„Sukti“, „vyti“, „vynioti“ ir jų vedinių sinonimija ir polisemija gyvojoje kalboje, norminimo ir terminizacijos bandymai

Synonimia i polisemia czasowników sukti, vyti, vynioti i ich derywatów w języku żywym, próby normalizacji i terminologizacji JONAS KLIMAVIČIUS Instytut Języka Litewskiego SinZ 1980, w którym podawane są także wyrazy gwarowe i znaczenia gwarowe, nie wiadomo dlaczego jako wyraz dominujący wybrano vynioti, wyjaśniany po prostu niejasno — „owijać dookoła- ”, a ilustrowany dwojako: vynioti siūlus, virves. Szereg synonimów tworzą tylko dwa prawdziwe człony —vyti: Moterys veja gijas nuo lankčio i sukti: Suk siūlus į kamuolį (dalej następuje długi dodatek: lenkti „od szpuli nawijać nici”, lankuoti, mesti „na snowadle nawijać nici”, riesti „na krosna nawijać nici”,...). Natomiast znaczenia „łączyć włókna w nić” w SinZ 1980 w ogóle nie ma (dominanta sukti 1. —„poruszać się w którąś stronę”, sukti 2. —> verpti 1, sukti 4. -> apgaudinėti). Akademicki LKŽ podaje niezwykle liczne i różnorodne dane dotyczące synonimii i polisemii czasowników sukti, vyti, vynioti i ich derywatów. Jednakże ten bogaty materiał, zwłaszcza ten, który nas tutaj interesuje, nie został całkiem jasno, a niekiedy wręcz niekonsekwentnie podzielony według znaczeń, które często objaśniane są za pomocą synonimów. Sukti 16. W LKŽ XIV 1986 nie wiadomo dlaczego pozostawiono znaczenie dwojakie, a objaśniono je synonimami —„nawijać w zwój, wić w kłębek”; ilustracja zaczyna się od drugiej części i niemal w całości taka jest: Moters suka į šeivą siūlus Gitkalnis, w ilustracji nie ma żadnego zwoju, są tylko: nesuk kasos Pandėlys, suktas rūbas Kaltanėnai, sukti kuodą Viekšniai, dalej: Visko buvo: i[r] ty mėsų suktų, riesty —kiek tę dal|r) jų liko! Jurbarkas. Najdziwniejsze jest to, że potem druga część znaczenia jest jeszcze powtórzona jako osobne podznaczenie —|| „nawijać nici na przęślice, trzeć”, a także pierwsza —J/„robić, wytwarzać podczas nawijania”: sukti [sukting] Geistarai. Znaczenie 17. sukti jest również dwojakie — najpierw dość nieokreślone objaśnienie —„robić, wytwarzać, wyginając i skręcając”: Iš pakulų pančius suka Nemenčinė, następnie zupełnie inne podznaczenie —|| „łącząc dwie przędze, dwie nici w jedną przez ich skręcanie, dwoić®: Gija nesukta, o siūlas suktas A. Juškos žodynas. 48 Jonas Klimavičius | Synonimia sukti, vyti, vynioti i ich derywatów... Sukti 18. „owijać, zawijać w coś, owijać”, ale w ilustracji występuje również: Autus ant] kojų suka tik ir nieko nesako Butriménys (Šalčininkų r.). Sukti 19. „owijać się wokół”, ale synonimizuje się z vyti: Sukas vejas apynelis aplink lazdytelę Paringys. DŽ 1993 jeszcze bardziej wymieszane —kręcić 4. „pędzić“: Skręca powróz z paździerzy. Ptak skręca gniazdo. Kapusty zwijają główki, choć skręcone 3. „zwinąć- “: Zwinąć włosy w kok. Zawinął mięso w papier. Owiń nogi kocem, 5. „wykonać, zrobić przez skręcanie“: Skręcił powróz z lnu. Ptak zwinął gniazdo. On skręcił sobie papierosa. W kolizji znaczeń gwarowych i niespójnościach leksykografii normatywnej