Gyvenamojo namo ir pagrindinių jo dalių liaudies terminijos sinonimija

130 R. Stunžinas | Synonimia ludowej terminologii domu mieszkalnego i jego głównych części... Synonimia ludowej terminologii domu mieszkalnego i jego głównych części ROBERtaS StUNŽINaS Instytut Języka Litewskiego W artykule analizuje się synonimię terminów ludowych oznaczających dom mieszkalny i jego główne części. W niniejszym artykule kontynuowany jest cykl artykułów autora poświęconych ludowej terminologii budownictwa (szerzej zob. Stunžinas 2008: 111–131, 2009: 68–92). Terminy synonimiczne analizowane są pod względem oznaczanych przedmiotów, pochodzenia i długości tworzonych szeregów. Materiał zebrano ze źródeł przedstawiających dane żywego języka – Słownika języka litewskiego (skrót – LKŽe), pierwszego tomu Atlasu języka litewskiego (LKA I) oraz słowników gwarowych: Słownika gwary druskiennickiej (DruskŽ), Słownika gwary Kaltanėnai (KaltŽ), pierwszego tomu Słownika gwary Kazlų Rūda (KazlRŽ I), pierwszego tomu Słownika gwary kupiszkiańskiej (KupŽ I), Słownika gwary Łazunów (LazŽ), Słownika gwar północno-wschodnich dūnininków (DūnŽ) i Słownika gwary zanawyków (ZanavŽ1–3). Łącznie analizuje się niemal 225 terminów oznaczających 27 pojęć. Synonimia terminologii ludowej i naukowej różni się. W terminologii naukowej unika się synonimów, uważa się je za wadę terminologii. Twierdzi się, że synonimia terminów naukowych utrudnia przekazywanie informacji, powoduje zamieszanie w systemie terminów oraz nieizomorficzność pojęć i terminów, tj. ich wzajemną niezgodność. W doskonale uporządkowanej terminologii każdemu pojęciu powinien odpowiadać odrębny termin, a każdy termin powinien oznaczać tylko jedno pojęcie (Keinys 1980: 30). Najogólniejszymi przyczynami synonimii terminów mogą być niejednolitość terminologii, nieuwzględnianie utrwalonego uzusu, nierównomierne wykorzystywanie zasobów językowych (Keinys 1980: 98–99), chęć znacznie bardziej racjonalnego nazwania pojęcia, skutki interferencji językowej (Kaulakienė 2009: 178), wariantywność form terminów, podkreślanie różnych aspektów, zapożyczanie dwóch różnych terminów albo zapożyczenie terminu i powstanie jego rodzimego dubletu, stosowanie terminu oficjalnego i potocznego albo współczesnego i przestarzałego, używanie długiego i krótkiego Terminologija | 2010 | 17 131 wariantu terminu (Гринев 1993: 29). W terminologii synonimia może być dopuszczalna w kilku przypadkach. Przede wszystkim synonimy są uzasadnione wówczas, gdy w różnych systemach terminów chce się uwypuklić różne cechy tego samego pojęcia, gdy stosuje się krótsze warianty; uzasadniona może być także synonimia terminów międzynarodowych i rodzimych (Keinys 1980: 103). W żywym języku i terminologii ludowej synonimia jest zjawiskiem zwyczajnym, wskazującym na semantyczną elastyczność języka i różnorodność środków wyrazu. Synonimię terminów ludowych można wiązać z nieokreślonością i niestałością ich