Lauryno Ivinskio kalendorių vienažodžių ligų pavadinimų kilmė ir daryba

Terminologia | 2010 | 17 101 Pochodzenie i budowa jednowyrazowych nazw chorób w kalendarzach Laurynasa Ivinskisa PalMIRa ZEMlEvIČŪtė Instytut Języka Litewskiego Fotografia ze zbiorów fototeki biblioteki Instytutu Literatury i Folkloru Litewskiego. Z okazji 200. rocznicy urodzin Laurynasa Ivinskisa Wybitny XIX-wieczny litewski działacz oświatowy Laurynas Ivinskis (1810–1881) opracował pierwszy litewski kalendarz „Metu skajtlus ukiniszkas”, który ukazał się drukiem w 1846 roku1. W nim i w innych kalendarzach w przystępny sposób pisano o kwestiach rolnictwa, weterynarii, astronomii, historii, nauk przyrodniczych itp., publikowano utwory literatury pięknej. 1 W 1847 roku – „Kalendorius, arba Metu skajtlus ukiszkas”, od 1851 roku – „Kalendorius, arba Metskajtlus ukiszkas”. Kalendarze ukazywały się z przerwami co drugi rok – w latach 1846–1852, 1855–1864 (w latach 1853–1854 z powodu cenzury ich nie wydano, w latach 1865–1867 wydawano je cyrylicą, a w 1877 roku kalendarz alfabetem łacińskim wydano w Sankt Petersburgu) (Petkevičiūtė 1988: 121–122, 126–127). 102 P. Zemlevičiūtė | Jednowyrazowe nazwy chorób w kalendarzach Laurynasa Ivinskisa... Już w pierwszym kalendarzu L. Ivinskis zamieścił rozdział „Gidimas moniun nuog nekuriun ligun“2, w którym pisze się o leczeniu chorób. Rozdziału nie było w kalendarzach z lat 1847, 1848, 1855, 1861, 1864 i 1866 (Petkevičiūtė 1988: 132). Najczęściej pisano o środkach i sposobach leczenia chorób, ale niekiedy L. Ivinskis najpierw podawał krótkie wyjaśnienie choroby, np. : Griźielie (griezielė) – „ira taj didzioja rankas naria skausmas kur susiner dełnas kaułas ir ałkuones juntamas pri ano pałenkima kajp sztaj: kad norem ranka su isztista dełna prispausté pri ko noris. <...>“ 1850 46. Łanduonis, kitur twiega wadin – „ira tokia pat liga kajpo ir płaukinis su tumi tiktaj atsiskirimu jog pirszta nuog wirszaus nuojed iki pirmoja naria ir apsisto tolesnej neb-ejdama. <...>“ 1851 33. Niksteriejimas (niksteliejimas) – „ira taj iszsisukimas naria isz sawa wietas kurio nepatajsimas łuszu padara. <...>“ 1850 46. Nuog źiemospirgia – „ira taj paźejdimas par paszaldima kokios-noris dalies kuna. <...>“ 1856 46. W rozdziale podaje się porady, jak leczyć choroby zakaźne, chirurgiczne i urazowe, psychiczne, układu oddechowego, układu pokarmowego, uszu, nosa i gardła, oczu, zębów, stawów, skóry, kości, choroby kobiece, dziecięce i inne choroby ludzi. Najwięcej pisze się o leczeniu domowymi środkami – roślinami leczniczymi (miętą, korzeniami omanu, korzeniami tataraku, chmielem, kwiatami rumianku, korzeniami rabarbaru, liśćmi brzozy, liśćmi olszy czarnej, jagodami jałowca itd.); napojami i innymi płynami (wódką, piwem, octem itd.); produktami spożywczymi (słoniną, solą, miodem, mlekiem kozim, mlekiem krowim, masłem, drożdżami itd.); przyprawami (czosnkiem, imbirem, pietruszką, cebulą, koprem itd.); przedmiotami gospodarstwa domowego (szczotką, cegłą itd.); tkaninami (suknem, płótnem itd.); pozostałościami spalonych materiałów (popiołem itd.). Rzadziej wspominane kupowane leki (chinina, chloroform, magnezja, witriol itp.). Ponadto zaleca się leczenie także obecnie niezwykłymi środkami, na przykład