Pirmojo lietuviško aukštosios mokyklos fizikos vadovėlio terminija

Terminologia pierwszego litewskiego podręcznANGELĖ KAULAKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ika fizyki dla szkoły wyższej 1. UWAGI WSTĘPNE Po I wojnie światowej w działalność naukową niepodległej Litwy zaangażowało się niemało inteligentów, którzy ukończyli studia wyższe za granicą: astronom Bernardas Kodatis, fizycy Kęstutis Šliūpas, Ignas Končius, fizyk i chemik Vincas Čepinskis oraz wielu innych, którzy — jak stwierdził profesor Povilas Brazdžiūnas — od zera rozpoczęli zarówno nauczanie, jak i uprawianie nauki (Šiuolaikinė fizika 1997: 260). Wybitna osobowość profesora V. Čepinskisa pozostawiła niezatarty ślad w historii nauki litewskiej, a także szerzej — w historii kultury. W 2006 r. obchodzono 135. rocznicę jego urodzin, a jego biografia i działalność zostały szczegółowo omówione (Šenavičienė 1982: 7—12, 14—17, 22, 24, 29, 32, 36, 40, 49, 50-61, 63, 74, 81-85, 89, 92-93; Fizikos istorija 1988: 32, 56-57, 59-61, 69, 71, 73-77, 80, 83-85, 99, 184, 189, 198-201, 203; Martišius 1991: 10-12: Mačionis 1992; Makariuniené 1994: 6, 12, 23, 118, 123; Martišius 1996: 15-16; Šiuolaikinė fizika 1997: 84, 242-253, 260-261. 263, 279, 290, 296, 300, 312-313; Makariuniené 2001: 6, 10, 25, 172, [40-43, 177]). Jak twierdzi Zigmas Mačionis, V. Čepinskis, pierwszy w dziejach litewskich szkół wyższych, który zaczął wykładać fizykę w języku litewskim, odczuwał wielki brak litewskiego podręcznika fizyki. W tym czasie wydana w Tylży „Fizyka” Konstantinasa Šakenisa (1920) była przeznaczona wyłącznie dla gimnazjów. V. Čepinskis, przekonany, że „przygotowanie odpowiednich podręczników przygotowuje grunt pod wynalazki nowych rzeczy nie mniej, a często nawet lepiej niż szablonowe badania” (Šiuolaikinė fizika 1997: 247), w latach 1923-1926 napisał obszerny podręcznik fizyki eksperymentalnej „Wykłady z fizyki”, który jest niejako pierwszą litewską encyklopedią fizyki (Fizikos istorija 1988: 76). V. Čepinskis był zdania, że „bez doskonałego języka nie można nawet myśleć o twórczości w dziedzinie ducha” (Šiuolaikinė fizika 1997: 249), toteż jego „Wykłady z fizyki” niewątpliwie wywarły znaczny wpływ na kształtowanie się litewskiej terminologii fizycznej 76 Angelė Kaulakienė | Terminologia pierwszego litewskiego podręcznika fizyki dla szkoły wyższej... tym bardziej że profesor musiał stale konsultować z Jonasem Jablonskisem i działającą przy Ministerstwie Oświaty Komisją Terminologiczną kwestię właściwości terminów. „Wykłady z fizyki” wydała Komisja Wydawnictwa Książek Ministerstwa Oświaty. Podręcznik składa się z siedmiu rozdziałów, każdy rozdział stanowi odrębną książkę. Objętość książek jest różna: rozdziały I–V mają mniej więcej po 100 s., rozdział VI — 298 s., a VII — aż 466 s. V. Čepinskis, wyjaśniając w „Przedmowie” do rozdziału VII, dlaczego ten rozdział wyszedł obszerniejszy niż pozostałe rozdziały „Wykładów z fizyki”, wskazuje, „że kurs był pisany dla studentów Uniwersytetu Litewskiego, którzy nie tylko uczęszczają na wykłady, lecz także wykonują w laboratorium ćwiczenia praktyczne z każdego działu fizyki, nie mając litewskich podręczników do prac laboratoryjnych. A zatem, pisząc kurs „Magnetyzmu i Elektryczności”, należało nie tylko przekazać podstawowe wiadomości z magnetyzmu i elektryczności oraz choć krótko omówić najważniejsze zastosowania w życiu, lecz także opisać najważniejsze przyrządy i metody pomiarów magnetycznych oraz elektrycznych. Wreszcie nie można było nie włączyć do kursu całego szeregu nowych wynalazków, nowych praw i teorii, wynalezionych i wymyślonych od początku XX wieku” ' FP VII 1*. Na końcu każdego rozdziału (z wyjątkiem IV i V) zamieszczono zadania dotyczące materiału omawianego w tym rozdziale. „Wykłady z fizyki” składają się z następujących rozdziałów: I. Mechanika (1923) — omawiane są podstawowe zjawiska i prawidłowości mechaniki klasycznej (kinematyki, dynamiki, statyki); II. Ciecze i gazy (1923) —omawiane są prawa hydrostatyki i hydrokinetyki oraz podstawy kinetycznej teorii gazów; III. Ciepło (tj. ciepło —A. K.) (1924) —analizowane są zjawiska termometrii i kalorymetrii, właściwości odmian stanu fizycznego (tj. stanu skupienia —A. K.), mechaniczna teoria ciepła; IV. Nauka o falach (1924) —wyjaśniane jest rozchodzenie się fal w cieczach i gazach oraz ich interferencja; V. Dźwięk (1924) —omawiane są charakterystyki dźwięku, różne metody znajdowania tonu, rezonans, interferencja fal dźwiękowych; VI. Światło (1925) — omawiane są prawa optyki geometrycznej, zjawiska fotometrii, rozszczepienie promieni świetlnych, podstawy teorii falowej i korpuskularnej światła; VII. Magnetyzm i elektryczność (1926) — omawiane są zjawiska magnetostatyki, elektrostatyki i elektrodynamiki, przedstawiono teorię względności szczególnej i ogólnej. | Tu i w innych miejscach cytowany tekst i terminy podano w