Pastatų konstrukcijų ir jų sudedamųjų dalių liaudies terminija

Terminologia ludowa dotycząca konstrukcji budynków i ich elementów składowych ROBERTAS STUNŽINAS Instytut Języka Litewskiego SŁOWA KLUCZOWE: ludowe terminy budowlane, nazwy konstrukcji budynków, synonimy, terminy wieloznaczne, terminy nadrzędne, terminy podrzędne Terminologia ludowa określająca tradycyjne budynki, budowle i ich części, narzędzia oraz materiały budowlane stanowi bogatą i interesującą warstwę leksyki, a także ważne źródło terminologii naukowej. Znaczna część tej terminologii została odnotowana w pracach badaczy regionu, opisujących cechy budynków mieszkalnych i gospodarczych w zagrodach oraz ich części, a także podobieństwa i różnice regionalne. Wiele ludowych terminów budowlanych znajduje się w źródłach dokumentujących fakty żywego języka – słownikach gwarowych, Atlasie Języka Litewskiego, akademickim Słowniku Języka Litewskiego. Analiza terminów i ich mikrosystemów zawartych w tych źródłach ukazuje różnorodność środków wyrazu, regionalne zróżnicowanie, obrazowość, synonimiczność, wieloznaczność, homonimię i relacje hierarchiczne w terminologii nazywającej budynki mieszkalne i gospodarcze (szerzej o mikrosystemach terminologicznych nazw domu mieszkalnego i budynków gospodarczych zob. Stunžinas 2010: 130–142; 2011: 142–153; 2012: 184–198). W pracach etnografów również wiele napisano o elementach składowych tradycyjnych budynków; można w nich znaleźć nazwy głównych konstrukcji i ich części, np.: čerpe LEB 233, gontai LEB 233, grebėstas LEB 233, grindys LEB 211, kazilas LEB 233, kraigas LEB 235, lota LEB 233, lubos LEB 211, ožys LEB 235, pamatas LEB 230, sąlaida LEB 232, sąspara LEB 210, siena LEB 220, skarda LEB 233, sluogstis LEB 235, sparas LEB 233, stogas LEB 211, šulas LEB 231, vėtrinė LEB 233. Znacznie więcej ludowych terminów oznaczających konstrukcje budynków i ich części można znaleźć w źródłach dokumentujących dane żywego języka. Celem artykułu jest zbadanie terminologii konstrukcji budynków i ich części zawartej w takich źródłach pod kątem nazywanych pojęć, pochodzenia oraz relacji semantycznych – synonimiczności1, 1 W niniejszym artykule, podobnie jak w poprzednich, terminologia ludowa jest rozpatrywana jako zbiór terminów całego języka ludowego, w którym występują synonimia i wieloznaczność. Terminy ludowe można również badać w granicach gwary, jako jej system terminologiczny (szerzej zob. Klepikova 1974: 31). 180 Robertas Stunžinas Pastatų konstrukcijų ir jų sudedamųjų dalių liaudies terminija wieloznaczności, homonimii i hierarchii – relacji. Materiał zaczerpnięto z następujących źródeł: akademickiego Słownika Języka Litewskiego (wydania elektronicznego), Słownika gwary druskienickiej, Słownika gwary Kaltanėnai, Słownika gwary Kazlų Rūda (t. I), Słownika kupiszan (t. I), Słownika gwary lazūńskiej, Słownika gwar północno-wschodnich dzuków, Słownika gwary zanawskiej (t. I–III), Atlasu Języka Litewskiego (t. I). Analizą objęto łącznie 422 różne2 terminy ludowe3. 1. POJĘCIA, POCHODZENIE TERMINÓW, SYNONIMICZNOŚĆ I RELACJE HIERARCHICZNE Tradycyjne litewskie budynki wykazywały znaczne zróżnicowanie regionalne. Na przykład dom żmudzki charakteryzował się długą i szeroką bryłą, niezbyt wysokimi, pionowo deskowanymi ścianami, masywnym, słomianym dachem półczterospadowym oraz skomplikowanym planem. Bryła budynku mieszkalnego Auksztotów była długa i wąska, ściany średniej wysokości, a dach dwuspadowy, kryty słomą. Przy wejściu stawiano przedsionki, a całą powierzchnię budynku dzielono dwiema ścianami poprzecznymi na trzy główne części. Tradycyjne domy mieszkalne Suwalszczyzny mają wiele wspólnych cech z domami żmudzkimi i auksztockimi. Tradycyjne litewskie budynki miały jednak również wspólne cechy konstrukcyjne – charakteryzowały je ściany z poziomych bali, narożne złącza ciesielskie, słomiane dachy półczterospadowe, czterospadowe lub dwuspadowe, kamienne fundamenty itd. (LEB 216–224). Nazwy fundamentów i ich części. Na Litwie fundamenty kamienne nie mają tradycji – większość dawnych budynków wznoszono na gruncie. Fundamenty murowane odnotowuje się od XVII w. (MS 