Disertacija apie Tautos Atgimimo laikų lietuviškų katekizmų religijos terminus

255Terminologija | 2012 | 19 Disertacija apie Tautos Atgimimo laikų terminy religijne litewskich katechizmów STASYS KEINYS Instytut Języka Litewskiego Pierwszymi drukowanymi zabytkami wszystkich trzech bałtyckich wydany w 1545 r. i litewski – w 1547 r. (oba ewangelicko-luterańskie) w języków posiadających zabytki piśmiennictwa były katechizmy: pruski Królewcu, a łotewski – w 1585 r. (katolicki) w Wilnie. Pod sam koniec tegoż XVI wieku w Wilnie ukazały się jeszcze dwa litewskie katechizmy – katolicki z 1595 r. i ewangelicko-reformowany z 1598 r. Będąc niezwykle cennymi i ważnymi zabytkami naszego języka, stare katechizmy już od trzech stuleci nie schodzą z pola widzenia badaczy języka litewskiego i w ogóle języków bałtyckich, a także dawnej literatury litewskiej. Między innymi napisano o nich rozprawy doktorskie przeznaczone do uzyskania stopni naukowych; na przykład w 1929 r. norweski językoznawca Christianas Šveigardas Stangas (1900– 1977) opublikował rozprawę doktorską o języku katechizmu Martynasa Mažvydasa z 1547 r., a na początku lat sześćdziesiątych Jonas Kruopas (1908–1975) obronił rozprawę kandydata nauk (obecnie byłby to stopień doktora nauk) o leksyce katechizmu Merkelisa Petkevičiusa z 1598 r. Mikołajaus Daukšy z 1595 r. 256 Stasys Keinys | Rozprawa doktorska o języku katechizmu z czasów | lietuviškųkatekizmųreligijosterminus Odrodzenia Narodowego, zwłaszcza o leksyce, niejedną stronę swojej monografii o tym pracowniku piśmiennictwa (Mikalojus Daukša, 1963; na jej podstawie w 1966 r. obroniona rozprawa doktorska, w dzisiejszej terminologii – rozprawa habilitacyjna) poświęcił Jurgis Lebedys (1913–1970). Jednak językowi katechizmów późniejszych wieków dotychczas nie poświęcano większej uwagi. Mogła się do tego przyczynić między innymi ogólnie pogorszona, silnie zależna od okoliczności i zwykle polskich oryginałów, językowa postać piśmiennictwa religijnego, która przyczyniała się do polonizacji języka litewskiego, zwłaszcza jego słownictwa i składni. Dlatego najważniejszym zadaniem językowym rozszerzającego się pod koniec XIX wieku ruchu Odrodzenia Narodowego było tworzenie współczesnego języka ogólnego i jego rozwijanie na podstawie swoistości, żywotności, czyli litewskości. Działalności normalizacyjnej języka z początkowego okresu tego czasu (1880–1901) poświęcona jest obroniona w 1952 r. rozprawa doktorska Jonasa Palionisa. W omawianym aspekcie rozprawa doktorska z zakresu nauk humanistycznych Terminy religijne katechizmów z lat 1883–1916, napisana w Centrum Terminologii Instytutu Języka Litewskiego przez Aušrę Rimkutė i obroniona w tym instytucie 18 maja 2012 roku (promotor dr Jonas Klimavičius), stanowi kontynuację badań nad ważną częścią leksyki litewskich katechizmów zachodniego chrześcijaństwa (tytuł rozprawy jest szerszy), a zarazem przejście do bardziej szczegółowego badania języka religijnego czasów nowożytnych. W szerszym ujęciu rozprawa ta włączyła się w nurt badań nad nowym Odrodzeniem Narodowym, które rozpoczęło się, jak zwykle się twierdzi, wraz z Aušrą (1883 r.) i doprowadziło do odbudowy państwowości ojczyzny w 1918 roku, a także nad szybkim rozwojem współczesnego naszego języka ogólnego, nierozerwalnie związanym z tym Odrodzeniem. Autorka rozprawy ustaliła na podstawie źródeł bibliograficznych, że w badanym okresie, czyli w ciągu 34 (nie 33, zob. s. 41) lat końca XIX i początku XX wieku, wydano 99 litewskich katechizmów – 87 dla katolików, 9 dla luteranów i 3 dla reformowanych (s. 