Žymus terminologijos vagavarys („75-ųjų Kazimiero Gaivenio gimimo metinių proga“)

Wybitny orędownik terminologii (z okazji 75. rocznicy urodzin Kazimierasa STASYS KEINYS Gaivenisa) Instytut Języka Litewskiego, Wilno W tym różnorodnym świecie istnieją rozmaite pomniki: drewniane i kamienne, żelazne i brązowe <...>. Jednakże, moim zdaniem, trwałością żaden z nich nie dorównuje pomnikom słowa <...>, K. Gaivenis er keletą kilometrų nuo Tauragnų miestelio prie Taūragno ežero tįso Stūčių kaimo laukai. W tej wsi mieszkało niejedno pokolenie Musteikisów. Ostatnim gospodarującym tu Musteikisem był Kazimieras. Obaj jego synowie ukończyli szkoły wojskowe, uczestniczyli w walkach o niepodległość państwa litewskiego odrodzonego w 1918 r., a przed II wojną światową zostali oficerami wysokich stopni, zaś Kazys — także wybitnym działaczem państwowym. W gospodarstwie pozostała więc córka Veronika, która wyszła za pochodzącego z innej wsi302 Stasys Keinys | Wybitny orędownik terminologii (z okazji 75. rocznicy urodzin Kazimierasa Gaivenisa... sio Boliusa (Boleslovasa) Gaivenisa. Młodym Gaivenisom 18 stycznia 1934 r. urodził się syn Kazimieras. Nawiasem mówiąc, wróżki z Taūragna sprzyjały chłopcom urodzonym w tym gospodarstwie — wszak i Kazimieras Gaivenis zdobył wyższe wykształcenie oraz stał się wybitnym specjalistą w swojej dziedzinie. Droga Kazimierasa do nauki rozpoczęła się w latach wojny i trwała czternaście powojennych lat, kiedy to ludzie, nie zważając na zamęt życia i ocierając pot z czoła, troszczyli się o przyszłość swoich rodzin. Dla wielu najlepszą drogą do tej przyszłości wydawała się nauka dzieci. Kazimieras Gaivenis ukończył szkołę podstawową w Šeimatiės, siedmioletnią szkołę w Tauragnach, pierwszą szkołę średnią w Utenie oraz na Wydziale Historii i Filologii Uniwersytetu Wileńskiego specjalność języka i literatury litewskiej. Przez cały okres nauki był pilnym i wzorowym uczniem oraz studentem. Świadczą o tym książki podarowane przez nauczycieli pierwszemu uczniowi oraz dyplom uniwersytecki z wyróżnieniem. Na uniwersytecie, gdy od drugiego roku należało wybrać węższy kierunek studiów (język lub literaturę), wybrał język i szczególnie interesował się rodzimą gwarą — na jej temat pisał prace semestralne i obronił pracę dyplomową. Został skierowany do pracy w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej Akademii Nauk. W Instytucie (po jego rozdzieleniu w 1990 r. na dwa instytuty — w Instytucie Języka Litewskiego) K. Gaivenis przepracował 41 i pół roku, przechodząc wszystkie szczeble od starszego laboranta do kierownika działu. Przez cały ten czas, z wyjątkiem pierwszych kilku miesięcy, zajmował się terminologią, czyli porządkowaniem i badaniem słów oraz połączeń wyrazowych nazywających pojęcia z zakresu języka specjalistycznego (nauki, techniki, sztuki itd.). W tej dziedzinie w 1969 r. obroniono jego dysertację kandydata nauk filologicznych (odpowiada obecnemu stopniowi doktora nauk, który w odrodzonym niepodległym państwie został mu uznany), terminom i ich użyciu poświęcono pięć z siedmiu książek napisanych przez niego samodzielnie lub wspólnie z innymi, znaczna część spośród mniej więcej 400 artykułów naukowych i popularnonaukowych oraz artykulików, jako doradca, korektor, recenzent, a nawet tłumacz przyczynił się do opracowania ponad stu litewskich słowników terminologicznych i norm, przez wiele lat redagował coroczne wydawnictwo Terminologija. Prace te pozwalają stawiać K. Gaivenisa w jednym szeregu z najwybitniejszymi działaczami na rzecz rozwoju i doskonalenia naszego języka oraz podnoszenia jego kultury w XX wieku. Teoretyczne i praktyczne zagadnienia terminologii zostały zwięźle przedstawione