pewnym punktem odniesienia systemowości mógłby być przymiotnik sukrus 1. „mocno skręcony” (2. „zwinny, obrotny” jest w istocie tarmybą semantyczną) DZ 1993. Warto nieco wspomnieć o bliskim czasownikowi sukti (i vynioti), lecz najbardziej wyspecjalizowanym synonimie riesti —2. „skręcać w rulon”: Wszystkiego było: i[r] ty mėsų suktų riesty —<---> Jūrbarkas, 12. „owijać się podczas wzrostu- ”: Apvyniai riecias aplink kartį F. Kuršaičio žodynas (II 160), apriesti 1. „owinąć, obrócić”: Trzeba obwiązać garnki łubą Darbėnai, suriesti 9. „wykonać, sporządzić przez owijanie- ”: Fik. suriesk kuodelį Tverėčius, uzriesti 2. „obrócić- ”: Gdy upadała, żmija owinęła mu się wokół szyi, przemówiła ludzkim głosem Stakiai, jednak najbardziej konsekwentna jest semantyka tkania i owijania tkaniny —riesti 3. „nawijać na wał (osnowę)- ”: Nawijamy tkaninę przez rietką, a wy przez skietą Naujamiestis, również apriesti 2, jriesti 1, išriesti 1, nuriesti 1, pariesti 1, pririesti 1, suriesti 1, uZriesti 1; ponadto suriesti 1. „skręcić (w kłębek, rolkę)”: Kiedy już białe [płótna] zostaną wyprane, składasz je podwójnie, wtedy pięknie zwijasz w rietiman Švenčionys (LKZ XI 1978). LKZ XIX 1999 rozróżnia homonimy „vyti 1. „versti eiti, bėgti <--->, ginti, varyti“ i “vyti. “Vyti 1. —znów podwójne znaczenie i znów częściowo synonimiczne wyjaśnienie —„owijać, nawijać w rulon, w kłębek“, ale i tym razem ilustracja przeczy wyjaśnieniu —tylko przykłady znaczenia „zwijać (w kłębek)“: Vyti gijas į kamuolį Słownik A. Juški. Veji an(t] krijelio Įsiūlus]. nuo krijelio tada meti Pandėlys. An|t] ko tu siūlus vysi. jei pavijočio neturėsi Liškiava. I ani jednego przykładu w znaczeniu „zwijać w rulon“!.. Jednak dalej oddzielnie podaje się znaczenie —| „owijać”: Tabaką vyti F. Kuršaitis, słownik (II 196), oraz inne znaczenie —|| „skręcać, nawijać nici z pasma lub kłębka”: Atnešk krijelius, vysma matkus (tj. pasma) Salakas. Toczona kula Grūžiai. I jeszcze wyróżnia się w Terminologija | 2006 | 13 49 dość dziwne znaczenie —|/„owijać nićmi”: Kad man dabar kas duot, tai aš jum parodyė, kaip verpt ir kaip špūlios (tj. na szpule) vyt Kupiškis. Zupełnie inne działanie oznacza „vyti 2. „wytwarzać, skręcaj- ąc”: Žiemą vaikiai šniūrus (tj. sznury) vys, mergos verps Kvėdarna. Sto razy owinięty, sto razy spleciony, sto razy oplątany (kapusta) Varėna, Pažaislis. I jeszcze jedno inne działanie —*pyti 6. „owijać wokół”: Šabalbonai (tj. fasola) kiti vejasi, pėstinykai nesiveja Punskas. Podobnie wykładane są również „zwite znaczenia —1. „zwinąć w kłębek, w rulon” || „przetrzeć, nakręcić (wrzeciono)”, 2. „wyprodukować przez skręcanie, uwinąć”. Jednak inaczej —„owinąć 1. „owinąć czymś”: Owiń osnowę nićmi Słownik A. Juški. Pieniądze owinięte w kłębek Kaltanėnai, 2. „owinąć się wokół, oplątać się”: Chmiel owinął się wokół drzew Jurbarkas. Owinął się jak bicz wokół krowiego ogona Kūpiškis. Podobnie podaje DŽ 1993 —“vyti 1. „skręcać (w kłębek, motek lub z nich)“, 2. „wytwarzać przez skręcanie (linę)“, “suvyti 1. „skręcić, zwinąć (w kłębek, motek)“, 