autentycznej postaci, pisowni i interpunkcji nie poprawiano. Cyfry rzymskie wskazują rozdział tego podręcznika. a w przypadku części innych podręczników fizyki cyfry arabskie — stronę. Terminologia | 2006 | 13 77 Jak wynika z krótkiego przeglądu treści i objętości „Wykładów z fizyki”, podręcznik ten jest bardzo obszerny i częściowo zastępuje podręcznik do zajęć praktycznych z fizyki oraz zbiór zadań, których litewskich odpowiedników wówczas nie było (Fizikos istorija 1988: 76). Osobliwości rozdziałów „Wykładów z fizyki” oraz znaczenie tego podręcznika szczegółowo omówił Z. Mačionis, wskazując, że z tego jedynego litewskiego podręcznika korzystało całe pokolenie studentów różnych specjalności, ponieważ inny oryginalny podręcznik przeznaczony dla szkoły wyższej, tj. „Fizyka ogólna” P. Brazdžiūnasa, ukazał się dopiero w latach 1960—1965 (Mačionis 1992: 121). Z tą opinią można zgodzić się tylko częściowo. W omawianym okresie wydano również więcej publikacji z fizyki przeznaczonych dla szkoły wyższej, np.: w 1923 r. ukazał się powielany hektograficznie kurs termodynamiki K. Šliūpasa, w latach 1928—1935 Towarzystwo Studentów Matematyków i Fizyków wydało skrypty z wykładów z fizyki I. Končiusa na III i IV semestr, natomiast w 1936 r. ukazały się wydrukowane na rotatorze notatki z wykładów z termodynamiki ucznia K. Šliūpasa, P. Brazdžiūnasa (Fizikos istorija 1988: 77-78). Jednakże tak czy inaczej w owym okresie niewątpliwie głównym podręcznikiem fizyki dla szkoły wyższej były „Wykłady z fizyki” V. Čepinskisa, które miały ogromne znaczenie dla rozwoju terminologii fizycznej. Jego terminy są również omawiane w niniejszym artykule. 2. STRUKTURA I POCHODZENIE TERMINÓW PODRĘCZNIKA „WYKŁADY Z FIZYKI” 2.1. Terminologię podręcznika V. Čepinskisa „Wykłady fizyki” tworzą terminy ogólne, fizyczne, w niewielkim stopniu techniczne oraz terminy z innych dziedzin nauki związanych z fizyką, np.: horyzont FP VI 21, jądro FP 111 80, cecha FP 1 7-8, stan FP VII 257, przedmiot FP I 5, część FP 1 34, prawo FP I 25, przestrzeń FP I 3, ogniwo FP VI 75, wniosek FP VII 432, droga FP 1 13, ilość FP VII 34, kierunek FP 1 9, piec FP VII 187, kieł FP 1 83, czas FP I 51, zegar FP I 20, równość FP I 71, równanie FP VI 55, węzeł FP I 54, rok FP I 7, księżyc FP 1 3, nauka FP VI 228, położenie FP VII 319, podstawa FP 1 81, świat FP VII 411, ciężarek FP I 24, piorunochron FP VII 122, młotek FP VII 275, szerokość geograficzna FP I 23, płaszczyzna FP 1 80, poziom FP 1 78, powierzchnia FP I 10, przyczyna FP VII 361, spokój FP 1 16, znaczenie FP 1 35, zjawisko FP I 3, związek FP 1 55, rodzaj FP VII 127, stosunek FP VI 58, liczba FP VII 421, średnica FP I 52, koło FP IV 28, kółko FP 1 91, strumień FP VII 59, warsztat FP VII 249, maszt FP 1 4, stacja FP VII 383, pierwiastek FP I 51, źródło FP VI 47, nabój FP I 30, ołów FP VII 242, zasada FP VII 148, tożsamość FP VII 432, punkt FP IV 37, smar FP 1 29, ciąg dalszy FP VII 114, most FP 78 Angelė Kaulakienė | Terminologia pierwszego litewskiego podręcznika szkoły wyższej- ... VII 167, sieć FP VII 192, siatka FP VII 417, objętość FP I 4, zadanie FP VI 139, wieniec FP VII 387, obraz FP VI 73, rura FP VII 385, opór FP VII 167, wał FP 1 75, wir FP VII 353, źródło FP VI 7, jednostka FP I 12, ziemia FP I 39, świeca FP VI 9 i in. Większość terminów z „Wykładów fizyki” można odnaleźć także w pierwszych popularnonaukowych artykułach fizycznych drukowanych w „Keleivisie” (1849-1880) (Kaulakienė 1991: 80-91), w „Aušrze” (1883—1886) (Kaulakienė 1994: 131-140), w podręczniku „Populiariszkas rankvedis fyzikos” Piotra Vileišisa, podpisującego się pseudonimem P. Neris, wydanym w 1889 r. w Senandorze (Kaulakienė 1995: 69-74), w rękopiśmiennym podręczniku fizyki I. Končiusa dla gimnazjów z 1919 r. (Kaulakienė 1995: 18—27), w opracowanym przez I. Končiusa słowniczku terminów fizycznych „Terminai fizikos reikalams”, wydrukowanym w gazecie „Lietuva” (1923-1924) (Kaulakienė 1993: 32-43), w podręczniku „Fizika” K. Šakenisa dla gimnazjów, wydanym w 1920 r. w Tylży (Kaulakienė 2002: 66-77), np.: biegun FP VII 3, por. SF II 10; oś FP 193, por. K 1851 25 98*, PF 11, SF II 60, 726 T*, aszis A 1884 5-6 209; atspindis FP V 91, plg. KF 228; wysokość FP I 33, por. augsztis A 1884 5-6 167, wysokość SF 1 88; fala FP VI 113, por. SF III 74; szyna FP I 16, por. K 1862 13 52, SF II 29; przedmiot FP 14, por. K 1865 17 67. KF 3, PF 63; cząstka FP IV 34, por. PF 41, SF I 113; praca FP VII por. 332, KF 160, SF III 91, 789 T: chmura FP VII 122, por. PF 71; gaz FP VII 385, por. SF I 77, duja KF 161; moc FP 1 61-62, por. SF III 91; dźwięk FP I 5, por. KF 228, SF III 71; grzmot FP VII 128, por. A 1886 6 174, ŠF II 76; naczynie FP I 40, por. KF 75, PF 22; właściwość FP VII 263, por. PF 82; siła FP II 48, por. KF 39, SF III 85, 386 T; kąt FP I 87, por. SF III 72, 1321 T; kwadrat FP I 37, por. SF III 6-7; iskra FP VII 114, por. K 