Tarptautinė mokslinė konferencija „No vārda līdz vārdnīcai“

178 A. Butāne, A. Rimkutė | Międzynarodowa konferencja naukowa No vārda līdz... Międzynarodowa konferencja naukowa Od słowa do słownika aNIta BUtāNE Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego aUŠRa RIMkUtė Instytut Języka Litewskiego W dniach 22–23 lutego 2010 r. w Rydze odbyła się międzynarodowa konferencja naukowa No vārda līdz vārdnīcai (Od słowa do słownika), poświęcona upamiętnieniu 137. rocznicy urodzin językoznawcy Jānisa Endzelīnsa. Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego, będący agencją Uniwersytetu Łotewskiego, co roku organizuje konferencję poświęconą akademikowi. Podczas konferencji omawiano głównie zagadnienia leksykografii i terminografii oraz dzielono się doświadczeniami w opracowywaniu słowników. Referaty wygłaszano w językach łotewskim, litewskim i rosyjskim. Opublikowano zbiór tez konferencyjnych. Konferencję rozpoczął i wygłosił słowo powitalne rektor Uniwersytetu Łotewskiego Marcis Auzinis (Mārcis Auziņš). Dyrektor Instytutu Języka Łotewskiego Ilga Jansonė (Ilga Jansone) omówiła prace z zakresu językoznawstwa łotewskiego opublikowane w 2009 r. oraz przedstawiła najnowsze słowniki. Referat Sarmos Klavinios (Sarma Kļaviņa, Ryga) poświęcony był rękopiśmiennemu Słownikowi języka łotewskiego Karlisa Miulenbacha, który zredagował i uzupełnił Janis Endzelynas. Ieva Zuicena (Ryga) mówiła o zasługach członka korespondenta Łotewskiej Akademii Nauk, profesora Laimduotsa Ceplytysa (Laimdots ceplītis, 1930–1992), dla łotewskiego językoznawstwa, krótko omawiając jego najważniejsze prace. Językoznawca poświęcił leksykografii i pierwszemu wielkiemu słownikowi języka łotewskiego najwięcej lat pracy naukowej – aż 28. Do śmierci był redaktorem odpowiedzialnym Słownika literackiego języka łotewskiego (Latviešu literārās valodas vārdnīcas) (od pierwszego do ósmego tomu). Referentka przedstawiła również informacje o tym, jak powstawał słownik, jaka jest jego struktura i jakość. Terminologia | 2010 | 17 179 Renatė Silinia-Pinikė (Renāte Siliņa-Piņķe, Ryga) omówiła imiona chłopów inflanckich z pierwszej połowy XVII wieku. Referaty Gity Elksnytė (Gita Elksnīte, Lipawa) i Elgi Skrūzmanė (Elga Skrūzmane, Ryga) poświęcone były językowi piśmiennictwa XVII wieku, utrwalonemu w słowniku G. Mancelisa (G. Mancelis) „Lettus” (1638) oraz w zbiorze kazań „Postilla” (1654). Mirosłav Jankovjakas (Mirosław Jankowiak, Warszawa) analizował leksykę dzieła Polaka Jana Kunowskiego ekspedycyja inflantska 1621 roku. Lienė Markus-Narvila (Liene Markus-Narvila, Lipawa) omówiła, jakiego typu słowniki gwarowe zostały wydane na Łotwie. Ubolewała, że nie ma ich wiele i że nie są wyczerpujące, oraz przyznała, że w najbliższym czasie należałoby się nimi zająć; można by na przykład opracować słowniki języka rodzinnego, miejskiego itp. Zdaniem referentki powinni się tym interesować także socjolingwiści. O kwestiach gwarowych mówiła również Brigita Bušmanė (Brigita Bušmane, Ryga). Różne inne aspekty języka łotewskiego analizowały Ilzė Štrausa (Ilze Štrausa, Ryga), Dacė Strelėvica-uošinia (Dace Strelēvica-Ošiņa, Ryga), Vineta Ernstsonė (Vineta Ernstsone, Ryga), Maija Brėdė (Maija Brēde, Ryga), Daiga Straupeniecė (Daiga Straupeniece, Lipawa). Baiba Bankava i Ojars Bušas (Ojārs Bušs, Ryga) wygłosili referat o eponimach. W referacie Ilgos Miglos (Ilga Migla, Ryga) analizowano frazeologizmy, porównania i przysłowia występujące w słownikach z różnych okresów, zawierające słowa koks „drzewo” i zars „gałąź”. Laimduota Uolderė (Laimdota Oldere, Ryga) omówiła