miedzią, ołowiem, dżdżownicami, żabami, odchodami zwierząt, ptaków, a nawet ludzi3. Dla ciekawości kilka przykładów, jak leczyć niektóre choroby według L. Ivinskisa: 2 Taki tytuł był w pierwszym kalendarzu, z 1846 roku. W późniejszych kalendarzach nieco się on zmieniał – „Gidimaj mogaus nekuriun ligun“, „Gidimaj żmogaus ligun“, „Gidimas mogaus nekuriun ligun“, „Gidimaj mogaus nekuriun ligun iszimti isz rankas rasztu Lietuwiszkaj paraśzitu“, „Gidimaj żmogaus nekuriun ligun“, „Gidimaj mogaus ligun“, „Gidimaj zmogaus nekuriun ligun“, jednak częstszym tytułem był „Gidimaj mogaus nekuriun ligun“. 3 W owym czasie chyba nikt nie sprawdzał wiarygodności wiedzy medycznej zawartej w litewskich kalendarzach. Litewskie kalendarze wydawane cyrylicą, które ukazywały się w latach zakazu druku, były już gorliwie sprawdzane przez carską cenzurę. A zatem część wiedzy medycznej drukowanej w kalendarzach L. Ivinskisa sprawdzał zarząd lecznictwa (Petkevičiūtė 1988: 137). Terminologia | 2010 | 17 103 Digulis (Lilisza) – „<...>. Inni palą kąty w ogniu i dają rozgniecione do picia w arielce“ 1850 46. Na żółtaczkę – „Kurę zmieszaj, wysusz w piecu po wyjęciu chleba, rozkrusz jak najdrobniej i daj choremu pić po pół małej łyżeczki w jakimkolwiek napoju, tylko nie w arielce, trzy razy dziennie: rano, po obiedzie i wieczorem przed pójściem spać“ 1846 24–25. Na ukąszenie żmii – „<...>. Jednego robaka w noc świętojańską, przy świetle, rozetrzyj z okruchem chleba i daj choremu zjeść, wyzdrowieje. <...>“ 1861 32. Na brodawki – „a) Jedni usuwają je, smarując ich krwią z kreta. b) Inni okadzają konia jego pęciną. <...>“ 1846 25. Pritwirtiné – „<...> rejk awina papiowus skubinaj kajpo imanidamas ir ne łaukant isztekiejima krauja kad wejkej ne uźszałtu nuołupti kajli ir be jokia praśitenśima apkłoti ligonia wisa piłwa su ta szale kuré buwa nuog mejsos, o liga noris butu serganti atwedusé artij kapun, tuojaus atsto“ 1849 31. Nuog putmeniu wandens – „<.... Bałtas sausas rastas katies mieszłas wandenieje wirintas, gida putmenes tankej anan giarant. <...>“ 1861 33. Nurodytame L. Ivinskio kalendoriaus skyrelyje rasti 122 ligų pavadinimai (neįskaitant variantų), iš jų 42 ligų pavadinimai yra vienažodžiai. Šiame straipsnyje aptariami vienažodžių ligų pavadinimų kilmės ir darybos dalykai. 1. VIENAŽODŽIŲ LIGŲ PAVADINIMŲ KILMĖ 1.1. Lietuviškos kilmės ligų pavadinimai Didžioji dalis vienažodžių ligų pavadinimų yra lietuviškos kilmės žodžiai (35 terminai), pvz.: drugis ~ drugys 1846 24, 1850(1849) 33, 1856 46, 1857 40, 1860 59, 1862 10, dziowa ~ džiova 1857 39, kosulis ~ kosulys 1851 32, 1856 45, 1857 47, padukimas ~ padūkimas 1849 32, 1850(1849) 34, 1862 9, sausgila ~ sausgila 1861 32. 1.2. Zapożyczenia Zapożyczeń znaleziono tylko kilka (6 terminów) – po dwa z języka greckiego oraz po jednym z łaciny, polskiego, angielskiego i francuskiego. 1.2.1. Z j ę z y k a g r e c k i e g o: dysenterija ~ dizenterija 1851 33 „ostra choroba zakaźna, charakteryzująca się zapaleniem jelita grubego”4 – grecki przedrostek dys-, oznaczający zaburzenie funkcji narządu, oraz greckie enteron „jelito”. Według danych LKŽ wyraz ten nie został odnotowany w żywym języku; 4 W artykule krótkie objaśnienia chorób zaczerpnięto z „Encyklopedii medycznej” i LKŽe. 104 P. Zemlevičiūtė | Jednowyrazowe nazwy chorób w kalendarzach Laurynasa Ivinskisa... reumatizmas ~ reumatizmas 1861 32, 1877 40 „układowa choroba tkanki łącznej, najbardziej uszkadzająca serce” od greckiego rheumatismos „przepływ (przez ciało)” (zob. TŽŽ 1936, 1951, 1969, 2005, 2007). Według danych LKŽ wyraz reumatizmas nie jest używany w żywym języku. We współczesnym języku medycznym utrwalił się termin reumatas. 