YouCat: lietuviškas jaunimo katekizmas

234 Aušra Rimkutė | YOUCAT: LITEWSKI KATECHIZM MŁODZIEŻOWY. Wilno: Wydawnictwo „Świat Katolicki”, 2011, 306 s. AUŠRA RIMKUTė Kolegium Żmudzkie W 2011 r. wydawnictwo Konferencji Episkopatu Litwy „Świat Katolicki” wydało nakładzie 10 000 egzemplarzy, jest uznawana za katechizm przeznaczony dla litewski katechizm młodzieżowy (dalej – YouCat). Publikacja, wydana w młodzieży: za szczególny i prawdopodobnie największy chrześcijański projekt wydawniczy, którego realizację, za zachętą papieża Jana Pawła II, wsparli biskupi z całego świata. Głównym zadaniem duchowieństwa było napisanie katechizmu Kościoła katolickiego w sposób aktualny i nowy, językiem młodzieży. Przygotowaniem katechizmu młodzieży kierował arcybiskup Wiednia Christoph Schönborn (Christoph Schönborn). Wydany przez biskupów Austrii YouCat (ang. Youth Catechism of the Catholic Church) przygotowywało ponad 200 teologów i nauczycieli religii, księży oraz osób świeckich. Pomagała im młodzież w wieku 16–26 lat – uczniowie i studenci. Książka została już opublikowana w 25 językach, a na język litewski katechizm przetłumaczyła z języka niemieckiego Teresėlė Danguolė Šniūrevičienė. YouCat składa się z przedmowy – listu papieża Benedykta XVI do młodzieży – oraz z 4 części katechizmu: 1. W co wierzymy; 2. Jak celebrujemy chrześcijańskie misteria; 3. Jak żyjemy w Chrystusie; 4. Jak mamy się modlić. Na końcu książki zamieszczono indeks tematyczny, wskazano, gdzie szukać definicji terminów religijnych, co oznaczają stosowane w katechizmie skróty nazw ksiąg Pisma Świętego, dokumentów Powszechnych Soborów Kościoła i innych źródeł. 235Terminologia | 2012 | 19 skrótowce. Katechizm młodych został opracowany, jak jest to charakterystyczne dla katechizmów, w formie pytań i odpowiedzi (PR 2007: 472), jednak od tradycyjnych i zwyczajowych katechizmów różni się tym, że na marginesach znajduje się wiele obrazków, definicji terminów religijnych, myśli świętych i nauczycieli wiary, pisarzy, filozofów itd., różnorodnych komentarzy, które powinny pomóc młodym ludziom lepiej zrozumieć konkretne pytanie i odpowiedź na nie. W przedmowie do Katechizmu młodych papież Benedykt XVI pisze, że „nie tylko kontynenty i kultury ich narodów są różne, lecz także w każdym społeczeństwie istnieją odrębne „kontynenty”: robotnik myśli inaczej niż rolnik, fizyk – inaczej niż filolog, przedsiębiorca – inaczej niż dziennikarz, młody człowiek – inaczej niż człowiek stary. Dlatego nasz język i sposób myślenia musiały wznieść się nieco ponad wszystkie te różnice, należało szukać wspólnoty różnych sposobów myślenia, punktów styczności. I stawało się dla nas jasne, że ten tekst trzeba będzie przenieść do różnych światów, jakby przetłumaczyć go na ich język, aby, zrozumiawszy sposób myślenia ludzi, odpowiedzieć na ich pytania” (s. 8–9). Porównując YouCat z wydanym w 1997 r. Katechizmem Kościoła Katolickiego, widać różnice terminologiczne, np. w katechizmie przeznaczonym dla młodzieży wyróżnia się następujące dary Ducha Świętego: mądrość, rozum, radę, męstwo, umiejętność, pobożność, bojaźń Bożą (s. 176), natomiast w Katechizmie Kościoła Katolickiego zamiast umiejętności jest wiedza (KKK 1997: 388). W katechizmie wydanym w 2011 r. wymienia się następujące grzechy główne: pychę, chciwość, nieczystość, gniew, zazdrość, brak umiaru, lenistwo i całkowitą obojętność (s. 179), natomiast w Katechizmie