2008: 18). Ze źródeł żywego języka wynika, że fundament określany jest trzema terminami – litewskim, słowiańskim i hybrydowym: pamatas „dolna część budowli, na której opiera się cała budowla” LKŽe, LKA I 35, fundamentas (z białorus. хундамент Fraenkel 1962: 3054) LKA I 35, KzRŽ I 200, pamūra (hybryd., lit. pa- i sł. mur LKŽe) LKA I 35. Nazwy gatunkowe to trzy terminy określające fundamenty kamienne i murowane – litewski, słowiański i hybrydowy: papamatis „kamienie pod 2 W analizowanych źródłach występuje wiele wariantów terminów, które w niniejszym artykule nie są traktowane jako odrębne terminy (szerzej o pojęciu wariantu zob. Stunžinas 2008: 111–112). Analizowane są wyłącznie warianty podstawowe, za które uznaje się terminy najczęściej używane lub wskazane w źródłach jako podstawowe. 3 Artykuł opiera się na materiale z rozprawy doktorskiej autora (zob. Stunžinas R. Ludowe terminy budowlane, Wilno, 2011). 4 W nawiasach podano pochodzenie terminu i źródło. Terminologija | 2013 | 20 181 „fundament z kamienia, podmurówka” LKŽe, DūnŽ 238, xpodmūrauka (1. podmurówka LKŽe) „murowany fundament” LKA I 36, pamūrė (hybryd., lit. pa- i pol. mur LKŽe) „murowany fundament” LKA I 35, DrskŽ 243. Budynkom wznoszonym bez fundamentów właściwe są konstrukcje oblepione gliną — pašaliai. Wykonywano je z gliny i żwiru, aby chronić dolne wieńce przed wilgocią i mrozem. Ten sposób wzmacniania fundamentów był typowy dla budynków mieszkalnych do XIX w. (LLA 1965: 46). Omawiane konstrukcje określa się dwoma litewskimi terminami: pašalys „miejsce wzdłuż zewnętrznej strony ściany budynku” LKŽe, pamatas „ziemia usypana na zewnątrz wzdłuż ściany (lub kamiennego, murowanego fundamentu)” LKA I 35. Inne konstrukcje związane z fundamentami określają dwa litewskie terminy: antpamatis „podwyższenie usypane wokół domu przy fundamencie dla zapewnienia ciepła” LKŽe, popėdis „kamień fundamentowy pod podwaliną stodoły” LKŽe. Nazwy podłóg. Gliniaste klepisko w tradycyjnych domach mieszkalnych, stodołach, szopach i przedsionkach ubijano do XIX w. W wiejskich domach mieszkalnych wznoszonych w XIX–XX w. układano już podłogi z desek. Klepiska przetrwały do XX w. w przedsionkach i komorach domów mieszkalnych Auksztoty, w dużych izbach żmudzkich chat oraz w budynkach gospodarczych (VLE II 2002: 82). Z analizowanych źródeł wynika, że ubita nawierzchnia podłogowa ma dwanaście nazw — dziewięć jednowyrazowych i trzy dwuwyrazowe. Osiem terminów jednowyrazowych jest litewskich, a jeden łotewski: asla LKŽe, LKA I 36, DrskŽ 20, KzRŽ I 29, grendymas LKA I 37, DrskŽ 111, KzRŽ I 251, LžŽ 86, ZanavŽ I 496, grinda LKŽe, kluonas LKA I 37, laitas LKŽe, LKA I 37, plonas (łot. plāns) LKA I 37, LKŽe. Ze względu na podobieństwo funkcji podłogę metaforycznie nazywa się określeniem części ciała człowieka — padas LKŽe, LKA I 37, KltŽ 195. Podłoga jest również określana metonimicznie nazwą materiału, z którego ją wykonano — molis LKA I 37, žemė LKŽe, LKA I 37. Jeden termin dwuwyrazowy ma oba człony litewskie, a dwa mają słowiańskie człony główne i litewskie człony określające: molio grindys LKA I 37, molinėxpadlaga (pol. podłoga, brus. падлога) LKA I 37, molinisxpamastas (pol. pomost LKŽe) LKA I 37. Termin asla jest również używany w znaczeniu podłogi z desek. Ta konstrukcja ma łącznie sześć nazw: trzy litewskie, dwie słowiańskie i jedną łotewską: asla LKA I 36, KpŽ I 73, grindys LKA I 37, KzRŽ I 255, KpŽ I 742, ZanavŽ I 507, paklotė LKA I 38, xpadlaga LKŽe, LKA I 37, ZanavŽ II 302, xpamastas LKŽe, LKA I 38, xparlagas (łot. pārlags, 182 Robertas Stunžinas Pastatų konstrukcijų ir jų sudedamųjų dalių liaudies terminija por. ros. перелог) LKŽe, LKA I 38. Dwa litewskie terminy pełnią funkcję nazw gatunkowych i określają podłogi o różnym przeznaczeniu: pagrindas „gorsza, dolna podłoga, podłoga podkładowa” LKŽe, juodgrindės „gorsza, dolna podłoga” ZanavŽ I 576. Nazwy ścian i ich części. Ściany tradycyjnych budynków miały trzy typy konstrukcji: słupową, szkieletową i zrębową. Konstrukcje słupowe były najstarsze i najbardziej prymitywne; zanikły, ponieważ były nieszczelne i krótkotrwałe. Konstrukcje szkieletowe również były