znaczeń. G. Klepikova twierdzi, że terminologia ludowa różni się od naukowej małą ścisłością znaczeń i użycia (Клепикова 1974: 30). Synonimiczne nazywanie pojęć jest charakterystyczne dla terminologii ludowej również dlatego, że świadomie nie dąży się w niej do precyzji i systemowości nominacji. Według J. Klimavičiusa terminologia naukowa różni się od ludowej jednoznacznością, precyzją i systemowością nazywania pojęć naukowych (Klimavičius 2005: 135). Obfitość synonimów w terminologii ludowej wynika również z wieloznaczności terminów, dlatego w ludowej terminologii budowlanej znaczna część terminów wieloznacznych jest powiązana relacjami synonimicznymi. Na przykład synonimiczne terminy šieninė, daržinė, klaimas, klojimas, kluonas, skūnia, oznaczające budynek do przechowywania siana, mają również znaczenie budynku do przechowywania zboża, natomiast terminy butukas, kalidorius, nameliokas, namelis, oznaczające sień domu mieszkalnego, mają również znaczenie pierwszego pomieszczenia łaźni (szerzej zob. Stunžinas 2009: 68–92). Dom mieszkalny nazywa więcej niż jedna czwarta (27%) terminów analizowanych w artykule. Grupę ogólnych nazw domu mieszkalnego tworzy niemal trzydzieści synonimicznych terminów różnego pochodzenia. Ponad połowę (15) tej grupy stanowią terminy litewskie: apseigos Šts LKŽe, butas Dkš, Grg, Rmš, Vvr, LKŽe, LKA I 34, duba Sr LKŽe, gyvenamoji LKA I 34, gyvenimas Sld, Rg, Rm LKŽe, gūžta ut, Gs, Pln, Grž LKŽe, namas Grž, Pb, Mrk, Skr LKŽe, LKA I 34, pastatas Krm LKŽe, pašalys Žg, Škn LKŽe, pirkia Mšg, Grv, Trak, Imb, Krd, Rš, Švnč, Ad, Prl, Rud, Nmč, Dv, Bdč, Rdš, Dsn, Lz, Švd, Trgn, Vrn LKŽe, DruskŽ 265, LKA I 34, pirktaitė Smn, Krok, Srj LKŽe, LKA I 34, pirktukė Smn, Brb, Krsn, Mrs LKA I 34, priešinė Pl, Gdl, Ūd, Klm LKŽe, DruskŽ 283, troba Lk, Klt, Mlk, Žlb, Slnt, Rsn, Kv, Krš, Žg, Lš, Trk, Krp, Drsk, Ms, Krž, Sk, Kb, yl, Šts, Dv, Plt, Varn, Krtn, Pln, Vvr, Pžrl, Vdk, Lž, Alv, 132 R. Stunžinas | Ludowa terminologia domu mieszkalnego i jego głównych części... Vs LKŽe, DruskŽ 419, LKA I 34, trobinė DS112(Rs) LKŽe. Około jedną trzecią szeregu synonimów stanowią terminy obcego pochodzenia – pięć slawizmów i pięć germanizmów: grinyčia (brus. грыднiца LKA I 341) up LKŽe, gryčia (brus. грыднiца) LKA I 34, Lnkv, Šln, Sml LKŽe, KupŽ I 733, rūmas (germ. Sabaliauskas 1990: 265) Skrb, Sml, Mžš, Krs, Rm, Ps, Sdk, Dbk, Sv, Skp, Slm LKŽe, ˣ2bakūžė (niem. dial. backhus) Skr, Gs LKŽe, ZanavŽ1 100, ˣbudavonė (pol. budowanie) Klp LKŽe, ˣbudinkas (pol. budynek, brus. бyдынaк) Žg, Mžk, Škn LKŽe, KazlRŽ I 89, KupŽ I 244, LazŽ 41, ˣgaspada (pol. gospoda) Ldvn, Lkš, Gs, Brš LKŽe, ˣistuba (niem. Stube, łot. istaba, istuba) Klp LKŽe, LKA I 34, ˣstuba (niem. dial. stuba) Dkš, Lkš, Krg, Klvr, Jnk LKŽe, ZanavŽ3 198, ˣūta (niem. Hütte) Vlkv LKŽe. Z punktu widzenia języka ogólnego większość tych zapożyczeń należy traktować jako wyrazy obcego pochodzenia. Dom mieszkalny nazywany jest również dwoma