Lauryno Ivinskio kalendorių vienažodžių ligų pavadinimų kilmė ir daryba

Pochodzenie i budowa jednowyrazowych nazw chorób w kalendarzach Lauryna Ivinskisa PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Instytut Języka Litewskiego Fotografia z fototeki biblioteki Instytutu Literatury Litewskiej i Folkloru. Z okazji 200. rocznicy urodzin Lauryna Ivinskisa Žymus XIX a. lietuvių švietėjas Laurynas Ivinskis (1810–1881) parengė pirmąjį lietuvišką kalendorių „Metu skajtlus ukiniszkas“, kuris iš spaudos išėjo 1846 metais1. Jame ir kituose kalendoriuose populiariai buvo rašoma žemės ūkio, veterinarijos, astronomijos, istorijos, gamtos mokslų ir kt. klausimais, skelbiama grožinės literatūros kūrinių. 1W 1847 roku – „Kalendarz albo gospodarski rachunek lat”, od 1851 roku – „Kalendarz, czyli gospodarski rachunek lat”. Kalendarze ukazywały się z przerwami co roku – w latach 1846–1852 i 1855–1864 (w latach 1853–1854 nie zostały wydane z powodu cenzury, w latach 1865–1867 wydano je cyrylicą, a w 1877 roku kalendarz zapisany alfabetem łacińskim ukazał się w Petersburgu) (Petkevičiūtė 1988: 121–122, 126–127). Terminologija | 2010 | 17 101 Już w pierwszym kalendarzu L. Ivinskis zamieścił rozdział „Leczenie ludzi z niektórych chorób”2, w którym pisze o leczeniu chorób. Rozdziału nie było w kalendarzach z lat 1847, 1848, 1855, 1861, 1864 i 1866 (Petkevičiūtė 1988: 132). Najczęściej pisano o środkach i sposobach leczenia chorób, ale niekiedy L. Ivinskis najpierw krótko wyjaśniał, na czym polega dana choroba, np.: Grižielė (grieželė) – „jest to silny ból w stawach ręki, odczuwany przy zginaniu dłoni, tam gdzie łączą się kości dłoni i łokcia, na przykład gdy chcemy przycisnąć do czegoś rękę z wyprostowaną dłonią. <...>” 1850 46. Landuonis, gdzie indziej twięga zwane – „jest to taka sama choroba jak płaukinis, z tą tylko różnicą, że odcina się palec od góry, od paznokcia do pierwszego stawu, i pozostaje tam, nie postępując dalej. <...>” 1851 33. Niksteriejimas (niksteliejimas) – „jest to zwichnięcie stawu, który wypadł ze swojego miejsca; jeśli nie zostanie nastawiony, dochodzi do złamania. <...>” 1850 46. Nuog žiemospirgia – „jest to uszkodzenie jakiejś części ciała wskutek jej przemarznięcia. <...>” 1856 46. W rozdziale podawane są wskazówki, jak leczyć choroby zakaźne, chirurgiczne i urazowe, psychiczne, układu oddechowego, układu pokarmowego, uszu, nosa i gardła, oczu, zębów, stawów, skóry, kości, choroby kobiece, dziecięce i inne. Najwięcej pisze się o leczeniu domowymi sposobami – roślinami leczniczymi (miętą, korzeniami omanu, korzeniami tataraku, chmielem, kwiatami rumianku, korzeniami rabarbaru, liśćmi brzozy, liśćmi olchy czarnej, jagodami jałowca itp.); napojami i innymi płynami (wódką, piwem, octem itp.); produktami spożywczymi (słoniną, solą, miodem, mlekiem kozim, mlekiem krowim, masłem, drożdżami itp.); przyprawami (czosnkiem, imbirem, pietruszką, cebulą, koperkiem itp.); przedmiotami domowymi (szczotką, cegłą itp.); tkaninami (suknem, płótnem itp.); pozostałościami po spalonych materiałach (popiołem itp.). Rzadziej wspomina się o lekach kupowanych (chinina, chloroform, magnezja, witriol itp.). Ponadto zaleca się leczenie także przy użyciu rzeczy