na Litwie rzadkie — występowały na terenach bezleśnych i u niezamożnych budowniczych. Na Litwie konstrukcje zrębowe dominowały od połowy I tysiąclecia. Solidnie podtrzymywały dach i dobrze zatrzymywały ciepło. Sposoby wznoszenia zrębów w tradycyjnych budynkach były różne — na Litwie Wschodniej bale ścian łączono na zakładkę, a na Zachodniej — płaskimi powierzchniami (MS 2008: 18; LLA 1965: 46). W analizowanych źródłach znaleziono przede wszystkim terminy określające konstrukcje zrębowe i ich części. Cały zrąb z bali określa pięć synonimicznych terminów o różnym pochodzeniu: trzy litewskie, jeden słowiański i jeden germański: graža „zrąb ścian budynku drewnianego (bez dachu i fundamentu)” LKŽe, KpŽ I 712, rentinys LKŽe, DrskŽ 302, kertinys LKŽe, xzrūbas (sł.) LKŽe, LzŽ 293, xriūmas (germ. Sabaliauskas 1990: 265) LKŽe. Ścianę z bali określają dwa litewskie synonimy: siena LKŽe, DrskŽ 324, LzŽ 233, ZanavŽ III 47, sienojus LKŽe. Jako nazwa gatunkowa występuje litewski termin określający zwężającą się ścianę budynku — skliautas „zwężająca się ściana szczytowa domu na poddaszu” LKŽe. Formą liczby mnogiej tego terminu określa się pojęcie gatunkowe — zwężającą się ścianę stodoły. Grupę nazw tej konstrukcji tworzy łącznie siedem terminów — jeden litewski i sześć słowiańskich: skliautai LKA I 49, xpadvolas (pol. powala „sufit z bali”) LKA I 49, xpavolas (pol. powala) LKA I 49, xpavalašas (pol. powala) LKA I 49, xviškos (brus. вышки) LKŽe, LKA I 49, xvolas (pol. wał „wał”) LKA I 49, xzakatas (brus. заком „fronton chaty, ściana szczytowa”) LKA I 49. Belkę ścienną określają trzy litewskie terminy synonimiczne: medžias KltŽ 166, sienojas LKŽe, DrskŽ 324, sienolis LKŽe. Jako nazwy gatunkowe występują terminy określające belki ścienne według różnych cech wyróżniających. Najwięcej jest terminów nazywających belki ścienne ze względu na ich położenie i przeznaczenie. Grupę nazw dolnych bali tworzy osiem synonimicznych terminów: jeden litewski, dwa słowiańskie, jeden germański i cztery hybrydowe: pam atinis LKŽe, LKA I 35, xpadamentas (brus. хундамент) LKŽe, xpadrūba Terminologija | 2013 | 20 183 (sł.) LKA I 36, LzŽ 181, xšvelys (niem. Schwelle LKŽe) LKŽe, xbalkinis (hybryd., niem. Balken i lit. -inis) LKŽe, xpabalkinis (hybryd., lit. pa-, niem. Balken i lit. -inis) LKŽe, xpadamentinis (hybryd., brus. хундамент i lit. -inis) LKŽe, xpamūrlotis (hybryd., lit. pa-, pol. mur i niem. Latte) LKŽe, LKA I 36. Środkowy bierwion ścienny określany jest litewskim terminem įmatas LKŽe. Grupę nazw górnych bierwion tworzy dziesięć synonimów — dziewięć litewskich i jeden słowiański: gegninis LKŽe, KpŽ I 627, grąžas LKŽe, ilginis LKŽe, kreklinis LKŽe, krekūinė LKŽe, pagegninis LKŽe, perejinis LKŽe, perlaidas LKŽe, sparinis LKŽe, xlabokas (sł.) LKŽe. W zależności od wielkości bierwiona ścienne określa się trzema terminami — litewskim, germańskim i hybrydowym: sienojokas „niewielkie bierwiono ścienne” LKŽe, xbalkigalis (hybryd., niem. Balken i lit. galas) „niewielkie bierwiono” LKŽe, xbalkis (brus. бал(ь)ка Urbutis 2009: 422) „grube bierwiono” LKŽe, KzRŽ I 52, ZanavŽ I 103. Dwa litewskie i jeden słowiański termin określają bierwiona ścienne ze względu na cechy konstrukcyjne: krump-linis „bierwiono ściany drewnianego domu z nacięciem lub zębem wykonanym w celu połączenia z innym bierwionem” LKŽe, pervaras „długie bierwiono ściany stodoły, biegnące od jednego końca do drugiego” LKŽe, xbrusas (pol. brus, brus. брус) „koniec bierwiona, czworokątne bierwiono” LKŽe. Krótkie bierwiono ścienne jest metaforycznie określane nazwą zwierzęcia šuniukas LKŽe. Rząd belek biegnący wzdłuż czterech ścian nazywa się litewskim terminem wieńcem LKŽe, KltŽ 375, LzŽ 278, ZanavŽ III 554. Grupę nazw szczegółowych tworzą terminy określające wieńce dolne i górne. Wieniec dolny określają trzy terminy o tym samym znaczeniu: dwa litewskie i jeden germański: podwalina LKŽe, fundament LKŽe, xpróg (niem. Schwelle) LKŽe. Górny wieniec belek nazywa się dwoma synonimicznymi terminami – litewskim i słowiańskim: wieńcowy LKŽe, xmurłata (pol. murlat, niem. dial. mūrenlatte) LKŽe. Belkę łączącą określa się jednym terminem