hybrydami: gryčiotė KupŽ I 735, ˣšeimynstubė LKA I 34. Taką różnorodność określeń domu mieszkalnego można wyjaśnić rozwojem historycznym i różnicami regionalnymi. Historycznie wyróżnia się trzy typy domu mieszkalnego: 1) na Żmudzi – troba, 2) na Auksztocie – pirkia (u Auksztotów wschodnich), gryčia (u Auksztotów zachodnich) oraz 3) na Suwalszczyźnie – grinčia, pirkčia i stuba (Butkevičius 1958: 157, LEB 1964: 216, Kačinskaitė ir kt. 2008: 12). Według danych etnografów tradycyjne domy litewskie miały wspólne cechy (ściany z poziomo ułożonych bali, konstrukcję narożników, kryty słomą dach o formie naczółkowej, czterospadowej lub dwuspadowej, ganek stawiany przy głównym wejściu), jednak pod względem formy zewnętrznej i układu pomieszczeń były to wyraźnie różniące się budynki (Butkevičius 1971: 145). Dlatego można stwierdzić, że synonimiczne terminy określające domy różnych regionów Litwy nie są całkowicie tożsame pod względem znaczenia – oznaczają budynki mające wiele cech odróżniających. Ponadto z przytoczonych przykładów wynika, że większość pozostałych synonimów jest używana w różnych miejscach. W takich przypadkach za synonimy uznaje się terminy nie jednej gwary. Takie podejście do synonimii terminów ludowych jest możliwe – terminologię ludową można badać zarówno w granicach jednej gwary, jak i całego języka (Клепикова 1974: 31). Na różnorodność nazw domu mieszkalnego wpłynął również rozwój budynku. Na przykład prototypem żmudzkiego domu mieszkalnego był budynek nazywany namu. Dla ciekawości należy powiedzieć, że dom opisał S. Daukantas: „Pierwszy ich 1 W nawiasach podano pochodzenie. Źródło podaje się w przypadkach, gdy opiera się na źródle terminu innym niż pierwsze. 2 Krzyżykiem oznacza się wyrazy obce. Opieramy się na kwalifikatorach Słownika języka litewskiego. Terminologija | 2010 | 17 133 ten budynek w tych lasach nazywano nams, albo namas, namaitis <...>. Ten budynek, który i dziś można jeszcze zobaczyć w wielu miejscach, był wydłużonym prostokątem, bez sufitu, od południa ze szczytami, w których niedaleko kalenicy znajdowały się trzy okienka, wycięte w belce, jedno wyżej, a dwa niżej, w odstępie dwóch belek, tak szerokie, że mógł wlecieć gołąb, uciekający przed jastrzębiem, i wydostać się dym <...>” (Daukantas 1976: 429–430). W pracach etnografów stwierdza się, że żmudzki namas był jednym z pierwszych naziemnych budynków z otwartym paleniskiem. Do XVI wieku namas był wykorzystywany jako budynek mieszkalny i budynek do trzymania zwierząt. Później przeznaczenie namasu zmieniło się i pozostał on letnim pomieszczeniem mieszkalnym, kuchnią, magazynem lub oborą (Butkevičius 1958: 157). Należy również zwrócić uwagę, że niektóre synonimy mają taką samą podstawę nazwy – są wspólnordzenne, np.: mieszkalna, mieszkanie; pirkia, pirktaitė, pirktukė; trobesys, troba, trobinė. Niektóre terminy charakteryzuje nominacja metaforyczna – ze względu na podobieństwo funkcji lub inne podobieństwo