dziś nietypowych, na przykład miedzi, ołowiu, dżdżownic, żab, odchodów zwierząt, ptaków, a nawet ludzi3. Dla ciekawości przytoczmy kilka przykładów leczenia niektórych chorób według L. Ivinskisa: 2 Taki tytuł nosił pierwszy kalendarz, z 1846 roku. W późniejszych kalendarzach nieco się zmieniał – „Leczenie ludzi z niektórych chorób”, „Leczenie ludzkich chorób”, „Leczenie ludzi z niektórych chorób”, „Leczenie ludzi z niektórych chorób, zaczerpnięte z rękopisu napisanego po litewsku”, „Leczenie ludzi z niektórych chorób”, „Leczenie ludzkich chorób”, „Leczenie ludzi z niektórych chorób”, jednak najczęstszy tytuł brzmiał „Leczenie ludzi z niektórych chorób”. 3 W tamtych czasach zapewne nikt nie sprawdzał wiarygodności wiedzy medycznej zawartej w litewskich kalendarzach. Litewskie kalendarze wydawane cyrylicą w latach zakazu druku podlegały już skrupulatnej kontroli carskiej cenzury. A zatem część wiedzy medycznej drukowanej w kalendarzach L. Ivinskisa sprawdzał zarząd medyczny (Petkevičiūtė 1988: 137). 102 P. Zemlevičiūtė | Lauryno Ivinskio kalendorių vienžodžių ligų pavadinimų... Digulis (Lilisza) – „<...>. Inni nacierają tym bolące dziąsła i po utarciu podają do picia w wódce“ 1850 46. Na żółtaczkę – „Ziele wysusz w piecu po wyjęciu chleba, rozkrusz jak najdrobniej i dawaj choremu do picia po pół małej łyżeczki w dowolnym napoju, tylko nie w wódce, trzy razy dziennie: rano, po obiedzie i wieczorem przed pójściem spać“ 1846 24–25. Na ukąszenie żmii – „<...>. Jeden robak świętojański, świecący nocą, utarty ze szczyptą chleba i zjedzony, uzdrawia chorego. <...>“ 1861 32. Na brodawki – „a) Jedni pozbywają się ich, smarując je krwią robaka. b) Inni pocą konia, używając jego napletka. <...>“ 1846 25. Pritwirtinė – „<...> trzeba szybko opatrywać owcę, jakby się spiesząc, nie czekając, aż krew przestanie płynąć, aby przez chłód nie dostała się gangrena; trzeba obmyć ranę i bez żadnego zwlekania okryć choremu cały brzuch chustą, która była przy mięsie, choćby chora była już prowadzona blisko grobu, natychmiast wstanie“ 1849 31. Na wodną puchlinę – „<...>. Biały, suchy koci kał gotowany w wodzie leczy wodną puchlinę, należy go podawać choremu do picia. <...>“ 1861 33. W wymienionej części kalendarzy L. Ivinskiego znaleziono 122 nazwy chorób (bez uwzględnienia wariantów), z czego 42 nazwy chorób są jednowyrazowe. W niniejszym artykule omówiono kwestie pochodzenia i budowy jednowyrazowych nazw chorób. 1. POCHODZENIE JEDNOWYRAZOWYCH NAZW CHORÓB 1.1. Nazwy chorób pochodzenia litewskiego Większość jednowyrazowych nazw chorób to wyrazy pochodzenia litewskiego (35 terminów), np.: drugis ~ drugys 1846 24, 1850(1849) 33, 1856 46, 1857 40, 1860 59, 1862 10, dziowa ~ džiuova 1857 39, kosulis ~ kosulys 1851 32, 1856 45, 1857 47, padukimas ~ padūkimas 1849 32, 1850(1849) 34, 1862 9, sausgila ~ sausgila 1861 32. 1.2. Zapożyczenia Znaleziono tylko kilka zapożyczeń (6 terminów) – dwa z języka greckiego oraz po jednym z łaciny, polskiego, angielskiego i francuskiego. 