Kościoła Katolickiego używa się nie terminu brak umiaru, lecz nieumiarkowanie w jedzeniu i piciu (KKK 1997: 392). Niejednolicie nazywane są także owoce Ducha Świętego. W YouCat napisano, że owoców Ducha Świętego jest 9: miłość, radość, pokój, cierpliwość, malonumas, gerumas, ištikimybė, romumas, susivaldymas (p. 76). Katalikų natomiast w Katechizmie Kościoła wymienia się ich 12: miłość, radość, pokój, cierpliwość, uprzejmość, dobroć, łagodność, życzliwość, wierność, skromność, wstrzemięźliwość, czystość (s. 387). Różnice te pokazują, że treść i zakres niektórych pojęć religijnych nawet na początku XXI w. nie są ustalone i że nie ma co do nich zgody. W katechizmie młodzieży używa się rzeczownika odczasownikowego z przyrostkiem -imas nupuolimas (s. 49), którego nie ma w Katechizmie Kościoła Katolickiego – używany jest termin nuopolis (KKK 1997: 27). Nie znajdujemy tego terminu również w Słowniku religioznawstwa (RŽ 1991). 236 Aušra Rimkutė | W recenzowanym słowniku szczególnie zróżnicowane są połączenia z wyrazem tikėjimas, por. tikėjimas į Dievo Motiną (s. 57), tikėjimas į Dievą tėvą (s. 29), tikėjimas į Jėzų Kristų (s. 69) i tikėjimas Švenčiausiąją Trejybę (s. 29)1 i in. Te różnice najprawdopodobniej powstały z powodu dwóch wariantów używanych w języku – tikiu Dievą i tikiu į Dievą. W katechizmie YouCat również znajdujemy zarówno połączenia z biernikiem, jak i połączenia z przyimkiem į: Jį [Dievą] tikėti (s. 25), tikėti Dievą (s. 26), tikiu Bažnyčią (s. 30), tikime vieną Dievą (s. 33) oraz Tikiu į Dievą Tėvą (s. 13, 31), Tikiu į Dievą Tėvą visagalį (s. 29), Tikiu į Jėzų Kristų (s. 13, 51), Tikiu į Šventąją Dvasią (s. 13, 29, 30, 73), tikime į vieną Dievą (s. 30, 33), tikėti į Kūrėją (s. 37), krikštijamieji tiki į Dievą (s. 28) itd. Trzeba powiedzieć, że już od ponad stu lat nie ma zgody co do tego, która forma jest zalecana albo czy należy stosować obie. W 1909 r. w Sejnach zebrała się pierwsza komisja do korekty języka modlitw – ks. Juozas Laukaitis, ks. Alfonsas Petrulis, ks. Aleksandras Dambrauskas (Adomas Jakštas) – która wraz z ekspertami językoznawcami Kazimierasem Būgą, Juozasem Balčikonisem, Jonasem Jablonskisem i Jurgisem Šlapelisem również rozważała tę kwestię. Językoznawcy proponowali obyć się bez przyimka į, ponieważ w łacińskim oryginale pojawił się on nie na podstawie łacińskiego credo in Deum2, lecz pod wpływem języka polskiego3. Jednak komisja do korekty języka modlitw, szukając kompromisu ze starszym duchowieństwem, postanowiła pozostawić połączenia wyrazowe z przyimkiem į (PMT 1909: 19, PP 1909: 109). Jak twierdzi ks. Vaclovas Aliulis, „od samego początku XX w. wybitni litewscy językoznawcy wielokrotnie wyrażali dezaprobatę dla formy tikiu į ką, uznając ją za wpływ sąsiednich Słowian. Polacy natomiast bez najmniejszej różnicy w dopełnieniu mają: Ja wierzę tylko w Pana Boga, a ty w każde głupstwo wierzysz (dosłownie: Wierzę tylko w Pana Boga, a ty wierzysz w każdą głupotę). W cerkiewnosłowiańskim vieruju v mówi się o wszystkich świętościach bez rozróżnienia, natomiast we współczesnych językach rosyjskim, białoruskim, ukraińskim i in. językach słowiańskich vieriu / vieriu v i podobne formy mówi się zarówno o świętościach, jak i o banałach. Nie dostrzegając w litewskim użyciu konsekwentnej różnicy znaczeniowej między tikiu į ką a tikiu ką, ojcowie naszego współczesnego języka ogólnego uznali za autentyczną formę bez przyimka i wymagali używania tikiu Dievą, a nie tikiu į Dievą” (Aliulis 2000: 47–49; 2008). 