Tarptautinė terminologijos konferencija „Tautinių kalbų terminologija ir globalizacija“

Międzynarodowa konferencja terminologiczna Terminologia języków narodowych a ALBINA AUKSORIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas globalizacja 006 r. w dniach 11—13 października w Instytucie Języka Litewskiego odbyła się międzynarodowa konferencja terminologiczna Terminologia języków narodowych a globalizacja, zorganizowana przez Centrum Terminologii Instytutu Języka Litewskiego. Konferencję wsparły Dyrekcja Obchodów Tysiąclecia Litwy przy Kancelarii Prezydenta Republiki Litewskiej oraz Państwowy Fundusz Nauki i Studiów Litwy. Na konferencji referaty wygłosiło 11 naukowców z Litwy oraz 20 gości zagranicznych —z Łotwy, Polski, Rosji, Szwecji, Ukrainy i Węgier. Referaty wygłaszano w językach litewskim, angielskim i rosyjskim. Konferencja trwała dwa dni, a trzeciego —zorganizowano wycieczkę do Litewskiego Muzeum Etnograficznego w Rumšiškės. Konferencję otworzył zastępca dyrektora Instytutu Języka Litewskiego, doktor nauk humanistycznych Artūras Judžentis. Na posiedzeniu plenarnym referaty teoretyczne o charakterze podsumowującym wygłosili goście —Sergiusz Griniewicz, Władimir Lejczikas, Agota Foris, Walentina Nowodranowa, Siergiej Szełow. Profesor Uniwersytetu w Białymstoku, doktor habilitowany S. Griniewiczius, w referacie „Terminologia w epoce globalizacji” podkreślił, że globalizacja przemysłu, gospodarki, kultury, a nawet życia codziennego prowadzi do powstania nowych warunków istnienia i wzajemnego oddziaływania języków narodowych. Jednym z nich jest spadek liczby języków aktywnie używanych, w związku z czym rozszerzy się zakres funkcjonalny i terytorium języków, które przetrwają. A zatem konieczne jest opracowanie wiarygodnych i bezstronnych zaleceń, opartych na analizie naturalnych procesów ewolucyjnych, a przede wszystkim na międzynarodowej interakcji językowej. Zdaniem autora kilka naukowych kierunków terminologii wydaje się dość perspektywicznych, dlatego w referacie szerzej omawiano typologiczne i porównawcze badania terminologiczne. Profesor Katedry Językoznawstwa Ogólnego i Rosyjskiego Państwowego Instytutu Języka Rosyjskiego im. A. Puszkina, doktor habilitowany nauk filologicznych V. Leičikas wygłosił referat „Globalizacja i problemy terminologii”, w którym szczegółowo218 Albina Auksoriūtė Międzynarodowa konferencja terminologiczna... omówił i porównał trzy podejścia do współczesnej globalizacji. Zwolennicy pierwszego podejścia uznają globalizację za nieuniknioną tendencję współczesnego świata. Pozwala to wyjaśnić międzynarodową wymianę w dziedzinie kultury duchowej oraz tworzenie dzieł materialnych i duchowych, które pod względem treści mają zasięg światowy, a pod względem formy — narodowy, a dokładniej — pod względem języka. Drugie podejście — antyglobalistów, których celem jest zniesienie panowania USA i niektórych innych wysoko rozwiniętych państw oraz ogłoszenie nadrzędności nacjonalizmu (a nawet rasizmu i szowinizmu). Zdaniem V. Leičiki trzeci pogląd zaczął kształtować się dopiero w ostatnich latach —to reakcja na dwa pierwsze poglądy. Jego zwolennicy twierdzą, że naturalny rozwój globalizacji oraz wspólną międzynarodową kulturę materialną i duchową można osiągnąć poprzez pielęgnowanie kultury na poziomie narodowym lub przynajmniej regionalnym. Doktor nauk A. Féris z Uniwersytetu w Peczu na Węgrzech w referacie „Terminologia i globalizacja społeczno-ekonomiczna” analizowała problemy terminologii, wiążąc je z globalizacją społeczną i gospodarczą. Podkreśliła, że pod koniec XX w. radykalnie zmieniły się warunki społeczne i ekonomiczne: pojawiło się wiele nowych pojęć i nazywających je terminów, a klasyfikowanie nowych pojęć i dobieranie terminów trzeba przeprowadzać bardzo szybko. Bez wniknięcia w