Kalbotyros terminai vidurinės mokyklos lietuvių kalbos vadovėliuose

234 Terminy językoznawcze w podręcznikach języka litewskiego dla szkół średnich R I T A K A T E LY T Ė Instytut Języka Litewskiego Jednym z teoretycznych zadań nauki o terminologii jest ustalenie terminologii w naukowym poznaniu, myśleniu naukowym oraz przygotowaniu specjalistów i komunikacji między nimi (Гринев rozwoju poznania terminów i terminologii, a także roli terminów i 1993: 12). Zadanie to obejmuje nie tylko specjalne dziedziny nauki – kształcenie naukowego poznania rozpoczyna się w szkole średniej. W programach ogólnych i standardach kształcenia podkreśla się naukowy charakter zdobywanej wiedzy, tj. wiedza powinna być „wiarygodna, prawidłowa, systematyczna, zintegrowana, ujawniająca różnorodne związki i wzajemne oddziaływania zjawisk rzeczywistości“ (Programy ogólne i standardy kształcenia, 2003, s. 10). W podręcznikach języka litewskiego dla szkół średnich stosuje się terminy z różnych dziedzin (językoznawstwa, literaturoznawstwa, stylistyki, metodyki i innych dziedzin), dlatego badanie to jest również interesujące, ponieważ pozwala przeanalizować źródła wykształcenia – począwszy od edukacji wczesnoszkolnej w szkole ogólnokształcącej. W niniejszym artykule analizowane są terminy językoznawcze występujące w podręcznikach języka litewskiego dla klas III–XII. Głównym celem artykułu jest ukazanie częstotliwości stosowania różnych terminów językoznawczych w podręcznikach języka litewskiego, tworzenia i zmian systemów dziedzin terminologii językoznawczej w procesie kształcenia. Materiał zebrano z 18 różnych podręczników języka litewskiego, które wybrano losowo. Wybrane podręczniki odzwierciedlają treści kształcenia właściwe dla danego etapu edukacyjnego, przedstawione w Programach ogólnych i standardach wykształcenia. TERMINY JĘZYKOZNAWCZE W ETAPIE EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ Edukacja wczesnoszkolna jest początkiem systemu kształcenia ogólnego. Głównym celem systemu kształcenia jest rozwijanie kompetencji językowej jako kontynuacji kompetencji nabytych w latach wychowania przedszkolnego. Kształtowane są także ogólne postawy aksjologiczne i dydaktyczne. Główne aspekty kompetencji językowej to kalRita Katelytė | Kalbotyrosterminaividurinėsmokyklos... Terminologia | 2008 | 15 235 rozwój komunikacji językowej, umiejętności czytania i pisania, cech czytelnika, elementarna znajomość wszystkich poziomów języka. W programach ogólnych i standardach kształcenia proponuje się, aby w podręcznikach języka litewskiego dla klas III–IV uczyć się czytać, myśleć i tworzyć. Po przejściu na wyższy poziom uczniowie powinni mieć opanowaną fonetykę i teorię zdania, powinni rozróżniać znaczące części wyrazu oraz znać części mowy – czasownik, rzeczownik i przymiotnik. W programach ogólnych i standardach kształcenia podkreśla się, że treść programów obejmuje edukację językową i literacką – nieodłączne części procesu kształcenia. Jednakże terminy językoznawcze używane w podręcznikach języka litewskiego są analizowane oddzielnie od terminów literaturoznawczych, metodycznych i terminów z innych dziedzin. W podręcznikach języka litewskiego dla klas III–IV znaleziono 435 różnych terminów z zakresu językoznawstwa, literaturoznawstwa i metodyki. Terminy językoznawcze stanowią 48 proc. wszystkich terminów tego koncentratu. Dowodzi to, że kompetencja językowa jest rozwijana w wystarczającym stopniu, pogłębia się rozumienie praktycznej fonetyki, gramatyki (morfologii i składni), leksyki oraz środków tworzenia tekstu, a także umiejętność praktycznego ich stosowania. Terminologię językoznawczą podręczników języka litewskiego dla klas III–IV (łącznie 212 terminów) tworzą terminy z zakresu