litewskim i dwoma słowiańskimi: belka KltŽ 270, LKŽe, xbrosas (por. brusas l. brus, brus. брус LKŽe) ZanavŽ I 175, xbalkis (brus. бал(ь)ка Urbutis 2009: 422) LKŽe, DrskŽ 27, KzRŽ I 52, ZanavŽ I 103. Grupę nazw szczegółowych tworzy dziesięć terminów określających belki łączące według ich przeznaczenia i przynależności. Siedem terminów jest litewskich, jeden – słowiański, a dwa – hybrydowe: belka podłużna „belka, na której układa się sufit” LKŽe, jarzmo „belka łącząca pale konstrukcji co najmniej nieco poniżej kalenicy” LKŽe, belka poprzeczna „belka poprzeczna łącząca elementy” LKŽe, belka usztywniająca „poprzeczna belka wzmacniająca” LKŽe, belka podporowa „belka nośna” LKŽe, belka sufitowa „belka stropowa” LKŽe, virdis „jeszcze 184 Robertas Stunžinas Pastatų konstrukcijų ir jų sudedamųjų dalių liaudies terminija xzavolas (sł.) „dolna belka stropu, stodoły” LKŽe, xskersbalkis (hybryd., lit. skersas i niem. Balken LKŽe) „belka poprzeczna” LKŽe, xtrambalkis (hybryd., lit. tramas i niem. Balken LKŽe) „główna belka poprzeczna podtrzymująca belki podłużne” LKŽe. Wytrzymałość ścian z bali i ich zdolność do zatrzymywania ciepła zależały od ścisłego przylegania bierwion. Bale łączono na trzy sposoby: poprzez wycięcia u góry, u dołu oraz płaskimi powierzchniami (MS 2008: 19). Różne wyżłobienia, wycięcia, nacięcia i rowki w balach określa siedem terminów: pięć litewskich, jeden słowiański i jeden germański: kertė „wycięcie w bierwionie, drewnie” LKŽe, DrskŽ 148, karpas „nacięcie w bierwionie, wycięcie narożników (domu)” LKŽe, mazgas „miejsce łączenia, zazębienia bali” LKŽe, rentimas „nacięcie, karb, wycięcie (w bierwionach)” LKŽe, šonkaklis „wycięcie do łączenia bierwion” LKŽe, xpozas (brus. naz, pol. paz) „wyżłobienie wykonywane wzdłuż bala, aby łączone bale przylegały do siebie ściślej” LKŽe, ZanavŽ II 458, xkanė (niem. Kanne) „nacięcie na końcu bala w celu zazębienia narożników” LKŽe. Szczelinę między bierwionami określa pięć synonimów — trzy litewskie, jeden slawizm i jeden termin o niejasnym pochodzeniu: sienotarpis LKŽe, sklinda LKŽe, tarpsienis LKŽe, xžalabas (por. pol. žłób) LKŽe, xbukantas LKŽe. Można przypuszczać, że ten termin jest slawizmem, por. kantas (pol. kant, kąt) LKŽe. Miejsce skrzyżowania się ścian określa pięć synonimicznych terminów: trzy litewskie, jeden łotewski i jeden słowiański: kampas LKŽe, KzRŽ I 314, LzŽ 105, ZanavŽ I 609, kertė LKŽe, sąspara LKŽe, DrskŽ 317, ZanavŽ III 20, stūrys (łot. stūris) LKŽe, xkantas (pol. kant, kąt) LKŽe. W pracach badaczy regionalnych podaje się, że sposoby łączenia bali nazywane są sąspara i kertė (raktu, capu). W pierwszym przypadku końce skrzyżowanych bali wystają, w drugim zaś końce są przycinane (LEB 232). Część terminów można znaleźć w badanych źródłach: sąspara LKŽe, ZanavŽ III 20, kertė LKŽe, xcapas (pol. cap, niem. dial. žape) „ścięcie w miejscu połączenia bali, złącze na zakładkę” LKŽe, KzRŽ I 101, KpŽ I 272, ZanavŽ I 203. Zauważono, że w języku żywym zamiast rakto5 używa się dwóch terminów — litewskiego spyna LKŽe, ZanavŽ III 145 oraz słowiańskiego xzomkas (pol. zamek) LKŽe. Element konstrukcji słupowej określają dwa synonimy — litewski i germański: stulpas LKŽe, DrskŽ 353, xstenderis (niem. dial. ständer) LKŽe. 5 W Słowniku języka litewskiego termin ten oznaczono jako wyraz gwarowy: Raštinės sienos dažniausiai statomos iš 13 rąstų vainikų, rąstai kampuose suleidžiami į raktą (kertę, capą), rečiau į stulpą (šulą) rs LKŽe. Terminologija | 2013 | 20 185 Nazwy konstrukcji okiennych i ich części. Okna o najprostszej konstrukcji były pozbawionymi ram otworami wyciętymi w ścianie, zamykanymi przesuwanymi deseczkami. Od XVI w. okna w domach mieszkalnych miały ramy. Wkładano w nie pęcherze zwierzęce, skóry, papier, tkaninę, a później, od XVII–XVIII w. – szkło. Pierwsze okna szklane wykonywano z małych, nieregularnych kawałków szkła, wzmacnianych szczapami. W wiejskich chatach XVII–XX w. przeważały okna cztero- lub sześcioczęściowe (MS 2008: 20). Jako ogólna nazwa otworu ściennego występuje litewski termin langas LKŽe, DrskŽ 184, KltŽ 136, KzRŽ I 426, LzŽ 139. Terminy szczegółowe nazywają okna według