istotę i definicje pojęć terminy dobiera się przypadkowo —to powoduje problemy zarówno z korzystaniem z systemu pojęć, jak i ze stosowaniem terminów. Tylko korzystając z bardziej szczegółowej wiedzy specjalistycznej i językowej, można stworzyć odpowiednie systemy pojęć i terminów. Profesor habilitowana doktor nauk V. Novodranova z Moskiewskiego Państwowego Uniwersytetu Medycznego i Stomatologicznego wyjaśniała, jak tworzy się kognitywne schematy nauki. Według niej termin i jego właściwości można ujawnić tylko w dwóch głównych aspektach —kognitywnym i komunikacyjnym. Aspekt kognitywny oznacza, że za pomocą jednostek terminologii ujawnia się istota systemów terminologicznych, które można konceptualnie zdefiniować jako określone systemy poznawcze (systemy wiedzy specjalistycznej). W referacie moskiewskiego gościa, prorektora Instytutu Języków i Kultur, doktora habilitowanego nauk filologicznych S. Szełowa, zatytułowanym „Nomenklatura i terminologia (Trzy podstawowe podejścia do nomenklatury)”, analizowano relację między nomenklaturą a terminologią, omówiono najczęstsze definicje nomenklatury i porównano je z definicjami terminologii, ponieważ terminologia i nomenklatura są uważane za znaczną część słownictwa języka specjalistycznego (LSP). S. Szełow zdefiniował trzy pojęcia nomenklatury: 1) zbiór naukowych i ludowych nazw roślin i zwierząt; 2) zbiór oznaczeń jednostki niższego rzędu: Terminologija | 2006 | 13 219 3) zbiór umownych znaków służących do oznaczania konkretnych pojęć i obiektów. Prelegent podkreślił, że różne definicje nomenklatury nie są całkowicie ze sobą niezwiązane ani niezależne, lecz mają bardzo wiele wspólnego. Chociaż dość trudno je od siebie oddzielić, można jednak zauważyć ich odmienne pochodzenie. Pierwsze posiedzenie konferencji rozpoczął profesor doktor habilitowany Janos Pusztay, kierownik Katedry Filologii Języków Uralskich Berzsenyi Daniel College. W wystąpieniu „Terminologia — gwarant przetrwania języka” podkreślił, że język zachowuje się tylko wtedy, gdy jest używany we wszystkich dziedzinach życia. Tylko języki mające status państwowy mogą być wszechstronnie używane. Językom mającym status państwowy (jednak niewielu użytkowników) grożą następujące niebezpieczeństwa: nasilenie globalizacji, dominacja języka angielskiego w życiu politycznym i naukowym oraz praktyczne wypieranie języka narodowego. Aby zachować język narodowy, należy wzmacniać samoświadomość i krzewić szacunek dla języka ojczystego. Pierwszego dnia konferencji wygłoszono kilka referatów o charakterze przeglądowym i prezentacyjnym. Dyrektor generalna Szwedzkiego Centrum Terminologii Anna Lena Bucher przedstawiła doświadczenia Szwecji w zakresie prac terminologicznych, zdobywane przez ponad 60 lat. Jak poinformowała prelegentka, pierwszy etap działalności Szwedzkiego Centrum Terminologii Technicznej rozpoczął się w 1936 r., kiedy w Akademii Nauk Inżynieryjnych powołano komitet nomenklatury, a pięć lat później w jego miejsce utworzono stałe centrum terminologii technicznej — Szwedzkie Centrum Terminologii Technicznej (TNC), którego statut ustalił rząd. Od czasu utworzenia TNC świat bardzo się zmienił, jednak cele centrum i jego podstawowe zasady pozostały takie same. Zdaniem prelegentki praca terminologiczna i terminologia są dziś potrzebne dokładnie z tych samych powodów: aby poprawiać komunikację, a dokładniej — rozwiązywać problemy komunikacyjne pojawiające się w konkretny4 ch grupach użytkowników, ułatwiać porozumiewanie się. Referat „Norma i jej kodyfikacja we współczesnej terminologii ukraińskiej” wygłosiła gościni z Charkowskiego Uniwersytetu Narodowego im. W. Karazina — profesor Katedry Języka Ukraińskiego Ludmiła Bojarowa. Zaznaczyła, że za językową podstawę normy terminologicznej uważa się normę języka ogólnego, z uwzględnieniem