2. „skręcić, zniekształcić“: Koniczyny poskręcały się jak groch i apvyti 1. „obchodzić, pędząc“ [powinno tu być ‘apoyti!], 2. „owinąć“: Drut owinąć wokół osady kosy. Zanim przejdziemy do derywatów czasownika “vyti, warto najpierw zapoznać się z semantyką utworzonego od niego czasownika iteratywnego vijoti. LKŽ XIX 1999 vijoti —1. „pędzić, nawijać“: <--> poły wiły się wokół łydek P. Cvirka, 2. „wić trzecią gałąź liny“ (dokładniej —„dokręcić <--->*): Złotem wygięty, zielonym jedwabiem opleciony (wieniec) Kalvarija (3. przen. „przepędzać, łapać“ powinno być "vijoti). W objaśnieniach form przedrostkowych jest bardzo dużo synonimii —apvijoti „owinąć, opleść, owinąć trzecią witkę, gałąź“, atvijoti „dopędzić, odkręcić, odwinąć- “: Bicz się odwinął, trzeba zwinąć |. Šlapelis, įvijoti „owinąć, wkręcić“ —bez ilustracji, išvijoti 1. „rozpleść, wykręcić, wypędzić“, nuvijoti 1. „odkręcić, odpędzić, odwinąć- “, pervijoti „ponownie opleść, przekręcić trzecią gałąź, żyłę“, privijoti „dokręcić, przykręcić trzecią witkę“, užvijoti „opleść linę trzecią gałęzią“. Suvijoti jest naprawdę dwuznaczne —1. „wyprodukować przez skręcanie“, 2. „zwinąć“ (dokładniej byłoby —„suvyti- “): Z brzózki rózgę ścinałem, po ścięciu skręciłem Krinčinas. Skręcił wędkę i poszedł do domu DŽ 1972. Pavijoti LKŽ, XIX 1999 podaje bardzo zwięźle —1. „trochę skręcać- “, 2. „dokręcić trzecią nić“ —obie znaczenia bez ilustracji. Wyodrębnienie znaczenia „trochę skręcać“ wskazuje, że pavijoti uważa się za derywat przedrostkowy od vijoti. LKZ IX 1973 pavijoti podaje wraz z całym materiałem, choć nie bez nieścisłości — „vyti (dokładniej — „privyti- “), skręcać powróz paviją“ Jankai, Paįstrys, Pandėlys, Salakas. Znaczenie wskazywałoby, że pavijoti jest derywatem od pavija. 50 Jonas Klimavičius | Synonimia czasowników sukti, vyti, vynioti i ich derywatów... Potwierdzają to również przedrostkowe formy czasownika pavijoti — supavijoti 1. „privyti paviją, apsukti“ Šatės, išpavijoti 1. „privyti paviją“ Skuodas, Plateliai, 2. „apsukti, išpinti“ Šatės, nupavijoti „apsukti, apipinti“ Luokė. DŽ 1993 vijoti objaśnia inaczej — „vijas daryti, vyti“, choć ilustracja nie zgadza się z objaśnieniem: virvę, vadeles vijoti (trečią šaką vyti), podobnie jak ta ilustracja — i pavijoti „privyti virvei paviją“, užvijoti, „uzvyti (trečią virvės šaką)“, a także suvijoti „suvyti“: suvijoti virvę, lecz zupełnie inaczej: Susivijojo meškerę ir nuėjo namo. Tylko w gwarach występuje również wariant vejoti 4. „skręcać trzecią gałąź liny” Užpaliai, Smalvos (1. „odpędzać, przeganiać, <--->”, 2. „przepędzać precz <--->", 3. „szukać zaczepki, przeganiać” jest nierozdzielonym homonimem), pavejoti 2. „wkręcać trzecią gałąź, dopędzać” Linkuva, Užpaliai, Salakas, suvejoti 3. „skręcać (bicz)" Skaudvilė, Užpaliai, Dūsetos, Onuškis (rejon rokiski), užvejoti 5. „na dwóch skręconych sznurkach skręcać trzeci” Užpaliai, Obėliai (LKŽ XVIII 1997). Od czasownika vyti i kilku jego formacji przedrostkowych żywa mowa ma nazwy rezultatu czynności — formacje z końcówką -a: "vija 1. „jedna