1851 11 42-43, SF II 76, kibirksztis A 1885 10—11 319; ciało FP I 62, por. KF 157, ŠF III 35, 1377 T; łuk FP VII 187, por. ŠF II 51; pole FP VII 313, por. ŠF 11 56; tablica FP VII 409, por. SF II 8: nachylenie FP I 68, por. A 1885 12 321, SF I 51; miara FP 1 5, por. SF I 9; materiał FP VII por. 13, SF III 10-11, 108 T, KF 2, medega A 1883 2 48, PF 3, medžgina KF 2; powierzchnia FP VI 56, por. SF II 17, 915 T; petis FP I 64, por. petys SF I 15; plokštelė FP IV 39, por. SF II 31; plotis FP 1 10, por. A 1884 1-3 9; pusiaujis FP VII 25, por. pusiaujas SF 11 10; pusiausvyra FP I 63, por. 1028 T, pusiausvira ŠF I * Pierwsze cyfry oznaczają lata „Keleivisa” i „Aušry”, drugie — numer, trzecie — stronę. * Liczba oznacza numer terminu w słowniczku „Terminy do spraw fizyki” (dalej — T). Terminologia | 2006 | 13 79 40; ratukas FP VII 277, por. ratelis SF III 75: rutulys FP 1 66. por. SF III 90; saulė FP 1 3, por. K 1869 16 63, A 1886 6 177, PF 46; właściwość FP I 3, por. SF II 52; różnica FP 1 61, por. SF I 88; krążek FP 1 75, por. PF 11, SF 1 49; warstwa FP 11 3, por. warstwa SF III 69, warstwa PF 65; promień FP VI 6, por. K 1852 24 96, ŠF III 14, KF 159, 1417 T; prąd FP VI 7, por. K 1851 11 43, A 1886 6 177,544 T, ŠF II 71, strumień A 1885 10—11 319; szprycha FP VII 12, por. PF 13, SF III 14; stovis FP II 3, plg. KF 145, 1174 T; słup FP VII 133, por. K 1851 15 50, ŠF I 61; skład FP I 13, por. ŠF I 32: wkrętak FP I 75, por. SF II 59; pion FP I 9, por. SF I 6; waga FP I 78, por. PF 8, KF 67; dźwignia FP I 69, por. ŠF I 49, KF 52; ciężar FP 123, por. SF I 17; ciepło FP III 3, por. K 1851 11 42, KF 147, ŠF I 11, 1275 T, szilima A 1884 5—6 171, sziluma A 1883 6 173; šviesa FP VI 6, por. PF 82, ŠF III 50, szviesa A 1884 5—6 195; wahadło FP VII 35, por. SF I 56; trauka FP 1 62, por. SF II 3; trójkąt FP 1 42, por. SF III 24; vézés FP VI 45, por. K 1853 28 112; błyskawica FP VII 122, por. K 1856 27 107, PF 96, ŠF II 76; pierścień FP VII 283, por. ŠF 71; gwiazda FP I 3, por. A 1884 1-3 28. Jak wynika z tych przykładów, niektóre terminy, np.: oś, iskra, kierunek, materia, szerokość, słońce, promień, prąd, słup, ciepło, światło, błyskawica, gwiazda itd., do pierwszych dziesięcioleci XX wieku miały już półwieczną tradycję. 2.2. Pod względem budowy terminy „Wykładów z fizyki” są jednoczłonowe, por. także igła FP VII 19, oko FP VI 147, buława FP I 78, podłoga FP I 39, garb FP I 54, młyn FP VII 76, podgardle FP 1 38, płuca FP VII 385, płytka FP I 67, por FP VII 16, dolina FP I 54, |elektriska] serce FP VII 233, liniał FP 16, złodziej FP I 83, żagiew FP VII 379 itd., oraz złożone. Jak wynika z podanych przykładów, większość terminów jednoczłonowych stanowią zterminologizowane proste wyrazy i derywaty języka litewskiego. Wśród derywatów najczęściej występują formacje sufiksalne i fleksyjne, nieco jest także złożeń. Formacje sufiksalne można by podzielić na następujące klasy derywatów: 1) abstrakty odczasownikowe, czyli nazwy czynności, utworzone za pomocą sufiksów -imas/-ymas, np.: apkitimas FP 1 4, apsireiškimas FP II 3, apsisukiir mas FP 1 8, atsilenkimas FP IV 3, atsistatymas FP VII 242, atsitaisymas FP I 31, atveikimas FP I 29, bandymas FP VII 114, bangavimas FP 1 52, degimas FP I 4. didinimas FP III 82, garavimas FP III 82, gaudymas FP VII 361, greitėjimas FP 123, įrodymas FP VII 48, išlydymas FP VII 82, išmatavimas 80 Angelė Kaulakienė | Pirmojo lietuviško aukštosios mokyklos- ... FP VII 371, išsklaidymas FP VII 257, įtempimas FP II 11, įlinkimas FP VI 4, judėjimas FP VI 177, kaitinimas FP VII 187, kitėjimas FP II 3, matavimas II 11, pastebėjimas FP VII 133, perdavimas FP VII 361, perėjimas FP I 60, priaugimFP VII 122, mušimas FP 1 20, nutolimas FP I 7, nuvargimas FP 11 12, padalijimas FP 1 8, pakitėjimas FP 11 9, parimimas FP I 49, pasipriešinimas FP as FP 1 17, pritaikinimas FP 11 21, pritaikymas FP VII 361, puolimas FP II 32, riedėjimas FP 1 27, rusėjimas FP VII 114, skaičiavimas FP I 5, skėtimasis FP III 13, sklidimas FP VII 342, slopinimas FP VII 283, spaudimas FP II 17, spėjimas FP VII 342, sprendimas FP VI 157, sukimas FP II 11, sukimasis FP I 84, sulyginimas FP VII 16, sulinkimas FP I 6, suporinimas FP VII 382, susidaužimas FP I 32, susitaupymas FP VII 34, susitraukimas FP VII 437, svyravimas FP II 10, šildymas FP VII 187, šliaužimas FP 1 27, švytavimas FP IV 3, tekėjimas FP 11 87, tyrinėjimas FP VII 409, tirpimas FP 111 64, trynimas, trynimasis FP I 29, užmetimas FP VI 176, užtaisymas FP VII 242, veikimas FP VII 114, virimas FP III 96, virpėjimas“ FP VII 361; -smas, np. griausmas FP VII 128; -ga; np. eiga FP VI 38 itd. ; 2) abstrakty rzeczownikowe, czyli nazwy właściwości, utworzone za pomocą przyrostka -umas, np.: atokumas FP II 17, atsparumas FP 1 6, dažnumas FP IV 49, didumas FP 1 10, galimumas FP I 8, gilumas FP II 22, greitumas FP V 95. ilgumas FP I 52, ypatumas FP VII 313, įspūdingumas