Vaida Buivydienė, Regina Žukienė. Aiškinamasis svarbiausių literatūros ir kalbotyros terminų žodynėlis

DIANA ŠILOBRITAILietuvių kalbos institutas TĖ Vaida Buivydienė, Regina Žukienė. OBJAŚNIAJĄCY SŁOWNICZEK NAJWAŻNIEJSZYCH TERMINÓW LITERATUROZNAWSTWA I JĘZYKOZNAWSTWA: KSIĄŻKA DYDAKTYCZNO-METODYCZNA Wilno: Kolegium Wileńskie, 2008, 128 s. Ten alfabetyczny objaśniający słowniczek terminów literaturoznawczych i językoznawczych autorstwa V. Buivydienė i R. Žukienė. jak stwierdzono we wstępie, „jest przeznaczony dla studentów dziennych i zaocznych Wydziału Pedagogiki Kolegium Wileńskiego. studiujących różne przedmioty z zakresu języka i literatury litewskiej. do studiów audytoryjnych i samodzielnych” (3). W słowniczku alfabetycznie przedstawiono najważniejsze i najczęściej używane terminy literaturoznawcze i językoznawcze, które „zilustrowano różnymi przykładami użycia z literatury pięknej, naukowej i języka mówionego” (3). Słowniczek opracowano na podstawie różnych źródeł literackich (podano 19 pozycji). Podano, że „przy opracowywaniu słowniczka korzystano także z innej literatury, która została zamieszczona w dołączonym na końcu publikacji wykazie literatury do dodatkowego wykorzystania” (3), Jednak takiego wykazu literatury w słowniczku nie ma. Chociaż w słowniczku podano objaśnienia skrótów, skrótowców i znaków, brakuje wyczerpującego opisu jego struktury. Niejasne są również kryteria doboru terminów. Słowniczek nie ma aprobaty Państwowej Komisji Języka Litewskiego. Wątpliwości budzi fakt, że terminy z dwóch różnych dziedzin nauki przedstawiono w jednej publikacji. Czytelnik może zadać pytanie, dlaczego w jednym artykule hasłowym bez żadnych odsyłaczy podano zarówno znaczenia terminów językoznawczych, jak i literaturoznawczych, np.: anagram — figura retoryczna, powstająca przez zamianę miejscami wybranego słowa lub połączenia wyrazowego (nazywanego programem) <...>; anagramami nierzadko nazywa się utwory wierszowane <...> (9). Archetyp (12, 14) definiuje się wyłącznie jako termin literaturoznawczy, lecz w językoznawstwie używa się go w innym znaczeniu: DaTerminologija | 2009 | 16 273 we współczesnym językoznawstwie historycznym terminem tym często określa się formę prajęzykową (KIbZ 1990:24). Forma prajęzykowa — odtworzona metodami językoznawczymi i niepoświadczona w żywej mowie ani w zabytkach piśmiennictwa dawna forma wyrazu lub któraś z jego części (K1bZ. 1990: 162). Terminy nagłówkowe i rodzajowe, podawane w haśle terminu głównego, są opatrzone akcentami, w nawiasach podano akcentowanie, jednak nie uniknięto błędów w akcentowaniu, np.: aprasomoji (=aprašomoji) gramatika (39), aukštesnysis (=aukštesnysis) laipsnis (59), būdvardis (=būdvardis) (20), gretinamdji (=grėtinamoji) gramatika (39), lyginamoji (=lyginamoji) gramatika (39), nelyginamasis (=nelyginamasis) laipsnis (59), patikrinamasis (= patikrinamasis) klausimas (55), rotininkai (=rétininkai) (95), vandenvardis (=vandénvardis) (118), parodomieji (=parédomieji) (47) i in. Odnotowano termin moralité bez akcentu, a także nieakcentowany poboczny człon terminu priežasties w narzędniku. W słowniczku podano etymologię terminów obcego pochodzenia. Etymologię pobocznego członu terminów złożonych wyjaśnia się po tym członie, np. analitinė [gr. analitikos —związany z analizą] kalba (9). Nie jest to jednak czynione konsekwentnie (w przypadku niektórych etymologii nie podano), np.: afemija (5), akroteleutas (7), alfabetikas (7), anakreontinė lyrika (9), daktilinis rimas (22), sinkopis (99), skaldas (101) i in. Niedokładnie podano etymologię adresanta terminu, np. niem. Adrese (= Adressant) (5). Niemal wszystkie terminy nagłówkowe są poprawne, jednak niektóre terminy należałoby poprawić, np. :alofraza(- =alofraza) (8), definicja (—definicja) (12), język ezopowy (= Ezopa) (33) (LLE 2001: 136), inkunabuł (-inkunabuły) (44), sposoby tworzenia obrazu (—sposób) (117). Chociaż większość terminów używanych w samych artykułach jest również poprawna, zdarzają się terminy niewłaściwe i wymagające korekty, np. rola (ntk.= funkcja (TT 1992:91)) w artykule dotyczącym terminu replika (92). W artykule dotyczącym terminu myślnik (20) znaleziono termin wymagający korekty: <...> do oddzielenia mowy niezależnej od mowy autorskiej (=autora). Powstaje pytanie, dlaczego dwukrotnie (w jednym przypadku —niealfabetycznie) podany termin hasłowy archetyp definiuje się dwojako, np.: archetyp — przekazywanie z pokolenia na pokolenie obrazu nieświadomości zbiorowej, mającego uniwersalne znaczenie (12) oraz archetyp — znak poetycki. Obraz mitologii, folkloru, obrzędów lub zwyczajów w poezji albo prozie nazywa się archetypem (14). Synonimy w słowniczku podaje się w nawiasach, łączy się je spójnikiem albo i najczęściej nie wysuwa jako terminów hasłowych. Jednak nie zawsze konsekwentnie przestrzega się takiego porządku prezentacji, np. : Kalambur —<...>. Zob. także. Gra słów (por. Gra słów (lub kalambur) <...> (50, 126). 274 Diana Šilobritaitė | Niepołączone spójnikiem lub synonimy zwrot retoryczny i apostrofa (93), natomiast synonimy atminimai, atmintys (15) oddzielone są przecinkiem. Należy zauważyć, że w litewskiej terminografii synonimy terminów zwykle oddziela się przecinkiem — taki sposób podawania synonimów wskazano również w Ogólnych wymaganiach dotyczących opracowywania słowników terminologicznych (TZRBR 2007), zatwierdzonych przez Państwową Komisję Języka Litewskiego (VLKK). Istnieje przypadek, gdy w nawiasie podaje się tylko jeden synonim, a w definicji — dwa, np. : Alfabet (lub abėcėlė) — wszystkie litery pisma ułożone w określonym porządku, alfabet, abėcėlė (5). Refren podawany jest jako synonim przyśpiewki (86), jednak przy osobno podanym refrenie (92) ten ostatni nie jest wskazany. Terminy amfibolia (8) i dwuznaczność (277) są rozróżniane i nie są podawane jako synonimy, jednak w Słowniku terminów językoznawczych uznaje się je za synonimy. Z drugiej strony zauważalna jest sytuacja odwrotna — wątpliwa synonimiczność terminów (w Encyklopedii literatury litewskiej nie są one uznawane za synonimy), np. idylla (albo pastorał, bukolika) (43). Ponadto terminy pastorał (79) i bukolika (20) również zostały wyodrębnione w glosariuszu jako hasła, jednak nie ma przy nich żadnych odsyłaczy do terminu idylla. Jeśli chodzi o synonimy podawane w glosariuszu, należy również zauważyć, że nierzadko brakuje systematyczności, np.: alofraza (albo wariant frazeologizmu) (8), alograf (albo wariant grafemu) (8), alomorf (wariant morfemu) (8), jednak nie wskazano, że również termin alofon (8) ma synonim — wariant fonemu. Nie wiadomo. jakie terminy są podawane z odsyłaczem nazywany także i jaki jest ich stosunek do synonimów, np. : Liryka filozoficzna — typ liryki oparty na problemach światopoglądowych i tak zwanych „odwiecznych” problemach. Nazywana jest także innymi terminami: liryka idei, liryka refleksyjna, liryka intelektualna, liryka myśli, liryka metafizyczna (34). Wiersz heraldyczny —<...