Terminology and language policy (towards establishing rudiments of linguopolitology)

6S. Griniewicz | Terminologia i polityka językowa (w kierunku ustanowienia... Terminologia i polityka językowa (w kierunku ustanowienia podstaw lingwopolityki) SERGIUSZ GRINIEWICZ Uniwersytet w Białymstoku Moskiewski Instytut Humanistyczno-Pedagogiczny Jednym z najciekawszych i najbardziej aktualnych kierunków współczesnych badań linPlanowanie językowe, które guistycznych, dotyczy problemów polityki językowej i nauki. Na ten temat wraz z innymi kierunkami tworzy podstawę wyłaniającej się nowej istnieje już dość znaczna liczba publikacji, jednak niemal żadna z nich nie porusza terminologicznych aspektów polityki językowej, poza wzmianką, że w obszarze odnośnej terminologii występuje wiele niejasności, dodatkowo komplikowanych przez fakt, iż dziedzina ta ma do pewnego stopnia odmienną strukturę terminologiczną w różnych językach (cillia and Busch 2005). W niniejszym artykule zamierzamy podjąć następujące zadania: 1) ustanowić podstawowy system pojęciowy i schemat tej dziedziny wiedzy oraz zaproponować odnośny system terminologiczny; 2) krótko przedstawić i omówić jego elementy; oraz 3) rozważyć terminologiczne aspekty polityki językowej. Zamierzamy wskazać przynajmniej kilka aspektów terminologicznych niezbędnych do pełnej świadomości przy podejmowaniu decyzji politycznych dotyczących języka oraz wykazać, że choć świadome, systemowe działania terminologiczne mają kluczowe znaczenie dla skutecznego wspierania rozwoju języka, obecnie nie ma dowodów na istnienie systemowego podejścia w planowaniu językowym. Badanie politycznych aspektów języka i polityki językowej ma długą historię. Jak utrzymują de cillia i Busch (cillia i Busch 2005), początek naukowej refleksji nad polityką językową i polityką w odniesieniu do języka (LPP) jako niezależną dziedziną przypadł w szczególności na lata sześćdziesiąte XX wieku (Ricento 2000: 10, Labrie 1996: 828), w publikacjach takich jak haugen (1966), Kloss (1966) czy Fishman (1968), przy czym początkowo koncentrowano się w nich na aspekcie planowania językowego. Ricento (2000) wyróżnia łącznie trzy etapy rozwoju polityki językowej i planowania językowego jako obszaru badań: dla wczesnych prac charakterystyczne jest zainteresowanie Terminologija | 2010 | 17 7 dekolonizacją i tworzeniem państw, dominacja strukturalizmu w naukach społecznych oraz pragmatyzmu jako orientacji strategicznej. Druga faza koncentrowała się – pod wpływem krytycznej socjolingwistyki – na społecznych, ekonomicznych i politycznych skutkach kontaktu językowego. W latach dziewięćdziesiątych strategicznym celem stały się językowe prawa człowieka; Teorie postmodernistyczne i krytyczne wysuwają na pierwszy plan ideologie językowe. Komentując współczesną sytuację, stwierdza: ‘‘czy paradygmat ekologii języków wyłoni się jako najważniejsze ramy pojęciowe dla badań nad LPP, dopiero się okaże’’ (Ricento 2000: 22). jednakże w Europie Wschodniej, szczególnie w byłym uSSR, już od lat 20. XX wieku, w związku z zakrojonym na szeroką skalę opracowywaniem języków narodowych, ukazywało się wiele publikacji na temat polityki językowej. Działania z zakresu planowania językowego opierały się na przekonaniu, że w gospodarce planowej i społeczeństwie socjalistycznym język można skutecznie kontrolować. Później te studia teoretyczne stały się częścią socjolingwistyki, choć obecnie ta dziedzina badań wyrosła poza ramy socjolingwistyki. Należy wspomnieć, że obecnie nie ma nawet konsensusu co do nazwy nowej nauki. Według Spolsky’ego i Lamberta, podobnie jak w przypadku wielu nowych dziedzin, nadal istnieje spór co do nazwy tej dziedziny, określanej różnorako jako polityka językowa (Nesiah 1954; Sibayan 1974), traktowanie języka (Neustupny´ 1970), kultywowanie języka (Prague School 1973), inżynieria