tych właściwości słowotwórstwa i użycia, które są charakterystyczne dla terminów i które można uznać za profesjonalne warianty normy języka ukraińskiego. Od ostatniej dekady XX wieku w językoznawstwie ukraińskim głównym kryterium oceny normy dowolnej jednostki językowej jest jej zgodność z produktywnymi modelami słowotwórczymi, morfologicznymi, składniowymi itd. języka rodzimego. Kierując się tym kryterium systemowym, ukrai220 Albina Auksoriūtė | Międzynarodowa konferencja terminologiczna... ńscy terminolodzy nie zalecają używania kalk językowych, które trafiły do narodowego systemu terminologicznego z języka rosyjskiego i dublują od dawna używane jednostki rodzimego języka. Z wydanych w ostatnich latach na Ukrainie słowników wynika, że zaszło niemało zmian związanych z teoretyczną oceną norm tworzenia i użycia terminów w języku ukraińskim. Przewodniczący Węgierskiej Rady Terminologicznej, profesor habilitowany Uniwersytetu im. Loránda Eötvösa, doktor nauk Węgierskiej Akademii Nauk Vilmos Voigt poinformował o maju 2005 r. Przedstawił założoną w Sombathėju Węgierską Radę Terminologiczną, jej cele i program pracy. Podkreślił, że w pierwszej kolejności opracowano plan porządkowania terminologii węgierskiej, uwzględniając fakt, że język węgierski, którego tożsamość ma ponad tysiąc lat, jest używany nie tylko na Węgrzech, lecz także jest językiem ojczystym milionów ludzi mieszkających poza Węgrami. Kolejny ważny problem rady —dostosowanie się do globalizacji, zwłaszcza we Wspólnocie Europejskiej. Koledzy Łotysze —profesor habilitowany doktor Juris Borzovs i doktor nauk informatycznych Ilzė Irena Ilzinia z Ryskiego Instytutu Technologii Informacyjnych, profesor habilitowana doktor Valentina Skujinia z Instytutu Języka Łotewskiego oraz doktorant Uniwersytetu Łotewskiego, członek rady Tilde Andrejs Vasiljevs mówili o problemach uzgadniania międzynarodowej bazy danych terminów. Przedstawili projekt EUROTERMBANK, wskazali problemy napotykane podczas tworzenia międzynarodowego banku terminów i, opierając się na doświadczeniach Łotwy, przedstawili kilka sposobów rozwiązywania tych problemów. Tłumaczka Wileńskiego Biura Departamentu Języka Litewskiego Dyrekcji Generalnej ds. Tłumaczeń Komisji Europejskiej, doktor nauk humanistycznych Vitalija Špokienė zapoznała z ogólną wielojęzyczną bazą terminów instytucji i organów Unii Europejskiej IATE (ang. Interactive Terminology for Europe), celami jej tworzenia, etapami organizacji, pracą nad gromadzeniem, prezentacją i porządkowaniem litewskich odpowiedników, omówiła praktyczną pracę terminologów, ekspertów i tłumaczy Departamentu Języka Litewskiego Dyrekcji Generalnej ds. Tłumaczeń Komisji Europejskiej nad porządkowaniem terminów w IATE. Goście z Łotwy w swoich wystąpieniach analizowali problemy tłumaczenia terminów. Pracownik Centrum Tłumaczeń i Terminologii, doktor nauk fizycznych Valerijs Kruglevskis, analizował automatyzację niektórych czynności związanych z opracowywaniem terminologii podczas tłumaczenia dokumentów oraz omówił środki ułatwiające przenoszenie terminów z tekstu do bazy danych. Adiunkt Uniwersytetu Łotewskiego, doktor nauk Gunta Luočmelė, omówiła problemy terminologiczne, z którymi styka się tłumacz pracujący zarówno w Unii Europejskiej, jak i na Łotwie. Łotwy [231 DD aus Terminologia | 2006 | 13 profesor Uniwersytetu, doktor habilitowany nauk filologicznych Andrejs Veisbergs w referacie „Terminologia a tłumaczenie ustne i pisemne” podkreślił, że najważniejszym problemem językowym, z którym stykają się łotewscy tłumacze, jest terminologia i jej standaryzacja. Ponieważ usługi tłumaczeniowe Unii Europejskiej oraz praca łotewskich instytucji terminologicznych nie są koordynowane, w dziedzinie terminologii panuje chaos. Zdaniem referenta należy stworzyć centralną ogólną