1.2.1. Z języka greckiego: dysenterija ~ dizenterija 1851 33 „ostra choroba zakaźna charakteryzująca się zapaleniem jelita grubego”4 – grecki przedrostek dys- oznaczający zaburzenie funkcji narządu oraz greckie enteron „jelito”. Według danych LKŽ wyraz ten nie jest odnotowany w języku żywym; 4 Krótkie objaśnienia chorób w artykule zaczerpnięto z „Encyklopedii medycznej” i LKŽ. Terminologija | 2010 | 17 1 0 3 reumatizmas ~ reumatizmas 1861 32, 1877 40 „układowa choroba tkanki łącznej, atakująca przede wszystkim serce”, z greckiego rheumatismos „przepływ (przez ciało)” (zob. TŽŽ 1936, 1951, 1969, 2005, 2007). Według danych LKŽ wyraz reumatizmas nie jest używany w języku żywym. We współczesnym języku medycznym utrwalił się termin reumatas. 1.2.2. Z języka łacińskiego: karbunkulas ~ karbunkulas 1861 33 „ropne zapalenie kilku mieszków włosowych, ich gruczołów łojowych i otaczających tkanek”, z łacińskiego carbunculus „węgielek”. Maks Fasmer wywodzi wyraz karbunkulas „duży czyrak, wrzód” z łacińskiego carbunculus „żarzący się węgielek” – od carbō „węgiel” (Фасмер 1967: 195). Łacińskie pochodzenie tego wyrazu potwierdzają również słowniki wyrazów obcych (zob. TŽŽ 1936, 1951, 1969, 2005, 2007). W LKŽ nie podano przykładów użycia karbunkulo w języku żywym. To zapożyczenie jest używane we współczesnym języku medycznym, ma jednak także litewski odpowiednik piktuotė. 1.2.3. Z języka polskiego: diminičė ~ diminyčia 1862 9. Według danych LKŽ wyraz diminyčia (pol. dymienica) „róża, czyrak” odnotowano w Żygajciach. Jednak w „Wielkim słowniku polsko-rosyjskim” znaczenie wyrazu diminyčios jest inne, por. pol. dymienica, ros. бубоны (Hessen, Stypuła 1967: 171); por. także bubonas (łac. bubo) „zapalny obrzęk węzła chłonnego (najczęściej pod pachą i w pachwinie)” MedŽ 81. Trudno byłoby dokładnie stwierdzić, w jakim znaczeniu L. Ivinskis użył tego zapożyczenia, ponieważ w kalendarzu napisano tylko o tym, jak leczyć diminyčię. 1.2.4. Z języka angielskiego: krupas ~ krupas 1846 25, 1850(1849) 35 „ostre zapalenie krtani powodujące trudności w oddychaniu”, z angielskiego croup, jednak pierwotnym źródłem pochodzenia jest język szkocki – croup „chrypieć, sapać” (zob. TŽŽ 1936, 1951, 1969, 2005, 2007). Według danych LKŽ wyraz krupas (pol. krup, ros. круп) jest używany w języku żywym w podanym znaczeniu – przytoczono przykład użycia ze Smilgi. 1.2.5. Z języka francuskiego: kokluzas ~ kokliu šas 1857 40 (L. Ivinskis używał również wariantu koklišius ~ koklišius 1857 40) „ostra choroba zakaźna objawiająca się napadami spazmatycznego kaszlu” (zob. TŽŽ 1936, 1951, 1969, 2005, 2007), od francuskiego wyrazu coqueluche. Według danych LKŽ kokliu šas nie jest używane w języku żywym (przykłady użycia pochodzą ze źródeł pisanych – DŽ, NdŽ, rš, Blv), z wyjątkiem wariantu koklišas, który zapisano w Smilgi. W niektórych źródłach pochodzenie wyrazu kokliušo objaśnia się rozmaicie, por. kokliu šas, koklišas „Keuchhusten” z polskiego koklusz, ten ostatni z francuskiego coqueluche (FrW I 280); por. także kokliu šas z francuskiego coqueluche, a ten z niemieckiego Keuchhusten „koklusz” (Фасмер 1967: 282). 