1 J. Klimavičius w artykule Katekizmo kalba – kalbos katekizmas krótko omawia użycie czasownika tikėti i abstraktu tikėjimas w Katechizmie Kościoła Katolickiego (Klimavičius 2002: 108–109). 2 Przyimek in w języku łacińskim najprawdopodobniej pojawił się w wyniku tłumaczenia z języka greckiego, a w tym ostatnim języku – z języka hebrajskiego (aramejskiego) (Zinkevičius 2000: 36). 3 Szerzej o Komisji ds. Poprawności Języka Księży zob. Zinkevičius 2000: 176–189; Rimkutė 2006: 154–155. 237Terminologija | 2012 | 19 Kolejną dyskusyjną kwestią jest użycie terminu atnaša. Językoznawca Jonas Klimavičius w artykule Auka, apiera, atnaša: istorijos ir vartosenos bruožai pisze, że termin atnaša jest „polskim (choć pochodzenia łacińskiego) kalkowym odpowiednikiem apiera (choć powstałym już w obecności auka), ale niedokładnym, a nawet błędnym: od łac. offero, obtuli, oblatum, offere „nieść przed siebie; wysuwać do przodu; wyciągać; pokazywać“ przeskakuje do „przynosić“ – paronimu affero, attuli, allatum, affere“ (Klimavičius 2005: 44, por. Klimavičius 2002: 109). Dlatego należałoby poprawić następujące terminy: atnaša (=auka) (s. 126, 127), šventoji atnaša (=auka) (s. 127), atnašavimo (=aukojimo) malda (s. 127), duonos ir vyno atnašos (=aukos) (s. 127), atnašų (=aukų) paruošimas (s. 176). W katechizmie ogółem podano ponad 100 definicji terminów. Definiuje się nie tylko terminy religijne, lecz także terminy z zakresu psychologii, polityki, medycyny, socjologii i innych dziedzin, które są potrzebne przy wyjaśnianiu podstawowych prawd wiary. Jest to bardzo godne pochwały, ponieważ ułatwia lekturę katechizmu. Terminy, aby łatwiej było je znaleźć, wyróżniono czcionką półgrubą. Niestety, nie wszystkie podane definicje dobrze oddają istotę pojęć, są jasne, krótkie i zrozumiałe, zwłaszcza dla czytelnika młodszego wieku. Niektóre definicje można by doprecyzować, np. termin duchowość (łac. spiritualitas „duch”): formy pobożności Kościoła, wywodzące się z różnych praktyk życiowych świętych, przenikniętych przez Ducha Świętego. Mowa o duchowości benedyktynów, franciszkanów lub dominikanów (s. 273). Termin duchowość przede wszystkim powinien być definiowany jako pewna cecha wierzącego, a nie jako forma lub formy pobożności. Można by również doprecyzować definicję terminu paruzja (gr. parousia „osobista obecność”): przyjście Chrystusa podczas Sądu Ostatecznego (=Ostatecznego) (s. 72), ponieważ termin ten używany jest wyłącznie w Nowym Testamencie i literaturze wczesnego chrześcijaństwa (RŽ 1991: 284). Zawiła definicja kreacjonizmu (łac. creatio „tworzenie”): rozumienie (lepiej: koncepcja – przyp. aut.), że Bóg stworzył Ziemię, działając od razu bezpośrednio, jak gdyby Księga Rodzaju była protokołem wydarzeń i faktów Stworzenia (s. 37), por. kreacjonizm: koncepcja głosząca, że świat stworzył Bóg (VaitkTŽŽ 2003). Dość dziwnie wyjaśniono, kim jest katechumen (gr. kat’echein „uczyć”): już w starożytnym Kościele pragnący przyjąć chrzest dorosłych – katechumeni – przechodzili trójstopniowe przygotowanie – katechumenat – naukę prawd wiary połączoną z liturgią słowa (s. 117). Bardzo szeroko opisano, czym jest bierzmowanie (łac. confirmatio „wzmocnienie, umocnienie”): podobnie jak sakramenty chrztu i Eucharystii, także bierzmowanie jest sakramentem wtajemniczenia chrześcijańskiego