semantykę przymiotnika labs „dobry”, a Arija Uozuola (Ārija Ozola, Ryga) przeanalizowała przymiotnik dižs „wielki” . Anitra Ruozė (Anitra Roze, Ryga) w referacie analizowała semantykę i użycie w języku łotewskim słów bēšs, blonds, brunets, šatens, którymi określa się pewien odcień koloru brązowego. Vineta Puorinia (Vineta Poriņa, Ryga) analizowała problemy dwujęzyczności na Łotwie w pierwszej dekadzie XXI wieku, a Janis Sylis (Jānis Sīlis, Windawa), podkreślając konieczność znajomości języka angielskiego jako lingua franca, omówił trudności związane z opracowywaniem rozmówek łotewsko-angielskich w XXI wieku. Prelegent wspomniał również o nasilającym się wpływie języka angielskiego na język łotewski, zwłaszcza w XXI w. na początku. Wspólny referat Viestursa Šulca (Viesturs Šulcs, Ryga) i Inese Ēdelmane (Inese Ēdelmane, Ryga) dotyczył bazy danych łotewskiej narodowej nomenklatury botanicznej – jej struktury, elementów i zakresu. Zdaniem referentów taka baza danych nomenklatury botanicznej ułatwia analizę terminów. 180 A. Butāne, A. Rimkutė | Międzynarodowa konferencja naukowa No vārda līdz... Juris Baldunčiks (Juris Baldunčiks, Windawa) zwrócił uwagę na to, że życie bez internetu staje się coraz bardziej niewyobrażalne, dlatego potrzebne byłoby elektroniczne źródło leksykograficzne, w którym przedstawiano by nie tylko objaśnienia słów, lecz także wyczerpujące informacje językowe. Taką bazę danych języka łotewskiego (Leksipēdija), zdaniem referenta, można tworzyć na wzór Wikipedii (realizując zasadę demokratycznej współpracy i zapewniając kontrolę naukową). Eduards Cauna (Eduards Cauna, Ryga) w referacie podkreślił, że dziennikarze, tłumacze, redaktorzy i korektorzy często spotykają się z problemem braku jednego elektronicznego źródła, na którym mogliby się opierać i w którym mogliby znaleźć potrzebne słowo, sprawdzić, jak je zapisać, znaleźć synonimy i odpowiedniki w innych językach, a także komunikować się z innymi użytkownikami języka i specjalistami. Prototypem takiego słownika jest Leksikonas (www.leksikons.lv). Referat Mārisa Baltiņša (Māris Baltiņš, Ryga) poświęcony był historii łotewskiej terminologii z początku XX wieku. Referent mówił, że wiosną 1915 roku, z powodu wojny, znaczna część narodu łotewskiego opuściła swoją ojczyznę – inteligencja narodu wycofała się z Rygi do Moskwy i Petersburga. Wielu pracowników kultury publikowało swoje prace w gazecie Dzimtenes atbalss (Echo Ojczyzny), która była wydawana w Moskwie (1915–1918). W tej ważnej dla narodu łotewskiego gazecie dyskutowano o konieczności stworzenia własnej terminologii, zwłaszcza w dziedzinie oświaty – aby używane były terminy języka łotewskiego. Dyskusje te ideowo przygotowały społeczeństwo do utworzenia w 1919 r. Komisji Terminologicznej. Akademik Valentina Skujinia (Valentīna Skujiņa, Ryga) omówiła pojęcie i użycie neologizmów w artykułach XXI wieku. Zdefiniowała, czym jest neologizm, oraz omówiła używany synonimicznie termin nowotwór językowy. W konferencji wzięła udział również niemała grupa językoznawców z Instytutu Języka Litewskiego. Profesor Grasilda Blažienė omówiła materiał pruskiego nazewnictwa zawarty w dziele łotewskiego językoznawcy J. Endzelīna Senprūšu valoda. Ievads, gramatika un leksika (1943). Danutė Liutkevičienė wygłosiła referat na temat przygotowywanego przez Centrum Leksykografii Instytutu Języka Litewskiego Słownika Ogólnego Języka Litewskiego. Słownik ten będzie przeznaczoną dla społeczeństwa publikacją normatywną, której głównym celem jest odzwierciedlenie poprawnego użycia słów