budynek mieszkalny określa się nazwami przedmiotów ze świata zwierząt oraz przestrzeni obok konstrukcji budynku, np.: gūžta LKŽe, duba „łaźnia, palenisko“ LKŽe, kampas „pokój, poddasze, miejsce do mieszkania“ DruskŽ 135, pašalys „kąt, narożnik“ LKŽe. Terminy kampas i pašalys mogły powstać metonimicznie, przez określenie domu na podstawie konstrukcji, por., kampas „miejsce, w którym krzyżują się dwie płaszczyzny, kąt“ LKŽe. W tym przypadku terminy określające budynek mieszkalny i konstrukcję są powiązane metonimiczną relacją całości i części. Większość terminów określających budynek mieszkalny jest używana w więcej niż jednym znaczeniu. Synonimy butas, pirkia i troba są również używane w znaczeniu części budynku mieszkalnego i określają pokój. W takich przypadkach terminy charakteryzują się wariacją hiponimiczną, tj. są używane zarówno w znaczeniu przedmiotu, jak i jego części. W przypadku wariacji hiponimicznej termin nadrzędny jest używany również jako termin podrzędny albo służy do nazwania całego przedmiotu i jego części. Taka wariacja w terminologii naukowej jest zjawiskiem niepożądanym, ponieważ w takim przypadku brak hierarchicznego uporządkowania relacji między terminami (Татаринов 2006: 142–143). W terminologii ludowej wariację hiponimiczną należałoby wiązać z żywiołowością, niesystemowością i asocjatywnością nominacji. Synonimiczność jest charakterystyczna również dla terminów nazywających rodzaje budynków mieszkalnych. Dom gliniany jest nazywany czterema terminami synonimicznymi – trzema litewskimi i jednym słowiańskim: krėstinė Ob LKŽe, molinalė Šts LKŽe, plūktinis Slm LKŽe, ˣlepenka (l. lepianka) Žmt LKŽe. Dom murowany 134 R. Stunžinas | Grupa ludowych terminów dotyczących domu mieszkalnego i jego głównych części... grupę nazw tworzą dwa terminy słowiańskie i dwa terminy hybrydowe: ˣkaminyčia (l. kamienica) Šln, Ar, Pkr, Krš, Dgl, Pc, Ds, Skp, Trgn, Sdb LKŽe, DruskŽ 135, mūras (l. mur, niem. dial. mûr) Šk, Jsv, Vlkv, An LKŽe, DruskŽ 217, KazlRŽ I 523, LazŽ 169, ZanavŽ2 221, mūrinė (hyb.) DruskŽ 218, ˣakmenyčia (hyb.) Btr LKŽe. Dymny dom określany jest dwoma synonimicznymi terminami litewskimi: pakurtrobė Skdv LKŽe, rūkynė Krk LKŽe. Mały dom nazywany jest dwoma3 terminami różnego pochodzenia – jednym litewskim i jednym słowiańskim: trobelė LKA I 34, gryčia (brus. грыднiца) LKA I 34, Lnkv, Šln, Sml LKŽe. Duża jest grupa nazw lichego, starego domu. Połowę tej grupy stanowią litewskie terminy synonimiczne (10): laužas LzP, Krsn, Lš, Arm, Vž LKŽe, laužynas LazŽ 141, lūšna KazlRŽ I 468, numpalaikiai DūnŽ 224, pašiūrė Alvt, Ktk LKŽe, pirtis Drsk, Pns, Rdm LKŽe, sentrobė Skdv, Lk LKŽe, trobapalaikė DūnŽ 406, trobesikė ZanavŽ3 481, trobukas Krš, Krž LKŽe, ZanavŽ3 481. Siedem terminów ma obce pochodzenie – cztery słowiańskie, po jednym łotewskim, germańskim i niejasnego (nielitewskiego) pochodzenia: gryčia (brus. грыднiца) LKA I 34, balaganas (ros. балаган) KupŽ I 