Janio Endzelyno terminologinės įžvalgos

173Terminologija | 2012 | 19 Terminologiczne spostrzeżenia Jānisa Endzelīnsa SOLvITA LABANAUSKIENė Instytut Języka Litewskiego SŁOWA KLUCZOWE: języki bałtyckie, terminologia łotewska, język litewski, zasady terminologii Z okazji 140. rocznicy urodzin Jānisa Endzelīnsa <...> Jak pszczółka miód spijała, Tak ja języczek ludowy. Ułożyłem kwiaty słów, Jak kwiatki w wianek <...> (z łotewskiej pieśni ludowej)1 Indoeuropeista, najwybitniejszy łotewski językoznawca XX wieku, Mirė 1961 m. liepos 1 d. dzelīns) urodził się 22 lutego 1873 r. (według Jānis Endzelīns (Jānis Enšiaurės Latvijoje, netoli Valmieros miesto. starego kalendarza – 10 lutego) w Koknese, pochowany został w Rydze, na cmentarzu Rainisa. Ponad pół wieku temu przypadło mu w udziale zostać jednym z najwybitniejszych łotewskich językoznawców. W niniejszym artykule krótko przedstawiono działalność naukową J. Endzelīnsa i jego poglądy językowe, szczególną uwagę poświęcając jego poglądom terminologicznym. Łotewski olbrzym2, jak określa go większość uczonych, J. Endzelīns studiował językoznawstwo w Estonii (na ówczesnym uniwersytecie w Dorpacie, obecnie w Tartu) oraz na Ukrainie (na uniwersytecie w Charkowie, znajdującym się wówczas w Imperium Rosyjskim). Jego pierwsze publikacje naukowe ukazały się w latach studenckich pod pseudonimem Kaugurietis (od miejsca urodzenia, w gminie Kauguri) (Zīriņae 2012). Od 1920 r. przeniósł się z Charkowa do Rygi i rozpoczął pracę na Łotewskim Uniwersytecie Państwowym. Z jego inicjatywy w 1920 r. utworzono tu wydział filologii bałtyckiej, któremu przez cały czas sam kierował. J. Endzelīns prowadził kurs języka łotewskiego, wykładał język litewski i pruski1 Słowa o języku zaczerpnięto z jednej z ulubionych pieśni J. Endzelīna. 2 Jako pierwszy tak nazwał J. Endzelīna K. Būga. 174 Solvita Labanauskienė | Terminologiczne spostrzeżenia Jānisa Endzelīna języki, starożytne języki germańskie, sanskryt i inne zagadnienia językoznawstwa porównawczego. Jego wykłady wyróżniały się niezwykłą systematycznością, bogactwem faktów i precyzją (Sabaliauskas 1962: 305). J. Endzelīns swobodnie posługiwał się faktami z różnych języków, łącząc je w logicznie przejrzysty, precyzyjny system. Żaden łotewski uczony nie został wybrany członkiem tak licznych instytucji i organizacji jak J. Endzelīns – był on członkiem honorowym nie tylko europejskich (czeskiego, estońskiego, holenderskiego, fińskiego, szwedzkiego, niemieckiego i in.), lecz także amerykańskiego towarzystwa językoznawczego (EL 1972: 155). W ciągu trwającego ponad sześćdziesiąt lat okresu intensywnej działalności naukowej językoznawca opublikował ponad 300 prac w językach łotewskim, rosyjskim, niemieckim, litewskim, włoskim, francuskim i polskim. Do fundamentalnych prac J. Endzelīna z zakresu bałtystyki należą: Славяно-балтийские этюды (Studia słowiańsko-bałtyckie), 1911 r.; Język staropruski (język staropruski), 1943 r.; Dźwięki i formy języków bałtyckich (Dźwięki i formy języków bałtyckich – wydane w języku litewskim w 1957 r.), 1948 r.; Wprowadzenie do filologii bałtyckiej (Wprowadzenie do filologii bałtyckiej), 1945 r. Warto wspomnieć wydaną po raz drugi w Rydze w 1951 r. Latviešu valodas gramatika (Gramatykę języka łotewskiego)3, w której J. Endzelin, wyjaśniając historię faktów języka łotewskiego, często opierał się również na języku litewskim. „W pewnym sensie dzieło to można uznać za pierwszą gramatykę języków