językowa (Sibayan 1974), planowanie językowe (haugen 1959) oraz zarządzanie językiem (Jernudd 2001, Spolsky and Lambert 2005). Z punktu widzenia terminologii jest to sytuacja normalna – na początkowym etapie zwykle funkcjonują różne nazwy nowej nauki, odzwierciedlające różne podejścia i możliwe aspekty, które należy uwzględnić. Niemniej jednak już teraz możliwe jest ustalenie ogólnej struktury nowej nauki, jej głównych działów i kierunków badań na podstawie zaproponowanych definicji oraz analizowanego materiału. Jeśli chodzi o nazwanie teoretycznych podstaw polityki językowej, chcielibyśmy zaproponować termin lingwopolitykologia, biorąc pod uwagę istnienie politologii jako ugruntowanej nauki oraz przez analogię do już istniejącej nauki lingwokulturologii. W podejściach do rozumienia polityki językowej na Zachodzie i w Europie Wschodniej jest wiele wspólnych elementów. Niezależnie od tego, czy polityka językowa jest definiowana jako powszechnie uzgodniony zbiór wyborów dotyczących elementów języka lub odmian językowych oraz związanych z tymi wyborami przekonań lub ideologii 8S. Griniewicz | Terminologia i polityka językowa (w kierunku ustanowienia... we wspólnocie językowej (termin nieokreślony, którego zakres wielkości rozciąga się od rodziny, przez państwo narodowe, po ugrupowanie wielonarodowe), realizowany w praktykach językowych lub w formalnych decyzjach dotyczących polityki, takich jak ustawy, konstytucje czy regulacje (Spolsky and Lambert 2005), bądź jako koncepcja i planowanie działalności politycznej w odniesieniu do języka (cillia and Busch 2005), lub jako całokształt zasad ideologicznych i działań praktycznych w rozwiązywaniu problemów językowych we wspólnocie lub państwie jako części polityki narodowej (Дешериев 1990), za jej główne części uznajemy ideologię językową i politykę językową. Polityka językowa może mieć charakter zewnętrzny, gdy dotyczy stosunków językowych poza granicami kraju, lub wewnętrzny, gdy odnosi się do stosunków językowych w obrębie kraju. Uważa się, że ideologia językowa wyłoniła się jako odrębna dziedzina badań lingwistyczno-antropologicznych w ostatnich dekadach XX wieku, łącząc etnografię językową z wnioskami płynącymi ze społeczno-naukowych badań nad ideologią (Blommaert 2006). Choć według Woolard dziedzina ta jest nadal w dużej mierze w budowie, jej wpływ na antropologię lingwistyczną, językoznawstwo, analizę dyskursu i socjolingwistykę jest znaczny (Woolard, 1998). Naszym zdaniem, kiedy mówimy o ideologii językowej, zwykle mamy na myśli strategię językową opartą na istniejącej sytuacji językowej i na ocenie stanu danego języka (danych języków) – wartościowaniu języka. W sytuacji językowej można wyróżnić następujące aspekty: - liczba istniejących idiomów (przy rozumieniu idiomu jako mowy właściwej dla danego ludu lub miejsca bądź typowej dla niego; dialektu lub języka lokalnego – The Oxford companion to the english language 1992); - charakter składników sytuacji językowej (języki, dialekty lub subdialekty); - relacje genetyczne idiomów (spokrewnione, niespokrewnione); - funkcje poszczególnych idiomów; - charakter dominującego idiomu – rodzimy lub importowany (por. Виноградов 1990). Istnieją różne typy sytuacji językowej. Może być jednojęzyczna, dwujęzyczna lub wielojęzyczna; egzoglosyjna, będąca sumą różnych języków, lub endoglosyjna – będąca sumą dialektów terytorialnych i społecznych tego samego języka; zrównoważona, jeśli jej składniki (języki, dialekty) są funkcjonalnie równorzędne, lub niezrównoważona, gdy jej składniki są Terminologija | 2010 | 17 9 rozdzielone między różne sfery komunikacji i grupy społeczne (Швейцер 1990). Przy ocenie języka (dialektu, subjęzyka) (ocenie językowej, analizie językowej) uwzględnia się następujące charakterystyki ilościowe: demograficzną moc idiomu (liczbę rodzimych użytkowników