104 P. Zemlevičiūtė | Lauryno Ivinskio kalendorių vienažodžių ligų pavadinimų... Według danych LKŽ, diminyčia, koklišas i krupas są poświadczone w żywej mowie w znaczeniach medycznych, natomiast dizenterija, reumatizmas i karbunkulas – nie są używane w żywej mowie. Możliwym źródłem zapożyczeń jest język polski. Przygotowując podrozdział poświęcony leczeniu chorób ludzi, L. Ivinskis niewątpliwie opierał się na literaturze naukowej, najpewniej polskiej, i zapoznawał się z pracami polskich lekarzy5. Przypuszczenie to potwierdza również fakt, że przy nazwach niektórych chorób L. Ivinskis podaje w nawiasach odpowiedniki w innych językach, najczęściej w języku polskim, np.: apalpimas (syncope) ~ apalpimas 1849 32, gialta (žóltaczka) ~ gelta 1862 9, plaukinis (włosnik) ~ plaukinis 1851 33, sausgila (artritis) ~ sausgila 1856 45, skaudulis (wrzód) ~ skaudulys 1850 46, tviega (zanogcica) ~ tviega 1851 33, 1856 44, wiežis (rak choroba) ~ vėžys 1856 45. Należy powiedzieć, że większość zapożyczeń, z wyjątkiem diminyčią, jest nadal używana w języku medycznym – dizenterija, karbunkulas, kokliu šas, krupas, reumatizmas. Warto ponadto zaznaczyć, że większość zapożyczeń L. Ivinskis podał wraz z litewskimi odpowiednikami, np.: dysenterija ir kruvinas viduriavimas, reumatizmas ir sausgila, kokluszas ir kosulis didis, krupas ir užjemimas kakla. We współczesnym języku medycznym, niestety, najczęściej używane są wyłącznie zapożyczenia. 1.3. Hybrydy W podrozdziale kalendarzy L. Ivinskisa „Gidimas žmoniun nuog nekuriun ligun” znaleziono tylko jedną hybrydę – slabnumas ~ slabnumas 1850 45, utworzoną od slabnas ‘mający niewiele sił fizycznych’; według danych LKŽ słowo to jest używane w żywej mowie – przykłady użycia podano z Kvėdarny, Karsakiškis, Prielukė, Viešvėnų i Žemalės. 2. SŁOWOTWÓRSTWO JEDNOWYRAZOWYCH NAZW CHORÓB 2.1. Wyrazy proste Stosunkowo niewiele nazw chorób wyrażonych jest przez wyrazy proste, np.: gen. sg. akmens6 ~ akmuo 1857 40 ‘złóg soli, powstający w pustych narządach lub w przewodach wyprowadzających gruczołów’, drugis ~ 5 D. Petkevičiūtė zauważyła w swojej monografii, że dużą część literatury medycznej (głównie wydawnictwa warszawskie) L. Ivinskis otrzymywał za pośrednictwem Adomasa Zavadskisa z Wilna. Z kilku zachowanych niewielkich spisów literatury posiadanej przez L. Ivinskisa wynika, że zapoznał się on z pracami niektórych lekarzy, np. z dwutomowym dziełem H. F. Pau-lickiego w języku polskim „Medycyna dla ludu wiejskiego” (Petkevičiūtė 1988: 133). 6 W podrozdziale nie znaleziono formy mianownika tego wyrazu – występuje jedynie dopełniacz w wyrażeniu nuog akmens. Terminologija | 2010 | 17 105 dreszcze 1846 24, 1850(1849) 33, 1856 46, 1857 40, 1860 59, 1862 10 „drżenie, napad dreszczy podczas choroby”, brodawki ~ brodawki 1846 25 „wyrośla skóry lub błony śluzowej w postaci zrogowaciałych guzków albo miękkich brodawek”, lilisza ~ lielişā 1857 47 „kłucie w boku, zwykle wskutek szybkiego marszu lub biegu”, twiega ~ tviega 1846 25, 1851 33, 1856 44 „ropień na końcu palca, zanokcica, panarycjum”, wieżis ~ vežys 1856 45 „nowotwór złośliwy”. Osobno należy wymienić nazwy chorób lilisza i twiega. Można by je uznać także za derywaty. Nazwa części ciała lielis7 oznacza „kość piszczelową” (zob. LKŽė). Twiega Ernstas Frenkelis łączy z tvaiga „odurzający, zwykle nieprzyjemny zapach, odór, smród”, od tvaigti „śmierdzieć” (FrW II 1153). Według danych LKŽ wszystkie wymienione wyrazy są używane w znaczeniach medycznych w języku żywym. Natomiast aktmuo, drugys, karpa, vežys to utrwalone współczesne terminy medyczne. 