bałtyckich, w której fakty języka łotewskiego przedstawiono na pierwszym miejscu” (Sabaliauskas 1982: 109). W latach 1921–1940 J. Endzelin redagował czasopismo Filologu biedrības raksti (Artykuły Towarzystwa Filologów, wydano 20 numerów). Większość prac językoznawcy zebrano w czterotomowym wyborze prac Darbu izlase, poświęconym omówieniu aktualnych zagadnień bałtystyki, historyczno-porównawczej lingwistyki, etnogenezy Łotyszy, dialektologii, toponimiki, kontaktów językowych, kultury języka łotewskiego, leksykografii i in. POGLĄDY NA NORMALIZACJĘ JĘZYKA LITERACKIEGO Posługując się słowami Dainy Nītiny, poglądy teoretyczne J. Endzelina można usystematyzować, opierając się na różnorodnych badaniach jego dorobku naukowego (Nītiņa 1972: 12). J. Endzelin wraz z innym znanym łotewskim językoznawcą Kārlisem Mīlenbahsem (Kārlis Mīlenbahs) rozwinął i ugruntował podstawowe zasady normalizacji języka łotewskiego. Naukowiec, podążając za lingwistami szkoły lipskiej, skrupulatnie analizował każdy szczegół języka na różnych etapach jego rozwoju3 1958 r. za tę pracę J. Endzelinowi – pierwszemu uczonemu na Łotwie – przyznano Nagrodę Lenina. 175Terminologia | 2012 | 19 stronach. Ważne były dla niego nie tylko dane historyczne języka łotewskiego – dążąc do obiektywnej oceny, proponował podjęcie porównań, czyli zestawianie zjawisk własnego języka z językami pokrewnymi (Porīte 1973: 70). „Wśród najważniejszych zasad normalizacji języka J. Endzelin wymienia selekcję. Już sama taka zasada oznacza pewne straty – wybierając coś z kilku możliwości, musimy z czegoś zrezygnować. Zatem nawet zwykła selekcja jest odpowiedzialną pracą; ważne jest wybranie tego, co najodpowiedniejsze i najwartościowsze, oraz odrzucenie gorszych i niepotrzebnych wariantów. Praca normalizacyjna nie ogranicza się do samej selekcji, trzeba także tworzyć zupełnie nowe zjawiska, nieobecne w języku lub nieprzejęte z niego bezpośrednio” (Kniūkšta 2001: 142). Podobnie jak Jonas Jablonskis, J. Endzelin dbał o czystość języka ojczystego. Otwarcie i surowo, krytycznie wskazywał błędy językowe i niepoprawności. Profesora cechowała zewnętrzna precyzja (Ādamsons 1999: 5), poprawność językowa: respektowanie znaczeń słów, poprawność gramatyczna i brzmienie (Celmiņa 1999: 36). Tego wymagał także od każdego mówiącego i piszącego. Łotewska językoznawczyni Tamara Puoryte (Tamāra Porīte) wymienia następujące kryteria J. Endzelīna normalizacji języka: 1) dawność form wyrazów lub konstrukcji, 2) tradycja i rozpowszechnienie użycia form wyrazów lub konstrukcji, 3) analogia, 4) semantyczna rola części wyrazu, 5) ekonomia języka, 6) jasność, 7) poprawność (Porīte 1973: 71–74). Tworząc normy języka ogólnego, J. Endzelīns przywiązywał wielką wagę do łotewskich pieśni ludowych (Endzelīns I: 31). Jego zdaniem stare pieśni ludowe są jedynym czystym źródłem języka łotewskiego, tego języka, którym w przeszłości mówili Łotysze, nieznający ani języków obcych, ani nieporozumiewający się w języku, w którym występowałyby germanizmy i slawizmy (Endzelīns III2: 236–237). Naukowiec podkreślał znaczenie języków sąsiednich. J. Endzelīns wskazywał język litewski jako przykład dla języka łotewskiego, często w swoich badaniach stosował fakty języka litewskiego (Nītiņa 1972: 11). Można to również dostrzec w wydanej w Stanach Zjednoczonych książce Profesora J. Endzelīna atbildes. Rīgas latviešu biedrības valodniecības nodaļas sēžu protokoli 1933–1942 (Odpowiedzi profesora J. Endzelyna. Protokoły posiedzeń sekcji językoznawczej Ryskiego Towarzystwa Łotewskiego 1933–1942), np. Kaip taisyklingai vadinti „galvos plikimą“ (Die Glatze, плешь)? Odp. W tekście Glika znajduje się słowo „pleĩķis”, lecz ze swoim dźwiękiem ķ nie jest ono łotewskie. Należałoby wprowadzić nowe słowo „pleĩce“, które odpowiadałoby lš. „pleĩkė” (Endzelīns 2001: 23). 