138, ˣkalupka (pol. chałupa) Šmk LKŽe, ˣkamurka (pol. komórka, ros. кaмopкa) LKŽe, ˣkūtė (łot. urbutis 2009: 320) Skdv, Vdk LKŽe, ˣbakūžė (niem. dial. backhus) Skr, Gs LKŽe, ˣmakūza Pln LKŽe. Do grupy nazw lichego domu należy pięć hybryd: gryčpalaikė KupŽ I 735, grytelė KupŽ I 745, ˣkaniūkšlė4 LKŽe, ˣkiaurinyčia ZanavŽ1 673, ˣstubelka Plv, Alv LKŽe. Niektóre terminy litewskie i obcego pochodzenia charakteryzuje nominacja metaforyczna – lichy dom mieszkalny określany jest nazwami przybudówki domu mieszkalnego, budynku przeznaczonego do kąpieli, budynku, w którym trzyma się zwierzęta, oraz małego pomieszczenia, np.: pašiūrė, pirtis, kaniūkšlė, kamurka. Pomieszczenia domu mieszkalnego określa ponad jedna trzecia (37,8%) analizowanych terminów. Terminy oznaczające pokój mieszkalny tworzą 12-elementowy szereg synonimów. Połowa synonimów jest litewska (5): buta LzP LKŽe, kampas Tvr, Lp, Lnkv, Al, Dv LKŽe, KazlRŽ I 315, LazŽ 105, patalpa Plv LKŽe, pirkia Mrp, Pb, Tvr, Kb, Zt, Dkšt, Lz, Mšg, Jz, Trgn, Šš, Nmč, Dg, Ml, Mlt, Eiš, Btrm, Aps, Vln, Trgn, Vrn, Dglš LKŽe, LKA I 34, tro3 Tu uwzględniono tylko hasłowe terminy wymienionych źródeł. W ilustracjach Słownika języka litewskiego podaje się niemało wyrazów zdrobniałych, np.: namas „budynek mieszkalny lub jakikolwiek inny budynek”: Turėjau nameliuką tokį nedidelį Pn, stuba „dom mieszkalny”: Vieną sykį kareiviai užėmė visą stubeliukę Jnk. 4 Kaniūkšlė należy uznać za hybrydę (zob. Sabaliauskas 1970: 54). Terminologija | 2010 | 17 135 ba Štk, yl, Žlb, Krš, Kv, Lkv, Varn, Trk, Lk, Ms, Klk, Dr LKŽe, DūnŽ 406, LKA I 34. Drugą połowę stanowią terminy obcego pochodzenia – trzy słowiańskie i trzy germańskie: bakava (l. bokówka Fraenkel 1962: 30) Kv, Jnš, Rs LKŽe, ˣstancija (l. stancja) Btr, Krns, Grž LKŽe, kamara (l. komora < niem. Kammer) Žg, Klm, Krž, Al LKŽe, LazŽ 104, kambarys (ger. Sabaliauskas 1990: 264) Pnd LKŽe, DruskŽ 134, KazlRŽ I 314, ZanavŽ1 605, ruimas (niem. dial. ruim) Lp, Mrj LKŽe, ˣstuba (niem. dial. stuba) Plv, Sdr, Pgg LKŽe, LKA I 34. Do szeregu synonimów wchodzi także jeden termin hybrydowy ˣšeimynstubė ZanavŽ3 258. Bogactwo nazw pomieszczeń mieszkalnych wynikało z regionalnego użycia. Na przykład na Żmudzi pomieszczenie mieszkalne nazywano bakavąja, užpečine, a na Aukštocie – pirkia i gryčia (Butkevičius 1958: 159). Terminy oznaczające pokój gościnny tworzą dziewięcioelementowy szereg synonimów. Cztery terminy są litewskie: didžeinė Pgr LKŽe, menė Mrc LKŽe, pirkaitė Vžns LKŽe, priešinė Lš, Srj LKŽe. Ponadto pokój gościnny nazywany jest także czterema slawizmami i jednym hybrydem: alkierius (l. alkierz) Krtn, Al, Mrj, Tv, Šlvn LKŽe, ˣpakajus (l. pokój) Sd, Grš, Vkš LKŽe, KaltŽ 197, LazŽ 181, ˣseklyčia (białorus. cвятлiцa, l. świetlica) Mrj, Zp, Smn, Btg, Sk, Šln, Vdk, Lnkv, Pn, Rz, Šmn, Vb, Grž, Šil, Krok, Lkč, Mšk, Mrc LKŽe, ˣkamara (l. komora < niem. Kammer) Brs, Dglš, Lkm, Ds, Krkn, Kp, Rk, Ant, Lzd, Ppl LKŽe, ˣstubelė (hyb.) Snt