FP VII 257, jautrumas FP VII 165, judingumas FP II 15, kietumas FP I 3, klampumas FP II 36, laidumas FP VII 201, lygiagretumas FP 1 17, mišingumas FP II 108, našumas FP I 4, nemišingumas FP II 108, pastovumas FP I 67, pralaidumas FP VII 283, stiprumas FP II 5, skaidrumas FP VI 70, svarumas FP 11 55, šaltumas FP 1 5, šiltumas FP 1 5, šiurkštumas FP 1 3, šlapumas FP 1 41, talpumas FP VII 71, tampumas FP I 60, tankumas FP II 17, tikrumas FP VII 165, tikslumas FP 1 79, tirstumas FP II 22, tolumas FP 1 144; -ybé, np.: ramybė FP I 16, tapatybė FP VII 432, tikrenybé FP II 95 i in.; Jak widać z przykładów, derywaty z przyrostkiem -umas są utworzone od przymiotników, które mają prosty lub derywacyjnie nieskomplikowany temat; 3) nazwy rezultatu czynności, utworzone za pomocą przyrostka -inys, np.: davinys FP I 49, junginys FP 1 83, lipinys FP V 135, metinys FP 1 33, skridinys FP I 75, sviedinys FP 1 33, šovinys FP 1 33, tirpinys FP I 4 i in. ; * Derywaty te mają transpozycyjne znaczenie słowotwórcze. Wyróżniają się tym, że mają niemal charakter gramatyczny: derywat zasadniczo ma tę samą treść co wyraz podstawowy, tylko należy do innej części mowy i dlatego różni się własną funkcją składniową (Urbutis 1978: 163). Takie derywaty z przyrostkiem -imas/-ymas można utworzyć od każdego czasownika. Dlatego dość trudno ustalić, czy one i inne derywaty omawiane w artykule są terminologizowane, czy też zostały specjalnie utworzone przez V. Cepinskisa. Terminologija | 2006 | 13 81 4) nazwy narzędzi utworzone za pomocą przyrostków -iklis, np.: iškroviklis „wyładowywacz” FP VII 117, jungiklis- -išjungiklis „włącznik-wyłącznik” FP VII 244, maišiklis „mieszadło” FP III 114, saugiklis „bezpiecznik” FP VII 193, skaitiklis „licznik” FP 1 77, stumiklis „popychacz” FP 1 78, tiesiklis „prostowacz” FP I 9, tvarkiklis „regulator” FP I 38, variklis „silnik” FP VII 337; -tuvas, np.: dumtuvai „dmuchawy” FP 11 18, grūstuvas „tłuczek” FP VII 202, koštuvas „cedzidło” FP V 135, suktuvas „wkrętak” FP 1 75, spaustuvas „zacisk” FP V 143 itd. ; 5) nazwy wykonawców i nosicieli cechy czasownikowej utworzone za pomocą przyrostków -ėjas, np.: nešėjas „nośnik” FP VII 383, pertraukéjas „przerywacz” FP VII 273, sekéjas „siewnik” FP V 101; -tojas, np.: baltintojas „wybielacz” FP VII 246, [gary] perdalytojas „[pary] rozdzielacz” FP VII 382, vésintojas „chłodnica” FP I 61; -eklis, np. stumeklis „popychacz” FP VII 382; -oklis, np. vynioklis „nawijacz” FP III 175; -ovas, np. palydovas „towarzysz” FP I 3; -uoklis, np.: spyruoklis „sprężyna” FP 151, svyruoklis „wahadło” FP 1 91, švytuoklė „wahadło” FP V 121 itd.; 6) nazwy nosicieli cechy rzeczownikowej utworzone za pomocą przyrostka -ininkas, np.: laidininkas „przewodnik” FP VII 34, nelaidininkas „izolator” FP VII 34 itd. Wymienionymi derywatami klas 5 i 6 nazywa się różne przyrządy, urządzenia i tym podobne rzeczy nieoznaczające osób. Szczególnie charakterystyczne było w ówczesnej terminologii fizycznej (być może także w terminologii innych dziedzin nauki) nazywanie różnych przyrządów, urządzeń itp. derywatami z przyrostkami -ėjas, -tojas, por. także atvedėjas „piorunochron” PF 97, perleidėjas „przewodnik”: gerasis perleidéjas, blogasis perleidėjas „dobry przewodnik, zły przewodnik” PF 94, pilėjas „nalewak”, lašintojas „kroplownik”, purkštėjas „rozpylacz” KF 106 itd. Historycznie klasy tych derywatów najwyraźniej przez długi czas nie były rozróżniane. Ich granice rozróżniające zostały przez normatywistów językowych wyznaczone znacznie później. Derywaty bezkońcówkowe można by podzielić na następujące klasy derywatów: 1) abstrakty czasownikowe, czyli nazwy czynności, utworzone za pomocą końcówek -a, np.: atatranka „odrzut” FP VII 129, perstuma „przesunięcie” FP VII 343; -is, np.: bėgis „bieg” FP I 16, įlydis „wnikanie” FP VII 43, išlydis „wyładowanie” FP VII 362, nuokrypis „odchylenie” FP VI 176, sąjūdis „ruch” FP VI 253, skrodis „lot” FP I 83, stovis „stan” FP III 64; 2) nazwy rezultatu czynności utworzone za pomocą końcówek -a, np.: išvada „wniosek” FP VI 168, nuoslanka „osuwanie się” FP VII 343, sandauga „iloczyn” FP 1 56; -is, np. atspindis „odbicie” FP V 100; 3) abstrakty rzeczownikowe, czyli nazwy właściwości, utworzone z końcówką -is, np.: augštis FP I 10, dydis FP I 14, ilgis FP 1 88, plotis FP 1 10, svoris FP I 28 i in. Spośród częściej spotykanych złożeń w podręczniku należy wymienić następujące: daugiakampis FP I 42, krumpliaratis FP 1 83, perkūnlaidis FP VII 122, pusbangė FP VI 193, pusiaukraštinė FP 1 66, pusiausvyra FP I 13, pusratis FP 1 52, pusrutulis FP I 66, skerskrodis FP II 11, skerspjūvis FP VI 157, smagratis FP I 91, trikampis FP 1 42. 82 Angelė Kaulakienė | Pierwszy litewski podręcznik szkoły wyższej- ... 