1.2.2. Z języka łacińskiego: karbunkułas ~ karbunkulas 1861 33 „ropne zapalenie kilku mieszków włosowych, ich gruczołów łojowych i otaczających tkanek” z łacińskiego carbunculus „węgielek”. Maks Fasmer wywodzi słowo karbunkulas „duży wrzód, bolesny guz” od łacińskiego carbunculus „żarzący się węgielek” – od carbō „węgiel” (Фасмер 1967: 195). Łacińskie pochodzenie tego słowa potwierdzają również słowniki wyrazów międzynarodowych (zob. TŽŽ 1936, 1951, 1969, 2005, 2007). W LKŽ nie zamieszczono przykładów użycia karbunkulo w żywej mowie. Pożyczka ta jest używana we współczesnym języku medycznym, ma jednak również litewski odpowiednik piktvotė. 1.2.3. Z j ę z y k a p o l s k i e g o: diminićze ~ diminyčia 1862 9. Według danych LKŽ diminyčia (l. dymienica) „róża, wrzód” została odnotowana w Žygaičiai. Jednak w „Wielkim słowniku języka polskiego i rosyjskiego” znaczenie diminyčios jest inne, por. pol. dymienica, ros. бубоны (hessen, Stypuła 1967: 171), por. także bubonas (łac. bubo) „zapalny obrzęk węzła chłonnego (najczęściej pod pachą i w pachwinie)” MedŽ 81. Trudno byłoby dokładnie powiedzieć, w jakim znaczeniu L. Ivinskis użył tego zapożyczenia, ponieważ w kalendarzu napisano jedynie o tym, jak leczyć diminyčią. 1.2.4. Z języka angielskiego: krupas ~ krupas 1846 25, 1850(1849) 35 „ostre zapalenie krtani, w wyniku którego utrudnione jest oddychanie” od ang. croup, jednak pierwotnym źródłem pochodzenia jest język szkocki – croup „chrypieć, charczeć” (zob. TŽŽ 1936, 1951, 1969, 2005, 2007). Według danych LKŽ krupas (l. krup, ros. кpyп) w podanym znaczeniu jest używane w żywej mowie – podano przykład użycia ze Smilgiai. 1.2.5. Z języka francuskiego: kokluszas ~ kokliušas 1857 40 (L. Ivinskis używał także wariantu kokliśzius ~ koklišius 1857 40) „ostra choroba zakaźna objawiająca się napadami spazmatycznego kaszlu” (zob. TŽŽ 1936, 1951, 1969, 2005, 2007) od francuskiego słowa coqueluche. Według danych LKŽ kokliušas nie jest używane w żywej mowie (przykłady użycia pochodzą ze źródeł pisanych – DŽ, NdŽ, rš, Blv), z wyjątkiem wariantu koklišas, który odnotowano w Smilgiai. W niektórych źródłach pochodzenie kokliušu wyjaśnia się różnie, por. kokliušas, koklišas „Keuchhusten” od pol. koklusz, ten ostatni od franc. coqueluche (FrW I 280), por. także kokliušas od franc. coqueluche, a ten od niem. Keuchhusten „kokliušas” (Фасмер 1967: 282). Terminologia | 2010 | 17 105 Według danych LKŽ diminyčia, koklišas i krupas w znaczeniach medycznych są odnotowane w żywej mowie, natomiast dizenterija, reumatizmas i karbunkulas – nie są używane w żywej mowie. Możliwym źródłem zapożyczenia jest język polski. L. Ivinskis, opracowując rozdzialik o leczeniu chorób ludzi, niewątpliwie opierał się na literaturze naukowej, najprawdopodobniej polskiej, dotyczącej medycyny, zapoznawszy się z pracami polskich lekarzy5. Przypuszczenie