gałąź liny” Onuškis (rejon rokiski), Pūšalotas J/„część warkocza” Jiéznas, Varėna (“vija 1. „żerdź do przyciskania słomy na dachu, łata”, 2. „po prostu cienki kij, żerdź”) LKŽ XIX 1999. apvija 2. „trzecia warstwa liny; uzvija" Pusalotas, Meskuiciai [0 apvijas 2.,autas, autskaris" Skaudvilė, apvijys „przedmiot, na którym zaczyna się nawijać kłębek; pavija“ Słownik A. Juški, Plateliai, Ylakiai (także apvijas 1. Užventis, apvija 1. Mėsėdis, Salantai)] LKŽ I, 1968, įvija 2. „gałąź liny przeznaczona do zwijania (trzecia); pavija“ Kantaūčiai [0 'įvijas 1. „jakiś przedmiot, na którym nawija się nici; pavija“, 2. „jedno okrążenie przy zwijaniu (piłki, motka)”; „wija, -a 1. „skręcony, spleciony, spiralny”: Įvijas kaip grąžtas Kūpiškis, także įvijus, -i |. Jablonskis] LKŽ IV 1957, pavija 2. „trzecia gałąź sznura, którą oplata się pozostałe” Rudamina, Igliauka, Geistarai, Barstyčiai, 3. „gałąź sznura” Rumšiškės, Žagarė [1. „jakiś drobiazg do zwijania kłębka nici (zwykle szmatka, kulka papieru)”, także pavijoklis 1. „pavija kłębka”, pavijys 2. „taśma, wałek do związania owiniętego niemowlęcia- ”|] LKŽ IX 1973, užvija 1. „trzecia gałąź sznura lub rzemień bicza, który owija się na dwóch pierwszych” Žeimėlis, Vaškai, Pasvalys, Kūpiškis, Alizava, Onuškis (rej. rokiski) LKŽ XVII 1996. Podobnie także DŽ 1993 —vija 1. „jedna gałąź liny” (a także 2. „skręcona, zwita nić, skręcony drut”: Pnącze jest skręcone splotami. Splot drutu), apvija 1. „trzecia gałąź liny lub bata, którą się owija, splot”, pavija tylko 2. „trzecia gałąź liny, którą się splata” (1. „jakiś przedmiot używany do zwijania kłębka nici”), įvija 2. zob. pavija 2, užvija 1. „trzecia gałąź liny lub sznurek bata, który nawija się na dwie pierwsze”. A zatem istota tego podobieństwa polega na tym, że normatywny słownik języka ogólnego bardzo mało tu normuje — tylko įvija 2. zob., natomiast apvija 1, pavija 2 i užvija 1 są nienormowanymi synonimami; nienormowane jest również pavijoti „dopleść do liny splot”, užvijoti „dopleść (trzecią gałąź liny)”. O tym, jakimi kolizjami i zamieszaniem to skutkuje, będzie mowa w rozdziale II. Czasownika vynioti, który również jest iteratywny [LKŽ XIX 1999 podaje także vyti es. I. forma vyna: Vynas, pinas, lipa ant aukšto kiaušinio dėt (apynys) Šakyna (vyti 6.)|, semantyka znacznie się różni, wady prezentacji w LKŽ XIX 1999 są podobne —vynioti 1. „skręcać, zwijać w rulon, w kłębek albo z rulonu, z kłębka“: Kamuolioką siūlų vynioju, sapnavau —kelionė Kaltanėnai. Na wałku nawija zwoje płótna Palėvenė. || refl. „wijąc się podczas wzrostu, oplatać się wokół“: Sunku apynėliui in viršų vyniotis Nemunaitis, 2. „owijać wokół czegoś“: Intą popierių mėsą suka: reikia penkis kartus vyniot Paringys. || „owijać, otulać, zawijać w coś“: Seniau vaikus ankštai vyniojo Seda |3. refl. „nakazujący poruszać się, wić się“: Kiedy się zwija. ažtai vijūnai Daugėliškis), owinąć 1. „owinąć, oplątać wokół czegoś, na czymś“: Miałem brzozową witkę, zręczny zręczny — jak owinąłem wokół łydek! Žėlva. Autus apsivyniolja) ir į vyžą jauna