współczesnego ogólnego języka litewskiego. Autorzy słownika dążą do możliwie największej systematyczności. Trzymając się tradycji opracowywania słowników współczesnego języka litewskiego, starają się stopniowo modernizować przygotowanie Słownika Ogólnego Terminologia | 2010 | 17 181 ogólnego języka litewskiego i orientować się na współczesną leksykografię innych języków. Ponadto kończy się tworzenie bazy danych tego słownika. Vilija Sakalauskienė omówiła słowniki litewskich gwar i zasady ich opracowywania. Zdaniem badaczki głównym celem opracowywania słowników gwar jest utrwalenie skarbca słów starszego pokolenia, co pozwoliłoby szczegółowo zbadać leksykę gwar, przedstawić jej system oraz funkcjonowanie słów gwarowych. Zatem głównym źródłem słownika gwary powinien być żywy język i materiały gwarowe, a w poszczególnych przypadkach, gdy odnotowywane są fakty dotyczące peryferyjnych, zanikających gwar — teksty drukowane. Dzieła literatury pięknej nie powinny być źródłem słownika gwary. Rima Bacevičiūtė również mówiła o słownikach gwarowych. W jej referacie najwięcej uwagi poświęcono zasadom i problemom przedstawiania cech fonetycznych słowników gwarowych (ilości samogłosek, jakościowych wariantów samogłosek, pozycyjnych wariantów dwugłosek, miękkości spółgłosek, procesów koartykulacji i elementów prozodii). Po dokonaniu przeglądu odzwierciedlenia wspomnianych cech w słownikach językoznawczyni doszła do wniosku, że autorzy przedstawiają je z różną szczegółowością, a owa różnorodność wynika głównie z przyczyn związanych ze strukturą gwary, przeznaczeniem tekstu i jego adresatem, a także z praktycznymi możliwościami druku. Vidmantas Kuprevičius w referacie rękopiśmienny słownik gwar wschodnioaukštaitiskich (rtŽ) – leksykalne źródło akademickiego „Słownika języka litewskiego” omówił niektóre kwestie znaczenia i pochodzenia słów, które z rękopiśmiennego słownika gwar wschodnioaukštaitiskich trafiły do „Słownika języka litewskiego”. Aušra Rimkutė wygłosiła referat o terminach religijnych w małym katechizmie dla dzieci księdza Juozasa Laukaitisa. W trzech wydaniach tego katechizmu używa się nie tylko litewskich terminów religijnych, lecz także zapożyczeń. Większość terminów religijnych w katechizmach jest używana synonimicznie, przy czym pierwszeństwo zazwyczaj przyznaje się terminowi litewskiemu. Regina Kvašytė (Šiauliai), opierając się na językach litewskim i łotewskim, wyjaśniała, czym jest leksyka bezekwiwalentowa, często nazywana po prostu realiami narodowymi. Według prelegentki są to unikatowe elementy kultury materialnej i duchowej, charakterystyczne dla określonego narodu, kraju lub regionu świata, najczęściej niemające odpowiedników (ekwiwalentów) w innych kulturach i językach. Interesujące jest to, że ta warstwa leksyki jest swoista i niejednakowo dobrze znana nawet przedstawicielom własnego języka. 182 A. Butāne, A. Rimkutė | Międzynarodowa konferencja naukowa Od słowa do... Podczas trwającej dwa dni konferencji najwięcej mówiono i dyskutowano o problemach leksykografii języka litewskiego i łotewskiego, dzielono się doświadczeniami w opracowywaniu słowników, zwłaszcza gwarowych, i komputerowym porządkowaniu terminologii, przedstawiono różne bazy danych. Nie zapomniano również o XXI wieku. niedomagania językowe. Kolejna konferencja poświęcona akademikowi Janisowi Endzelīnsowi odbędzie się w 2011 roku. Otrzymano 2010-09-14 Anita Butāne Komisja Terminologiczna LMA, Łotewski Instytut Języka E-mail [email protected] Aušra Rimkutė Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail [email protected]