w stosunku do ogólnej liczby mieszkańców danego terytorium); możliwości komunikacyjne idiomu (liczbę funkcji poszczególnych idiomów w stosunku do całkowitej liczby takich funkcji); status polityczny idiomu; prestiż idiomu; poziom rozwoju idiomu; tempo zmian (rozwoju) idiomu; tendencje językowe (por. Виноградов 1990). Wyżej wymienione czynniki należy uwzględnić w strategii językowej – świadomych lub implicytnych intencjach dotyczących języka (lub języków) – przybierających kształt w odpowiednich podejściach i realizowanych w polityce. Taka strategia może mieć charakter retrospektywny – być ukierunkowana na zachowanie istniejącego stanu języka (utrzymanie kultury języka, ograniczenie nadmiernego napływu zapożyczeń itp.) – lub perspektywiczny – mieć na celu rozwój języka, a także przybierać formę nacjonalizmu językowego, gdy języki mniejszościowe są zagrożone i marginalizowane przez dominację ugruntowanych języków narodowych, albo pluralizmu językowego (sytuacja językowa w Szwajcarii lub Belgii, gdzie języki narodowe mają równe prawa). Politykę językową (LPt) można zdefiniować jako rzeczywistą działalność polityczną w odniesieniu do języka i odróżnić ją od planowania językowego (LPc), tj. koncepcji i planowania takiej działalności (Ammon 2006), lub jako praktyczne działania związane z językiem we wspólnocie lub państwie, stanowiące część polityki narodowej (Дешериев 1990). Cele LPt mogą się znacznie różnić w zależności od interesów i motywów – np. „oczyszczanie” własnego języka narodowego z zapożyczeń obcych, aby ukształtować go jako bardziej adekwatny symbol tożsamości narodowej, lub rozpowszechnianie języka w państwie albo poza jego granicami w celu skuteczniejszego sprawowania władzy. LPt musi uwzględniać istniejące prawa językowe i może prowadzić do powstania nowych praw językowych (Paulston 1997). Według Ammona wewnętrzna LPt reguluje język w obrębie ustroju politycznego, natomiast zewnętrzna LPt wykracza poza jego granice. Dla państwa pierwsza z nich stanowi część 1 0 S. Griniewicz | Terminologia i polityka językowa (w kierunku ustanowienia... polityki wewnętrznej, druga zaś polityki zagranicznej. Wewnętrzna LPt może być ukierunkowana na strukturę języka (polityka korpusu języka, LcPt) lub na status i funkcję języka (polityka statusu języka, LSPt). Typowymi celami LcPt są grafizacja (wprowadzanie lub regulowanie pisma i ortografii); standaryzacja, w tym kodyfikacja (wybór i kodyfikacja norm pisowni, wymowy, słownictwa, gramatyki i stylu lub tekstów); „oczyszczanie” (eliminowanie zapożyczeń obcojęzycznych); oraz modernizacja (rozwijanie nowoczesnej terminologii). Typowe cele LSPt to upowszechnianie normy odmiany standardowej oraz, w przypadku społeczności wielojęzycznych, przypisywanie języków do określonych regionów (McRae 1975) lub dziedzin i funkcji – na przykład oficjalnych (Laitin 1992), edukacyjnych (język nauczania lub przedmiot nauczania na różnych poziomach edukacji; Lo Bianco 1987), religijnych (Landau and Kellner-heinkele 2001), mediów lub wojskowych (Ager 1996, Schiffman 1996). Polityka promowania języka, utrzymywania języka lub rewitalizacji języka może obejmować LcPt, takie jak konstruowanie lub rekonstruowanie słownictwa, a także LSPt, takie jak zachęcanie do używania języka w rodzinie lub instytucjonalizacja języka w szkole ( Riagáin 1997). Sądząc po nagromadzeniu nazw tego pojęcia w ciągu ostatnich 40 lat – takich jak traktowanie języka (Neustupny 1970), kultywowanie języka (Prague School 1973), inżynieria językowa (Sibayan 1974), planowanie językowe (haugen 1959) oraz zarządzanie językiem (Jernudd 2001) – jest to bardzo ważne pojęcie, implikujące szerokie spektrum działań. Jak w wielu podobnych przypadkach, synonimy te mogłyby być raczej używane, zgodnie z ich zwyczajowymi znaczeniami, jako nazwy poszczególnych aspektów polityki