koją |ūrbarkas ir 2. „otoczyć, owinąć, omotać czymś“: Zawsze nosił z onucami, owija onuce, nosił duże onuce Sidabravas, zwinąć 1. „skręcić, zwinąć w rulon, w kłębek“: Kalilp wyblaknie [tkanina], to zwijamy w zwój Lazdijai. /prk. : Wszystkie ramiona zdrętwiałe, a jelita skręcone z kolki Debeikiai, 2. „zawijać w coś, czymś“: Śledzia zwykle zawijasz w papierek i] an|t] pieczesz na żarze Sidabravas. Ze starych prześcieradeł zwykle robisz pieluchy, żeby owinąć to dziecko Sintautai [na ilustracji nie ma żadnej piłki!..]. DŽ 1993 vynioti „skręcać, owijając, pakując“, chociaż także: Chmiel owija się wokół żerdzi; suvynioti 1. „skręcić“: Zawinąć zakup w papier. Pieniądze zwinął w chustkę, 2. „związać, zawinąć“: Zwinąć mapę; a owinąć „okręcić (materiałem, bandażem, drutem)“: Owinąć nogę witką. Owinąć linę wokół haka. Wąż owinął się wokół kija; rozwinąć „uczynić niezawiniętym“: Rozwinąć nici z kłębka. Źle zawinięty zakup rozwinął się i tak dalej w sposób niespójny. Od czasownika “vyti utworzony jest jeszcze jeden czasownik iteratywny —vystyti 1. „vynioti. owijać w pieluszki“ (wariant: vystinti), a utworzony od tego czasownika rzeczownik vystyklas „kawałek tkaniny do owijania niemowlęcia“ (wariant w dawnych pismach: vystyklos). Jednak suvystyti ma także inne znaczenia —1. J „owinąć się, otulić się“ Biržai //„ubrać, otulić“ Palėvenėlė || „powiązać“ Kuršėnai | „przeplatając, spleść, 52 Jonas Klimavičius | Synonimia czasowników sukti, vyti, vynioti i ich derywatów.- .. wzmocnić“: Kołki suvystyti vytim Stirniai. Od vystyti utworzono vystas 3. „pieluszka“ Veliuona, Naūmiestis, a 1. „część garderoby do uciskania kobiecego tułowia, gorset“ Słownik F. Kuršaitisa (I 199), Słownik A. Juški (wariant: vysta Satigos, Alvitas), 2. „kobiece bezrękawnik, kaftanikTM Tilżė, Gardamas, Ramūčiai (wariant: vystė 2 Priekulė, Veliuona, Naūmiestis, Alksnėnai, Rudamina) LKŽ XIX 1999. Podobną semantykę ma kilka derywatów denominatywnych (czasowników odrzeczownikowych). Od "vyturas 1. „długi kawałek materiału do owijania czegoś”, 3. „pasmo, szmata, zawiniątko” oraz wariant “vyturys 3 (: “vyti) utworzono "vyturiuoti 1. „owijać, skręcać” Viekšniai, 'apvyturiuoti 1. „owinąć, okręcić, obwiązać” Lenkimai. Raudėnai, Kršžiai, juyturiuoti „owinąć, owinąć dookoła” Merkinė, "išvyturiuoti 1. „rozwinąć” Kvėdarna, "suvyturiuoti 1. „owinąć, skręcić, owinąć w pieluchy” Kvėdarna, Efžvilkas, Vidūklė, Paežerėliai, '"užvyturiuoti „owinąć” Pūnskas (var. 'vyturti 1. „owijać, zginać, skręcać”, 2. „skręcać, owijać w coś”, 3. „owijać w pieluchy”) LKŽ XIX 1999. Od "vytis 1. „cienka, giętka gałąź drzewa, zazwyczaj używana do wyplatania lub wiązania czegoś”, 2. „witka, rózga” oraz (i/lub) var. vytė 1, 2 (: “vyti) utworzony czasownik vyčioti 1. „wiązać witkami, przeplatać”: Ogródek wbity złotymi palikami, opleciony srebrnymi witkami Vyžuonos (var. vyčiuoti), var. vytoti 1. „owijać, skręcać, wiązać”, suvytoti „skręcać, wiązać witkami”: Witką obwiązywano płoty Įtverdami] Ceikiniai, "vytuoti 5. שא.