Vaida Buivydienė, Regina Žukienė. Aiškinamasis svarbiausių literatūros ir kalbotyros terminų žodynėlis

DIANA ŠILOBRITAITĖ Instytut Języka Litewskiego Vaida Buivydienė, Regina Žukienė. OBJAŚNIAJĄCY SŁOWNICZEK NAJWAŻNIEJSZYCH TERMINÓW LITERATUROZNAWCZYCH I JĘZYKOZNAWCZYCH: PODRĘCZNIK METODYCZNY Vilnius: Vilniaus kolegija, 2008, 128 p. Alfabetyczny objaśniający słowniczek terminów literaturoznawczych i językoznawczych autorstwa V. Buivydienė i R. Žukienė, jak stwierdzono we wstępie, „jest przeznaczony dla studentów studiów stacjonarnych i niestacjonarnych Wydziału Pedagogicznego Kolegium Wileńskiego, studiujących różne przedmioty z zakresu języka i literatury litewskiej, do nauki podczas zajęć i samodzielnej” (3). W słowniczku alfabetycznie przedstawiono najważniejsze i najczęściej używane terminy literaturoznawcze i językoznawcze, które „zilustrowano różnymi przykładami użycia zaczerpniętymi z literatury pięknej, naukowej oraz języka potocznego” (3). Słowniczek opracowano na podstawie różnych źródeł literackich (podano 19 pozycji). Wskazano, że „do opracowania słowniczka wykorzystano także inną literaturę, wymienioną w dodatkowym wykazie literatury do wykorzystania, zamieszczonym na końcu publikacji” (3). Jednak w słowniczku takiego wykazu literatury nie ma. Chociaż w słowniczku objaśniono skróty, skrótowce i znaki, brakuje wyczerpującego opisu jego struktury. Niejasne są również kryteria doboru terminów. Słowniczek nie uzyskał aprobaty Państwowej Komisji Języka Litewskiego. Wątpliwości budzi fakt, że terminy z dwóch różnych dziedzin nauki zamieszczono w jednej publikacji. Czytelnik może się zastanawiać, dlaczego w jednym haśle terminologicznym, bez żadnych odsyłaczy, podano zarówno znaczenie językoznawcze, jak i literaturoznawcze, np.: anagrama – figura retoryczna powstająca przez przestawienie miejscami liter wybranego wyrazu lub połączenia wyrazów (zwanego programem) <...>; anagramami często nazywa się utwory wierszowane <...> (9). Archetypas (12, 14) definiuje się wyłącznie jako termin literaturoznawczy, jednak w językoznawstwie używa się go w innym znaczeniu: Da- Terminologija | 2009 | 16 273 bartinėje istorinėje kalbotyroje šiuo terminu dažnai vadinama prolytė (KlbŽ 1990: 24). Prolytė – kalbos mokslo metodais atkurta gyvojoje kalboje ir raštijos paminkluose nepaliudyta senovinė žodžio forma ar kuri nors jo dalis (KlbŽ 1990: 162). Terminy hasłowe i gatunkowe podane w artykule hasłowym terminu głównego są zaakcentowane; akcent zaznaczono w nawiasach, jednak nie uniknięto błędów akcentowania, np.: gramatyka opisowa (=aprašomoji) (39), stopień wyższy (=aukštesnysis) (59), przymiotnik (=būdvardis) (20), gramatyka kontrastywna (=gretinamoji) (39), gramatyka porównawcza (=lyginamoji) (39), stopień równy (=nelyginamasis) (59), pytanie sprawdzające (=patikrinamasis) (55), rōtininkai (=rōtininkai) (95), hydronim (=vandenūvardis) (118), zaimki wskazujące (=parodomieji) (47) itd. Zauważono nieakcentowany termin moralité oraz nieakcentowany poboczny człon terminu narzędnik przyczyny. Słowniczek podaje etymologię terminów obcego pochodzenia. Etymologię członu pobocznego terminów złożonych objaśnia się po tym członie, np. język analityczny [gr. analitikos – związany z