to potwierdzałoby również to, że w rozdzialiku przy nazwach niektórych chorób L. Ivinskis w nawiasach podaje odpowiedniki w innych językach, najczęściej w języku polskim, np.: apalpimas (syncope) ~ omdlenie 1849 32, giałta (źółtaczka) ~ żółtaczka 1862 9, płaukinis (włośnik) ~ płaukinis 1851 33, sausgila (artritis) ~ sausgila 1856 45, skaudulis (wrzód) ~ skaudulys 1850 46, twiega (zanogcica) ~ tviega 1851 33, 1856 44, wieźis (rak choroba) ~ vėžys 1856 45. Należy powiedzieć, że większość zapożyczeń, z wyjątkiem diminyčii, jest nadal używana w języku medycznym – dizenterija, karbunkulas, kokliušas, krupas, reumatizmas. Ponadto należy zaznaczyć, że większość zapożyczeń L. Ivinskis podał wraz z litewskimi odpowiednikami, np.: dysenterija i kruwinas widuriavimas, reumatizmas i sausgila, kokluszas i kosulis didis, krupas i uźjemimas kakla. We współczesnym języku medycznym, niestety, najczęściej używa się tylko zapożyczeń. 1.3. Hybrydy W podrozdziale kalendarzy L. Ivinskisa „Gidimas moniun nuog nekuriun ligun“ znaleziono tylko jeden hybrydowy wyraz – słabnumas ~ slabnumas 1850 45 od slabnas „mający niewiele sił fizycznych”, który, według danych LKŽ, jest używany w żywej mowie – przykłady użycia pochodzą z Kvėdarny, Karsakiškisu, Priekulė, Viešvėny i Žemalė. 2. TWORZENIE JEDNOWYRAZOWYCH NAZW CHORÓB 2.1. Wyrazy proste Stosunkowo niewiele jest nazw chorób, którymi są wyrazy proste, np.: gen. sg. akmens6 ~ akmuo 1857 40 „twór soli powstający w narządach jamistych lub w przewodach wyprowadzających gruczołów”, drugis ~ 5 D. Petkevičiūtė zaznaczyła w swojej monografii, że znaczną część literatury medycznej (głównie publikacje warszawskie) L. Ivinskis otrzymywał za pośrednictwem Adomasa Zavadskisa z Wilna. Z zachowanych kilku niewielkich wykazów literatury, której poszukiwał L. Ivinskis, wynika, że znał on prace niektórych lekarzy, np. dwutomowe dzieło h. F. Paulickisa w języku polskim „Medycyna dla ludzi wiejskich” (Petkevičiūtė 1988: 133). 6 W podrozdziale nie znaleziono mianownika tego wyrazu – tylko dopełniacz w połączeniu nuog akmens. 106 P. Zemlevičiūtė | Jednowyrazowe nazwy chorób w kalendarzach Laurynasa Ivinskisa... drugys 1846 24, 1850(1849) 33, 1856 46, 1857 40, 1860 59, 1862 10 „dreszcze, trzęsienie z zimna podczas choroby“, karpos ~ karpos 1846 25 „wyrostki skóry lub błony śluzowej w kształcie zrogowaciałych guzków albo miękkich brodawek“, lilisza ~ lieliša 1857 47 „kolka w boku, zwykle od szybkiego chodzenia, biegania“, twiega ~ tviega 1846 25, 1851 33, 1856 44 „ropień na końcu palca, zanokcica, czyrak“, wieźis ~ vėžys 1856 45 „złośliwy guz“. Na osobną wzmiankę zasługują nazwy chorób lilisza i twiega. Można by je również uznać za derywaty. Nazwa części ciała lielis7 oznacza „kość piszczelową“ (zob. LKŽe). Ernstas Frenkelis wiąże tviegą z tvaiga „odurzający, zwykle nieprzyjemny zapach, odór, smród“ od tvaigti „śmierdzieć“ (FrW II 1153). Według danych LKŽ wszystkie wymienione słowa są używane w żywej mowie w znaczeniach medycznych. Natomiast akmuo, drugys, karpa, vėžys są ustalonymi współczesnymi terminami medycznymi. 2.2. Derywaty Większość nazw chorób stanowią derywaty8 (30 terminów). Przeważają derywaty sufiksalne (22 terminy). 2.2.1. Derywaty sufiksalne. 