Rg LKŽe, ZanavŽ3 199. Sypialnię oznaczają cztery synonimy różnego pochodzenia – jeden litewski i trzy słowiańskie: pirkia Mrp, Pb, Tvr, Kb, Zt, Dkšt, Lz LKŽe, alkierius (l. alkierz) Tv, Šlvn LKŽe, gryčia (białorus. грыднiца LKA I 34) Tj, Paį LKŽe, ˣkamara (l. komora < niem. Kammer) Vvr, Plt, Grž LKŽe. W grupie nazw pokoju na poddaszu występują cztery synonimy – dwa litewskie, jeden słowiański i jeden hybrydalny: kampas DruskŽ 135, pašelmenė Pn LKŽe, ˣsalka (l. salka) Ds, Skrb, Lc, Ps, Mžš LKŽe, priegrytis (hyb.) Slč LKŽe. Niektóre synonimy charakteryzują się użyciem regionalnym. alkierius ma na Żmudzi znaczenie pokoju gościnnego i sypialni. Na Auksztocie znaczenie pokoju gościnnego mają terminy seklyčia, kamara, a sypialni – pirkia i gryčia (Butkevičius 1958: 161). Na Suwalszczyźnie pokój gościnny miał osobną nazwę – stubelė (Butkevičius 1958: 163; Kačinskaitė 2008: 12). Liczne są grupy nazw innych pomieszczeń. Pomieszczenie przy wejściu do pokoi mieszkalnych określane jest trzema litewskimi synonimami: butukas 136 R. Stunžinas | Ludowa terminologia domu mieszkalnego i jego głównych części... Prk, Vdk LKŽe, priekinė Všk LKŽe, priešinė Ig, Krok, Mrj, Brt, Šn LKŽe. Grupę nazw pomieszczenia za piecem tworzy siedem synonimicznych terminów różnego pochodzenia – trzy litewskie i cztery terminy hybrydowe: užkaboris Mrk, Rdm, Vdžg, Vl, Skr, Stl, Jnš, Al LKŽe, ZanavŽ3 537, užkrosnis Plng LKŽe, zemba užv, Všv LKŽe, ˣpečkaklė (hibr.) Dr, Plng LKŽe, ˣužkakalė (hibr.) Tlž LKŽe, užkaminė (hibr.) Bgt, VšR LKŽe, ZanavŽ3 537, ˣužpečkis (hibr.) Šlvn, Akm, Paį, Vdžg, Ps, Pg, Trk, Pš, yl, Sln, Gs, up LKŽe, ZanavŽ3 539. Grupę nazw pomieszczeń domu mieszkalnego znajdujących się pod dachem tworzy 17 synonimicznych terminów różnego pochodzenia. Najwięcej jest terminów litewskich (13): antlubis Pgr LKŽe, aukštas Brš, Vdn, Šln, Klp, Vv, Ssk, Pg, Pn LKŽe, KupŽ I 99, aukštis Dglš LKŽe, DūnŽ 37, krautė Klp LKŽe, lubos Als LKŽe, pakreklys Dbk LKŽe, papalėpė Dkšt LKŽe, pariestinis Vkš, Trk, Mžk, Lž LKŽe, pastogė Dkš, Plv, Ašb, Jnš, Skr LKŽe, pastoginė Lk, Blv LKŽe, pažiobė LKŽ IX 723, užlos Šmk, An LKŽe, viršus Mrj, Skp, Pnd, Smal, Pl, Gršl, Slm, ut, Klt, Sl, Kp, Trš, Erž, Brs, Klp LKŽe, DūnŽ 443. Do szeregu synonimów należą dwa terminy słowiańskie i dwa hybrydowe: ˣetažas (sł.) LazŽ 73, ˣviškos (brus. вышкi) Pln, Skdv LKŽe, antgrytis (hyb.) Pc LKŽe, viršugrytis (hyb.) Pbr, Vb, Brž, Kp, Krs LKŽe. Pomieszczenie nad przedsionkiem jest określane dwoma synonimicznymi terminami różnego pochodzenia – jednym litewskim i jednym słowiańskim: užlos užv, Škn, Kp, Kltn LKŽe, ˣviškos (brus. вышкi) Dsm LKŽe. Grupę nazw pomieszczeń przechodnich prowadzących do innych izb tworzy 25 synonimów różnego pochodzenia. 