13, 41). Materiał zebrano z 65 katechizmów i pięciu dodatkowych źródeł (na s. 41 wszystkie 70 przedstawiono jako katechizmy), pozostałe (29) miały być nowymi, niezmienionymi lub niewiele zmienionymi wydaniami powtórnymi. Łącznie, wraz z wariantami i powtórzeniami z różnych katechizmów, zebrano 20 900, a po odrzuceniu wariantów kilku wspomnianych w przypisie przypadków grafii (dotyczących użycia wielkich i małych liter, samogłosek ė i ē, spółgłosek v i w, l i ł, š i sz oraz č i cz) pozostało około 11 000 terminów (s. 14–15). Zmienność terminów nie jest w pracy badana (stwierdzono to w przypisie na s. 15), jednak jako przykłady różnorodnych zagadnień poddawanych analizie, w tym także wspomnianych przypadków grafii, warianty przedstawiono bardzo licznie. W przyszłości, kontynuując te badania, należałoby rozdzielić i badać kwestie terminu oraz wariantów terminu. 257Terminologia | 2012 | 19 Dysertacja składa się ze szczegółowego spisu treści i przedmowy (s. 3–11), wstępu (s. 12–18), a także jakby dwóch części – Przeglądu rozwoju terminologii religijnej: od XVI wieku do drugiej dekady XX wieku (s. 19–57) oraz Terminologii religijnej katechizmów z lat 1883–1916 (s. 58–194), a także z wniosków (s. 195–202), wykazów źródeł (s. 203–210) i literatury (s. 211–221) oraz dodatku Objaśniającego słowniczka terminów religijnych katechizmów z lat 1883–1916 (s. 222–271). Rozmiar dysertacji w znacznej mierze wynikał z tego, że nie szczędzono przykładów dla każdego rozdziału i podrozdziału planu oraz że dołączono słowniczek. Jedno i drugie jest jednak dobre i pożyteczne, ponieważ pomaga czytelnikowi wyrobić sobie całkiem niezły i prawdziwy obraz części terminów religijnych przeznaczonych dla wiernych z okresu powszechnego odrodzenia narodowego i oddziałujących na ich język. W zwięzłym wstępie do rozprawy wymieniono rzeczy zwykle omawiane w tego rodzaju pracach – uzasadnienie tematu i przedmiotu pracy, aktualność i nowatorstwo pracy, dobór źródeł, cel i zadania, zastosowane metody, strukturę pracy, tezy bronione, opublikowane na podstawie pracy artykuły (siedem) oraz referaty naukowe (cztery, wygłoszone na Litwie, Łotwie i Węgrzech). Ze wstępu wynika, że w rozprawie zamierzano (cel, s. 15) systematycznie przedstawić znaczenie skrótów poskyriais ir poskyrėliais), kilmę (visų pirma lietuviškų ir skolintinių terminologicznych (dzieląc znaczenia na działy, poddziały i grupy, które następnie podzielono na podgrupy, podgrupki i podgrupeczki) oraz synonimię, ustalić przejawy i zakres lituanizacji oraz normalizacji terminów. Do zamierzonych celów konsekwentnie dąży się poprzez bardzo szczegółowy podział i omówienie terminów przypisanych do każdego rozczłonkowania znaczeń. Sama praca ma charakter opisowy. Na początku przeglądu rozwoju terminologii religijnej (nie tylko całokształtu samych terminów) od XVI wieku do połowy drugiej dekady XX wieku zwięźle wspomniano o niektórych kwestiach dotyczących stanu i rozwoju języka pisanego do 1883 roku, głównie na podstawie prac profesora Zigmasa Zinkevičiusa oraz częściowo profesora Jonasa Palionisa i innych. Znacznie obszerniejszy, oparty również na źródłach pierwotnych, jest przedstawiony w rozprawie obraz języka religijnego oraz używania, tworzenia i porządkowania terminów w badanym okresie (1883–1916). Omówiono tu artykuły ówczesnej prasy dotyczące języka religijnego i terminów, działalność powołanej w 1909 roku Komisji Modlitewnej, wymieniono prace i zasługi księży Juozasa Laukaitisa (1873–1952), Kazimierasa Paltarokasa (1875–1958), językoznawcy Jonasa Jablonskisa (1860–1930) i