bazę danych terminologii łotewskiej i znaleźć możliwości jej stałej redakcji. Doktorantka Wydziału Języków Specjalistycznych Uniwersytetu Warszawskiego Marta Matachowicz mówiła o tezaurusie jako o narzędziu porządkowania wiedzy w określonych dziedzinach, a teoretyczne pojęcia struktury tezaurusa zilustrowała angielskimi i polskimi terminami ekonomicznymi. Pracę pierwszego dnia konferencji zakończyła referatem „Tworzenie terminologii znormalizowanej i jej znaczenie dla stosunków międzynarodowych” Nijolė Dudlauskienė, kierowniczka Wydziału Metodycznego Departamentu Normalizacji Litwy. Opowiadała o tym, jak opracowuje się litewskie normy terminologiczne, ile ich opracowano oraz jak przeprowadza się ekspertyzę litewskich terminów w normach litewskich. Drugiego dnia konferencji trzy referaty wygłosiły gościnie z zagranicy — Iveta Pūtelė, Anita Ščucka i Elena Pachomova. Asystentka Instytutu Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego I. Pūtelė w referacie „Kontakty językowe i ich przejawy w terminologii łotewskiej” podkreśliła, że kontakty językowe determinują rozwój każdego języka i terminologii —wpływają na nią zarówno pozytywnie, jak i negatywnie. Jednym z najbardziej rozpowszechnionych i najczęściej dostrzeganych skutków takiego wpływu są zapożyczenia, a w słowotwórstwie —środki i modele międzynarodowe. Kontakty językowe powodują powstawanie przekładów dosłownych i kalk językowych, a pod ich wpływem zaczynają pojawiać się cechy nietypowe dla danego języka. Asystentka Instytutu Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego A. Ščucka w swoim referacie analizowała terminy aktów prawnych Unii Europejskiej w aspekcie składniowym, natomiast wykładowczyni języka angielskiego Kaliningradzkiego Państwowego Uniwersytetu Technicznego E. Pachomova —terminologię stosowaną na forach gospodarki internetowej. Drugiego dnia konferencji wysłuchano przede wszystkim referatów litewskich językoznawców i specjalistów. Profesor Uniwersytetu Pedagogicznego w Wilnie Vincentas Drotvinas w referacie „Z historii terminów językoznawczych” przedstawił podręcznik Adomasa Stuobrysa (prawdziwe nazwisko — Adomas Sketeris) przeznaczony do praktycznej nauki języka litewskiego Kalbamokslis lietuviškos kalbos (1906). Prelegent analizował terminy zawarte w podręczniku, ich budowę słowotwórczą, źródła, pochodzenie, oce222 Albina Auksoriūtė | Międzynarodowa konferencja terminologiczna... nił wysiłki autora zmierzające do tworzenia własnych terminów, a także omówił, ile terminów używanych przez A. Stuobrysa zachowało się we współczesnej Lietuvių kalbos instituto Terminologijos centro doktorantės Palmiros Zemlevičiūtės pranešimas taip pat buvo skirtas istoriniams lietuvių terminiterminologii językoznawczej. jej badaniom omówiła źródła litewskiej terminologii medycznej z końca XIX wieku. Prelegentka podkreśliła, że rozwijający się i umacniający pod koniec XIX wieku ruch odrodzenia narodowego w znacznym stopniu przyczynił się do wzrostu liczby litewskich publikacji. Pomimo zakazu druku wydano ponad 20 różnych popularnonaukowych broszur medycznych; w ówczesnych kalendarzach, obok różnorodnych wiadomości naukowych, rozpowszechniano także wiedzę medyczną, a w szesnastu wydawanych wówczas gazetach opublikowano blisko 100 artykułów dotyczących różnych zagadnień medycznych i higienicznych. Tak więc publikacje medyczne z końca XIX wieku stanowią cenny materiał dotyczący początkowego okresu kształtowania się litewskiej terminologii medycznej. Starsza pracownica naukowa Wydziału Historii Języka i Dialektologii Instytutu Języka Litewskiego, doktor nauk humanistycznych Nijolė Čepienė, badała zapożyczenia i ich warianty w dawnych i późniejszych pismach litewskich, przede wszystkim w litewsko-niemieckich i niemiecko-litewskich słownikach językowych z Prus