> (zwany także wierszem przy herbie, o herbie) (40). W TŽRBR zapisano, że każde znaczenie terminu jest numerowane i definiowane jako samodzielna jednostka (nie zaleca się przedstawiania znaczeń rozdzielonych średnikiem ani w inny sposób). Jednak w recenzowanym glosariuszu w niektórych przypadkach znaczenia podawane są zarówno po średniku, jak i po przecinku oraz po kropce, np.: archiwum —instytucja gromadząca, przechowująca, porządkująca i badająca stare dokumenty i rękopisy; jej pomieszczenia; zbiór tych dokumentów (14); anagram —figura retoryczna powstająca przez przestawienie miejscami wybranego słowa lub wyrażenia (zwanego programem) <...>; anagramami często nazywane są utworami wierszowanymi D ~J U1 Terminologia | 2009 | 16 utworów <...> (9): aluzja — wzmianka o znanej rzeczy, środek stylistyczny — powiedzenie przypominające jakiś znany fakt <...> (8); archetyp — znak poetycki. Mitologii, folkloru. wyobrażenie obrzędu lub zwyczaju w poezji albo prozie nazywa się archetypem (12) itd. Niewystarczające i niejasne definicje niektórych terminów, np. : Apogeum — największe osiągnięcie, rozkwit (13). Interpretacja —wyjaśnienie znaczenia: wykonanie dzieła sztuki na swój sposób (45). Powieść historyczna —specyficzny {yp powieści, ukształtowany w epoce romantyzmu (46). Koloryt —barwność, swoistość (30). Kultura —wszystko. co zostało stworzone przez społeczeństwo dzięki pracy fizycznej i umysłowej; wykształcenie, ogłada (58). Sytuacja —położenie, okoliczności, ogół okoliczności (100). Obraz —namalowany, opisany lub odgrywany obraz życia (117). W słowniczku jest bardzo dużo błędów korektorskich. Na niektórych stronach terminy nie są podane w kolejności alfabetycznej (12, 92). Chociaż każdy słownik jest ważnym krokiem w danej dziedzinie nauki, wątpliwe, czy ten słowniczek terminów literaturoznawczych i językoznawczych wzbogaci litewską terminografię. Zauważono, że niemal wszystkie terminy i ich definicje zaczerpnięto ze Słownika terminów językoznawczych i Encyklopedii literatury litewskiej. Nie podano nowych, oryginalnych terminów ani definicji, zatem w podręcznikowym opracowaniu metodycznym nie powinno być kwestii wymagających korekty ani różnego rodzaju pomyłek wspomnianych w niniejszej recenzji. LITERATURA KlbŽ 1990: Słownik terminów językoznawczych, Wilno. LLE 2001: Encyklopedia literatury litewskiej, Wilno. TT 1992: Korekty terminologiczne, Wilno. TŽRBR 2007: Ogólne wymagania dotyczące opracowywania słowników terminologicznych, zatwierdzone protokolarną uchwałą Państwowej Komisji Języka Litewskiego z posiedzenia w dniu 20 grudnia 2007 r. (zalecenie R-4: Inf. pran., 2007-12-29 Nr. 100). Dostęp przez Internet: <http:/www.vlkk.lt. lit. programos/zodvou-reikalavimai. htm! +. Otrzymano 2009-12-01 Diana Šilobritaitė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5. LT-10308 Wilno E. paštas: dianastdž]Iki.lt 276 Diana Šilobritaitė