2.2. Derywaty Większość nazw chorób to derywaty8 (30 terminów). Przeważają derywaty sufiksalne (22 terminy). 2.2.1. Derywaty sufiksalne. 2.2.1.1. Derywaty z sufiksem -imas/-ymas. Najliczniejszą grupę stanowią derywaty z sufiksem -imas (11 terminów): omdlenie ~ apalpimas 1849 32, poronienie ~ išsimetimas 1861 33 „poronienie”, zwichnięcie ~ nikstelėjimas 1850 46 / niksterėjimas ~ niksterėjimas 1850 46, 1857 47, oparzenie ~ nusideginimas 1856 45, oparzenie się ~ nusitvilkymas 1856 45, 1857 47, 1858 55, 1861 32, wścieklizna ~ pasiudūrimas 1857 47, uraz ~ užsigavimas 1846 25. Aż czterech terminów L. Ivinskis używa w znaczeniu „wścieklizny”: wścieklizna ~ padūkimas 1849 32, 1850(1849) 34, 1862 9, szaleństwo ~ pagedimas 1849 32, 1850(1849) 34, wścieklizna ~ pasiutimas 1849 32, 1850(1849) 34, szał ~ pašėlimas 1849 32, 1850(1849) 34. 2.2.1.2. Derywaty z sufiksem -ulys (3 terminy): kolka ~ dygulys 1850 46 „kłucie”, kaszel ~ kosulys 1851 32, 1856 45, 1857 47, czyrak ~ skaudulys 1846 25, 1850 46, 1861 32, 1862 9 „ropień, czyrak, bolesna zmiana, wrzód, pęcherz”. 2.2.1.3. Derywaty z sufiksem -inis (2 terminy): plaukinis ~ plaukinis 1851 33, ritinis ~ ritinis 1846 25. 7 V. Urbutis uznaje lielį za leticyzm, zob. lielis „kość piszczelowa, goleń, łydka” z łotewskiego liels (Urbutis: 2009: 284). 8 Omawiając derywaty, oparto się na pracach Pr. Skardžiusa, V. Urbučio, S. Ambrazo, LKG, DLKG. 106 P. Zemlevičiūtė | Lauryno Ivinskio kalendorių vienanodžių ligų pavadinimų... W kalendarzu L. Ivinskiego z 1851 roku plaukinis użyto w znaczeniu „robaka, który wchodzi w nogę lub rękę, powodując silny ból”: „Ilindus tam kirminui ing ranka arba koje daug nuokent par didi sopuli kurin ijsaj padara, o žmogus negidomas ne iszlink giwu. Norent jin išsmilžtė isz kuna, rejk degintė aguonu lapus ir stibus o isz pelenun padaritė szarma, kuriumi iszpuł łajstitė neswejka wieta uždiejes ant wirszaus miežiu warpas. Tan darant, płaukinis pamažu iszlend, apsiwinio apej warpa, kuren rejk nuog kuna pamažu tolesnej trauktė, par kan kirmis to nejudusma isszi-milšz. <...>” 1851 33, ritinis – w znaczeniu „ropnia na końcu palca, odparzenia, zanokcicy”. Rzeczownik plaukinis w znaczeniu „robak” nie został odnotowany w LKŽ, por. jednak przymiotnik plaukinis „podobny do włosa”: Plaukiniai kirminai rš. Wyraz ritinis nie ma w LKŽ znaczenia medycznego. Pozostałe przyrostki wystąpiły tylko w jednym derywacie każdy. 2.2.1.4. Derywat z przyrostkiem -inė: gen. sg. dederuenies9 ~ dedervinė 1877 40. E. Frenkel wywodzi wyraz dedervinė od litewskich czasowników dirti „łuszczyć, obdzierać” oraz durti (FrW I 85). 2.2.1.5. Derywaty z przyrostkiem -ėlė: grįželė ~ grieželė 1850 46 / grieželė ~ griežėlė 1850 46 „ból ścięgien rąk”, od griežti „boleć, kłuć” (według danych LKŽ, grįželė w tym znaczeniu nie odnotowano w języku żywym – D. Pošk, Kos). 2.2.1.6. Derywat z przyrostkiem -uonis: landuonis ~ landuonis 1851 33 „ropień na końcu palca (pod paznokciem), odparzenie, próchnica”. 2.2.1.7. Derywaty z przyrostkiem -tinė: pritvirtinė ~ pritvirtinė 1849 31 „zaparcie”, / gen. sg. pritvirtinės ~ pritvirtinė 1877 40. 