Wschodnich. Wykładowczyni Uniwersytetu Witolda Wielkiego, doktor nauk humanistycznych Irma Zeller, wygłosiła referat „Definicja pojęcia w praktycznym aspekcie terminologii- ”. Podkreśliła, że w terminologii treść pojęcia ustala się i opisuje, wiążąc je z innymi pojęciami tego samego zbioru, a definicja pojęcia i jego precyzyjne nazwanie decydują o jakości specjalistycznego języka nauki i techniki. Z uwzględnieniem formy i treści wyróżnia się niemało rodzajów definicji, jednak za najważniejsze uważa się tak zwane definicje treści, zakresu i ilości, które prelegentka omówiła bardziej szczegółowo. Rozwój terminologii informatycznej w swoim referacie analizowała starsza pracownica naukowa Centrum Terminologii Instytutu Języka Litewskiego, doktor nauk humanistycznych Angelė Kaulakienė. Podkreśliła, że terminologia dziesięciu obecnie dostępnych słowników terminów informatycznych wskazuje, iż 35-letni okres rozwoju informatyki jest etapem jej kształtowania się, którego głównymi cechami są uzasadniona synonimia i wariantywność. Na taki obecny stan informatyki wpływa kilka czynników — zarówno językowych, jak i socjolingwistycznych oraz interlingwistycznych. Temat terminologii informatycznej kontynuował docent Instytutu Matematyki i Informatyki, doktor nauk matematycznych Gintautas Grigas. Mówił o skrótach terminów informatycznych, poszukiwał rozwiązań dotyczących tego, co robić ze skrótami używanymi w terminologii angielskiej: przejmować je z języka angielskiego Terminologija | 2006 | 13 223, tłumaczyć, używać zamiast nich nieskróconych nazw pojęć czy tworzyć własne skróty. Jeszcze trzy referaty wygłosili specjaliści z innych dziedzin. Doktorantka Instytutu Księgoznawstwa i Dokumentoznawstwa Wydziału Komunikacji Uniwersytetu Wileńskiego Nijolė Bliudžiuvienė omówiła rozwój i zmiany terminologii bibliotekoznawczej i bibliograficznej. Zaznaczyła, że na rozwój współczesnej terminologii tej dziedziny częściowo wpływa stosowanie nowych technologii w bibliotekoznawstwie oraz zmiana samego pojmowania biblioteki. Dwa referaty poświęcono analizie konkretnych pojęć i terminów: wykładowca Katedry Przetwarzania Sygnałów Wydziału Telekomunikacji i Elektroniki Uniwersytetu Technologicznego w Kownie Stasys Zajančkauskas mówił o pułapkach w wyrażaniu biegunowości i pojęć z nią związanych, natomiast starszy pracownik naukowy Katedry Radiofizyki Wydziału Fizyki Uniwersytetu Wileńskiego, doktor nauk przyrodniczych Valerijonas Žalkauskas, omówił użycie terminów veiksena, valdysena, vaizduosena. Pracę konferencji podsumowali i ocenili starszy pracownik naukowy Centrum Terminologii Instytutu Języka Litewskiego, doktor nauk humanistycznych Jonas Klimavičius, oraz habilitowany doktor nauk filologicznych Sergejus Šelovas. Tematyka konferencji, zagadnienia omawiane w referatach i poruszane kwestie są dość aktualne nie tylko dla osób zajmujących się terminologią na Litwie, lecz także dla językoznawców, terminologów i tłumaczy z innych krajów. Ożywione dyskusje toczyły się nie tylko między referentami, lecz także wśród zgromadzonych słuchaczy. W tej, praktycznie już trzeciej, międzynarodowej konferencji terminologicznej zorganizowanej przez Centrum Terminologii Instytutu Języka Litewskiego uczestniczyli nie tylko naukowcy i terminolodzy z Łotwy, Węgier i Rosji, z którymi współpracuje się już od wielu lat, lecz także goście z krajów, z którymi dotąd nie utrzymywano bliskich kontaktów — Szwecji, Ukrainy i Polski. Zatem zapoznanie się ze specyfiką pracy terminologicznej w tych krajach oraz z pracującymi tam terminologami było bardzo ważne i pożyteczne. Otrzymano 30.11.2006 ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail albinaagėlki.- lt 224 Albina Auksoriūtė | Międzynarodowa konferencja terminologiczna.. Albina Auksoriūtė Lietuvių kalbos institutas