ich przeznaczenia, wielkości i jakości. Trzy terminy są litewskie: antralangis „drugie okno zakładane na zimę” LKŽe, KzRŽ I 21, ZanavŽ I 45, langalis „liche, złe, małe okno” LKŽe, langelynas „złe okno” LKŽe. Germanizm xliūkas (niem. Lücke) w LKŽe oznacza okienko wentylacyjne. Rama okienna jest określana dziewięcioma synonimicznymi terminami, z których trzy są litewskie: įstatas LKŽe, stakta LKŽe, apylangės LKŽe. Grupę obcych terminów tworzą cztery slawizmy i dwa germanizmy: xbalanka (biał. балонка) LKŽe, KpŽ I 139, xpelčiai (biał. пяльцы) LKŽe, xšiubai (biał. шиба) LKŽe, xšupleda (pol. szuflada < niem. Schublade) LKŽe, rėmai (niem. dial. räm) LKŽe, KltŽ 246, xšlengė (niem. Schlenge) LKŽe. Tafle szklane wkładane w tę konstrukcję określa pięć slawizmów: stiklas (sł. stьklo Fraenkel 1962: 906) LKŽe, DrskŽ 348, KltŽ 291, LzŽ 245, xbalanka (biał. балонка) LKŽe, xkletka (pol. klatka) LKŽe, xkvartka (ros. форточка) LKŽe, ZanavŽ I 824, xšiba (biał. шиба) LKŽe. Urządzenie do otwierania okna określają dwa litewskie synonimy: vyris LKŽe, vinginis LKŽe. Litewski terminem prielangis LKŽe określa się obramowanie ościeżnicy okiennej. Nawiewnik nazywany jest dwoma litewskimi synonimami: langelis LKŽe, LzŽ 139, puslangis LKŽe. W XVI–XIX w. w oknach z ramami stosowano okiennice rozwierane lub przesuwane. Ich konstrukcja przypominała drzwi; zdobiły je niewielkie otwory w kształcie serca, księżyca lub innych form (MS 2008: 21). Źródła języka żywego wskazują, że zamykane okiennice określane są czterema terminami – dwoma litewskimi i dwoma hybrydowymi: langinė LKŽe, KzRŽ I 426, langavietė LzŽ 139, xlanginyčia (hybryd., lit. langas i sł. -inyčia) DrskŽ 184, KltŽ 137, xlangaravyčia (hybryd., od langinyčia LKŽe, lit. langas, sł. -inyčia) LKŽe. Przesuwane okiennice określa litewski termin braukšlė LKŽe, wewnętrzne – hybryda xbarbynyčia (hybryd., lit. barbenti i sł. -inyčia) LKŽe. Grupę nazw pozostałych elementów konstrukcji okiennej tworzy dziesięć terminów. Dolną deskę okienną określa pięć terminów synonimicznych: 186 Robertas Stunžinas Pastatų konstrukcijų ir jų sudedamųjų dalių liaudies terminija trzy litewskie, jeden słowiański i jeden hybrydowy: palangė LKŽe, KltŽ 199, antlangis LKŽe, prielangis LKŽe, skrynia (biał. скрыня, pol. skrzynia) LKŽe, xlanginyčia (hybryd., lit. langas i sł. –inyčia) LKŽe. Deseczka po zewnętrznej stronie nazywana jest dwoma litewskimi synonimami: priešpalangė LKŽe, užlangė LKŽe. Termin užlangė LKŽe oznacza również półeczkę nad oknem. Taka półeczka nazywana jest ponadto litewskim terminem langė LKŽe oraz hybrydą xlanginyčia (hybryd., lit. langas i sł. –inyčia) LKŽe. Nazwy konstrukcji drzwiowych, ich części oraz urządzeń do ich otwierania. Drzwi w tradycyjnych budynkach występowały w kilku typach. Drzwi słupowe o najprostszej konstrukcji wykonywano z szerokich, ściśle do siebie dopasowanych desek z łupanego drewna iglastego. Konstrukcja drzwi z wypródkami składała się z ramy wypełnionej deskowymi wypródkami, a drzwi dwuwarstwowe pojawiły się w wyniku obijania drzwi deskami. Drzwi budynków gospodarczych wyplatano z witki, wiązek słomy i trzcin; drzwi domów mieszkalnych i spichlerzy zdobiono malowanymi ornamentami i profilowanymi opaskami. Ościeżnice wykonywano na dwa sposoby – wycinano otwory w gotowym wieńcu albo osadzano ościeżnice w dolnym wieńcu. Mocne ościeżnice były potrzebne, gdy pojawiły się cięższe drzwi wiszące (MS 2008: 20). Źródła języka żywego wskazują, że istnieje zaledwie sześć terminów określających drzwi. Dwa litewskie terminy uznaje się za nazwy ogólne: durys LKŽe, KltŽ 56, KzRŽ I 171, KpŽ I 492, ZanavŽ I 341, vartai LKŽe. Termin vartai występuje także jako nazwa szczegółowa – określa również duże, dwuskrzydłowe drzwi stodoły: vartai „duże drzwi dwuskrzydłowe” LKŽe. Pozostałe litewskie terminy szczegółowe określają drzwi według przeznaczenia, konstrukcji i przynależności: durelės „tylne, gorsze drzwi domów mieszkalnych” LKŽe, pusdurės „drzwi otwierane do połowy (zazwyczaj w dymnej chacie zamyka się dolną część, a górę pozostawia, by dym mógł uchodzić)” LKŽe, varčia „drzwi stodoły” LKŽe. Ościeżnice określa pięć terminów: dwa