innych na polu odnowy języka religijnego, troskę o jego uzgodnienie z ówczesnym szybko tworzącym się i wprowadzanym do użycia współczesnym językiem pisanym (ogólnym), wreszcie osobno omówiono wydane w omawianym 258 Stasys Keinys | Rozprawa o badanej jednej trzeciej stulecia z czasów | lietuviškųkatekizmųreligijosterminus Odrodzenia Narodowego katechizmy katolickie, luterańskie i reformowane (kalwińskie). Na końcu części wyjaśniono rozumienie terminu religia. Przede wszystkim, oprócz samego terminu, pisze się tutaj o terminologizacji zwykłych słów (w pracy nazywa się ją wymyśloną przez innych odmianą terminizacji); przy czym w jej objaśnieniu pomieszano rozumienie teorijosirtvarkybosmetmenų (remiamasi tos knygos p. 18) terminologizaterminologizacji i transterminologizacji Kazimierasa Gaivenisa, przedstawione w jego pracy Lietuvių terminologija. Należy dodać, że oprócz terminu i terminologizacji warto byłoby wyjaśnić także niektóre inne terminy używane w pracy w nieco swoisty sposób, na przykład nazwa nomenklaturowa, hybryda, synonim, wariant itp. A ponieważ wyjaśnienie nie ma charakteru historycznego, lecz współczesny, to obecne lub potrzebne tylko w tej pracy rozumienie, jak się zdaje, bardziej pasowałoby przedstawić we wstępie do dysertacji. Prawie trzy czwarte głównego tekstu dysertacji stanowi część zatytułowana zasadniczo tak samo jak sama praca: Terminologia religijna katechizmów z lat 1883–1916. W niej, pod wybranymi względami, terminy są badane w dwóch rozdziałach – Semantyka i pochodzenie terminów religijnych (s. 58–178) oraz Synonimia terminów religijnych katechizmów z lat 1883–1916 (s. 178–194). Znaczenie i pochodzenie analizuje się szczegółowo, natomiast synonimy – pobieżniej. W rozdziale Semantyka i pochodzenie terminów religijnych podstawowy jest podział terminów ze względu na pochodzenie, tzn. najpierw analizowane są terminy czysto litewskie, stanowiące największą grupę (niemal połowę wszystkich terminów, s. 61), następnie – terminy nielitewskie (niemal jedną piątą wszystkich terminów, zob. s. 122), podzielone w opisie na terminy międzynarodowe, właściwe zapożyczenia, barbaryzmy (tak nazywane są zapożyczenia niezalecane we współczesnym języku ogólnym), kalki z zapożyczeniami znaczeniowymi, i wreszcie – terminy hybrydowe (mają one stanowić 33 % wszystkich badanych terminów, zob. s. 169; spośród nich terminy jednowyrazowe, tj. właściwe hybrydy, stanowią zaledwie 8 %, a pozostałe 92 % – terminy złożone zawierające składniki różnego pochodzenia, zob. s. 174). Tak wyodrębnione (pod względem pochodzenia) grupy terminów dzielą się wewnętrznie według języków, które odegrały rolę języków pochodzenia lub pośredniczących, albo według większych ich zespołów (chodzi tu o część slawizmów, tj. w tym przypadku te wyrazy, które trudno powiązać z którymś z osobna języków słowiańskich). W tym rozdziale splatają się dwie kwestie związane z zapożyczeniami – 1) etymologia słowa (ta nie we wszystkich przypadkach sięga do źródła pierwotnego) oraz 2) źródło zapożyczenia słowa. Przypisując zebrane terminy do tych grup, opierano się na litewskich słownikach wyrazów międzynarodowych oraz litewskich (Ernesta Frenkelisa i Vaitiekusa Smočinskisa), polskich (Alek- 259Terminologia | 2012 | 19 sandro Briuknerio), rusų (Makso Fasmerio) etimologijos ir kitais žodynais. Ostatecznie terminy tych grup są przedstawiane i charakteryzowane według znaczenia dziedzinowego (religijnego). Pod względem znaczeniowym, na podstawie struktury Katechizmu Kościoła Katolickiego (Wilno, 1997) (jest to powiedziane na s. 