176 Solvita Labanauskienė | Terminologiczne spostrzeżenia Janisa Endzelynsa Vai pareizi – „esamība“ (das Sein)? Odp.: w tym znaczeniu lepiej powiedzieć „esme“ (jak łot. esm) oraz „ira“. Znaczenia obu tych słów można by rozdzielić (Endzelīns 2001: 24). Zamiast słowa „ateljē”, które nie ma łotewskiej końcówki, można by używać słowa „dirbīkla” (por. lit. dirbyklà) oraz znanego w Priekule czasownika „piedirbt” = pietaisīt) (Endzelīns 2001: 32)4. Na wspomnianych posiedzeniach Łotewskiego Towarzystwa w Rydze omawiano kwestie składni, stylistyki, ortografii, terminologii i innych dziedzin. Uczestniczyli w nich również przedstawiciele Litwy – Petras Jonikas i Jonas Kabelka. Języka litewskiego J. Endzelīns nauczył się samodzielnie i stał się on dla niego nie tylko środkiem pomocniczym do badania innych języków, lecz także bezpośrednim przedmiotem badań (Sabaļausks 1959: 23). Do litewskich czasopism (Lietuvių tauta, Archivum Philologicum) pisał artykuły, interesował się życiem kulturalnym Litwy. J. Endzelīns zawsze z wielką serdecznością wspominał językoznawców – Litwina Kazimierasa Būgę i Estończyka Pauliego Aristę (Paul Ariste) (BitīteMurele 1999: 25). Łotewski uczony zachęcał K. Būgę, by podążył drogą leksykografa (Vosylytė 1956: 88). Nie został też zapomniany J. Jablonskis. J. Endzelīns wspominał o nim jako o nauczycielu, który nauczył go przedmiotów teoretycznych i pomógł porządkować terminologię. W recenzjach J. Endzelīnsa, pisanych zarówno przed II wojną światową, jak i w latach powojennych, szczególnie wyraźnie ujawniają się jego poglądy językowe. Pisząc o przekładach tekstów, proponował w miarę możliwości jak najbardziej respektować oryginał, ale także nie krzywdzić własnego języka (Endzelīns I: 656). Według niego należy wczuć się w ducha i żywotność języka. Inspiracji do tworzenia nowych form wyrazów J. Endzelīns czerpał od pisarzy. Valentina Skujinia (Valentīna Skujiņa) podkreślała, że J. Endzelīns uważał, iż język jest żywym organizmem, który zmienia się i doskonali wraz ze społeczeństwem. Dlatego często to, co w jednym okresie uważa się za poprawne, po pewnym czasie może okazać się nieodpowiednie (Skujiņa 1972: 27–28). 4 Tłumaczenie: Jak poprawnie nazywać „łyse miejsce na głowie” (Die Glatze, плешь)? Odp.: W tekście Glika znajdujemy słowo „pleĩķis”, ale nie jest ono łotewskie, ponieważ zawiera głoskę ķ. Należałoby wprowadzić nowe słowo „pleĩce”, które odpowiadałoby litewskiemu „pleĩkė” (Z posiedzenia Wydziału Językoznawstwa, które odbyło się 7 grudnia 1933 r., któremu przewodniczył J. Endzelin). Czy słowo „esamība” (das Sein) jest poprawne? Odp.: W tym znaczeniu lepiej używać określeń „esme” (jak litewskie esmė) oraz „ira”. Znaczenia obu słów należy rozróżniać (Z posiedzenia Wydziału Językoznawstwa, które odbyło się w grudniu 1933 r. 21 dni, któremu przewodził J. Endzelīns). Zamiast słowa „ateljē”, które nie ma końcówki właściwej językowi łotewskiemu, lepiej byłoby używać słowa „dirbīkla” (por. lit. dirbyklà) oraz znanego w Priekulė czasownika „piedirbt” = przymocować) (Z posiedzenia Sekcji Językoznawczej, które odbyło się 27 września 1934 r. i któremu przewodniczył J. Endzelynas). 