litewskie, dwa słowiańskie i jeden germański: stakta LKŽe, varčia LKŽe, xadverija (biał. odberbja Fraenkel 1962: 2) LKŽe, KzRŽ 1 3, KpŽ I 6, LzŽ 18, xlušėkas (pol. uszak) LKŽe, xšlengė (niem. Schlenge) LKŽe. Termin stakta określa również górną część ościeżnicy. Jako nazwa szczegółowa występuje latwizmu velvė (łot. velve) LKŽe – określa on sklepioną ościeżnicę. Części ościeżnicy określane są przede wszystkim terminami litewskimi. Dolną część ościeżnicy nazywa litewski termin slenkstis LKŽe, KltŽ 281, LzŽ 239, ZanavŽ III 106. Grupę nazw części górnej tworzy pięć synonimicznych terminów – cztery litewskie i jeden hybrydowy: stakta LKŽe, įmata LKŽe, kepurėtas LKŽe, viršdurė LKŽe, xkaptūrinis (hybryd., pol. kaptur Terminologija | 2013 | 20 187 i lit. -inis LKŽe) LKŽe. Część boczna nazywana jest germanizmem ᵡšvelius (niem. Schwelle) LKŽe. Boczna część ościeżnicy budynku przeznaczonego do składowania zboża określana jest slawizmem ᵡvėreja (sł.) LKŽe, LzŽ 283. Okładziny ościeżnic oznaczane są dwoma synonimicznymi slawizmami: ᵡabletūra (pol. tablatura) LKŽe, KpŽ I 2, ᵡlemperija (pol. lamperija) LKŽe, ZanavŽ II 49. Najstarsze konstrukcje drzwi słupowych mają jedenaście synonimicznych nazw elementów służących do ich otwierania — dziewięć litewskich i dwie słowiańskie: bėgis LKA I 56, bėgūnas LKA I 56, bėgūniukas LKA I 56, kukta LKŽe, LKA I 56, sąvarstė LKA I 56, sukučiai LKŽe, LKA I 56, varas LKA I 56, vartikšlis LKŽe, LKA I 56, vyriai LKA I 55, ᵡkačka (pol. dial. kaczka) LKA I 56, LKŽe, ᵡkašė (pol. kosz, białor., ros. кош) LKŽe, LKA I 56. Późniejsze żelazne elementy służące do otwierania oznaczane są trzynastoma synonimicznymi nazwami — siedmioma litewskimi, jedną łotewską, trzema słowiańskimi i dwiema germańskimi: gembės LKA I 56, kabas LKA I 56, kabikas LKA I 56, kablys LKA I 56, kukis LKA I 56, vašas LKŽe, vyriai LKA I 55, kengė (łot. ķeņķis „hak”, niem. dial. kenning „hak”) LKA I 56, ZanavŽ I 657, ᵡprabajus (białor. прабой) LKŽe, LKA I 56, ᵡzoviesai (białor. завеса) LKA I 56, ᵡkriūgai (białor. крюк „hak”, ros. крук „hak”) LKA I 56, ᵡhokas (niem. Haken „hak”) LKA I 56, ᵡkrampas (niem. Krampe „ucho”) LKA I 56. Nazwy pokryć pomieszczeń. Ogólną nazwą pokrycia pomieszczenia jest litewski termin lubos LKŽe, LKA I 36, DūnŽ 181, DrskŽ 197, KzRŽ I 467, KltŽ 154, LzŽ 151, ZanavŽ II 99. Nazwami szczegółowymi są terminy określające strop ze względu na przynależność, przeznaczenie i skład. Strop domu mieszkalnego określa siedem synonimicznych terminów: dwa litewskie, dwa slawizmy, jeden latwizm, jeden germanizm i jeden hybrydowy: lubos LKŽe, LKA I 36, DūnŽ 181, KzRŽ I 467, KltŽ 154, LzŽ 151, ZanavŽ II 99, užlos LKŽe, ᵡstalevonia (białor. dial. сталя́ванне) LKA I 36, LKŽe, ᵡpacesas (białor. паўе́ч) LKA I 36, grindys (łot. dial. grida „strop”) LKA I 36, ᵡdekis (niem. Decke) LKA I 36, ᵡlubavonia (hybryd., lit. lubos i sł. -vonia) LKA I 36. Pięć terminów szczegółowych określa stropy domów mieszkalnych pod względem jakości, przeznaczenia i składu. Pod względem pochodzenia są to trzy terminy litewskie, jeden słowiański i jeden hybrydowy: juodlubės „gorsze, drugie stropy” ZanavŽ I 576, lubokšliai „gorszy strop zrobiony naprędce z desek lub patyków” LKŽe, palubys „drugi strop” LKŽe, ᵡsupitas (pol. sufit) „strop zakrywający juodlubės” LKŽe, ᵡgipsdekis (hybryd., gr. gypsos i niem. Decke LKŽe) „tynkowany strop” LKA I 36. 188 Robertas Stunžinas Pastatų konstrukcijų ir jų sudedamųjų dalių liaudies terminija Stropy przybudówki domu mieszkalnego określają dwa synonimiczne terminy — litewski i słowiański: užlos LKŽe, LKA I 36, xviškos (białor. вьшки) LKŽe. Stropy budynku przeznaczonego do przechowywania zboża określa dwanaście synonimicznych terminów, z których siedem jest litewskich: kartys LKŽe, lubos LKA I 48, palundai LKŽe, DrskŽ 242, užlelės LKA I 48, užlos LKA I 48, užulaidinis LKA I 48, virdys LKŽe. To samo pojęcie określają ponadto cztery slawizmy i jeden termin hybrydowy: xgrėdai (ros. гряда „grzęda, rząd”, białor. града „grzęda, rząd”) LKA I 49, xpakarnės (por. pol. podchodny) LKŽe, xpalotai (białor. палаці, ros. полати) LKŽe, xstalevonia (białor. dial. сталяванне LKA I 