fonetyki i akcentologii (20), morfologii i słowotwórstwa (118), składni (30), leksykologii (19), a także terminy ogólne i z innych dziedzin (historii języka, dialektologii itp.) (25), np.: intonacja głosu, znak miękkości spółgłosek, upodobnienie spółgłosek, sylaba; osoba, bezokolicznik, rodzaj przymiotnika, rzeczownik zdrobniały, rzeczownik utworzony za pomocą przyrostka; zdanie pytające, główna część zdania, intonacja zdania, podmiot; antonim, synonim, wyraz obcy, znaczenie wyrazu; alfabet, dialekt aukštaitski, nauka o języku, elementarz. TERMINY JĘZYKOZNAWCZE W KONCENTRACH KLAS NIŻSZYCH (V–VIII) KLAS Najważniejszym celem kształcenia podstawowego jest kompetencja komunikacyjna, rozumiana jako „zdolność wyrażania, rozumienia i interpretowania myśli, uczuć, faktów ustnie i pisemnie w różnych kontekstach społecznych” (Programy ogólne i standardy wykształcenia 2003: 127). Dla zapewnienia harmonii całego systemu językowego równie ważne są wszystkie rodzaje aktywności językowej – mówienie, słuchanie, czytanie, pisanie. Podręczniki języka litewskiego dla klas V–VI są przeznaczone do nauczania języka. 236 Całe kształcenie językowe składa się ze wszystkich rodzajów aktywności językowej, na których podstawie opracowano Programy ogólne i standardy wykształcenia dla klas wyższych. Tutaj nauczanie języka opiera się na tekście, ale sporo miejsca poświęca się także gramatyce. Naucza się o rzeczowniku, przymiotniku i czasowniku, przedstawia się podstawy słowotwórstwa. Ponadto naucza się dyskutowania, pisania wypracowania, sporządzania konspektu i redagowania tekstu. Z klas początkowych do klasy V przenosi się znaczną część terminów z zakresu nauki o języku. Można tak stwierdzić, mając na uwadze, że prawie połowa terminów językoznawczych z podręcznika do klasy V była już używana w programie klas początkowych. Spośród 327 terminów językoznawczych z tego podręcznika 161 terminów było używanych w programie klas początkowych. V–VI klasių vadovėliuose vartojamas 741 terminas, iš kurių 461 yra kaltermin z zakresu językoznawstwa. W terminologii językoznawczej klas V–VI najliczniejszy jest zakres terminów morfologii i słowotwórstwa (208), np. »: rzeczownikowa forma mianownika przymiotnika, czas przyszły, liczba mnoga, samogłoska łącząca, liczebnik porządkowy, forma adresatywna. Dziedziny składni (70), fonetyki i akcentologii (69), leksykologii (59) oraz terminów ogólnych i innych (55) są niemal równorzędne, np.: okolicznik sposobu, paralelne łączenie zdań, zdanie określające, złożone zdanie współrzędnie złożone; prawostronny znak akcentu, zespół głosek, akcentowanie sylaby długiej, intonacja, wymiana samogłosek w rdzeniu; antonim, frazeologizm, homonim, zapożyczenie, wyraz międzynarodowy; język hawajski, nauka o głoskach języka, historia języka, morfologia, podstawowa jednostka tekstu. W klasach VII–VIII podstawa programowa i standardy kształcenia ogólnego prawie się nie różnią, pozostają najważniejsze cztery podstawowe rodzaje działalności językowej – mówienie, słuchanie, czytanie, pisanie, ponieważ istotą nauczania koncentrycznego jest ciągłe powtarzanie, poszerzanie i pogłębianie już zdobytej wiedzy. W podręcznikach języka litewskiego dla klas VII–VIII pogłębia się już posiadaną wiedzę o czasowniku i formach czasownika. Rozwijane są umiejętności publicznego przemawiania i posługiwania się językiem mówionym. Rozszerzono dział składni. W dziale stylistyki przedstawiono niezbędny materiał teoretyczny. Nadal kontynuowana jest nauka fonetyki. Powtarza się pojęcie wyrażenia i zdania, rozwija się rozumienie zdania pojedynczego, szczegółowo wyjaśniając wszystkie części zdania, ich właściwości wyrażania i użycia, cechy jednorodnych części zdania, wtrąceń, wyrażeń porównawczych oraz