177Terminologia | 2012 | 19 ZASADY PRACY TERMINOLOGICZNEJ Praktyczną działalność językową J. Endzelīns rozpoczął na przełomie XIX i XX wieku, tj. w okresie, gdy dominowały niestandaryzowane słowa stworzone przez poszczególnych autorów łotewskich. W tym okresie, jak twierdzi łotewska terminolożka V. Skujinia, na Łotwie nie były jeszcze opracowane zasady tworzenia terminów (Skujiņa 1972: 17). V. Skujinia pisała o zasługach słynnego łotewskiego językoznawcy dla terminologii. Według niej J. Endzelīns nie opublikował odrębnego opracowania poświęconego problemom terminologii, jednak jego poglądy na kwestie tej dziedziny można poznać, czytając książkę Dažādas valodas kļūdas (Różne błędy językowe) (wyd. I 1928 r., wyd. IV 1932 r.), a także poszczególne artykuły z redagowanych przez niego książek (P. Ozoliņša Valodas prakses jautājumi (Zagadnienia praktyki językowej) (1935) i V. Rūķe Valodas un rakstības jautājumi (Zagadnienia języka i pisowni) (1940)) (Skujiņa 1972: 23). J. Endzelin pisał na temat terminologii artykuły, które były publikowane w wydawnictwach periodycznych, na przykład Dzimtenes Vēstnesis (Wiadomości Ojczyzny), Latvijas Sargs (Strażnik Łotwy), Latvis, Latvju Mēnešraksts (Łotewski miesięcznik), Skolotāju Avīze (Gazeta Nauczycielska) i in. Swoją działalnością terminologiczną przyczynił się do uporządkowania terminologii języka łotewskiego. Na początku 1919 r. w Petersburgu utworzono pierwszą komisję terminologii języka łotewskiego – Latvju terminu komisija (Łotewska Komisja Terminologiczna). Latem tego samego roku z inicjatywy Ministerstwa Oświaty komisję terminologiczną utworzono także w Rydze; została ona podzielona na sekcje i zajmowała się terminami z różnych dziedzin. Działała do czasów II wojny światowej. Komisji terminologicznej podlegała specjalna komisja językoznawcza, w skład której wchodziło 7 członków: J. Endzelin (zaangażował się w działalność w 1920 r.), Ernests Blese, Pauls Dāle (Pauls Dāle), Vilis Plūdonis (Vilis Plūdonis), Linards Laicens (Linards Laicens) i in. – zadaniem tej komisji było sprawdzenie językowej części pracy wykonanej w sekcjach (Skujiņa 2002: 16). J. Endzelin został mianowany konsultantem. W 1922 r. komisja wydała Zinātniskās terminoloģijas vārdnīca (Słownik terminologiczny), w którym terminy podano w językach rosyjskim, niemieckim i łotewskim. Opublikowano tu terminy z ponad dziesięciu dziedzin: językoznawstwa, filozofii, prawa, finansów, sztuki, chemii, matematyki itd. W Słowniku terminologicznym podaje się terminy pochodzenia łotewskiego (terminy ludowe, neologizmy) oraz wyrazy obce. Niemniej w słowniku nie brakuje również puryzmu: w słowniku z 1922 r. obok wyrazów międzynarodowych podawano sztucznie utworzone, niezrozumiałe terminy (Grabis 2006: 224), np.: inerce – kutrība, klients – 178 Solvita Labanauskienė | Spostrzeżenia terminologiczne Janisa Endzelyna pienāksnieks, koeficients – reizulis, koridors – starpeja, signalizācija – ziņdošana, temperatūra – siltkāpe, tēze – dēts itd. Jak widać, Łotewska Komisja Terminologiczna próbowała usunąć większość wyrazów międzynarodowych (J. Endzelīns nazywał je także nowoczesnymi zapożyczeniami), zastępując je neologizmami. W prasie publikowano ankiety – w ten sposób w tworzenie terminologii włączono również społeczeństwo. Po ukazaniu się Słownika terminologicznego media zaczęły go ostro krytykować. J. Endzelīns publicznie ogłosił trzy