w ostatniej pracy opublikowanej za jego życia — w książce Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys (Wilno, 2002, 148 s.). W tej przeznaczonej do czytania przez wszystkich uczących i uczących się terminologii oraz interesujących się nią książce, napisana jasnym, wzorowym językiem specjalistycznym, przedstawiono rozumienie najważniejszych pojęć i terminów tej dziedziny nauki, wyłożono charakterystyczne cechy terminów, omówiono sposoby ich powstawania Terminologija | 2009 | 16 303 i porządkowania, podstawy ich tworzenia oraz normalizacji, zapoznano czytelnika z bardziej znanymi w naszym kraju i mającymi największy wpływ kierunkami teorii terminologii, a także omówiono najważniejsze prace przedstawicieli tych kierunków. Wyjaśniane w książce zagadnienia opierają się na ogromnym doświadczeniu codziennej pracy terminologicznej zdobywanym przez kilka dziesięcioleci oraz na wiedzy człowieka oddanego nauce o języku i jego kulturze, którą poszerzała i doskonaliła nie tylko nieprzerwana znajomość prac naukowych przeszłości i teraźniejszości, lecz także stałe obcowanie ze współpracownikami terminologami — językoznawcami i specjalistami z innych dziedzin. Ponieważ K. Gaivenis bardzo intensywnie pracował na polu terminologii, często nazywa się go również terminologiem. To prawda, ponieważ należał do pierwszych profesjonalnych litewskich językoznawców terminologów. Ale zajmował się również pracą leksykografa, ponieważ wraz z innymi napisał cztery słowniki (litewsko-rosyjski, terminów językoznawczych, korekty terminów i radioelektroniki) oraz. jak wspomniano, przyczynił się do opracowania dużej liczby słowników, a także drugiego wydania normatywnego Słownika współczesnego języka litewskiego (Wilno, 1972), ponadto badał i rozważał kwestie związane z pisaniem słowników. Należy dodać, że K. Gaivenis interesował się słowami w ogóle — praca dyplomowa dotyczyła słownika rodzimego dialektu, napisał artykuły o słowach języka ogólnego, książkę Barwny świat słów (Wilno, 1987, 112 s.), niejednokrotnie poruszał temat nazw miejscowych i nazw osobowych, a zatem mógłby być uznany za leksykologa i leksykografa. Jednak najtrafniejszym określeniem go jako specjalisty jest językoznawca. Ogólnie rzecz biorąc. K. Gaivenis miał dobre wykształcenie filologiczne, był człowiekiem oczytanym, potrafił jasno, płynnie i obrazowo przedstawiać swoje myśli, lubił popularyzować zagadnienia językowe. Jego liczne publikacje w czasopismach i gazetach ogólnych oraz specjalistycznych (także przeznaczonych dla dzieci) są napisane żywo, interesująco i atrakcyjnie. Jego osoba harmonijnie łączyła jasne, logiczne myślenie i poetyckiego ducha. Wschodni Auksztoci często przedstawiani są jako ludzie cisi, spokojni, może nieco ostrożni i zamknięci w sobie. K. Gaivenis był prawdziwym wschodnim Auksztotą i rzeczywiście posiadał te cechy. Ponadto był bardzo pracowity, sumienny, zdyscyplinowany i skromny, jednym słowem — poważny człowiek, unikający głośnych wydarzeń, niepędzący na mównice, by powiedzieć, co myśli, nieskłonny do pouczania ani osądzania innych. Być może dlatego, choć jako językoznawca dokonał naprawdę wiele, jego nazwisko nie było odmieniane w encyklopediach, prawie o nim nie pisano nawet z okazji jubileuszy, nie otrzymał głośnych tytułów, orderów ani nagród. Cały zgiełk życia, jego pycha i próżność, były gdzieś daleko od stylu życia K. Gaivenisa i jakby go nie dotyczyły, 304 Stasys Keinys | Zymus terminologijos vagavarys (75-ųjų Kazimiero Gaivenio... Nie słowami, lecz czynami K. Gaivenis kochał Ojczyznę Litwę, region Tauragnai i rodzinny dom. Nieustannie odwiedzając rodzinne strony, zebrał tysiące słów ich mieszkańców i pozostawił