językowej. Naszym zdaniem przede wszystkim należy rozróżnić dwa ogólne aspekty polityki językowej – traktowanie języka (lub podejście do języka) oraz zarządzanie językiem. Istnieją dwa rodzaje podejścia do języka – albo kultywowanie języka, albo hamowanie jego rozwoju. W przypadku pielęgnacji języka (pielęgnacja – ulepszanie lub rozwój poprzez staranną uwagę, szkolenie lub naukę – Longman dictionary of english language and culture) tworzenie korzystnych warunków dla rozwoju języka może przybierać różne formy – od zwykłego promowania języka poprzez poprawę jego stanu, podnoszenie jego prestiżu (w terminologii M. Inoue – waloryzacja określonego języka – Inoue 2006), rozwijanie jego słownictwa, upraszczanie jego ortografii i gramatyki, wprowadzanie korzyści związanych z jego używaniem (preferencje w komunikacji, dostępność literatury, poszerzanie zakresu jego użycia itd.), Terminologija | 2010 | 17 1 1 po uruchamianie kampanii promocyjnych i podejmowanie działań państwowych, takich jak standaryzacja wybranego idiomu. Standaryzacja języka nadaje przywilej, autorytet i legitymizację określonej odmianie języka, a tym samym tworzy hierarchię, w której odmiany „niestandardowe”, niezależnie od tego, czy są określane jako akcenty, dialekty czy inne języki, zostają zmarginalizowane. Taka hierarchia językowa jest często hegemoniczna w tym sensie, że użytkownicy języka po prostu przyjmują ją za oczywistą. Nawet w społeczeństwie, w którym oficjalnie celebruje się i popiera ideał wielokulturowości, wieloetniczności i wielojęzyczności, standardowość języka jest milcząco zakładana i naturalizowana w taki sposób, że kojarzy się z wyższością moralną, awansem klasowym i „kulturą” (Inoue 2006). W niektórych przypadkach pielęgnacja języka może przybierać formę odrodzenia języka (rewitalizacji, odzyskiwania). Może również przybierać prymitywną formę narzucania języka, co stoi w sprzeczności z powszechnie akceptowanym pojęciem praw językowych, lecz mimo to nadal jest praktykowane w niektórych krajach europejskich. Utrudnianie języka (hamowanie, ograniczanie, usuwanie, wypędzanie, wypieranie, uciskanie) również może przybierać różne formy: od opóźniania rozwoju języka środkami oficjalnymi i nieoficjalnymi, przez bezpośrednie blokowanie języka (utrudnianie jego rozwoju, nihilizm językowy), po wyniszczenie języka (wypieranie, usuwanie, odrzucanie, zastępowanie, ludobójstwo językowe). W przypadku zarządzania językiem (management – sztuka lub praktyka kontrolowania spraw – Longman dictionary of english language and culture) można je postrzegać jako działania podejmowane przez formalne władze, takie jak rządy lub inne instytucje, bądź przez osoby, które sądzą, że mają władzę, takie jak rodzice, nauczyciele lub akademie, w celu modyfikowania wyborów językowych dokonywanych przez tych, nad którymi — jak twierdzą — sprawują kontrolę (Spolsky 2004). Zarządzanie językiem ma trzy komponenty: opracowywanie wyraźnie sformułowanych planów i polityk językowych, które proponujemy nazywać właściwym planowaniem językowym (planning – tworzenie planów projektujących coś; układanie (starannie) z wyprzedzeniem – Longman dictionary of english language and culture), ich wdrażanie (za pomocą reguł lub przepisów prawnych bądź alokacji zasobów), które proponujemy nazywać regulacją językową, oraz ocenę wyników i skutków (por. Rubin and Jernudd 1979: 2–3). Mówiąc o różnych działaniach składających się na zarządzanie językiem, powinniśmy przede wszystkim rozważyć działalność terminologiczną z kilku powodów. Po pierwsze, rozwój języka polega przede wszystkim na wzroście zasobu słownictwa, przy czym poziom leksykalny systemu językowego jest bardziej podatny na zmiany niż pozostałe poziomy. Jak już wskazywaliśmy w szeregu 1 2 S. Griniewicz | Terminology and language policy (towards establishing... publikacji (Griniewicz 2006, Гринев-Гриневич 2008), rozwój słownictwa naukowego i technicznego jest znacznie szybszy niż rozwój słownictwa codziennego, dlatego obecnie liczba terminów w niektórych naukach (na przykład w chemii lub biologii) przewyższa liczbę słów pospolitych. Najnowsze informacje zmuszają nas do zaktualizowania niektórych wcześniejszych danych przedstawionych w (Griniewicz 2006) – według Wikipedii współczesna terminologia biologiczna może obecnie obejmować nawet 100 milionów nazw odmian istot żywych, a prawdopodobnie współcześnie jednostki leksykalne specjalistyczne stanowią nie 90%, lecz raczej ponad 99% nowych słów we współczesnych językach. Tendencja ta utrzymałaby się, ponieważ słownictwo specjalistyczne nie tylko już stanowi większą część każdego rozwiniętego języka narodowego, lecz także jest najbardziej dynamiczną warstwą języka. Po drugie, ostatnio pojawiły się konkretne względy polityczne przemawiające za poświęcaniem większej uwagi regulacji słownictwa specjalistycznego. Obecnie terminologia zajmuje się globalizacją przemysłu, gospodarki, kultury, a nawet życia codziennego, prowadzącą do kształtowania się nowych warunków istnienia i wzajemnego oddziaływania języków narodowych. Jednym z nich jest zmniejszanie się liczby aktywnie używanych języków. Według obliczeń ONZ w obecnym stuleciu około 2500 z 3000 obecnie funkcjonujących języków zniknie z aktywnego użycia. Dyrektor ds. badań w Living Tongues Institute for Endangered Languages w Swarthmore College (Pensylwania), dr K. David Harrison, przewiduje, że do 2050 roku wymrze 90% języków świata. Inne obliczenia mówią o 6800 językach lub o 6000–7000 języków, z których 90% ma zniknąć, a wynik jest mniej więcej taki sam (Grenoble 2006, Gorter 2006). Stwierdzenia te brzmią tragicznie, lecz źródłem takich twierdzeń może być raczej terminologiczna niewiedza lub niedbałość, gdyż na listach języków niesłusznie uwzględnia się nie tylko dialekty, lecz czasami także subdialekty (dialekty jednej wsi, говоры – najmniejsze terytorialne odmiany języka, środki codziennej komunikacji mieszkańców jednej, rzadziej kilku wsi – Касаткин 1990, Пшеничнова 1997) (wszystkie źródła utrzymują, że trudno podać dokładną liczbę języków istniejących na świecie, ponieważ różnica między językiem a dialektem nie zawsze jest wyraźna). Na przykład w Dagestanie niektórymi językami, takimi jak chamaliński, bagwaliński, botlichski, godoberiński, beżtyński, chwarshiński, hunzibski, ginuchski, archiński, buduński, chinalugski, posługuje się mniej niż Terminologija | 2010 | 17 1 3 5 tysięcy osób każdym z nich, a języki te nie mają formy pisanej. Są one bliskie utraty statusu niezależnych języków. Nie oznacza to, że miałyby zaniknąć – raczej słusznie uznano by je za dialekty najbliższych, szerzej używanych języków. Według najnowszych publikacji niektóre z nich są już postrzegane jako dialekty. W istocie zatem mamy raczej do czynienia z korektą błędu polegającego na niewłaściwym nazywaniu językami tego, co w rzeczywistości jest dialektami. We współczesnych warunkach globalizacji przestrzeni światowej i powstawania nowych państw na niektórych obszarach Azji i Afryki możemy dostrzegać tendencje dośrodkowe charakterystyczne dla okresu kształtowania się nowych państw w Europie w czasach nowożytnych, gdy lokalne dialekty ustępują miejsca, a dialekt centralny służy jako podstawa narodowego języka państwowego. Zasada „jeden język – jeden naród” nie jest już aktualna, gdy wiele narodów posługuje się tym samym językiem. Zanik języków mniejszościowych może mieć różne przyczyny – najbardziej naturalną jest dokładniejsze ustalenie statusu niektórych języków mniejszościowych, które w rzeczywistości są dialektami; mogą istnieć również przyczyny polityczne, na przykład ogłoszenie języka mołdawskiego dialektem języka rumuńskiego. Wynika z tego, że