不卡免费播放 тру. … „pleść, owijać, wiązać”: Aš einu baslių best, o tu eik vytuot Švenčionys (LKŽ XIX 1999). Semantyczne kolizje derywatów od synonimów sukti i riesti, sukti i vyti, vyti i vynioti (ich różnych znaczeń) są jeszcze większe niż kolizje słów podstawowych w derywacji. W przestrzeni międzydialektalnej przejawiają się one tylko na pograniczach lub w nielicznej komunikacji międzydialektalnej (głównie w języku folkloru), a zasadniczo pozostają nieporuszone. Jednak w obliczu języka ogólnego (do czego dochodzą jeszcze jego neologizmy) otwierają się sprzeczności — zarówno jako dwuznaczności, jak i jako niewielka, choć niekiedy niemożliwa do poprawienia dystynktywność. Ale taki, że — przynajmniej z perspektywy ostrożności — warto go przypomnieć. Np.: sukutis 16. „vijoklis (Convolvulus)” Kėdainiai (LKŽ XIV 1986) — ‘vijoklis 1. bot. [tj. termin naukowy| „roślina z rodziny powojowatych (Convolvulus)” (warianty: vijoklė 1, vijuoklis 1, vynioklė 2), vytuolė „powój polny (Convolvulus arvensis)” Salantai, Budriai, Gargždai Įvar. „vytuolis Salantai, 'vyturė 1.” Gargždai, Endriejavas, Rietavas, skowronek 1. Kłajpeda, Alsėdžiai, Ławkuwa, Žygaičiai, „skowronek 1. Dovilai, vytorė F. Słownik Kuršaitisa (I 40)] LKŽ XIX Terminologia | 2006 | 13 53 1999; pnącze 2. „każda roślina, która się owija” Kalvarija (wariant vijoklas Słownik A. Juški) LKŽ XIX 1999; chmiel bot. „roślina pnąca, której szyszki są używane do warzenia piwa (Humulus lupulus)” (wariant apvynys Kūktiškės, Tauragnai, dawne słowniki) LKŽ [, 1968; vytuklis „psianka słodkogórz (Solanum dulcamara) Rūsnė (wariant vytuoklė V. Kalvaitis) LKŽ XIX 1999; vijikė „taki kwiat ogrodowy” dūnininkai (LKŽ XIX 1999) —“rietena 4. „widłak, drijaka (Lycopodium)” Višakio Rūda, Garliava, Giškalnis, Griūkiškis, “rietenos I. „rojownik (Sempervivum)” Darbėnai, Grūšlaukis, słowniki Małej Litwy, 2. „rdest ptasi (Polygonum aviculare)” słowniki Małej Litwy, J. (A.) Pabrėža, 3. „barwinek pospolity (Vinca minor)” F. Kuršaitis, 5. „przetacznik lekarski (Veronica officinalis)- ”, słowniki Małej Litwy; „zwinięty 2.” „zwinięty tłuszcz z podbrzusza świni, słonina”, słownik A. Juški, opowieści K. Jurkšaitisa, Švėkšna (: suriesti 9. „zawijając zrobić, przygotować”: Nie mieliśmy łoju wołowego, zwinęliśmy go w takie słoniny, Skifsnemunė. Dobrze posoliłem i zwinąłem szynkę, Kaltanėnai. Natarła, zwinąwszy, sprzedała za bezcen, Šatės) LKŽ XI 1978, riestiniai —zrazy GK 1934 5—8 86, ‘riestinis ppr. lm. „kotlet mięsny z nadzieniem, rolada”, ‘riestinis kul. „kotlet mięsny z nadzieniem, zawijaniec” LKŽ XI 1978; 'suktinis 4. „taki mięsny rulon“ Skrebėtiškis, ale być może zapożyczone z piśmiennictwa (LKŽ XIV 1986), 2. kul. „gorące danie z zawiniętego mięsa“ DZ 1993; 'rulon 1. „wyrób kulinarny z mięsa siekanego lub niesiekanego, ryby albo warzyw, zawinięty w rulon, rolada“ LKŽ XIX 1999, vyniotinis —rolada GK 1934 5-8 88, vyniotinis kul. 1. „solone mięso zawinięte w kształcie grubej kiełbasy“ (2. „wypiek z nadzieniem zwinięty w kilku warstwach, zawinięty“) DZ 1993; “vyturys 5. „pulpeta, rulon, zawijaniec“ Gegrėnai (LKZ XIX 1999); zwijadło 1. „wał krosna, na który nawija się osnowę, tkaninę“ żem., Skifsnemunė (LKŽ XI 1978), także DZ 1993 —suktuvas 7. „wrzeciono krosien tkackich“ Pagėgiai, Vaiguva (LKŽ XIV 1986) —vytuvas 2. „wrzeciono krosien tkackich, <--->“ Gavaltuva (LKŽ XIX 1999); sukutis 11. „narzędzie do skręcania lin, reketis“: Ty tylko zrób nić, a ja, wziąwszy sukutis, skręcę ją i zaraz będzie sznureczek Liubavas (var. 