Kościoła katolickiego. W dniu Pięćdziesiątnicy Świę- 238 Aušra Rimkutė | ta Dvasia nusileidła na wspólnotę uczniów, tak przychodzi Ona do każdego ochrzczonego, który prosi Kościół o łaskę Ducha Świętego, i umacnia go, aby swoim życiem mógł świadczyć o Chrystusie (s. 120). Nieprecyzyjnie określa się, czym jest tabernakulum (łac. tabernaculum „domek, namiot”): analogiczne do Arki Przymierza Starego Testamentu, w Kościele katolickim tabernakulum pojawiło się jako godne, wyróżnione miejsce przechowywania Najświętszego Sakramentu (Chrystusa pod postacią chleba) (s. 131). W słowniku religioznawczym napisano, że jest to urządzenie w kościele katolickim – szafka pośrodku ołtarza (zwykle głównego), służąca do przechowywania Najświętszego Sakramentu (RŽ 1991: 371). Ta definicja jest znacznie jaśniejsza. Należałoby doprecyzować definicję terminu egzorcyzm (gr. exorkismos „zmusić do oddalenia”): modlitwa, która chroni człowieka przed złym lub go od niego wyzwala (s. 156). Egzorcyzm nie jest modlitwą, lecz obrzędem wypędzania złych duchów (RŽ 1991: 111). Jak widać z przedstawionych terminów i ich definicji, nie wszystkie definicje oddają istotę terminu, nie wszystkie są logiczne, jasne i zrozumiałe. Autorzy katechizmu podjęli się trudnego zadania – wyjaśniania pochodzenia wyrazów międzynarodowych i zapożyczeń, a niekiedy także ich znaczenia. Szkoda, że pochodzenie międzynarodowych terminów religijnych jest opisywane niesystematycznie, np. nie wyjaśnia się pochodzenia wywodzącego się z języka łacińskiego międzynarodowego terminu religija (s. 15), natomiast wyjaśnia się pochodzenie terminów misija (łac. missio „posłanie”) (s. 18), paruzija (gr. parousia „osobista obecność”) (s. 72) i in. Czytelnik katechizmu może się pogubić, gdy pochodzenie terminu omawia się więcej niż jeden raz, np. starej pożyczki bažnyčia. W jednym miejscu napisano tak: „Bažnyčia (gr. ekklesia) – zwołani” (s. 77), w innym zaś tak: „Bažnyčia (gr. kyriake – należąca do Pana, starosłowiańskie boznica – miejsce modlitwy) to zwołani (gr. ex kaleo, ekklesia) ze wszystkich narodów i przez Chrzest należący do Ciała Chrystusa” (s. 77). Podczas lektury zauważono także inne nieścisłości, np. różnorodność form określonych i nieokreślonych: amžinas gyvenimas (s. 48) i amžinasis gyvenimas (s. 94) (=amžinasis gyvenimas); Paskutinysis teismas (s. 72) i Paskutinis teismas (s. 42, 98) (=Paskutinis teismas); w niektórych miejscach należałoby użyć formy określonej, np. kardinalios (=kardinaliosios) dorybės (s. 173), por. dieviškosios dorybės (s. 172), žmogiškosios dorybės (s. 172), sunkioji (mirtina) (=mirtinoji) nuodėmė (s. 178). Ta sama rzecz jest określana w różny sposób, np. : Nekaltasis Marijos prasidėjimas (s. 57), Nekaltasis prasidėjimas (s. 57) i Niepokalane Poczęcie (s. 57) (=Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny); Ostatnia Wieczerza (s. 115), Wieczerza (s. 124) i wieczerza (s. 124) (=Ostatnia Wieczerza). Zaleca się stosować formę dopełniacza, a nie przyrostek -inis 239Terminologija | 2012 | 19 przymiotnik, np.: velykinis (=Velykų) Avinėlis (s. 64), por. Baranek Wielkanocny (s. 105). Należy poprawić nietypowy dla języka litewskiego szyk wyrazów: Przedmowa papieża Benedykta XVI (=przedmowa papieża Benedykta XVI) (s. 3). Oprócz wszystkich wymienionych nieścisłości zauważono także błędy korektorskie: Laškas (=LaišKatolicka tradycja kas)efeziečiams(p. 