2.3. Oprócz litewskich terminów jednowyrazowych znaczna ich część to również terminy zapożyczone i hybrydowe jednowyrazowe. Zapożyczone terminy jednowyrazowe można podzielić na dwie grupy: 1) terminy międzynarodowe; 2) wyrazy obce. Większość międzynarodowych terminów jednowyrazowych ma pochodzenie łacińskie i greckie. Niektóre międzynarodowe terminy pochodzenia łacińskiego i greckiego używane przez V. Čepinskisa, zachowane do dziś, można znaleźć również we wcześniejszych publikacjach fizycznych, np.: aparat FP VII 1, por. ŠF II 60, łac. apparatus „urządzenie”, centrum FP I 87, por. ŠF I 40, łac. centrum „środek- ”, dina FP 1 56, por. SF 111 84, gr. dynamis „siła”, elektryczność FP VII 385, por. PF 94, SF II 29, gr. elektron „bursztyn”, elektrolit FP VII 204, por. SF II 44, gr. elektron „bursztyn” + gr. lytos „rozpuszczony”, element FP VII 220, por. SF II 31, łac. elementum „materia pierwotna”, energia FP 1 56, por. SF III 91, gr. energeia „działanie“, fizyka FP I Przedmowa, por. SF I 3, kvizika A 1884 1-3 35, gr. physiké < physis „natura- “, gram FP 111, por. SF 13, gr. gramma „drobna miara masy“, hipoteza FP VII 267, por. gipoteza KF 25, gr. hypothesis „przypuszczenie- “, kaloria FP I 60, por. SF II 49, łac. calor „ciepło“, linia FP VI 3, por. PF 5. łac. linea, magnes FP VII 3, por. K 1851 11 42, ŠF II 11, magnasas A 1885 10-11 319, gr. magnėtis „kamień z Magnezji“, masa FP 1 24, por. SF III 84, łac. massa „bryła, kawałek- “, maszyna FP I 61, por. maszina A 1884 5—6 168, maszyna A 1885 9 288, łac. machina. materia FP VII 385, por. A 1886 5 140, łac. materia „materiał”, mechanika FP 1 69, por. mėkanika A 1883 7 207. mekanika SF 111 84, gr. mechanike „sztuka wynalazku maszyn”, motor FP VII 313, por. ŠF II 75, łac. motor „poruszyciel”, polis FP VII 249, por. polius A 1885 10-11 320, SF II 6, łac. polus < gr. polos „oś Ziemi i nieba”, solenoid FP VII 249, por. ŠF II 63, gr. solen „rurka” + gr. eidos „postać”, spektrum FP VII 3, por. PF 89, SF II 6. łac. spectrum „wyobrażenie, obraz”, telefon FP VII 309, por. SF II 68, telefon(a)s K 1878 22 100-101, teleponas A 1884 7-8 263, gr. tele „daleko” + gr. phone „dźwięk”, telegraf FP VII 361, por. SF II 58, telegraf(a)s K 1859 15 59, gr. téle „daleko” + gr. grapho „piszę” itd. Tylko jeden czy drugi używany przez V. Čepinskisa międzynarodowy termin prosty nie wszedł do późniejszego obiegu terminologii fizycznej, np.: amplifikacija, por. łac. amplificatio „rozszerzenie”: „Jest to schemat wzmocnienia lub amplifikacji oscylacji” FP VII 379; dinamo, por. gr. dynamis „siła”: „Dlatego Siemens nazwał tę zasadę zasadą dynamiczną albo „zasadą dinamo”, i od tego czasu maszyny działające na podstawie tej zasady nazywane są dynamomaszynami albo po prostu dinamo” FP VII 322; mediumas, por. łac. medium Terminologija | 2006 | 13 83 niem. Linse, punktyras FP VII 24, por. niem. punktieren „oznaczać kropkami“, unformeris FP VII 331, por. niem. Umformer „prostownik“; angielski: standartas FP VII 232, por. ang. standard „norma, przykład“, šuntas FP VII 182, por. ang. shunt; włoski: busolė FP VII 3, por. wł. bussola, kompasas FP VII 3, por. wł. compasso<compassare „zmierzyć cyrklem“. Część międzynarodowych terminów jednowyrazowych z podręcznika V. Čepinskisa ma nieco inną, dziś nietypową formę fonetyczną lub morfologiczną, np.: abscisa FP I 34, aluminijus FP 11 10, amplituda FP VI 193, amplituda FP V 135, anionas FP VII 225, balonas FP III 111, barijus FP 111 45, batareja FP VII 225, bataréja FP VII 90, cilinderis FP 1 86-87 i cilindras FP 111 154, diementas FP VI 205, elipsas FP I 41, formula FP I 51, grammolekula FP VII 418, helijus FP III 53, hipoteza FP VI 176, histerezis FP VII 257, ionas FP VII 225, iperbola FP 1 43, kalijus FP 111 45, kanifolė FP V 143, kapilaras FP III 11, kationas FP VII 224, kilogrametris FP I 57 i kilogramometras FP 1 56, komponenta FP VII 9, koordinata FP VI 176, krizis FP VII 432, litijus „środek- “: „<...> promień, wychodząc w powietrze, ślizga się wzdłuż powierzchni granicznej między dwoma ośrodkami <...>“ FP VI 36; observacija, por. łac. observatio „obserwacja“: „kąt obserwacji“ FP VII 419; osciliacija, por. łac. oscillatio „drganie- “: „<...> to wyładowanie może być od razu i tylko jednego kierunku albo może zachodzić oscylacjami“ FP VII 361, por. także elektros osciliacijos FP VII 114, elektrinės osciliacijos FP VII 366, simpatetiškos osciliacijos FP VII 368, slopinamos osciliacijos FP VII 362; radioamplifikacija, por. łac. radio „promieniuję“ + łac. amplificatio „rozszerzenie“: „<...