2.2.1.1. Derywaty z przyrostkiem -imas/-ymas. Najliczniejszą grupę stanowią derywaty z przyrostkiem -imas (11 terminów): apalpimas ~ apalpimas 1849 32, iszsimetimas ~ išsimetimas 1861 33 „poronienie”, niksteliejimas ~ nikstelėjimas 1850 46 / niksteriejimas ~ niksterėjimas 1850 46, 1857 47, nuosideginimas ~ nusideginimas 1856 45, nuositwilkimas ~ nusitvilkymas 1856 45, 1857 47, 1858 55, 1861 32, pasiudurimas ~ pasiudūrimas 1857 47, usigawimas ~ užsigavimas 1846 25. Aż cztery terminy L. Ivinskis użył w znaczeniu „wścieklizny”: padukimas ~ padūkimas 1849 32, 1850(1849) 34, 1862 9, pagedimas ~ pagedimas 1849 32, 1850(1849) 34, paśiutimas ~ pasiutimas 1849 32, 1850(1849) 34, paśzielimas ~ pašėlimas 1849 32, 1850(1849) 34. 2.2.1.2. Derywaty z przyrostkiem -ulys (3 terminy): digulis ~ dygulys 1850 46 „kolec, kolka”, kosulis ~ kosulys 1851 32, 1856 45, 1857 47, skaudulis ~ skaudulys 1846 25, 1850 46, 1861 32, 1862 9 „czyrak, wrzód, bolączka, rana, pryszcz”. 2.2.1.3. Derywaty z przyrostkiem -inis (2 terminy): płaukinis ~ plaukinis 1851 33, ritinis ~ ritinis 1846 25. 7 V. Urbutis uważa lielį za latecyzm, zob. lielis „kość piszczelowa, goleń, łydka“ z łotewskiego liels (Urbutis: 2009: 284). 8 Przy omawianiu derywatów oparto się na pracach Pr. Skardžiusa, V. Urbutisa, S. Ambrazasa, LKG, DLKG. Terminologia | 2010 | 17 107 W kalendarzu L. Ivinskisa z 1851 roku plaukinis zostało użyte w znaczeniu „robaka, który wchodzi do nogi albo ręki, powodując wielki ból“: „Jeśli ten robak wejdzie do ręki albo nogi, bardzo cierpi z powodu wielkiego bólu, który on powoduje, a człowiek, jeśli nie jest leczony, nie wyzdrowieje. Norent jin iszmilté isz kuna, rejk deginté aguonu łapus ir stibus o isz pelenun padarité szarma, kuriumi iszpuł łajstité neswejka wieta udiejes ant wirszaus mieiu warpas. Robiąc to, płaukinis powoli wychodzi, owija się wokół palca, który trzeba od ciała powoli coraz dalej wyciągać, przez co robak zostaje unieruchomiony.“ <...>“ 1851 33, ritinis – w znaczeniu „na końcu palca wrzodu, wąglika, zanokcicy“. W LKŽ rzeczownik plaukinis nie jest odnotowany w znaczeniu „robaka”, ale por. przymiotnik plaukinis „podobny do włosa”: Plaukiniai kirminai rš. Wyraz ritinis nie ma w LKŽ znaczenia medycznego. Inne przyrostki wystąpiły tylko po jednym derywacie. 2.2.1.4. Derywat z przyrostkiem -inė: gen. sg. dedervenies9 ~ dedervinė 1877 40. E. Frenkel wywodzi wyraz dedervinė od litewskich dirti „łuszczyć, drzeć”, durti (FrW I 85). 2.2.1.5. Derywaty z przyrostkiem -ėlė: griźielė ~ griežėlė 1850 46 / griezielė ~ griežėlė 1850 46 „bolesność ścięgien rąk” od griežti „boleć, kłuć” (według danych LKŽ grižėlė w tym znaczeniu nie jest odnotowane w żywej mowie – D. Pošk, Kos). 2.2.1.6. Derywat z przyrostkiem -uonis: łanduonis ~ landuonis 1851 33 „wrzód na końcu palca (pod paznokciem), zanokcica, próchnica”. 2.2.1.7. Derywaty z przyrostkiem -tinė: pritwirtiné ~ pritvirtinė 1849 31 „zaparcie” / gen. sg. pritvirtinies ~ pritvirtinė 1877 40. 2.2.1.8. Derywat z przyrostkiem -menis: putmenes ~ putmenis 1860 59 „obrzęk tkanek podskórnych w przebiegu chorób serca, nerek i innych, ogólnie jakikolwiek obrzęk, opuchlizna”. 2.2.1.9. Derywat z przyrostkiem -umas: słabnumas ~ slabnumas 1850 45 „słabość”. 