23), Hiteriui(=Hitleriui)(p. 69). wydawania katechizmów w języku litewskim sięga końca XVI wieku – pierwszy katechizm dla katolików w Wielkim Księstwie Litewskim opracował Mikalojus Daukša (1595 r., Wilno). Do dziś, już od ponad czterech i pół wieku, katechizmy są tłumaczone z łaciny, języka polskiego, niemieckiego lub innych języków na nasz język ojczysty. Jak już wspomniano, YouCat został przetłumaczony z języka niemieckiego. Należy ubolewać, że tłumaczka niemal nie miała się na czym oprzeć – wprawdzie istnieją wydane słowniki terminów religijnych, np. : Religijotyros žodynas (1991), Česlovo Kavaliausko Trumpas teologijos žodynas (1992), Krikščioniškosios ikonografijos žodynas (1997), Gintaro Beresnevičiausa Religijotyros žodynas: pagrindinės sąvokos (2003), Herberta Vorgrimlera Naujasis teologijos žodynas (2003)4, jednak nie są one wystarczające; słowniki należy zaktualizować, niektóre pojęcia są w nich wyjaśniane ateistycznie, nie ma w nich odpowiedników w innych językach itp. „Należy nieustannie oczyszczać swój język i usuwać z niego wszystko, co niedoskonałe” – napisano w YouCat: lietuviškame jaunimo katekizme (s. 16). Dotyczy to również języka wierzących, który powinien być nie tylko zrozumiały dla wszystkich – zarówno młodych, jak i starych – lecz także jednakowo rozumiany. Przedstawionymi uwagami i zauważonymi drobnymi brakami, które w żaden sposób nie umniejszają starannej pracy tłumaczki, chciano pokazać, że wciąż pozostały rzeczy wymagające udoskonalenia, że język wierzących, a także terminologia, za pomocą której nawiązuje się językową relację z Bogiem, powinny być wolne od „śmieci codzienności i grzechu” (Maceina 1982: 129). LItERatŪRa Aliulis V. 2000: Tikėti ką, tikėti į ką?–Sandora3, 47–49. Aliulis V. 2008: Tikėjimoišpažinimas:„tikėtiDievą“ir„tikėtiįDievą“? Prieiga per internetą: www.vlkk.lt/lit/ naujienos/naujiena.1092.html. Beresnevičius G. Religijotyrosžodynas: pagrindinėssąvokos. Vilnius: Tyto alba, 2003. Kavaliauskas Č. Trumpasteologijosžodynas. Vilnius: Logos knyga, 1992. KBK 1997: KatalikųBažnyčioskatekizmas.Kaunas: LKB Tarpdiecezinė katechetikos komisijos leidykla. Klimavičius J. 2002: Katekizmo kalba – kalbos katekizmas. – Kalboskultūra75, 105–119. Klimavičius J. 2005: Leksikologijosirterminologijosdarbai:normairistorija. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Krikščioniškosiosikonografijosžodynas. Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 1997. 4 Iš vokiečių kalbos išvertė Gediminas Žukas. 240 Aušra Rimkutė | Maceina A. 1982: Iš minties pasaulio. – Aidai 2, 128–132. PP 1909: Poprawione pacierze. – Vadovas 14, 107–129. PMT 1909: O poprawie modlitw. – Vadovas 9, 17–37. PR 2007: Religie świata: nowy popularny informator. Wilno: Alma littera. Rimkutė A. 2006: Porządkowanie terminologii religijnej w Towarzystwie. – Terminologija 13, 149–159. RŽ 1991: Słownik religioznawstwa. Red. R. Petraitis. Wilno: Mintis. Pismo Święte: Nowy i Stary Testament. Wilno: Katalikų pasaulio leidiniai, 2009. VaitkTŽŽ 2003: Vaitkevičiūtė V. Słownik wyrazów międzynarodowych. Wilno: Fotonija (wydanie elektroniczne). Vorgrimler H. Nowy słownik teologii. Kowno: Katalikų interneto tarnyba, 2003. Zinkevičius Z. 2000: Litewskie pacierze: studium językoznawcze. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Otrzymano 2012-11-04 Aušra Rimkutė Kolegium Żmudzkie ul. Muziejaus 29, LT-87356 Telsze E-mail: ausra.r[email protected]