'suktukas 10, “sūktis, suktuvas 11, sukutė 2, sukynė 4) LKŽ XIV 1986, sukutis 5. „narzędzie do 54 Jonas Klimavičius | Synonimia czasowników sukti, vyti, vynioti i ich derywatów... sukti“ DZ 1993, sukynė 2. „przyrząd do skręcania lin“ DZ 1993 —vytukas 2. „narzędzie do skręcania lin“ Saldūtiškis (var. vyturkas „przyrząd do skręcania lin“ Papilys) LKŽ XIX 1999; vytuvai 1. „ppr. urządzenie z dwóch skrzyżowanych listewek wzmocnionych, służące do rozwijania przędzy z motków- “: Przynieś wijadła i rozwiń przędzę Kalnalis. Za pomocą wijadeł rozwija motki w kłęby Linkuva (warianty: vytuvas 1, 'vytukai 1, vytukas 1, vytukliai, vytokas, vytukšlis, "'vyturas 5, vytuškos 1, vytuška 1, vytuškai) LKZ XIX 1999), vytuvai „urządzenie do nawijan1993; ia przędzy“ i vytukai „małe wijadła“ DŽ vytuškos 3. „urządzenie do nawijania przędzy z cewek“ Sudeikiai, Užpaliai, Dūsetos, Tverėčius (LKŽ XIX 1999). A zatem fakty są już znane, dlatego stwierdzenie „wypowiedź ma sens tylko dla tych, którzy znają fakty“ (Lansonas 1989: 150), po otwarciu bramy warunku, prowadzi na jasną drogę. Sens tej wypowiedzi, choć nie całkiem krótkiej, można zwięźle ująć następująco: w języku żywym czasowniki sukti —riesti, sukti —vyti, vyti —vynioti oraz ich derywaty cechuje synonimia i polisemia —zwykła i międzydialektalna (w LKŽ uporządkowana bynajmniej nie wzorowo, podobnie jak w leksykografii normatywnej (DŽ 1993)) —które w leksyce języka ogólnego pozostawiają zbyt różnorodny i czasami sprzeczny, niewystarczająco systematyczny i mało dystynktywny, niekiedy dwuznaczny obraz, który trudno nazwać także w pełni ustabilizowanym. I Tworząc terminy naukowe (nazwy czynności, rezultatów czynności i narzędzi) z omówionych wieloznacznych synonimów języka żywego, należy przede wszystkim przestrzegać wymogów niesynonimiczności i jednoznaczności terminów. Terminy naukowe tworzy się z materiału terminologii ludowej (terminologizacja) oraz tworzy się neologizmy od wspomnianych czasowników (derywacja). Derywacji jest tu mniej niż terminologizacji — derywaty już istnieją w żywym języku, funkcjonują też w zwykłej leksyce języka ogólnego. Terminizacji jest nie tylko więcej, jej przebieg jest również bardziej problematyczny. W terminologii litewskiej o terminologizacji pisano niemało, lecz teoretycznie nie została ona dokładniej zbadana. Twierdzenia są różne, niektóre kwestie w ogóle nie zostały rozpoczęte. Najczęściej mówi się tylko o znaczeniu. W procesie terminologizacji jest ono zazwyczaj zmieniane: „Nierzadko wyrazy ogólne trafiają do terminologii w znaczeniach przenośnych” (Keinys 1980: 63). Wskazuje się kilka sposobów: „Znaczenie wyrazów