2.2.1.8. Derywat z przyrostkiem -menis: putmenes ~ putmenis 1860 59 „obrzęk tkanek podskórnych w przebiegu chorób serca, nerek i innych, ogólnie jakiś obrzęk, opuchlizna”. 2.2.1.9. Derywat z przyrostkiem -umas: slabnumas ~ slabnumas 1850 45 „słabość”. 2.2.2. Derywaty paradygmatyczne. Odnotowano cztery derywaty paradygmatyczne. Trzy z nich utworzono za pomocą końcówki -a: dziowa ~ džiova 1857 39, gialta ~ gelta 1846 24, 1862 9, pažeida ~ pažeida 1846 25, 1861 32 / pažėja ~ pažeida 1857 47 „uraz, uszkodzenie, rana”, oraz jeden derywat z końcówką -is: karštis ~ karštis 1846 24 „podwyższona temperatura ciała (w czasie choroby)”. 2.2.3. Terminy złożone. Odnotowano cztery terminy złożone, których drugim członem jest czasownik, a pierwszym rzeczownik lub przymiotnik. 9 W podrozdziale nie znaleziono mianownika tego wyrazu — występuje tylko dopełniacz w połączeniu nuog dedervuenies. Terminologija | 2010 | 17 107 2.2.3.1. Złożone terminy z członem rzeczownikowym i czasownikowym: kaulajedis ~ kaulaėdis 1850 46 „taka choroba kości” lub, słowami L. Ivinskiego, „jest to choroba, która niszczy kość i wygląda, jakby zaczynała gnić”, žiemospirgis ~ žiemospirgis 1856 46 „łuszcząca się skóra”: „<...>. Być może też, po upieczeniu rzepy, ostudź ją, rozgnieć i nałóż na žiemospirgis po trzy razy dziennie, zmieniając okład raz dziennie. <...>”. W LKŽ przy haśle kaulaėdis podano tylko jedno zdanie ilustracyjne z kalendarza L. Ivinskiego z 1850 roku, z rozdziału o leczeniu chorób ludzi. Można przypuszczać, że jest to neologizm autora. 2.2.3.2. Złożone terminy z członem przymiotnikowym i czasownikowym: sausgila ~ sausgila 1861 32 / sausgila ~ sausgila 1856 45 „ból kości i stawów, reumatyzm”, slabdrugis ~ slapdrugys 1861 32 „gorączka skryta (taka choroba)”. Podsumowując, można stwierdzić, że według danych LKŽ zdecydowana większość omawianych formacji w znaczeniach medycznych jest używana w żywym języku, a apalpimas, dedervinė, džiova, gelta, karštis, kosulys, landuonis stały się współczesnymi terminami medycznymi. WNIOSKI 1. Rozdział „Gidimas žmoniun nuog nekurium ligun” w kalendarzach L. Ivinskiego jest ważny z kilku względów. Po pierwsze, edukacyjnego – popularyzowano w nim wiedzę z zakresu medycyny ludowej i nauk medycznych, pisano o tym, jak ludzie mogą leczyć się samodzielnie, gdy zachorują. Po drugie, terminologicznego – L. Ivinskis najczęściej używał litewskich nazw chorób ludzi zaczerpniętych z żywego języka, niekiedy próbował definiować lub objaśniać niektóre choroby, a ponadto obok niektórych nazw chorób podawał odpowiedniki w innych językach. 2. Większość jednowyrazowych nazw chorób stanowią wyrazy pochodzenia litewskiego (35 terminów). Znaleziono tylko sześć zapożyczeń (dwa z języka greckiego oraz po jednym z łaciny, polskiego, angielskiego i francuskiego) i jeden hybrydowy wyraz. Ponieważ według danych LKŽ nie znaleziono w żywym języku przykładów użycia połowy zapożyczeń, najprawdopodobniej L. Ivinskis zaczerpnął je z polskich pisanych źródeł medycznych. Większość omawianych zapożyczeń z tego rozdziału miała litewskie odpowiedniki. 