listy skierowane do jednego z krytyków – doktora nauk medycznych Hermana Budulisa, który nazwał słownik „wysoce powierzchownym” w kwestiach terminologicznych (szerzej zob. Endzelīns iii2: 127–133). Łotewski językoznawca napisał ostrą odpowiedź, w której sprzeciwił się bezpodstawnej i absurdalnej krytyce. W listach w formie odpowiedzi wskazał nie tylko motywy wyboru terminów skrytykowanych przez H. Budulisa, lecz także określił zasady tworzenia terminów. Terminy trzywyrazowe J. Endzelīns uważał już nie za terminy, lecz za definicje, na przykład elpas rīkles vāks (nagłośnia). Jego zdaniem ważne jest, aby najpierw zebrano wszystkie słowa używane przez lud, a dopiero potem można było sięgnąć po słowotwórstwo (Skujiņa 1972: 22). Zdaniem uczonego niezwykle istotna jest współpraca specjalistów i językoznawców. W trzecim i czwartym dziesięcioleciu XX wieku na Łotwie prowadzono dość intensywną pracę nad tworzeniem terminów, jednak czyniono to niesystematycznie, bez uzgadniania i koordynowania terminologii różnych dziedzin (Skujiņa 2002: 18). J. Endzelīns ubolewał, że tworząc terminy, Litwini i Łotysze nie uzgadniali ich między sobą – w ten sposób można było stworzyć niemało terminów wspólnych dla obu narodów (Endzelīns III2: 373). Jego zdaniem z czasem terminologię należy stale korygować, aktualizować i uzupełniać. Łotewski językoznawca redagował niejeden słownik, w tym kilka słowników terminów. W 1939 r. wydano dwujęzyczny słownik terminów Vāciski-latviska elektrotechniskā vārdnīca5 (Latvijas Elektrotechniskās biedrības terminoloģijas komisijas sakopojums. [Red. J. Endzelīns]. Rīgā, 1939) (Niemiecko-łotewski słownik elektrotechniki), którego terminy przejrzał J. Endzelīns. Był to pierwszy słownik poświęcony elektrotechnice, w którym obok terminów niemieckich podano także łotewskie (około 5000 terminów). Według 5 Latv. „słownik elektrotechniczny“. Zdaniem J. Endzelīna, zgodnie z tradycjami języka łotewskiego poprawną nazwą byłoby elektrotehnikā vārdnīca (słownik elektrotechniki), ponieważ forma dopełniacza oznacza przynależność, natomiast derywat z przyrostkiem -inis oznacza relacje gatunkowe i charakter. Właśnie w takich przypadkach w językach rosyjskim i niemieckim używa się przymiotnika (Skujiņa 1999: 104–105). 179Terminologija | 2012 | 19 V. Skujinio 1939 m. žodynas patvirtino, kad tuometinė latvių inteligentijos veikla davė gerų rezultatų – didžioji terminų dalis vartojama ir dabartinėje kalboje. Tai, visų pirma, trumpi ir patogūs terminai – vediniai su galūne -e, ir, antra, sudurtiniai terminai. Pažymėtina, kad dalis latviškų terminų sudaryti pagal vokiečių kalbos pavyzdį (Skujiņa 1999: 101). Paminėtini keli J. Endzelyno redaguoti žodynai, kuriuose jis tikrino ne tik korektūrą, bet ir taisė terminus, nomenklatūrinius pavadinimus ir apibrėžtis (Bibliografija 1958: 11): Latviešu pareizrakstības vārdnīca (Latvių rašybos žodynas). Sudarė. Red. Ozoliņš. Red. J. Endzelīns, Ryga, 1924. Słownik wyrazów obcych (Svetimžodžių žodynas). Oprac. Red. Ozoliņš. Red. J. Endzelīns, Ryga, 1926. Słownik gospodarki narodowej (Tautos ūkio žodynas). 1.