analizą] (9). Nie czyni się tego jednak konsekwentnie (etymologia niektórych terminów nie jest podawana), np.: afemia (5), akroteleuton (7), alfabetik (7), liryka anakreontyczna (9), rym daktyliczny (22), sinkopis (99), skaldas (101) itd. Niedokładnie podano etymologię terminu adresat, np. niem. Adrese (=Adressant) (5). Niemal wszystkie terminy hasłowe są poprawne, jednak niektóre należałoby skorygować, np.: alofarazė (=alofrazė) (8), definicja (=apibrėžtis) (12), język ezopowy (=Ezopo) (33) (LLE 2001: 136), inkunabuł (=inkunabulai) (44), sposoby tworzenia obrazu (=būdas) (117). Chociaż większość terminów używanych w samych hasłach również jest poprawna, zdarzają się terminy niewłaściwe i wymagające korekty, np. rola (niezalecane = vaidmuo (TT 1992: 91)) w haśle replika (92). W haśle łącznik (20) znaleziono termin wymagający korekty: <...> do oddzielenia mowy bezpośredniej od autorskiej (=autoriaus) wypowiedzi. Nasuwa się pytanie, dlaczego termin hasłowy archetyp, podany dwukrotnie (w jednym przypadku niealfabetycznie), definiuje się na dwa sposoby, np.: archetyp – przekazywanie z pokolenia na pokolenie obrazu nieświadomości zbiorowej o uniwersalnym znaczeniu (12) oraz archetyp – znak poetycki. Obraz mitologii, folkloru, obrzędów lub zwyczajów w poezji albo prozie nazywa się archetypem (14). Synonimy w słowniczku podawane są w nawiasach, łączy się je spójnikiem „lub” i na ogół nie wysuwa do rangi haseł. Nie zawsze jednak konsekwentnie przestrzega się tej zasady, np.: Kalambur – <...>. Zob. też Gra słów (por. Gra słów (lub kalambur) <...>) (50, 126). 274 Diana Šilobritaitė Synonimy „apostrofa” i „retoryczne apostrofowanie” nie zostały połączone spójnikiem lub (93), natomiast synonimy wspomnienia, pamięć (15) oddzielono przecinkiem. Należy zauważyć, że w litewskiej terminografii synonimy terminów zwyczajowo oddziela się przecinkiem – taki sposób podawania synonimów wskazano również w Ogólnych wymaganiach dotyczących opracowywania słowników terminologicznych, zatwierdzonych przez Państwową Komisję Języka Litewskiego (VLKK) (TŽRBR 2007). Zdarza się, że w nawiasie podano tylko jeden synonim, a w definicji dwa, np.: Abecadło (lub alfabet) – wszystkie litery pisma ułożone w określonym porządku, alfabet, zasób liter (5). Refren podano jako synonim przyśpiewki (86), jednak przy osobno zamieszczonym haśle refren (92) ten drugi termin nie został wskazany. Terminy amfibolia (8) i dwuznaczność (27) są rozróżniane i nie podaje się ich jako synonimów, jednak w Słowniku terminów językoznawczych uznaje się je za synonimy. Z drugiej strony warto zauważyć sytuację odwrotną – wątpliwą synonimiczność terminów (w Encyklopedii literatury litewskiej nie uznaje się ich za synonimy), np. idylla (lub pastorał, bukolika) (43). Ponadto terminy pastorał (79) i bukolika (20) również są w słowniczku wysunięte do rangi haseł, ale nie ma przy nich żadnych odsyłaczy do terminu idylla. Mówiąc o synonimach podawanych w słowniczku, należy również zaznaczyć, że często brakuje systematyczności, np.: alofraza (lub wariant frazeologizmu) (8), alograf (lub wariant grafemu) (8), alomorf (wariant morfemu) (8), lecz nie zaznaczono, że termin alofon (8) ma również synonim – wariant fonemu. Nie jest jasne, jakie terminy opatruje się odsyłaczem zwany(a) także ani jaki jest ich stosunek do synonimów, np.: Liryka filozoficzna – typ liryki oparty na problemach światopoglądowych i tak zwanych problemach „wiecznych”. Nazywana także innymi terminami: liryka idei, liryka refleksyjna, liryka intelektualna, liryka myśli, liryka metafizyczna (34). Wiersz herbowy – <...