pożądane, lecz nie mogą przekazywać pojęć abstrakcyjnych, dlatego przy pojęciach niemożliwych do zilustrowania podano odniesienia do pojęć możliwych do zilustrowania, na przykład nie można zilustrować pojęcia „gwintowanie”, dlatego przedstawiono rysunki różnych gwintów), —semantycznej struktury strzałek. Dokładny opis metod pracy czyni to dzieło niejako podręcznikiem terminologii wśród klasycznych prac z tej dziedziny. Nie wiadomo, czy przypadkiem jest fakt, że już w 1923 r. młody E. Wüster opublikował niejako jako odrębną część Słownika encyklopedycznego skromny, lecz zwarty słowniczek terminów Ma-infaka EsperantoVortaro prielementa <---> esperanto-germana kaj germana-esperanta kun nombroreferncoj, który również dziś sprawia wrażenie prestiżowego projektu międzynarodowego. Wnioski Wydarzenia i publikacje z 1998 r., poświęcone 100. rocznicy urodzin E. Wüstera, zwróciły uwagę na spuściznę twórcy terminologii, zasługującą na ochronę i dalsze badania, nie zapominając również o jego pracach interlingwistycznych. Ogromna spuścizna E. Wüstera wymaga szczegółowych badań, pożądane byłoby także opublikowanie nowo odnalezionych rękopisów. Pionierska praca E. Drezena, kierującego terminologami Związku Radzieckiego, przerwana w 1937 r. w wyniku represji, mimo pewnych wysiłków nie jest dostatecznie znana ani doceniana; idea Kodeksu Terminologicznego wciąż żyje. Pilność tego zadania podkreślono na konferencji w Rydze, poświęconej 100. rocznicy urodzin E. Drezena, ponieważ jest to klucz do „szczególnie ważnych badań i zastosowań terminologii” (Felber 1994: 46). Do tego koniecznego do podtrzymywania pragnienia można dodać: prawdopodobnie zostanie zrozumiane, jak ważną rolę odegrały esperanto i inne języki sztuczne u początków terminologii. LITERATURA Auksoriūtė A., Labanauskienė S. 2002: Terminologia i technologia tłumaczenio184 wa w wielojęzycznym społeczeństwie informacyjnym. —Terminologija 9, 122-128. Drezen E. 1935: Pri problemo de internaciigo de science-teknika terminaro. (Z ros. tłum. A. Samojlenki), Moskwa–Amsterdam (= reprint Drezen 1983). Drezen E. 1983: = reprint Drezen 1935. Tylko z posłowiem Alfreda Warnera, Saarbrücken. Drezen E. K. 1991: Historia języka światowego 4. Wyd. rozszerzone, zrewidowane i opatrzone komentarzem przez S. Kuzniecowa, Moskwa. Drezen E. K. 1992: Studia historyczne, Jekaterynburg. Felber H. 1994: Współpraca Wschód–Zachód w międzynarodowych pracach terminologicznych w latach 30. XX wieku: Drezen i Wister. —TermNet News. Red. J. Draskau, H. Picht. Gaivenis K. 2002: Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania, Wilno. Kuzniecow S. N. 1991: Drezen, jego dzieło, jego epoka. —Drezen E. 1991, 3-40. Stepanov N. 1992: Ernest Drezen — historyk esperanta. —Drezen E. 1992, Warner A.1983: Międzynarodowa asymilacja terminologii naukowo-technicznej. —Drezen E. 1983, 82-90. 5-9. Wiister E. 1974: Droga do Infoterm. Dwa raporty przygotowane w imieniu UNESCO. Inwentarz źródeł terminologii naukowej i technicznej. Plan ustanowienia Międzynarodowego Centrum Informacji (Clearighouse) ds. Terminologii, Monachium. HOpesen E. K. 1936: Humepraunona muza uns Hay HHO-mex HUHeC KOU me p MU HO A0 ULL. Hemopusa, COBPCMCHHOC HOANOKE HIE U NCEpCnE KMU GB, Mocksa-Jlennnrpaaz. Aida ČIŽIKAITĖ Otrzymano 2004-10-04 Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Wileńskiego, filia w Kownie, Muitinės g. 8, LT-44280 Kowno E. poczta aidute@mail It 185