> opisana tutaj amplifikacja nazywa się radioamplifikacją“ FP VII 380; tensija, por. łac. tensus „ściśnięty““: „Nernst twierdzi, że metale mają większą lub mniejszą skłonność do oddawania jonów, a tę skłonność Nernst nazywa napięciem rozpuszczania metalu (może dokładniej byłoby nazwać je napięciem jonizacji metalu) FP VII 224. Nieco międzynarodowych terminów jednowyrazowych w „Wykładach fizyki“ V. Čepinskisa pochodzi również z innych języków, na przykład z francuskiego: aretyras FP I 78, por. franc. arretėr „zatrzymać“, kabestanas FP I 75, por. franc. cabestan „kołowrót“, konstanta FP VII 82, por. franc. constante „wielkość stała“, precizija FP VII 165, por. franc. precision, stelažas FP VII 241, por. franc. stelage; po niemiecku: lampa FP VII 187, por. niem. Lampe, soczewka FP I 90, por. FP III 45, maksimas ir minimas: „Wracając do rysunku 45, widzimy, że linia fali ma swoje maksima i minima“ FP Į 54, por. także maksimo [atokumas], minimo [atokumas] FP I 54, maximum Įtermometras], minimum 84 Angelė Kaulakienė | Pirmojo lietuviško aukštosios mokyklos... FP I 37, pewność (precyzja) FP VII 165, badanie (eksperyment) FP I 24, trajektoriaja (lot) FP 1 34, owoc (wynik) FP 1 13, silnik (motor) FP VII 313, lampa (lampa) FP 1 49, ognisko (fokus) FP 1 41; c) dwa terminy litewskie, jeden termin zapożyczony, np.: kontury (otoczenie, ściany) FP 1 10, zjawisko lub proces (przebieg) FP I 4, grubość lub średnica (diametr) FP 1 7, klin (kil, czyli klin) FP I 83. Oprócz wspomnianych przypadków wyrażania synonimicznych terminów jednoczłonowych w podręczniku można znaleźć pojęcia określone terminem złożonym i jednoczłonowym albo dwoma lub kilkoma terminami złożonymi mającymi to samo znaczenie. Takie synonimiczne terminy również zazwyczaj łączy się spójnikiem arba albo jeden z synonimów zapisuje się w nawiasach, np.: ugięcie fal, czyli dyfrakcja FP 1V 85, maszyna dynamo (alternator) FP VII 313, płytka elektrodowa, czyli audion FP VII 383, zmiana energii (transformacja) FP 1 60, kondensator pary, czyli chłodnica FP Į 61, odbicie dźwięku (echo) FP V 91, ilość ruchu lub moment FP 1 26, spadanie ciał, czyli opadanie FP I 20, siła soczewek (dioptria) FP VI 53, busola magnetyczna, czyli kompas FP VII 3, magnetyczna podatność (suseptybilność), magnetyczna przenikalność (permeabilność) FP VII 13, medium (materiał pośredni) FP VII 342, mikrometr, czyli śruba mikrometryczna FP 1 8, precesja, czyli wyprzedzanie równonocy FP 1 45, punkt przyłożenia lub ciało FP 1 56, ruch jednostajny (rotacja albo translacja) FP 1 69, zwarcie, czyli „kurceszlusas” FP VII 241, pręciki, czyli krótkie cylindry FP VI 157; zasada możliwych przesunięć, czyli możliwych prędkości, czyli możliwych prac (zasada Lagrange’a) FP 171, poruszająca się masa krążka, czyli tak zwany jej moment bezwładności FP I 23, element normalny lub element standardowy FP VII 232, punkt podparcia, czyli środek wahań FP 1 50, energia prądu, czyli praca prądu FP VII 332, częstotliwość drgań, czyli liczba drgań FP I 56, okres wahań, czyli cały czas wahań i okres drgań, czyli cały czas drgań FP 1 51, działanie na odległość, actio in distans FP VII 5. Do tej grupy można chyba zaliczyć jednoczłonowe międzynarodowe i opisowe litewskie nazwy dziedzin nauki, podane w FP I 4, np.: astronomia, czyli nauka o ruchu ciał niebieskich; biologia, czyli nauka o zjawiskach żywej przyrody; chemia, czyli nauka o tych zjawiskach przyrody, które są związane ze zmianą składu ciał lub substancji; mechanika, czyli nauka o ruchu i przesuwaniu się ciał. Terminologija | 2006 | 13 91 3.2. Wyraźna ir vadovėlio synonimiczna realizacja pobocznych członów terminów złożonych, np.: fala: podłużna (longitudinalna) f., poprzeczna, czyli transwersalna, f., poprzeczna (transwersalna) f. FP I 56; prawo: drugie p., czyli degeneracji energii prędkości lub rozpraszania energii, d. FP I 21, d. FP 1 61, centrum siły, czyli niezależności: masy, czyli d. FP I 25; ciężkości, c. FP 1 66, ciężkości, czyli masy, c. FP 1 49, ciężaru lub masy c. FP I 66; energia: ruchu, czyli kinetyczna, potencjalna, czyli położenia, e. FP 157, ciała e. FP I 58; ruch: złożony, czyli wypadkowy r. FP I 14; współczynnik: sprawności, czyli użyteczności k. FP VII ciało: 243; sprężyste, czyli elastyczne, c. FP 1 30; linia: neutralna, czyli równowagi, l. FP I 54; świat: fizyczny, czyli obiektywny, ś.; zewnętrzny, czyli fizyczny, ś.; wewnętrzny, czyli subiektywny, ś. FP 1 3; powierzchnia: ekwipotencjalna p. albo powierzchnia poziomu p. FP VII 67; przyrząd: suszący, czyli osuszający, p. FP I 4]; równowaga: obojętna, czyli indyferentna, system: metryczny, czyli dziesiętny, miar p. FP 1 69; s. FP 1 5; krążek: drugiego rodzaju, czyli ruchomy, k., pierwszego rodzaju, czyli nieruchomy, k. FP I 73; prąd; wielofazowy, czyli polifazowy s. FP VII 334, Foucaulta, czyli wirów, s. FP VII 283, prawdzis. wa, czyli cała s. FP VII waga: 356; dziesiętna, czyli dziesiętna, jednostka: s. FP 1 80; sześcienna, czyli Szesnastkv. FP 1 10, owy, ilości magnetyzmu lub masy magnetycznej v. FP VII 8, podstawowa długości v. FP I 6 ir zasadnicza długości v. FP 15. 