–4. [Nieukończony]. Redaktor naczelny: E. Dunsdorfs. Redaktorzy: A. Aizsilnieks, K. Bērziņš, L. Šulcs. Redaktorzy językowi: J. Endzelīns, E. Hauzenberga-Šturma. Redaktorka języka rosyjskiego N. Sinaiska-Lapa. Ryga, 1943–1944. Auziņš A., Kleinbergs F. i Plostnieks F. Niemiecko-łotewskie terminy przemysłu książkowego (Niemiecko-łotewski słownik terminów przemysłu książkowego). Red. A. Augstkalns. [Korektę książki czytał prof. J. Endzelīns i zgłosił kilka propozycji i uwag]. Ryga, 1940. Łotewski, niemiecki i rosyjski słownik przemysłu książkowego (Łotewski, niemiecki i rosyjski słownik terminów przemysłu książkowego). Oprac. A. Auziņš, (Nomenklaturę słownika zredagował prof. J. Endzelīns), Ryga, 1942. Na podstawie tych słowników można wnioskować o poglądach językowych łotewskiego naukowca, a także o kryteriach tworzenia terminów. Większość przedstawionych w nich modeli terminów jest produktywna również dzisiaj. Ogromną pracę J. Endzelīns wykonał wspólnie z K. Mīlenbāchem, opracowując jeden z największych słowników łotewskich Latviešu valodas vārdnīca (1923– 1932) (Słownik języka łotewskiego). Słownik obfituje w dialektyzmy, które stwarzają możliwość stosowania i uzupełniania współczesnej terminologii (zob. Skujiņa 1972: 30). Słownik ten jest ważny również dlatego, że można w nim znaleźć wiele użytecznego dla języka litewskiego materiału etymologicznego. Wykonując praktyczną pracę terminologiczną, J. Endzelīns zwrócił uwagę na słowotwórstwo. Podkreślał jednoznaczność środków słowotwórczych (Skujiņa 1972: 24), tj. konieczność uwzględniania semantycznej roli (funkcji) każdej części wyrazu. Tworząc derywaty o znaczeniu abstrakcyjnym, J. Endzelīns uważał przyrostek -ība za najbardziej produktywny (do nazywania cech intensywniejszych lub trwalszych), np.: agrīnība „wczesność“, dīdzība „zdolność kiełkowania“, nodarbinātība „zapewnienie pracy; zatrudnienie“, 180 Solvita Labanauskienė | Spostrzeżenia terminologiczne Jānisa Endzelīnsa rība „stałość“ i in. Do nazywania cechy lub stanu używał derywatów z przyrostkiem -ums. Derywaty tego typu mają bardziej konkretne znaczenie; używa się ich do nazwania pojedynczego przypadku lub stanu tymczasowego, np.: nopietnums „powaga”, patiesums „prawdziwość” itd. J. Endzelīns proponował tworzyć nowe terminy z końcówką -e: takie derywaty mają krótszą formę i bardziej uogólnione znaczenie, tj. mogą nazywać zarówno proces działania, jak i jego rezultat (Saule-Sleine 1972: 11), np.: aizdedze „zapłon”, bīde „przesunięcie”, slīde „ślizganie się” itd. Łotewski językoznawca zalecał również nie pomijać złożeń, których wygodnie jest używać, ponieważ pozwalają one wyrazić złożone pojęcia jednym słowem (spełniają wymóg zwięzłości terminów) (Skujiņa 1972: 11), np.: darbietilpība „pracochłonność”, sausumizturība „odporność na suszę”, ziemcietība „mrozoodporność” itd. notuDo terminologii języka łotewskiego J. Endzelīns włączył wiele nowych wyrazów, bez których nie można się obejść również we współczesnej terminologii. Wiele zaproponowanych przez niego terminów, zwłaszcza utworzonych za pomocą przyrostków i końcówek oraz złożeń, utrwaliło się we współczesnym języku łotewskim, np.: aptumsums „zaćmienie“, attieksme „stosunek“, dārzeņi „warzywa“, dotumi „dane“, dzinējrats „koło zamachowe“, izvirdums „wybuch; erupcja“, laimests „zwycięstwo“, prievārds „przyimek“, pārstāvis „przedstawiciel“, vide „środowisko“, ziede „maść“ i in. J. Endzelīns poświęcał szczególną uwagę analogii. Tworząc nowe wyrazy, stosował modele podobnych słów już występujących w języku łotewskim (Porīte 1973: 71–72). Łotewski językoznawca nie odrzucał słowotwórstwa według wzorów innych języków. Środkami wzbogacania języka, zdaniem J. Endzelīnsa, są zapożyczanie słów z gwar, a także z języka litewskiego lub pruskiego, bądź tworzenie własnych. Na leksykę języka