2.2.2. Derywaty fleksyjne. Znaleziono cztery derywaty fleksyjne. Spośród nich trzy są derywatami z sufiksem -a: dziowa ~ džiova 1857 39, giałta ~ gelta 1846 24, 1862 9, pażejda ~ pažeida 1846 25, 1861 32 / paźejda ~ pažeida 1857 47 „zranienie, uszkodzenie, rana”, oraz jeden derywat z sufiksem -is: karsztis ~ karštis 1846 24 „podwyższona temperatura ciała (w czasie choroby)”. 2.2.3. Terminy złożone. Znaleziono cztery terminy złożone, których drugi człon jest czasownikiem, a pierwszy – rzeczownikiem lub przymiotnikiem. 9 W podrozdziale nie znaleziono mianownikowej formy tego wyrazu – tylko dopełniacz w połączeniu nuog dedervenies. 108 P. Zemlevičiūtė | Jednowyrazowe nazwy chorób w kalendarzach Laurynasa Ivinskisa... 2.2.3.1. Terminy złożone z członem rzeczownikowym i czasownikowym: kaułajedis ~ kaulaėdis 1850 46 „taka choroba kości” albo, słowami L. Ivinskisa, „ira taj liga kuré gadin kauła ir rodose jog praded puté“, źiemospirgis ~ žiemospirgis 1856 46 „łuszcząca się skóra”: „<...>. Gał tejpogi jemes rope iszkepté, atwiesines sutrajszkité ir twarstité ant źiemospirgia po tris źigius ant dienos apkejtant kitas, po pirmaj dietunju. <...>“. W LKŽ przy haśle kaulaėdis podano tylko jedno zdanie ilustracyjne z kalendarza L. Ivinskisa z 1850 roku, z podrozdziału o leczeniu chorób ludzi. Można przypuszczać, że jest to jego neologizm. 2.2.3.2. Terminy złożone z członami przymiotnikowymi i czasownikowymi: sausgila ~ sausgila 1861 32 / sausgiła ~ sausgila 1856 45 „ból kości i stawów, reumatyzm“, słabdrugis ~ slapdrugys 1861 32 „tajemnicza febra (taka choroba)“. Podsumowując, można powiedzieć, że według LKŽ zdecydowana większość derywatów w omawianych znaczeniach medycznych jest używana w żywej mowie, natomiast apalpimas, dedervinė, džiova, gelta, karštis, kosulys, landuonis stały się współczesnymi terminami medycznymi. WNIOSKI 1. Rozdział kalendarzy L. Ivinskisa „Gidimas moniun nuog nekuriun ligun“ jest ważny z kilku względów. Po pierwsze, oświatowym – popularyzowano w nim wiedzę z zakresu medycyny ludowej i nauk medycznych, pisano o tym, jak ludzie mogą sami leczyć się w razie zachorowania. Po drugie, terminologicznym – L. Ivinskis najczęściej używał litewskich nazw chorób ludzkich pochodzących z żywej mowy, czasami próbował definiować lub wyjaśniać niektóre choroby, ponadto obok niektórych nazw chorób podawał także odpowiedniki w innych językach. 2. Większość jednowyrazowych nazw chorób stanowią wyrazy pochodzenia litewskiego (35 terminów). Znaleziono tylko sześć zapożyczeń (dwa z języka greckiego oraz po jednym z łaciny, języka polskiego, angielskiego i francuskiego) i jeden hybrydowy. Ponieważ, według danych LKŽ, połowy przykładów użycia zapożyczeń nie odnotowano w żywym języku, najprawdopodobniej L. Ivinskis zapożyczył je z polskich pisanych źródeł medycznych. Większość zapożyczeń omawianego podrozdziału miała litewskie odpowiedniki. 3. Stosunkowo niewiele nazw chorób, którymi są wyrazy proste. Najwięcej nazw chorób stanowią derywaty (30 terminów). Przeważają derywaty sufiksalne (22 terminy), z których najliczniejszą grupę stanowią derywaty z sufiksami -imas/-ymas (11 terminów). Następnie pod względem liczebności występują derywaty z sufiksami -ulys i -inis, natomiast z pozostałych sufiksów (-inė, -ėlė, -uonis, -tinė, -menis, -umas) znaleziono tylko po Terminologija | 2010 | 17 109 jednym derywacie. Znaleziono trzy derywaty z końcówką -a i jeden derywat z końcówką -is oraz cztery terminy złożone, których drugi człon jest czasownikiem, a pierwszy – rzeczownikiem lub przymiotnikiem. Przypuszcza się, że jedna z nazw chorób kości – złożenie kaułajedis – może być neologizmem samego L. Ivinskisa. 