> (zwany także wierszem przy herbie, o herbie) (40). W TŽRBR stwierdza się, że każde znaczenie terminu numeruje się i definiuje jako samodzielną jednostkę (nie zaleca się podawania znaczeń oddzielonych średnikiem ani w inny sposób). W recenzowanym słowniczku jednak w niektórych przypadkach znaczenia podaje się po średniku, przecinku i kropce, np.: archiwum – instytucja gromadząca, przechowująca, porządkująca i badająca stare dokumenty i rękopisy; jej pomieszczenia; zbiór tych dokumentów (14); anagram – figura retoryczna powstała przez przestawienie liter wybranego słowa lub wyrażenia (nazywanego programem) <...>; anagramami często nazywa się utwory wierszowane Terminologija | 2009 | 16 275 utwory <...> (9): aluzja – nawiązanie do znanej rzeczy, środek stylistyczny – wyrażenie przywodzące na myśl jakiś znany fakt <...> (8); archetyp – znak poetycki. Obraz mitologiczny, folklorystyczny, obrzędowy lub związany ze zwyczajami, występujący w poezji lub prozie, nazywany jest archetypem (12) itd. Niewystarczające i niejasne definicje niektórych terminów, np.: Apogeum – największe osiągnięcie, rozkwit (13). Interpretacja – objaśnianie znaczenia; wykonanie utworu artystycznego na swój sposób (45). Powieść historyczna – specyficzny typ powieści, który ukształtował się w epoce romantyzmu (46). Koloryt – barwność, swoistość (56). Kultura – wszystko, co zostało stworzone przez społeczeństwo dzięki pracy fizycznej i umysłowej; dobre wychowanie, erudycja (58). Sytuacja – położenie, okoliczności, ogół okoliczności (100). Obraz – obraz życia namalowany, opisany lub przedstawiony (117). W słowniczku jest bardzo dużo błędów korektorskich. Na niektórych stronach terminy nie są podane w porządku alfabetycznym (12, 92). Chociaż każdy słownik stanowi ważny krok w danej dziedzinie nauki, wątpliwe, czy ten podręczny słowniczek terminów literaturoznawczych i językoznawczych wzbogaci litewską terminografię. Zauważono, że niemal wszystkie terminy i ich definicje zaczerpnięto z Słownika terminów językoznawczych i Encyklopedii literatury litewskiej. Nie podano nowych, oryginalnych terminów ani definicji, dlatego w tym podręczniku metodycznym nie powinno być spraw wymagających poprawy ani różnego rodzaju potknięć wymienionych w niniejszej recenzji. LITERATŪRA KlŽ. 1990: Kalbotyros terminų žodynas. Vilnius. LLE 2001: Lietuvių literatūros enciklopedija. Vilnius. TT 1992: Terminologijos taisymai. Vilnius. TŽBRB 2007: Terminų žodynų rengimo bendrieji reikalavimai. Patvirtinta Valstybinės lietuvių kalbos komisijos 2007 m. gruodžio 20 d. posėdžio protokoliniu nutarimu (rekomendacija R-4, Inf. pran., 2007-12-29, Nr. 100). Interneto prieiga: <http://www.vlkk.lt/lit/programos/zodynu-reikalavimai.html>. Gauta 2009-12-01 Diana Šilobritaitė Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5. LT-10308 Vilnius E. paštas: [email protected] 276 Diana Šilobritaitė