36) LKA I 49, LKŽe, xlubavonia (hybryd., lit. lubos i sł. -vonia) LKA I 48. Terminami užlos i užlelės określa się także stropy przybudówki budynku przeznaczonego do przechowywania zboża. Takie stropy nazywane są również terminem užlikės LKA I 48. Termin xgrėdai LKA I 49 oznacza również stropy z desek, wykonane jako podłoga. Grupę nazw stropów budynku przeznaczonych do przechowywania siana tworzą dwa terminy litewskie i jeden słowiański: virdys LKŽe, grandai LKŽe, xviškos (białor. вьшки) LKŽe. Dwa terminy szczegółowe określają stropy stodół ze względu na ich skład: riek lės „strop z żerdzi w stodole lub innym miejscu, służący do składania lub suszenia” LKŽe, ZanavŽ II 520, užlaidas „strop z desek przy drzwiach podłogi do młócenia lub stodoły” LKŽe. Stropy budynku przeznaczonego do trzymania zwierząt określane są czterema synonimami — dwoma litewskimi, jednym słowiańskim i jednym hybrydowym: grįslai LKŽe, KpŽ I 744, užleliai LKŽe, ZanavŽ III 538, xgrėdai LKŽe, xpagrėdai (hybryd., lit. pa- i białor. града „grzęda, rząd” LKA I 49) LKŽe. Nazwy konstrukcji dachu i ich części. Najstarsze dachy tradycyjnych domów mieszkalnych były czterospadowe, z niskimi poddaszami. W połowie XIX w. pojawiły się dachy čiukuriniai — łamane dachy czterospadowe z niewielkimi trójkątnymi szczytami i częściowo odsłoniętymi sklepieniami. Najpóźniej pojawił się dach dwuspadowy; kryto go słomą, gontem, deszczułkami, dachówką lub blachą, a jego końce deskowano (LEB 233). Z analizowanych źródeł wynika, że górną część budynku określa pięć terminów — trzy litewskie i dwa słowiańskie: stogas LKŽe, LKA I 34, ZanavŽ III 182, dangtis LKŽe, LKA I 35, palėpė LKŽe, xdokas (pol. dach) LKŽe, DrskŽ 70, LžŽ 61, xstriekas (pol. strzecha) LKŽe, LKA I 35, DrskŽ 352. Terminy stogas, dangtis, dokas i striekas występują także jako nazwy szczegółowych rodzajów dachu. W Atlasie języka litewskiego (I 35) podano, że w niektórych częściach Litwy doku nazywa się dach kryty blachą lub deszczułkami, a strieku — dach kryty słomą. Z przykładów w Słowniku języka litewskiego wynika, że dach kryty słomą nazywany jest również terminami stogu i dangčiu, np.: Stogas da šiaudinis, kiauras jau Pb LKŽe. Kūlių reikėjo stógui dengti Terminologija | 2013 | 20 189 Plšk LKŽe. Słomy potrzeba do krycia dachu Ds LKŽe. Rodzajowa nazwa dachu słomianego to litewski termin striegtas LKŽe – określa on dach słomiany, kryty kłosami skierowanymi w dół. Dach stodoły ma odrębną nazwę – apdanga LKŽe. Części dachu określa się dwudziestoma czterema terminami. Grupę nazw górnej części dachu tworzy szesnaście synonimicznych terminów litewskich, np.: antstogis LKŽe, bemblys LKŽe, čiukuras LKŽe, kaugas LKŽe, kraigas LKŽe, DrskŽ 164, ZanavŽ I 751, kurtinys ZanavŽ I 816, pasulabis LKŽe, statgalis LKŽe, stogviršis LKŽe, šelmuo LKŽe, viršustogė LKŽe. Wśród nazw tej konstrukcji wiele jest terminów metaforycznych – ze względu na podobieństwo zajmowanego miejsca konstrukcję określa się nazwami zjawisk przyrody, części zwierząt i przedmiotów codziennego użytku: gūbrys LKŽe, ketera LKŽe, skiauteris LKŽe, šerys LKŽe, žirklė LKŽe. Vincas Urbutis (1981: 74) pisał, że ketera jest pojmowana metaforycznie – górę dachu porównuje się jak gdyby do garbu, grzbietu zwierzęcia. Części szczytowe określa się dwoma slawizmami: xszczyt (pol. szczyt) „koniec dachu, odeskowany, sklepienia, fronton” LKŽe, DrskŽ 54, xszczyt (słow.)6 „trójkątna, pochyła część dachu na końcu budynku” LKŽe, LžŽ 138. Krawędzie dachu określa się czterema synonimami – trzema litewskimi i jednym słowiańskim: okap LKŽe, okap LKŽe, okap LKŽe, xokap (pol. podstrzesze) LKŽe. Dolne części określa się dwoma terminami litewskimi: dolna część dachu „dolna część dachu słomianego” LKŽe, dolna część połaci „dolna część dachu aż do miejsca zetknięcia ze ścianą budynku” LKŽe. Konstrukcje dachów tradycyjnych budynków były trzech typów: słupowe, belkowe i krokwiowe. Konstrukcja słupowa jest najstarsza i jako pierwsza wyszła z użycia (MS 2008: 19). Słupy nośne tej konstrukcji opierają się na wieńcach ścian szczytowych i podkrokwiowych. Konstrukcja ta jest charakterystyczna dla wschodniej i środkowej