języki, które przetrwają, poszerzą swój zakres funkcjonalny i terytorium poza krajami swojego pochodzenia (jako ciekawostkę można wspomnieć, że obecnie zarówno Brytyjczycy, jak i Rosjanie stanowią mniejszości narodowe wśród rodzimych użytkowników odpowiednich języków). Wraz z rozpoczęciem międzynarodowego stosowania niektórych istniejących języków napotykamy problem ich skutecznego używania. I tutaj pojawia się kwestia narodowej polityki językowej. Aby opracować zalecenia dotyczące takiej polityki, przede wszystkim należy przeprowadzić analizę obecnej sytuacji językowej. Obecnie możemy zauważyć, że niektóre decyzje polityczne dotyczące języka mają jedynie doraźne przyczyny polityczne, przy całkowitym ignorowaniu naturalnych tendencji rozwoju języka. Dlatego koniecznością staje się opracowanie trafnych, bezstronnych zaleceń opartych na analizie naturalnych procesów ewolucji, a w szczególności międzynarodowych interakcji języków. Zalecenia te powinny dotyczyć przede wszystkim terminologii z kilku powodów. Po pierwsze, w przeciwieństwie do powszechnego słownictwa codziennego, które jest stosunkowo stabilne i nie podlega zmianom, słownictwo specjalistyczne może być regulowane. Terminologia zawsze jest wynikiem porozumienia co do użycia 1 4 S. Griniewicz | Terminology and language policy (towards establishing... określonych nazw pojęć specjalisty z danej dziedziny wiedzy. Dlatego słownictwo specjalistyczne jest najprawdopodobniej jedyną częścią języka, którą można świadomie kształtować i kontrolować. W wielu językach możliwe jest opracowanie zbiorów zasad tworzenia nowych specjalistycznych jednostek leksykalnych i regulowania już istniejących. Istnieją powody, by sądzić, że najliczniejsza warstwa zasobu słownictwa specjalistycznego, składająca się z tak zwanych nomenów, może być z powodzeniem regulowana i rozwijana zgodnie z wcześniej ustalonymi zbiorami zasad. Po drugie, należy wspomnieć, że niektóre problemy językowe, zwłaszcza natury semantycznej, mogłyby być znacznie wyraźniej dostrzegane w dziedzinie terminologii, która wiąże się z precyzyjnym charakterem terminów. Po trzecie, kontrolowanie słownictwa specjalistycznego może znacznie przyspieszyć rozwój nauki i techniki. Sukces współczesnych badań nad prawami myślenia (zwłaszcza twórczego) i symulowaniem procesów myślowych, badaniem rozwoju cywilizacji ludzkiej oraz stymulowaniem postępu naukowego i technologicznego zależy w dużej mierze od rozwiązania szeregu problemów terminologicznych. Wreszcie najnowsze dane antropolingwistyczne dają podstawy, by sądzić, że mogą istnieć pewne zależności między wielkością słownictwa narodowego a poziomem mentalności narodowej. Dlatego aspekty terminologiczne powinny być koniecznie brane pod uwagę (jeśli nie decydujące) przy podejmowaniu decyzji dotyczących strategii językowej. Świadoma polityka językowa, a przede wszystkim zarządzanie językiem, powinny zajmować się głównie rozwijaniem słownictwa specjalistycznego. Planowanie językowe, zwłaszcza długoterminowe, powinno opierać się na systemowej, całościowej analizie istniejącego stanu terminologii i dokładnym zbadaniu istniejących trendów i tendencji (przykład ujawnienia tendencji rozwoju terminologii przedstawiono w Grinev 1993), prognozowaniu rozwoju języka oraz ustalaniu kierunków i sposobów regulowania słownictwa specjalistycznego. Praktyczna działalność terminologiczna, jako kluczowa część polityki językowej, powinna zakładać podejście systemowe oparte na solidnej znajomości głównych cech terminologii. Doświadczenie pracy terminologicznej w byłym ZSRR pokazało, że jest to dość trudny cel. Jak wspomniano w (Grinev 1994), specyficzny charakter radzieckiej działalności terminologicznej i odpowiadającej jej teorii był silnie uwarunkowany początkowym przekonaniem, że ogólny rozwój języka można z powodzeniem uporządkować i