3.3. Be W „Wykładach fizyki” jest wiele przykładów synonimicznego wyrażania członów pobocznych wskazanych terminów złożonych oraz przypadków wariantowego wyrażania członów pobocznych terminów złożonych, które można by podzielić w następujący sposób. Po pierwsze, człon poboczny złożonego terminu dwuwyrazowego jest wyrażony imiesłowem zaimkowym w dopełniaczu ir rzeczownika; imiesłowem zaimkowym, imiesłowem prostym w dopełniaczu rzeczownika, ir np.: kąt odchylany kąt odchylany FP I 50, FP I 51 ir kąt odchylenia FP I 79; czas oscylowany FP I 51, czas oscylowany FP 1 52 ir czas oscylacji FP 155, oscylacji (oscylowany) czas FP 1 49, ale oscylująca (drgania) 92 Angelė Kaulakienė | Pierwszego litewskiego podręcznika szkoły wyższej... amplituda FP 149; siła ciągnąca FP 1 22, siła ciągnięta FP 1 20 i siła trakcyjna FP I 58. Po drugie, poboczny człon dwuwyrazowego terminu złożonego wyrażany jest przymiotnikami z przyrostkami -iškas, -a oraz -inis, -ė, np.: absoliutiškas judėjimas FP VII 432 i absolūtinis judėjimas FP 1 16, elektriškas termometras FP VII 167 i elektrinis termometras FP VII 198. Po trzecie, poboczny człon dwuwyrazowego terminu złożonego wyrażany jest przymiotnikiem prostym i zaimkowym, np.: elektriškas įtempimas FP VII 342 i elektriškasai įtempimas FP VII 48, gulsčia linija FP 1 53 i gulsčioji linija FP I 16, lecz gulstina ašis FP 1 93 i gulsčia (gulstinė) plotmė FP 1 9, kietas kūnas FP 1 4 i kietasis kūnas FP I 56, tikras greitumas i tikrasis greitumas FP I 17. Po czwarte, poboczny człon dwuwyrazowego terminu złożonego wyrażany jest imiesłowem prostym i zaimkowym, lecz czasami innym czasem lub rodzajem, np.: įgytas greitumas i įgytasis greitumas FP I 19, įgytasai greitumas FP I 21, judanti masė FP 1 57 i judančioji masė FP I 24, liečianti linija FP I 54, lecz liečiamoji linija FP 1 19, nekilnojamas skridinys FP 1 73 i nekilnojamasis skridinys, nekilnojamasai skridinys FP 1 74, sukamas momentas i sukamasis momentas FP II 10, sukamasai momentas FP 1 65, svyruojanti švytuoklė i svyruojančioji švytuoklė FP I 87, veikianti jėga FP I 24 i veikiancioji jėga FP 1 27. Po piąte, poboczny człon złożonego terminu dwuwyrazowego wyrażany jest przymiotnikiem z przyrostkiem -inis, -ė i przymiotnikiem z przyrostkiem -iškas, -a oraz dopełniaczem rzeczownika, np.: fizinis dydis i fizikos dydis FP I 5, elektriška perstuma FP VII 342 i elektros perstuma FP VII 202; przymiotnikami z przyrostkami -ingas, -a i -(al)inis, -ė, np.: norminga padėtis FP 1 69 i normalinė padėtis FP 1 59, por. także normalinis elektrodas FP VII 230, normalinis ramybės stovis FP 1 51, lecz normalus elementas FP VII 232. Po szóste, jeden z pobocznych członów złożonego terminu trzywyrazowego wyrażany jest prostym lub zaimkowym liczebnikiem porządkowym, np.: antros rūšies svirtis FP 1 72 i antrosios rūšies svirtis FP 1 70, pirmos rūšies svirtis FP 1 78 i svirtis pirmosios rūšies FP I 70, pirmosios rūšies svirtis FP 1 71, por. także antros rūšies nonijus FP I 8, trečiosios rūšies svirtis FP 172. W „Wykładach z fizyki” można wyróżnić także więcej przypadków wariantywnej realizacji, na przykład warianty morfologiczne: atstojamasis FP 1 15, atstojamoji, atstojancioji FP 1 49; warianty morfologiczne: naščiai (albo nėšiai) FP 1 78; warianty syntaktyczne: dujos praskiestame padėjime FP VII 386 i praskiestos dujos FP VII 385, judėjimas tiesiąja linija FP 1 13 i tiesialinis judėjimas FP 1 Terminologija | 2006 | 13 93 14, kreiva linija FP I 36 i kreivoji FP VII 257, krumpliuotasai ratas (krumpliaratis) FP I 76. Być może można tu zaliczyć także terminy plokštis (-tuma) FP 1 50, greitumas (greitis) FP 1 14, jautimas (pojutis- )* FP 1 13, ketvirtainis (ketvirtotas) [metras] FP I 10. 4. WNIOSKI 1. „Wykłady z fizyki” V. Čepinskisa, z wyjątkiem wąskich skryptów wykładanych kursów, tj. hektografowanego kursu termodynamiki K. Šliūpasa, skryptów wykładów z fizyki I. Končiusa oraz wydrukowanych rotatorem notatek z wykładów z termodynamiki P. Brazdžiūnasa, były jedynym i podstawowym podręcznikiem fizyki szkoły wyższej, z którego korzystało całe pokolenie studentów różnych specjalności. 2. Terminologię „Wykładów z fizyki” tworzą ogólne terminy, terminy fizyczne, a także w niewielkim stopniu terminy mechaniki i innych dziedzin nauki związanych z fizyką: są to zleksykalizowane proste wyrazy i derywaty języka litewskiego. Spośród derywatów najczęstsze są wyrazy pochodne z przyrostkami -imas/-ymas, -umas, -inys, -iklis, -tuvas, -ėjas, -tojas oraz z zakończeniami -a, -is, a także złożenia. 3. Większość zapożyczeń stanowią międzynarodowe terminy pochodzenia łacińskiego lub greckiego. Część z nich ma nieco inną, dziś nietypową formę fonetyczną lub morfologiczną. Zaledwie kilkanaście terminów- -obcojęzycznych zapożyczeń przybyło w wyniku różnorodnych kontaktów (ekonomicznych, kulturalnych, politycznych) z języków sąsiednich. 4. W podręczniku „Wykłady z fizyki” występuje bodaj najwięcej dwui trzywyrazowych terminów złożonych, które według głównego członu można podzielić na określone gniazda. Szczególnie duże są gniazda terminów złożonych, których główne człony stanowią terminy: energia, prędkość, siła, współczynnik, ciało, moment, prąd, jednostka. 