je wszystkim w swoich pracach, w kartotece wielkiego Słownika języka litewskiego, a za jej pośrednictwem także w jego tomach. Przypomniawszy sobie zwrotkę wiersza napisanego przez Matasa Grigonisa w 1916 r. — Kto kocha świętą ciszę, Komu pachną brzozowe gaje, Kto lubi różnorodność natury, Niech jedzie do Tauragn — w książce Barwny świat słów rozważał pochodzenie nazwy rodzinnej wsi, kilku innych nazw miejscowych okolicy oraz swoich nazwisk i nazwisk przodków ze strony matki. Dlatego też nieprzypadkowo, pisząc tę książkę, przywołał w pamięci obraz jedynej siostry, która zmarła w dzieciństwie — książka jest poświęcona „Pamięci PIERWSZOKLASISTKI, SIOSTRZYCZKI GRAŻINUTĖ”. Nawiasem mówiąc, każdy rozdział tej książki rozpoczyna się myślą zaczerpniętą z prac cenionych wykładowców uniwersyteckich (wymienionych w tej samej kolejności co w książce): Julii Žukauskaitė, Zigmasa Zinkevičiusa, Vincasa Urbutisa, Jonasa Palionisa, Vytautasa Mažiulisa, Jonasa Kabelki, Jurgisa Lebedysa, Kazysa Ulvydasa, Juozasa Balčikonisa oraz Jonasa Kruopasa, który już w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej prowadził go drogą naukową. Zapewne nietrudno zrozumieć, że ukazano w ten sposób nie tylko bezpośredni związek z naszą własną nauką o języku, lecz także wdzięczność i szacunek dla swoich Nauczycieli. Ciepłymi słowami wspominał również swoich nauczycieli z Tauragnów i Uteny. Kazimieras Gaivenis zmarł pół roku przed siedemdziesiątą rocznicą urodzin, 11 lipca 1993 r. Został pochowany na cmentarzu Sudervė w Wilnie. Więcej o jego życiu i pracy można przeczytać w książkach wydanych przez Instytut Języka Litewskiego: Kazimieras Gaivenis: Bibliografijos rodyklė (Wilno, 2003, 68 s.) oraz Terminologijos istorijos ir dabarties problemos (Wilno, 2004, 380 s.), poświęconej pamięci Kazimierasa Gaivenisa. Książka ta składa się z dwóch części — wspomnieniowej, w której zamieszczono artykuły i wspomnienia o K. Gaivenisie, fragmenty jego listów z czasów studiów do kolegi z klasy oraz kilka fotografii, i obszerniejszej części badawczej, w której opublikowano ważne i interesujące artykuły litewskich, łotewskich i estońskich językoznawców oraz innych autorów opracowujących terminologię, dotyczące teorii, historii i współczesności terminologii. Tę drugą część rozpoczyna obszerny tekst z dorobku K. Gaivenisa — niepubliko- wany rozdział jego dysertacji Złożone terminy we współczesnym języku litewskim, zatytułowany Podawanie i objaśnianie złożonych terminów w słownikach terminologicznych. Wspominając Kazimierasa Gaivenisa z okazji siedemdziesiątej piątej rocznicy urodzin, dobrze widzimy, jak szybko zmienia się życie, czyniąc przeszłością dni, które, zdawałoby się, były całkiem niedawno. W obecnym Centrum Terminologii Instytutu Języka Litewskiego, jedynym miejscu pracy Kazimierasa, nie pracuje już ani jeden ze współpracowników założonej niemal czterdzieści lat temu Grupy Terminologicznej. Ponad połowa pracowników tego centrum zna go tylko ze zdjęcia wiszącego w jednym z pomieszczeń przeznaczonych dla centrum, w którym zresztą przed oddaniem do druku omawiano wspomnianą książkę Lietuvių terminologijos: teorijos ir tvarkybos Stasys Keinys metmenų. Dlatego w zamieszczonym na początku tego artykułu fragmencie Margo žodžių pasaulis K. Gaivenis trafnie nazwał słowa pomnikami najtrwalszymi „znakami dzieł” ludzi żyjących w przeszłości. Takimi pomnikami są również jego własne prace pisemne, ważne dla teraźniejszości i przyszłości naszego języka, a także kultury narodu — słowa. Otrzymano 2009-12-18 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno 306 Stasys Keinys Wybitny | działacz terminologii (z okazji 75. urodzin Kazimierasa Gaivenisa...