ich interpunkcję. W podręcznikach języka litewskiego dla klas VII–VIII znaleziono 745 terminów, z których 500 to terminy językoznawcze. Zauważono, że 43,2 proc. W konklas VII–VIII Rita Katelytė | Kalbotyrosterminaividurinėsmokyklos... Terminologia | 2008 | 15 237 terminów językoznawczych centrum było używanych w niższym koncentre, klas V–VI, natomiast 56,8 proc. terminów jest nowych. W terminologii językoznawczej klas VII–VIII najliczniejsze są dziedziny morfologii i słowotwórstwa (253) oraz składni (109), np.: zaimek osobowy, czasownik bezosobowy, rodzaj nijaki, biernik, liczebnik zbiorowy; okolicznik sposobu, centrum gramatyczne, łańcuchowy sposób łączenia zdań, orzeczenie właściwe, przydawka uzgodniona. Znacznie mniejsze są dziedziny fonetyki i akcentologii (61), leksykologii (26) oraz innych terminów (51), np.: intonacja wyrazu przymiotnikowego, intonacja, lewy znak akcentu, czwarta koniugacja akcentowa, akcent swobodny, samogłoska szeregu przedniego; antonim, barbaryzm, wyraz wielosylabowy, frazeologizm, forma synonimiczna; cecha dialektu auksztockiego, nauka o głoskach języka, sposób łączenia akapitów, poddialekt, dialekt południowoauksztocki. TERMINY JĘZYKOZNAWCZE W KLASACH WYŻSZYCH (IX–X) KLASIŲ KONCENTRE Podręczniki języka litewskiego dla klas IX–X przeznaczone są do zapoznania z podstawami fonetycznej, gramatycznej i leksykalnej budowy języka oraz z podstawami językoznawstwa. Dąży się do wykształcenia trwałych umiejętności w zakresie prawidłowej wymowy i akcentowania, ortografii i interpunkcji, używania słów, ich form i konstrukcji. Materiał podręczników języka litewskiego dla klas IX–X ukierunkowany jest na rozwijanie zdolności komunikacyjnych uczniów, świadomości językowej oraz praktyczne posługiwanie się językiem mówionym i pisanym. W podręcznikach języka litewskiego dla klas IX–X znaleziono 1335 terminów, z których 800 to terminy językoznawcze. 33,75 proc. terminów tego etapu kształcenia było używanych na niższym etapie, w klasach VII–VIII, a 66,25 proc. stanowią terminy nowe. W terminologii językoznawczej tych klas najliczniejszy jest obszar terminów ogólnych i innych (260), np.: język cerkiewnosłowiański, dialekt, podstawy językoznawstwa, słowo pisane, funkcja retoryczna; mniej liczne są obszary terminów morfologii i słowotwórstwa (174), składni (140), fonetyki i akcentologii (125), leksykologii (101), np.: przymiotnik w stopniu najwyższym, rzeczownik pospolity, imiesłów, liczba mnoga, przydawka, imiesłów czynny; zdanie bezspójnikowe, przydawka imiesłowowa, okolicznik ilości, zdanie złożone mieszane, zdanie złożone podrzędnie; prawy znak akcentu, spółgłoska bezdźwięczna, akcent ruchomy, akcentowana ostatnia sylaba, spółgłoska miękka, intonacja; antonim, hydronim pochodzenia bałtyckiego, barbaryzm, wyraz dźwiękonaśladowczy, hydronim, homonim. 238 TERMINY JĘZYKOZNAWCZE KLAS NAJWYŻSZYCH (XI–XII) KLASIŲ KONCENTRE Kształcenie w zakresie języka litewskiego w klasach XI–XII obejmuje wszystkie cztery rodzaje działalności językowej: mówienie, słuchanie, pisanie i czytanie. Najwięcej uwagi poświęca się czytaniu i pisaniu, mniej – mówieniu i słuchaniu. W podręcznikach języka litewskiego dla klas XI–XII znaleziono 1151 termin, z których 427 to terminy językoznawcze. 