zwykłych, przekształcanych w terminy, albo się zawęża, albo rozszerza, albo nazywa się zupełnie inną rzecz na podstawie podobieństwa lub jakiejś innej cechy” (Keinys 1980: 64), dlatego „wyrazy zwykłe, które trafiły do systemu terminów [,] otrzymują specjalne, określone znaczenie” (Keinys 1980: 64). Mówiąc o zasadniczej różnicy między terminologią ludową a naukową, stwierdzono między innymi, że przy tworzeniu systemu terminów naukowych dokładność nazewnictwa wymaga terminologizacji wyrazu poprzez modyfikację jego znaczenia i odgraniczenie go od innych znaczeń (Klimavičius 1996: 6-7). Pojęcie terminologizacji zostaje rozszerzone i wyróżnia się jej rodzaje: „Terminologizacja jest procesem dwojakim: w jednym przypadku terminologizowane są wyrazy języka ogólnego i gwar, w drugim zaś — terminy dziedzin pokrewnych. Zjawisko to nazywa się transterminologizacją” (Gaivenis 1997: 5). Dosłownie powtarzając to twierdzenie (Kaulakienė 2001: 28), autorka nazywa transterminologizację transemantyzacją (= transsemantyzacją), lecz dalej nie rozwija tej interesującej i perspektywicznej myśli i wraca na tor semantyki leksykalnej. Po kilku latach K. Gaivenis w swojej książce Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys mówi tylko o dwóch sposobach terminologizacji: „1) rozszerzając (przenosząc) leksykalne znaczenie wyrazu i 2) zawężając (ograniczając) leksykalne znaczenie wyrazu” (Gaivenis 2002: 52). Należy powiedzieć, że rozszerzenie (grikio šiaudas) i przeniesienie (degtuko šiaudelis), zawężenie i ograniczenie są w istocie różnymi sposobami zmiany znaczenia. Istotna jest również inna kwestia: „Termin zyskuje semy specjalne, których zwykły wyraz nie ma” (Gaivenis 2002: 53). Ale tę myśl również należy doprecyzować. Samą tautologią posługuje się także glosariusz terminów terminologicznych: terminologizacja — „przekształcenie lub przeobrażenie wyrazu leksyki ogólnej albo leksyki gwarowej w termin poprzez nadanie mu znaczenia terminologicznego”, natomiast znaczenie terminologiczne — „znaczenie właściwe wyrazowi w terminologii określonej dziedziny” (Kvašytė 2005). K. Gaivenis słusznie zauważył, że transterminizacja międzynarodowych kalk językowych dokonała się nie w języku litewskim (Gaivenis 1997: 5). Zatem jest ona, podobnie jak cała terminizacja, kwestią semantyki terminów. Zapomniano o samym początku. Wydawałoby się, że terminizowane słowo zstępuje jak deus ex machina. Przecież należałoby mówić zarówno o poszukiwaniu, jak i o selekcji — o możliwości i przydatności słowa do terminizacji, dalej — o wyborze terminizowanego jego znaczenia, oddzieleniu go od synonimów. A terminizacja kończy się harmonijnym włączeniem terminizowanego członu systemu do niego. Do analizy terminologicznej w tym przypadku niezbędne są definicje terminów. Ta okoliczność, a także kwestia doskonalenia normalizacji, zadecydowały o wyborze dwóch źródeł — są to Objaśniający słownik terminów tekstylnych (2001) oraz będący na ukończeniu Objaśniający56 Jonas Klimavičius | Synonimia czasowników sukti, vyti, vynioti i ich derywatów...