59), badane terminy dzielą się przede wszystkim na dwie części – 1) wyznania wiary i 2) życia wiary – z których z kolei wyodrębniono odpowiednio sześć i dziewięć rozdziałów (s. 58). W części dotyczącej wyznania wiary wyróżnia się następujące podrozdziały: 1) podstawowe prawdy wiary chrześcijańskiej, 2) nazwy osób związanych z religią, 3) nazwy bytów nadprzyrodzonych, 4) nazwy ksiąg religijnych, tekstów i innych dokumentów, 5) nazwy symboli wiary oraz 6) nazwy sakramentów, natomiast w części dotyczącej życia religijnego – 1) nazwy cnót, 2) nazwy grzechów i wad, 3) nazwy obrzędów religijnych, 4) nazwy modlitw, 5) nazwy utensyliów liturgicznych, 6) nazwy świąt religijnych, obchodzonych dni i innych pojęć czasowych mających znaczenie dla religii, 7) nazwy szat kościelnych i ich części, 8) nazwy miejsc religijnych oraz 9) nazwy administracji Kościoła i podziału administracyjnego. Te podrozdziały są najmniejszymi jednostkami planu części opisowych rozprawy i w całej pracy są przedstawiane w tej samej kolejności. Z tego podziału i z opisu terminów ułożonych według niego można zrozumieć, że niektóre terminy we współczesnym języku religijnym być może mają węższe, bardziej określone, rozczłonkowane znaczenia, niż zwykle pojmuje się w języku ogólnym (jako jedno znaczenie), i zapewne dlatego nazwy niektórych pojęć trafiają nie do jednego podrozdziału, lecz nawet do obu części. Załóżmy, że w części dotyczącej wyznania wiary wyróżnia się nazwy postaci religijnych (słowo veikėjas jest tu używane nie w znaczeniu zwyczajowym dla słowotwórstwa), np.: (podzielone na pewne grupy) Ojciec Niebieski, Syn Boży i pierwszy człowiek, prorok, kapłan, kaznodzieja, zakonnik, -nica, wierzący, bałwochwalca, grzesznik, a nawet zmarły, pijak, kłamca itd., a osobno nazwy istot nadprzyrodzonych, np.: cudzy Bóg, anioł, duch, dusza, szatan, diabeł, z drugiej zaś strony Bóg, Pan, Bóg Ojciec, Bóg Syn, Bóg Duch i in. Ponadto Bóg, Pan, Pan Bóg, Bóg Ojciec, Bóg Syn, Bóg Duch oraz inne nazwy związane z tymi pojęciami omawia się także w podrozdziale dotyczącym podstawowych prawd wiary chrześcijańskiej. Ale czy rzeczywiście każdą z osobna wymienioną nazwę Boga należy w języku religijnym uważać za wieloznaczną? Z punktu widzenia semantyki równie nieścisłe byłoby oddzielanie nazw modlitw (w części dotyczącej życia wiary; przy okazji, do tego podrozdziału trafił 260 Stasys Keinys | Rozprawa o języku epoki Odrodzenia Narodowego i | lietuviškųkatekizmųreligijosterminus kaznodziejstwie) od nazw ksiąg religijnych, tekstów i innych dokumentów; (tikėjimo išpažinimo dalyje). Tokie ir kitokie svarstytini, tikriausiai ir pačiai kwestie klasyfikacji oraz przypisywania poszczególnych terminów do określonego podrozdziału znaczeniowego, które budziły u autorki pracy wątpliwości, a nawet troskę, nie są żadną nowością dla osób zajmujących się pracą naukową, tym bardziej że wyniki podziałów znaczeniowych dokonywanych pod względem przedmiotowym i językowym mogą znacznie się różnić. Religia obejmuje całe zarówno duchowe, jak i materialne życie ludzi — od chrztu do pogrzebu i jeszcze dalszych wspomnień. Dlatego nie dziwi, że duża, a może nawet większa część słownika wchodzi do obiegu języka religijnego. Jednak równie oczywiste jest, że nie wszystkie słowa używane w tekstach religii (wyznania) są terminami tej dziedziny i, z drugiej strony, niemało zwykłych słów czy też terminów innych dziedzin wchodzi w skład złożonych terminów badanej dziedziny. Na przykład słowa raštas, savaitė, šeštadienis czy vakarienė wzięte osobno raczej nie zostałyby uznane przez