rodzimego jako najważniejsze źródło terminologii wskazywał również twórca teorii terminologii litewskiej Stasys Šalkauskis (szerzej zob. Šalkauskis 1991: 24–60). Po II wojnie światowej, w 1946 r., powołano Komisję Terminologiczną podległą Łotewskiej Akademii Nauk (wówczas jeszcze SRR) (początkowo nosiła nazwę Latviešu valodas terminoloģijas un pareizrakstības komisija (Komisja Terminologii i Ortografii Języka Łotewskiego), później nazwę skrócono i zmieniono na Latviešu valodas terminoloģijas komisija (Komisja Terminologii Języka Łotewskiego) (Skujiņa 2007: 5)). J. Endzelīns został kierownikiem naukowym Wydziału Języka Instytutu Języka i Literatury. Obok fundamentalnych badań języka łotewskiego J. Endzelīns znalazł czas także na aktualne kwestie praktyki językowej i terminologii. Ówczesna Łotewska SRR 181Terminologia | 2012 | 19 Akademia Nauk zaczęła wydawać czasopismo Zinātņu akadēmijas vēstis (Wiadomości Akademii Nauk), a jako odrębny dodatek – biuletyny Komisji Terminologicznej (w ciągu 30 lat ukazały się 42 biuletyny terminologiczne). Zamieszczano w nich łotewskie terminy z różnych dziedzin, rozpatrzone i zatwierdzone przez komisję, oraz ich rosyjskie odpowiedniki terminologiczne. Dlatego od 1946 do 1955 r. J. Endzelīns pracował w Komisji Terminologii Języka Łotewskiego Akademii Nauk, pisał recenzje dotyczące terminów z dziedziny nauki, sztuki i techniki, precyzował je i tworzył nowe słowa. W kwestiach tworzenia terminów udzielał cennych konsultacji wielu specjalistom (Skujiņa 1972: 30). Od 1946 r., po utworzeniu Instytutu Języka i Literatury Łotewskiej Akademii Nauk, J. Endzelīns kierował działem językowym, a następnie aż do śmierci – sektorem słowników. WNIOSKI J. Endzelin – nie tylko jeden z najwybitniejszych językoznawców łotewskich, lecz także bałtystów. Jest jednym z głównych twórców zasad normalizacji języka łotewskiego. Istota zasad J. Endzelina polega na ścisłym przestrzeganiu faktów historii języka, porównywaniu z językami pokrewnymi, wybieraniu tego, co najwłaściwsze i najwartościowsze, przestrzeganiu czystości języka, poprawności gramatycznej, dźwięczności oraz uwzględnianiu znaczeń wyrazów. Swoimi pracami teoretycznymi i praktycznymi uczony przyczynił się do tworzenia terminologii łotewskiej. Jego poglądy teoretyczne, poświęcone rozwiązywaniu problemów terminologii, uwidaczniają się w książce poświęconej praktycznym zagadnieniom języka Różne błędy językowe, w artykułach publikowanych w różnych łotewskich gazetach i czasopismach, w redagowanych słownikach terminów, wyrazów obcych i ortograficznych oraz w książkach. Cenne materiały dla terminologii litewskiej można znaleźć w Słowniku języka łotewskiego opracowanym przez J. Endzelina i K. Mülenbacha. Uczony przywiązywał wielką wagę do języka ludowego, uważał go za jedno z głównych źródeł terminologii. Proponował tworzenie neologizmów tylko wtedy, gdy nie można znaleźć słowa używanego przez lud. Za najbardziej produktywne uznawał w języku łotewskim przyrostki -ība i -ums, proponował tworzyć nowe terminy z końcówką -e i nie unikać złożeń (kryterium zwięzłości). Łotewski językoznawca nie uznawał długich terminów o charakterze opisowym – terminy trzywyrazowe uważał za definicje. Szczególnie podkreślał współpracę językoznawców i specjalistów z różnych dziedzin. Dzięki J. Endzelynowi terminologia łotewska była rozwijana, uzupełniana i porządkowana, a niemała liczba stworzonych przez niego terminów jest używana do dziś.