3. Nazw chorób wyrażonych wyrazami prostymi jest stosunkowo niewiele. Większość nazw chorób stanowią formacje (30 terminów). Przeważają derywaty sufiksalne (22 terminy), z których najliczniejszą grupę tworzą derywaty z sufiksem -imas/-ymas (11 terminów). Kolejne pod względem liczebności są derywaty z sufiksami -ulys i -inis; spośród pozostałych sufiksów (-inė, -ėlė, -uonis, -tinė, -menis, -umas) znaleziono tylko po jednym derywacie 108 P. Zemlevičiūtė | Lauryno Ivinskio kalendorių vienažodžių ligų pavadinimų... każdego. Znaleziono trzy derywaty z końcówką -a i jeden derywat z końcówką -is, a także cztery terminy złożone, których drugim członem jest czasownik, a pierwszym – rzeczownik lub przymiotnik. Przypuszcza się, że jedna z nazw chorób kości – złożenie kaulajėdis – może być neologizmem samego L. Ivinskiego. 4. Terminów jednowyrazowych jest stosunkowo niewiele; stanowią nieco ponad jedną trzecią wszystkich nazw chorób odnotowanych w rozdziale. Zdecydowana większość terminów jednowyrazowych (litewskich i zapożyczonych) jest używana także obecnie – w języku ogólnym, a wiele z nich stało się terminami medycznymi. GŁÓWNE ŹRÓDŁA Metu skajtłus ukiniszkas ant metu Wieszpaties 1846. Wilnui. 1846. Kalendorius arba metu skajtłus ukiszkas ant metu nuog užgimima Wieszpaties 1849. Wilniuje. 1849. Kalendorius arba metu skajtłus ukiszkas ant metu nuog užgimima Wieszpaties 1850. Wilniuje. 1849. Kalendorius arba metu skajtłus ukiszkas ant metu nuog užgimima Wieszpaties 1851. Wilniuje. 1850. Kalendorius arba metu skajtłus ukiszkas ant metu nuog užgimima Wieszpaties 1852. Wilniuje. 1851. Kalendorius arba metu skajtłus ukiszkasis nuog užgimima Wieszpaties 1856. Wilniuje. 1856. Kalendorius arba Metskajtłus ukiszkasis ant metu nuog Užgimima Wieszpaties 1857. Wilniuje. 1857. Kalendorius arba Metskajtłus ukiszkasis nuog užgimima Wieszpaties 1858. Wilniuje. 1857. Kalendorius arba Metskajtłus ukiszkasis nuog užgimima Wieszpaties 1859. Wilniuje. 1858. Kalendorius arba Metskajtłus ukiszkasis nuog užgimima Wieszpaties 1860. Wilniuje. 1860. Kalendorius arba Metskajtłus ukiszkasis nuog užgimima Wieszpaties 1862. Wilniuje. 1861. Kalendorius arba Metskajtłus ukiszkasis nuog užgimima Wieszpaties 1863. Wilniuje. 1862. Kalendorius ukiszkasis ant metu nuog užgimimo Wieszpaties 1878. С. Петербургъ. 1877. DODATKOWE ŹRÓDŁA FrW: Litauisches Etymologisches Wörterbuch von Ernst Fraenkel, I–II, Heidelberg, Göttingen, 1955–1962. Hessen D., Stypula R. 1967: Wielki słownik polsko–rosyjski, Warszawa–Moskwa. LKŽ: Słownik języka litewskiego. – www.lkz.lt MedŽ 1980: Astrauskas V., Biziulevičius S., Pavilonis S., Vaitilavičius A., Vileišis A. Medicinos terminų žodynas, Vilnius. ME 1991, 1993: Medicinos enciklopedija 1–2, Vilnius. TŽŽ 1936: Tarptautinių žodžių žodynas. Sudarė K. Boruta, Pr. Čepėnas, A. Sirutytė-Čepėnienė, Klaipėda. TŽŽ 1951: Tarptautinių žodžių žodynas. Vertė O. Katinskaitė, Ch. Lemchenas, J. Talmantas, Vilnius. TŽŽ 1969: Tarptautinių žodžių žodynas. Vertė O. Dovėikienė, J. Kabelka ir Ch. Lemchenas, Vilnius. TŽŽ 2005: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius. TŽŽ 2007: Vaitkevičiūtė V. Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius. Фасмер М. 1967: Этимологический словарь русского языка 2, Москва. LITERATŪRA Ambrazas S. 1993: Daiktavardžių darybos raida: Lietuvių kalbos veiksmažodiniai vediniai 1, Vilnius. Ambrazas S. 2000: Daiktavardžių darybos raida: Lietuvių kalbos vardažodiniai vediniai 2, Vilnius. DLKG 1996: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, Vilnius. LKG 1965: Lietuvių kalbos gramatika 1, Vilnius. Petkevičiūtė D. 1988: Laurynas Ivinskis, Vilnius. Skardžius Pr. 1941: Lietuvių kalbos žodžių daryba, Vilnius. Urbutis V. 2009: Baltų etimologijos etiudai 2, Vilnius Urbutis V. 2009: Žodžių darybos teorija, Vilnius. Terminologija | 2010 | 17 1 0 9 ORIGIN AND FORMATION OF ONE-WORD NAMES OF DISEASES IN THE ALMANACS OF LAURYNAS IVINSKIS The paper analyses 42 one-word names of diseases in respect of origin and meaning collected from the section “Gidimas žmonių nuog nekurium ligun” (“Treatment of people from some diseases”) in almanacs compiled and published by the famous Lithuanian enlightener of the 19th century Laurynas Ivinskis. This section of the almanac dealt with treatment of various diseases. It included advice on how to cure infectious and surgical diseases, diseases of respiratory and digestive systems, ear, nose and throat diseases, women’s and children’s diseases and other diseases mainly using homemade remedies (medical herbs, food, etc.), less frequently – pharmaceuticals. The majority of one-word names of diseases are of the Lithuanian origin (35 terms). There are only six borrowed names – two from Greek (dysenterija (dysentery), reumatizmas) and one from each of the following languages – Latin (karbunkulas (carbuncle)), Polish (diminičė (erysipelas, blain)), English (krupas (croup)) and French (kokluszas (whooping cough)) and one hybrid (slabnumas (weakness)). The majority of borrowings had Lithuanian equivalents (reumatizmas and sausgila (rheumatism)). According to LKŽ (“Dictionary of Lithuanian”) there were some borrowings of which no examples existed in the common language of the time, therefore most probably Ivinskis had borrowed them from medical sources written in Polish which he could have used when preparing materials for this section. Underived words were used to name only few diseases (drugis (shiver)). The majority of one-word names of diseases are formations (30 terms). Derivates with suffixes prevail (22 terms). Derivates with suffix -imas/-ymas are the most common (11 terms) (apalpimas (faint), niksteliejimas (sprain), padukimas (rabies)). Two other groups of common derivates have suffixes -ulys (kosulis (cough)) and -inis (ritinis (whitlow)). There was only one derivate with each of the suffixes -inė, -ėlė, -uonis, -tinė, -menis and -umas found (gen. sg. dedervenies (pityriasis), grizėlė (rheumatism of joints), łanduonis (whitlow), pritwirtinė (constipation), putmenes (tumefaction), slabnumas (weakness)). The material researched includes three derivates with inflexional ending -a (dziova (tuberculosis)), one derivate with inflexional ending -is (karsztis (fever)) and four compounds where the first component is a noun or an adjective and the second component is a verb (kaulajedis (bone disease), stabdrugis (fever and shivers)). Gauta 2010-12-20 Palmira Zemlevičiūtė Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. paštas [email protected] 110 P. Zemlevičiūtė | Lauryno Ivinskio kalendorių vienažodžių ligų pavadinimų...