62,5 proc. terminów tego koncentru było używanych w niższym, IX–X klasowym koncent­rze, a 37,5 proc. terminów jest nowych. W terminologii językoznawczej tych klas najliczniejsze są dziedziny terminów ogólnych i innych (169) oraz morfologii i słowotwórstwa (125), np.: pismo administracyjne, wielojęzyczność, fonetyka, leksykologia; przymiotnik w stopniu najwyższym, trzecia osoba czasu przeszłego, forma liczby podwójnej, odmienna forma czasownika, liczebnik główny, dopełniacz. Znacznie mniejsze są dziedziny terminów składni (83), leksykologii (67), fonetyki i akcentologii (28), np.: przydawka uzgodniona, wtrącenie, zdanie stwierdzające, konstrukcja składniowa, człon złożonego zdania łącznego; leksyka potoczna, homonim, zapożyczenie leksykalne, synonim leksykalny, neologizm, dominanta szeregu synonimów; produkowanie dźwięków artykułowanych, intonacja różnicująca, figura fonetyczna, akcent logiczny, struktura melodyczna frazy. PODAWANIE DEFINICJI TERMINÓW JĘZYKOZNAWCZYCH Podawanie definicji terminów językoznawczych w podręcznikach języka litewskiego dla szkoły średniej zależy od poziomu wykształcenia uczniów. W podręcznikach koncentru klas początkowych definiuje się zaledwie kilka terminów. Akcentowane sylaby definiowanych terminów są wyróżniane, same definicje podawane są bez objaśnień naukowych, np. : rozmowa dwóch lub kilku postaci utworu, gdy jedna pyta, a druga odpowiada, to dialog; wyraz, który mówi, co postać zdania robi, robiła, będzie robić, jest orzeczeniem; rzeczowniki, odpowiadając na pytania kto? czego? komu? co? czym? gdzie? (w czym?), zmieniają końcówki. To właśnie jest odmiana rzeczowników. W podręcznikach klas V–VI znajduje się więcej definicji terminów językoznawczych. Definicje są zwięzłe, objaśnienia nienaukowe, lecz wyczerpujące. Objaśniane terminy są wyróżnione pogrubieniem, większość z nich ma także zaznaczony akcent, np.: część końcowa wyrazu, zmieniająca się w zależności od innych wyrazów, nazywa się końcówką; rzeczowniki własne oznaczają nazwy poszczególnych (konkretnych) osób lub przedmiotów; wyraz wieloznaczny – wyraz mający kilka znaczeń itd. W podręcznikach dla klas VII–VIII Rita Katelytė | Kalbotyrosterminaividurinėsmokyklos... Terminologija | 2008 | 15 239 definicji terminów jest jeszcze więcej. W podręczniku dla klasy VIII definicje terminów są formułowane naukowo, objaśnienia są wyczerpujące i długie, np.: ortoepia – to część nauki o fonetyce, której zadaniem jest ustalenie norm wymowy i przewidzenie możliwych ich naruszeń; przyimek jest niesamodzielną, nieodmienną częścią mowy, która zwykle łączy się z przypadkiem i wskazuje związek odmienianego wyrazu z innymi wyrazami; czasowniki, które mają tylko formę 3. osoby i nie oznaczają żadnej osoby, nazywa się bezosobowymi. W podręcznikach dla klas wyższych podaje się jeszcze więcej definicji terminów językoznawczych. Większość definiowanych terminów ma zaznaczony akcent, definicje są naukowe i wyczerpujące, nierzadko pokrywają się z definicjami terminów zawartymi w Słowniku terminów językoznawczych K. Gaivenisa i S. Keiniosa (1800 terminów językoznawczych; V., 1990), np.: partykuła jest nieodmienną częścią mowy, która nadaje zdaniu lub jego częściom dodatkowe odcienie znaczeniowe; dialektologia – nauka badająca dialekty; akcent – silniejsze wymówienie jednej sylaby w wyrazie. W podręcznikach dla klas najwyższych jeszcze więcej terminów podaje się wraz z definicjami. Na przykład w podręczniku V. Salienė i A. Smetony Lietuvių kalba: XI–XII klasei niemal wszystkie terminy językoznawcze podano wraz z definicjami zaczerpniętymi z różnych encyklopedii, informatorów i słowników. Na końcu podręcznika zamieszczono słowniczek objaśniający ważniejsze terminy, w którym wszystkie terminy wyróżniono pogrubieniem i opatrzono akcentami, np.: pastripa – jednostka tekstu oznaczająca jedną ukończoną myśl tekstu; część tekstu rozpoczynająca się od nowego wiersza; stilstika – nauka o stylu i jego środkach; tèkstas – utwór w formie słownej, wydrukowany, napisany lub wypowiedziany, jego fragment; ciąg słów tworzący pewną całość, wypowiedzianą lub wyrażoną graficznie (na piśmie), nagraną na płycie, taśmie magnetofonowej itp. WNIOSKI Po przeanalizowaniu 2445 terminów językoznawczych