5. Znaczna część zarówno terminów prostych, jak i złożonych jest do dziś używana w terminologii fizycznej. Zatem można stwierdzić, że już w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku pewna część terminologii fizycznej była ustabilizowana. Z drugiej strony, powszechne używanie synonimów i wariantów zarówno terminów prostych, jak i złożonych wskazuje na jeszcze jedną rzecz: część pojęć była określana kilkoma terminami. *—Pojedynczo wzięte terminy podręcznikowe plokštis i plokštuma, greitumas i greitis, jautimas i pojūtis nie byłyby uznawane za warianty słowotwórcze, ponieważ są derywatami należącymi do różnych klas słowotwórczych. Jednakże podanie jednego z nich w nawiasie w podręczniku V. Čepinskisa wskazywałoby, że używano ich wymiennie. 94 Angelė Kaulakienė | Początki języka litewskiej szkoły wyższej... LITERATURA Historia fizyki 1988: Historia fizyki na Litwie. 1 (1579-1940). Zespół autorów: P. Brazdžiūnas, H. Horodničius, H. Jonaitis, A. Puodziukynas, I. Šenavičienė, Wilno. Kaulakienė A. 1991: Początki języka nauki w „Kelcivisie.“ —Kwestie językoznawstwa litewskiego 29. Kaulakienė A. 1993: Podstawy litewskiej terminologii fizycznej. —Lituanistica 1 (13). Kaulakienė A. 1994: Terminologia artykułów popularyzujących fizykę w „Aušrze“. —Lietuvių kalbotyros klausimai 31 Kaulakienė A. 1995: 90-lecie pierwszego litewskiego podręcznika fizyki. —Terminologija 2. Kaulakienė A. 1994: Język rękopiśmiennego podręcznika fizyki Ignasa Končiusa. —Lituanistica 3 (19). Kaulakienė A. 2002: Terminologia podręcznika fizyki Konstantinasa Sakenisa. —Terminologia 9. Mačionis Z. 1992: Profesor Vincas Čepinskis, Wilno. Makariūnienė E., Klimka L. 1994: Leksykon fizyków i astronomów litewskich, Wilno. Makariūnienė E., Klimka I.. 2001: Leksykony fizyków i astronomów litewskich, Wilno. Martišius J. A. 1991: Budowle wybitnego mistrza: z okazji 120. rocznicy urodzin profesora Vincasa Čepinskisa. —Wiadomości Fizyków 1. Martišius J. A. 1996: Z okazji 125. rocznicy Vincasa Čepinskisa. —Wiadomości Fizyków 10. Šenavičienė I. 1982: Rozwój fizyki na Litwie (1920-1940- ), Wilno. Fizyka współczesna 1997: Fizyka współczesna na Litwie. Opracowali: E. Makariūnienė, E. Rupšlaukis, D. Usorytė, Wilno. Urbutis V. 1978: Teoria słowotwórstwa, Wilno. ŹRÓDŁA A —Auszra, Laikrasztis, iszleidžiamas per Dra. Bassanawicziu (1883—1886- ). FP —Čepinskis V. 1923-1926: Wykłady z fizyki. 1-VII rozdz., Kowno. K – Keleivis iš Karaliaučiaus broliams lietuvininkams žinias parnešąs (1849–1879- ). KF —~ Končius I. 1919: Fizika: Fizikos vadovėlis gimnazijoms [Rankraštis]. VUBR. F1. F1039. PF – Neris P. 1889: Populiariszkas rankvedis fyzikos, Šenandoras. SF — Šakenis K. 1920: Fizika, Tilžė. T — Terminai fizikos reikalams. 1923--1924. —Litwa. TERMINOLOGIA PIERWSZYCH LITEWSKICH PODRĘCZNIKÓW FIZYKI DLA SZKÓŁ WYŻSZYCH „Fizikos paskaitos” (Wykłady z fizyki) W. Cepinskisa były jedynym i głównym podręcznikiem fizyki dla szkół wyższych, z którego korzystało całe pokolenie studentów różnych specjalności, poza krótkimi konspektami poszczególnych kursów. tj. powielany kurs termodynamiki K. Šliūpasa, skrót wykładów z fizyki I. Končiusa oraz notatki z termodynamiki P. Brazdžiūnasa, drukowane przy użyciu prasy rotacyjnej. Terminologia „Fizikos paskaitos” składa się z terminów ogólnych, terminów fizycznych, a także niektórych terminów mechaniki i innych dziedzin nauki związanych z fizyką: są to zterminologizowane zwykłe wyrazy litewskie oraz derywaty. Najczęściej występujące derywaty i wyrazy złożone tworzone są za pomocą przyrostków -imas/-ymas, -umas, -inys, -iklis, -tuvas, ~éjas, -tojas oraz końcówek -a, -is. Większość zapożyczeń stanowią międzynarodowe terminy łacińskie lub greckie. Niektóre z nich mają odmienną, nietypową formę fonetyczną lub morfologiczną. Odnotowano kilka barbaryzmów, które różnymi drogami (gospodarczymi, kulturowymi i politycznymi) przeniknęły z języków sąsiednich. Binominalne i trzyczłonowe terminy złożone, które można podzielić na pewne rodziny wyrazów według członu głównego, stanowią większość terminów w podręczniku „Fizikos paskaitos”. Najliczniejsze są rodziny terminów złożonych, w których wyrazami głównymi są takie terminy jak energija, greitum- as, jėga, koeficientas, kūnas, momentas, srovė, vienetas. W terminologii fizyki nadal używa się znacznej liczby terminów jednowyrazowych i złożonych. Można zatem stwierdzić, że w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku pewna część terminologii fizyki była już dość dobrze ustalona. Z drugiej strony liczne synonimy i wariantywność terminów jednowyrazowych i złożonych pokazują, że niektóre pojęcia nie miały ustalonych terminów. Terminologia takich pojęć wciąż się rozwijała. Otrzymano 2006-11-10 P. Vileišio g. 5, LT-10308 Wilno E-mail [email protected] 96 Angelė Kaulakienė | Pierwszego litewskiego wyższego zakładu Angelė Kaulakienė Lietuvių kalbos institutas naukowego...