nikogo za terminy religijne, lecz wchodzą w skład właściwych terminów Šventasis Raštas, Didžioji savaitė, Didysis šeštadienis i Paskutinė vakarienė. Tačiau ar tiktų dėl tokių pavartojimų manyti ir juos pačius esant tos srities Ponadto w wyraźnym kontekście tekstowym takie rzeczowniki mogą być używane jako przedstawiciele (zamienniki) odpowiednich terminów złożonych. terminami? To pokazuje, że autorka rozprawy musiała rozstrzygnąć niejedną kwestię teoretyczną, również dotyczącą wspomnianych tu relacji między terminem religijnym a słowem oraz granicy między nimi. Nawiasem mówiąc, należy ją pochwalić za to, że jest refleksyjna i zagłębiła się w terminologię badanej dziedziny, starając się wyjaśnić i objaśnić trudniejsze przypadki. Z drugiej strony dziwne byłoby, gdyby z powodu poszczególnych terminów czy słów nikomu nie nasunęła się nawet najmniejsza wątpliwość. Ponadto w rozprawie szczegółowo nie zbadano uwarunkowanych przez religię związków jej terminów z terminami filozofii, etyki, psychologii, sztuki i wielu innych dziedzin, wreszcie relacji między terminologią religii i chrześcijaństwa, chrześcijaństwa i katolicyzmu, katolicyzmu i luteranizmu oraz kalwinizmu. Jednakże, jak się wydaje, są to już kwestie wykraczające poza cele i zadania rozprawy. W niewielkim rozdziale dotyczącym synonimii terminów religijnych w katechizmach z lat 1883–1916 synonimy opisano według podobnego planu jak wcześniej semantykę i pochodzenie. Również tutaj terminy przede wszystkim podzielono na szeregi czysto litewskie, obcego pochodzenia oraz mieszane pod względem pochodzenia. Jednakże podstawą drugiego szczebla podziału była budowa terminów tworzących szeregi synonimów – sprawdzano, czy szeregi te tworzą wyłącznie terminy jednowyrazowe, wyłącznie złożone, czy też jednowyrazowe i złożone jednocześnie. Trzeci, najbardziej szczegółowy szczebel uporządkowania szeregów synonimów również tutaj tworzą omówione wcześniej podrozdziały znaczeniowe. 261Terminologija | 2012 | 19 W tym rozdziale analizuje się wyłącznie terminy zamieszczone w samych katechizmach jako synonimy. Według danych dysertacji synonimy zestawione obok siebie w badanych katechizmach stanowią około 7% wszystkich zebranych terminów, łącznie obejmują 1420 wierszy (s. 179). Najwięcej (82%) jest wierszy synonimów złożonych z wyrazów różnego pochodzenia (wyłącznie litewskich oraz zapożyczonych lub hybryd), np.: atlaidai i atpuskai, globėjas i patronas, įsčios i živatas, paskučiausias sudas i paskučiausias teismas, piktžodžiavimas i bliuznijimas, viera i tikėjimas itd. Ponadto niemało terminów litewskich występuje w wierszach z różnych katechizmów w wariantach, np.: cnata i dora/dorybė, čystata i grynumas/ grynybė/nekaltybė/skaistybė, pakūta i apgaila/atgaila itd. Takie fakty świadczą o poszukiwaniach właściwego litewskiego słowa przez redaktorów i tłumaczy katechizmów, lecz z drugiej strony przynajmniej w niejednym przypadku obok zapożyczenia mógł zostać dopisany wyraz litewski lub odwrotnie dla jasności – pozostawione czy przypomniane zapożyczenia języka kościelnego, które wcześniej się utrwaliły i wskutek stałego użycia stały się zwyczajowe. W dysertacji stwierdza się, że najczęściej jako pierwszy umieszczano termin litewski, choć wspomniane 52% przypadków (s. 193) raczej wskazuje na równowagę frekwencyjną. Dla nauki bardzo pożyteczne byłoby zbadanie terminów wcześniejszych katechizmów, a także dokładniejsze ukazanie ich zmian w badanym okresie, aby ustalić, jak wielki przełom w kierunku lituanizacji dojrzewał pod koniec XIX wieku i dokonywał się na