4. Terminów jednowyrazowych jest stosunkowo niewiele, stanowią one nieco ponad jedną trzecią wszystkich nazw chorób znalezionych w tym podrozdziale. Zdecydowana większość terminów jednowyrazowych (litewskich i zapożyczonych) jest używana również obecnie – w języku ogólnym, a wiele z nich stało się terminami medycznymi. GŁÓWNE ŹRÓDŁA Metu skajtlus ukiniszkas ant metu Wieszpaties 1846. Wilnui. 1846. Kalendorius arba metu skajtlus ukiszkas ant metu nuog ugimima Wieszpaties 1849. W Wilnie. 1849. Kalendarz albo rachuba lat gospodarska na rok od narodzenia Pańskiego 1850. W Wilnie. 1849. Kalendarz albo rachuba lat gospodarska na rok od narodzenia Pańskiego 1851. W Wilnie. 1850. Kalendarz albo rachuba lat gospodarska na rok od narodzenia Pańskiego 1852. W Wilnie. 1851. Kalendarz albo rachuba lat gospodarska od narodzenia Pańskiego 1856. W Wilnie. 1856. Kalendarz albo Rocznik gospodarski na rok od narodzenia Pana 1857. W Wilnie. 1857. Kalendarz albo Rocznik gospodarski od narodzenia Pana 1858. W Wilnie. 1857. Kalendarz albo Rocznik gospodarski od narodzenia Pana 1859. W Wilnie. 1858. Kalendarz albo Rocznik gospodarski od narodzenia Pana 1860. W Wilnie. 1860. Kalendarz, czyli Metskajtlus ukiszkasis od narodzenia Pańskiego 1862. W Wilnie. 1861. Kalendarz, czyli Metskajtlus ukiszkasis od narodzenia Pańskiego 1863. W Wilnie. 1862. Kalendarz gospodarski na rok od narodzenia Pańskiego 1878. Petersburg. 1877. DODATKOWE ŹRÓDŁA FrW: Litewski słownik etymologiczny Ernsta Fraenkela, I–II, Heidelberg, Getynga, 1955–1962. hessen D., Stypuła R. 1967: Wielkisłownikpolso–rosyjski, Warszawa–Moskwa. LKŽe: Słownik języka litewskiego. – www.lkz.lt MedŽ 1980: Astrauskas V., Biziulevičius S., Pavilonis S., Vaitilavičius A., Vileišis A. słownik terminów medycznych, Wilno. ME 1991, 1993: encyklopedia medyczna 1–2, Wilno. TŽŽ 1936: Słownik wyrazów międzynarodowych. Opracował K. Boruta, Pr. Čepėnas, A. Sirutytė-Čepėnienė, Kłajpeda. TŽŽ 1951: Słownik wyrazów międzynarodowych. Przetłumaczyła O. Katinskaitė, ch. Lemchenas, J. Talmantas, Wilno. TŽŽ 1969: Słownik wyrazów międzynarodowych. Tłumaczyli O. Doveikienė, J. Kabelka i in. Lemchenas, Wilno. TŽŽ 2005: Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno. TŽŽ 2007: Vaitkevičiūtė V. Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno. Фасмер М. 1967: Этимологическийсловарьрусскогоязыка 2, Москва. LITERATURA Ambrazas S. 1993: Rozwój słowotwórstwa rzeczowników: Derywaty odczasownikowe języka litewskiego 1, Wilno. Ambrazas S. 2000: Rozwój słowotwórstwa rzeczowników: derywaty odimienne języka litewskiego 2, Wilno. DLKG 1996: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno. LKG 1965: Gramatyka języka litewskiego 1, Wilno. Petkevičiūtė D. 1988: Laurynas Ivinskis, Wilno. Skardžius Pr. 1941: Słowotwórstwo języka litewskiego, Wilno. urbutis V. 2009: Studia etymologiczne bałtyckie 2, Wilno urbutis V. 2009: Teoria słowotwórstwa, Wilno.