z osiemnastu podręczników języka litewskiego dla szkoły średniej zauważono, że liczba terminów znacznie różni się w poszczególnych koncentracjach. W koncentracji klas początkowych używa się 212 terminów językoznawczych, w klasach V–VI – 461, w klasach VII–VIII – 500. Najwięcej terminów językoznawczych używa się w koncentracji klas IX–X – 800. W najwyższej Iš visų kalbotyros terminų sričių gausiausia yra morfologijos ir žodžių koncentracji, klas XI–XII, używa się 472 terminów językoznawczych. dziedzina terminów słowotwórczych. Terminy z tej dziedziny najczęściej występują we wszystkich koncentracjach z wyjątkiem koncentracji klas najwyższych. Terminy, które przechodzą z niższego koncentratu do wyższego, stanowią 37 proc. wszystkich analizowanych terminów językoznawczych. Największa liczba przejść terminów językoznawczych występuje z podręczników koncentracji klas VII–VIII do podręczników koncentracji klas IX–X. 240 Sposób podawania definicji terminów językoznawczych zależy od poziomu wykształcenia uczniów. W podręcznikach koncentracji klas początkowych definicje terminów są nieliczne, natomiast w podręcznikach koncentracji klas niższych terminy definiuje się naukowo. W podręcznikach klas wyższych terminy językoznawcze często definiuje się tak samo jak w Słowniku terminów językoznawczych, natomiast w podręcznikach klas najwyższych terminy definiuje się encyklopedycznie. ŹRÓDŁA Čepaitienė G., Palubinskienė E. Język litewski: dla klasy VII. Kaunas, 2000. Čepaitienė G., Palubinskienė E. Język litewski: dla klasy VIII. Kowno, 2001. Dobrovolskis B., Kavaliauskas V., Koženiauskienė R., Zinkevičius Z. Język litewski: dla klasy X. Kowno, 2001. Koženiauskienė R., Dobrovolskis B., Zinkevičius Z. Język litewski: dla klasy IX. Kowno, 1999. Marcelionienė E., Plentaitė V. Źródło: dla klasy III. Część I. Kowno, 2004. Marcelionienė E., Plentaitė V. Źródło: dla klasy III. Część III. Kowno, 2004. Marcelionienė E., Plentaitė V. Šaltinis: dla klasy IV. Część II. Kowno, 2005. Marcelionienė E., Plentaitė V. Šaltinis: dla klasy IV. Część IV. Kowno, 1997. Plentaitė V., Marcelionienė E. Šaltinis: dla klasy III. Część II. Kowno, 2004. Plentaitė V., Marcelionienė E. Šaltinis: dla klasy III. Część IV. Kowno, 2004. Plentaitė V., Marcelionienė E. Šaltinis: dla klasy IV. Część I. Kowno, 2005. Plentaitė V., Marcelionienė E. Šaltinis: dla klasy IV. Część III. Kowno, 2005. Salienė V., Smetona A. Język litewski: dla klas XI–XII. Wilno, 2004. Sirtautai J., V., V.V. Język litewski: dla klasy V. Część I. Wilno, 2005. Sirtautai J., V., V.V. Język litewski: dla klasy V. Część II. Wilno, 2005. Sirtautai J., V., V.V. Język litewski: dla klasy VI. Wilno, 1998. Šukys J. Język litewski: dla klasy XI. Kowno, 2001. Župerka K. Język litewski: dla klasy XII. Kowno, 2001. LITERATURA Ambrazas V., Girdenis A., Morkūnas K., Sabaliauskas A., Urbutis V., Valeckienė A., Va na gas A. Encyklopedia języka litewskiego. Wilno, 2008. Programy ogólne i standardy wykształcenia. Wilno, 2003. Gramatyka współczesnego języka litewskiego. Red. V. Ambrazas, Wilno, 1997. Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. nacz. St. Keinys, Wilno, 2000. Gaivenis K., Keinys St. Słownik terminów językoznawczych. Kowno, 1990. Gramatyka języka litewskiego 1. Red. nacz. K. Ulvydas, Wilno, 1965. Słownik wyrazów międzynarodowych. Red. odp. V. Kvietkauskas, Wilno, 1985. Słownik wyrazów międzynarodowych. Red. A. Kinderys. Wilno, 2001. Vaitkevičiūtė V. Słownik wyrazów międzynarodowych. Wilno, 2001. Гринев С. Введениевтерминоведение. Москва, 1993. Otrzymano 2008-11-28 Rita Katelytė Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vilešisa 5, LT-10308 E-mail: r[email protected] Rita Katelytė | Kalbotyrosterminaividurinėsmokyklos...