początku XX wieku. Młoda językoznawczyni, doktor nauk, jest obecnie lepiej niż ktokolwiek inny przygotowana do takiej pracy. W zamieszczonym na końcu dysertacji objaśniającym słowniczku terminów religijnych z badanych katechizmów znajduje się niemal 190 haseł, w których wraz z podanymi w tych hasłach terminami rodzajowymi będzie około dwóch i pół setki używanych wówczas nie tylko w katechizmach terminów religijnych (pewna ich część jest używana do dziś). Objaśnienia terminów (jak się wydaje, ze wszystkimi wykrytymi różnicami) zaczerpnięto z samych katechizmów i przedstawiono wraz z odsyłaczami do źródeł. A zatem ten słowniczek nie tylko uzupełnia obraz przedstawiony w części badawczej, lecz zarazem mógłby być dla autorki zachętą do badania zgromadzonego terminologicznego zasobu także pod innymi względami. W wykazie literatury wymieniono ponad dwieście pięćdziesiąt prac z zakresu religii, językoznawstwa, filozofii, literaturoznawstwa, księgoznawstwa i bibliografii, opublikowanych od 1892 roku do dziś. Dysertacja pokazuje, że Aušra Rimkutė w sposób znaczący i pożyteczny dla nauki o języku, języka religijnego oraz poznania bytu przeszłości narodu spędziła dziewięć lat pracy. Studia i badania nad terminami katechizmów z czasów Odrodzenia Narodowego rozpoczęła ona na Wileńskim Uniwersytecie Pedagogicznym, podejmując 262 Stasys Keinys | Dysertacja o katechizmach z czasów Odrodzenia | lietuviškųkatekizmųreligijosterminus Narodowego pisanie pracy magisterskiej o terminach ówczesnych litewskich katechizmów katolickich, a owocnie kontynuowała je w Instytucie Języka Litewskiego, pracując jako młodsza pracownica naukowa, a po kilku latach na jego studiach doktoranckich. W ciągu tej dekady swojego życia z obiecującej badaczki języka religijnego wyrosła na badaczkę, która wiele osiągnęła. W dysertacji, artykułach naukowych i innych publikacjach przedstawiono dość pełny i wiarygodny obraz terminów używanych w badanych pod tymi względami litewskich katechizmach zachodniego chrześcijaństwa, po upływie około trzystu pięćdziesięciu lat od czasów M. Mažvydasa oraz o pół wieku mniej od czasów M. Daukšy i M. Petkevičiusa, należących już do innego pokolenia. Szczęśliwie zbiegło się, że autorka pracy, yna Žemaitaitė, pochodząca z centralnej Żmudzi, z okolic Telsz, obroniła swoją rozprawę doktorską w przededniu sześćsetlecia początków chrztu Żmudzi. Bardzo należałoby, aby na podstawie tej pracy przygotowano i wydano książkę. Ważne byłoby również, aby doktor nauk, zdobywszy doświadczenie i przygotowawszy się teoretycznie oraz praktycznie do badania języka religijnego, kontynuowała badania zgromadzonego i nowego materiału, na przykład pod względem struktury, słowotwórstwa, wariantywności, rozpowszechnienia terminów i w innych aspektach. ta pavienių vertimų ir iš kitų kalbų), labai reikia gretinamųjų katekizmų Ponadto, ponieważ zapewne wskutek podporządkowania kościołowi katolickiemu w Polsce znaczna część litewskich katechizmów katolickich stanowi tłumaczenia polskich katechizmów lub jest na nich wzorowana, z drugiej zaś strony przynajmniej część katechizmów protestanckich jest takimi więzami związana z oryginałami niemieckimi (badania terminów i w ogóle języka religijnego. Można by jeszcze długo przypominać o rzeczach wymagających zbadania, ale najważniejsze, aby prace nie ustawały, aby nadal pracowano, jak mawiali żmudzcy patrioci pierwszej połowy XIX wieku, dla pożytku i chwały Żmudzi i Litwy. Otrzymano 2012-11-21 Stasys Keinys Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E. paštas terminolo[email protected]