16 terminów jest litewskich: butas LKA I 39, butukas Jrb, Prk, Vdk LKŽe, LKA I 39, nameliokas LKA I 39, namelis Sdk, Vžns, Dbk, Ds, Dgč LKŽe, LKA I 39, pirtikė Sl, Rk LKŽe, prieangis Mrs, Šv LKŽe, LKA I 38, prieangiukas LKA I 38, priebutis Trg, Šlu LKŽe, LKA I 39, prieduris Sk LKŽe, priemenė Ktk, Mšg, Gg, Skp, Btr, Šš, Pls, Prl, Klt, Lš Dglš LKŽe, KaltŽ 228, ZanavŽ2 471, priemenyna Prng LKŽe, priemnelė LKA I 38, priešinė Ig, Krok, Mrj, Brt, Šn LKŽe, priešininkis Šv, Slnt LKŽe, prieškambaris LKA I 39, prynumis LKA I 39. Terminy nameliokas, namelis, pirtikė charakteryzuje nominacja metonimiczna – pomieszczenie jest nazywane nazwami części domu mieszkalnego – przedsionka. W tym przypadku terminy określające przedsionek i jego pomieszczenie są powiązane relacją całości i części. Grupę terminów nielitewskich tworzą dwa terminy słowiańskie i jeden termin pochodzenia francuskiego, który najprawdopodobniej przedostał się za pośrednictwem języków słowiańskich: ˣbūda (białorus. бyдa, ros. buda) Kp LKŽe, ˣsienis (ros. sie) Brs, Pp LKŽe, LazŽ 233, Terminologija | 2010 | 17 137 LKA I 39, koridorius (fr. corridor TŽŽ 2005) LKA I 39. Ta część domu nazywana jest także pięcioma terminami hybrydowymi: prygonkis Jrb, Skr LKŽe, LKA I 39, ˣprieseklyčė LKA I 39, ˣpriesienis Pt LKŽe, LKA I 38, ˣpriestubis LKA I 39, ˣsienelis LKA I 39, LKŽe. Pomieszczenie pod domem nazywane jest trzema synonimami – dwoma litewskimi i jednym słowiańskim: pogrindis Slv, Ar LKŽe, rūsys Ms, Slnt, Trk, Kln, Vrb LKŽe, ˣsklepas (ros. sklep) KzR, Vs, Všv, Lel, Krš, Nv LKŽe, DruskŽ 331, KaltŽ 277, LazŽ237, ZanavŽ3 85. Siódmą część (13,7%) analizowanych nazw stanowią terminy określające część domu mieszkalnego. W tej grupie nazw należy wymienić sześć synonimów określających strony domu. Pod względem pochodzenia są to w większości terminy litewskie (5): galas Trgn, Ėr, Jnšk, Vkš, Kt, Šts LKŽe, DruskŽ 91, KaltŽ 67, KazlRŽ I 205, KupŽ I 583, LazŽ 74–75, ZanavŽ1 397–398, pryšininkė Šll, Grg, Skd, Dr, Šv, Rdn, Brs, Slnt LKŽe, trobgalys Erž LKŽe, priešinė Mnm, Grd LKŽe, pirkia LKA I 34. Do szeregu synonimów wchodzi jeden slawizm – gryčia (białorus. грыднiца) LKA I 34, Tj, Paį LKŽe. W tej grupie nazw największa jest grupa synonimów oznaczających przybudówkę (26 terminów). Prawie połowa synonimów jest litewska (12): butas LKA I 39, butelis LKA I 39, ZanavŽ1 201, butukas LKA I 39, priebutis LKA I 39, priešbutis LKA I 39, prieangis Mrs, Šv LKŽe, LKA I 39, prieangėlis LKA I 39, iškištinis LKA I 40, prieduris Sk LKŽe, priemenukė LKA I 40, priešinė Ig, Krok, Mrj, Brt, Šn LKŽe. Jeden synonim jest złożony – geroji pryminis LKA I 40. Grupę synonimów obcego pochodzenia tworzą trzy terminy słowiańskie, jeden łotewski i jeden pochodzenia angielskiego: gonkas (l. ganek, niem. Gang) An, ut, Ds, Sml LKŽe, KupŽ I 703, LazŽ 83, LKA I 39, ˣbudarka (l. budovac) LKA I 40, ˣsienius (l. sie) Mžk LKŽe, LKA I 40, porūzis (łot. puōrūzis) LKA I 40, veranda Sd, Dv LKŽe, LKA I 40, ZanavŽ3 627. Przybudówkę nazywa się także ośmioma hybrydami: gonkelė LKA I 39, gonkeliai LKA I 39, gonkikės LKA I 39, gonkiukai LKA I 39, priegonkis Nj LKŽe, LKA I 39, ˣpriesienis LKA I 40, prygonkiukas LKA I 40, ˣprysieniukas LKA I 40. Konstrukcje domu mieszkalnego określa jedna piąta (21,4%) analizowanych terminów. Należy zwrócić uwagę, że w tej grupie synonimy występują rzadziej. Można to wyjaśnić tym, że tradycyjne budynki litewskie mają wiele wspólnych cech konstrukcyjnych. Jak już wspomniano, tradycyjne domy miały ściany z poziomo ułożonych bali, połączenia belek w narożnikach, czterospadowy, 138 R. Stunžinas | Ludowa terminologia domu mieszkalnego i jego głównych części... czterospadowy lub dwuspadowy słomiany dach, przy głównym wejściu stawiano ganek (Butkevičius 1971: 145). W grupie nazw konstrukcji budynków przede wszystkim należy wymienić grupę synonimów określających fundament. Tworzą ją trzy synonimy różnego pochodzenia – litewski, słowiański i hybrydalny: pamatas Kv, Ds LKŽe, LKA I 35, fundamentas (białorus. хундамент Fraenkel 1962: 305) KazlRŽ I 200, LKA I 35, pamūra (hyb.) LKA I 35. Synonimicznie określa się również pojęcie rodzajowe – parę nazw fundamentu murowanego tworzy jeden synonim słowiański i jeden hybrydalny: ˣpodmūrauka (pol. podmurówka LKŽe) LKA I 36, pamūrė (hyb.) LKA I 35. Liczne są grupy terminów określających posadzki. Ubita podłoga budynku mieszkalnego nazywana jest 12 synonimicznymi terminami różnego pochodzenia i składu. Grupę jednoznacznych synonimów tworzy 8 litewskich terminów: asla Mrk, Grš, Kv LKŽe, DruskŽ 20, KazlRŽ I 29, LKA I 36, grendymas DruskŽ 111, KazlRŽ I 251, LazŽ 86, LKA I 37, ZanavŽ1 496, grinda Vs LKŽe, kluonas LKA I 37, laitas Šmn, Ps, Jnš, Alz, Kpr LKŽe, LKA I 37, grindinys jest określany również metaforycznie – nazwą części ciała człowieka padas Žsl, Bgs, Skdt, Lkm, Nmč, Ldk, Vžns LKŽe, KaltŽ 195, LKA I 37. Nazywa się go także metonimicznie według materiału, z którego jest wykonany: molis LKA I 37, žemė LKA I 37, LKŽe. Do grupy synonimów wchodzi jeden termin łotewski – plonas (łot. plāns) LKA I 37, Žml, Kri LKŽe. Grupę synonimów złożonych tworzy jeden termin mający oba człony litewskie oraz dwa terminy mające słowiański człon nadrzędny i litewski człon zależny: molio grindys LKA I 37, ˣmolinė padlaga (pol. podłoga, brus. пaдлoгa) LKA I 37, ˣmolinis pamastas (pol. pomost LKŽe) LKA I 37. O połowę mniej jest terminów oznaczających podłogę z desek. Trzy synonimy są litewskie: asla KupŽ I 73, LKA I 36, grindys KazlRŽ 1 255, KupŽ I 742, LKA I 37, ZanavŽ1 507, paklotė LKA I 38, trzy synonimy są słowiańskie: ˣpadlaga (pol. podłoga, brus. пaдлoгa) Kls, Ūd, Jž, Erž LKŽe, LKA I 37, ZanavŽ2 302, ˣpamastas (pol. pomost) Dkšt, Aps, Slk, Prgn LKŽe, LKA I 38, ˣparlagas (łot. pārlags, por. ros. пepeлoг LKŽe) LKA I 38. Pionowa część budynku jest określana dwoma litewskimi synonimami: siena Nmč, Als, Vdk, Kn, Lk, Žeml, Kpč, Dlgš, Sv, Ml, Žd LKŽe, DruskŽ 324, LazŽ 233, ZanavŽ3 47, sienojus Kpč, Lš LKŽe. Grupę nazw miejsca skrzyżowania ścian tworzy osiem synonimicznych terminów różnego pochodzenia. Litewskie synonimy to kąt Ašb, Tvr,