Litwy. Późniejsza jest konstrukcja krokwiowa, w której krokwie nośne dachu opierają się na podkrokwiowym wieńcu ścian (LLA 1965: 50). Najstarszą konstrukcję określa litewski termin pėdžia „pionowa podpora służąca do podtrzymywania dachu w dawnej stodole” LKŽe. Znaleziono najwięcej terminów określających elementy konstrukcji krokwiowej. Główna krokiew nośna dachu ma osiem nazw, z których sześć jest litewskich: gegnė LKŽe, KltŽ 71, KpŽ I 627, ZanavŽ I 420, krakas LKŽe, kreklas LKŽe, KltŽ 120, LžŽ 128, krekva LKŽe, stiegis, jedna jest metaforyczna – ožys LKŽe. Metafo- 6Labėkas, labokas można również uznać za hybrydy (Skardžius 1996: 126). 190 Robertas Stunžinas Pastatų konstrukcijų ir jų sudedamųjų dalių liaudies terminija Podstawą nazewnictwa metaforycznego jest podobieństwo zewnętrzne; można przypuszczać, że termin ten powstał od ros. козлы LKŽe. Parę terminów nielitewskich tworzą jeden germanizm i jedna hybryda: xsparas (niem. Spar, Spare Sabaliauskas 1990: 266) LKŽe, ZanavŽ III 136, sparinis (hybryda, niem. Spar, Spare (Sabaliauskas 1990: 266) i lit. -inis) ZanavŽ III 137. Parę krokwi określa się dwoma synonimami – jednym litewskim i jednym słowiańskim: žagas LKŽe, xkazilas (ros. козлы) LKŽe. Listwa przybijana do krokwi określana jest dwoma synonimami – litewskim i słowiańskim: grebėstas KltŽ 80, KzRŽ I 250, LKŽe, ZanavŽ I 494, lota (pol. łata, niem. Latte) LKŽe. Dwanaście terminów określa poprzeczne elementy łączące krokwie; większość z nich to terminy litewskie: panta „element poprzeczny łączący spary, krokwie budynku” LKŽe, ZanavŽ II 329, permetis „poprzeczna belka łącząca kreklasy” LKŽe, skersinė „element poprzeczny” LKŽe, skersplautis „element poprzeczny łączący krokwie, panta” LKŽe, varža „belka łącząca krokwie, element poprzeczny, zastrzał” LKŽe. Prawie jedna trzecia terminów litewskich ma charakter metaforyczny – element konstrukcji ze względu na podobieństwo funkcji lub inne podobieństwo nazywa się wyrazami oznaczającymi część odzieży, element wyposażenia budynku i część zwierzęcia: juosta „element poprzeczny łączący krokwie” LKŽe, LzŽ 99, laktelė „element poprzeczny krokwi (sparów), pas” LKŽe, vilkausis „belka poprzeczna łącząca krokiew z podkrokwiową belką ścienną, permetis” LKŽe. Elementy te określa się także trzema terminami nielitewskimi: xkardielis (pol. kardel) „pas krokwi, element poprzeczny, wzmacniający mocowanie krokwi” LKŽe, xbendelis (niem. Binder) „drewno wzmacniające krokwie, pas” LKŽe, xantsparis (hybryda, lit. ant- i niem. Spar, Spare Sabaliauskas 1990: 266) „element poprzeczny krokwi, pas” ZanavŽ I 46. Hybryda xkaziljuostė (hybryda, ros. козлы LKŽe i lit. juosta) LKŽe oznacza poprzeczny element krokwi. Szkielet dachu określa litewski termin grebėstas LKŽe. Wieniec dachu jest metaforycznie nazywany ze względu na podobieństwo zajmowanego miejsca do nakrycia głowy – kepurė LKŽe. Taka konstrukcja jest też określana hybrydą xapičėpas (por. 1. оцеп) LKŽe. Dachy tradycyjnych budynków kryto gontami, deskami, stiegė, blachą, trzciną (w regionach nadmorskich), a przede wszystkim słomą: kūliai, trakniai. Słomę układano kłosami skierowanymi albo ku górze (sposób najpowszechniejszy), albo ku dołowi (na Litwie południowej) (LLA 1965: 51). Grupa terminów określających słomę i jej snopy jest największa – obejmuje szesnaście terminów, w większości litewskich. Małe snopy określa się trzema synonimicznymi terminami litewskimi: bamblys LKŽe, ZanavŽ I 108, zimblys LKŽe, raišalas LKŽe. Długie snopy określają cztery terminy litewskie: ilginiai „niepołamana, niezmieszana, długa słoma żytnia” LKŽe, kūlys „duży Terminologija | 2013 | 20 191 pęki długiej słomy do krycia dachu” LKŽe, kūlynė „mały snop słomy (zwykle z trzech garści) do krycia dachu” LKŽe, motelė „mały snop długiej słomy, używany do krycia krawędzi strzechy” LKŽe. W języku mówionym kūliu nazywany jest również kamień: Kūliai įkaista [pirtyje], pilam [v]andenį, ka būtum garo, i prausamos su šiltu [v]andeniu Gršl. Neužteks kūlių padamentui Tl LKŽe. Jednak nazwa kamienia jest charakterystyczna dla Żmudzi i uważa się, że jest to słowo pochodzenia kurońskiego (Vitkauskas 1966: 163). W pracach krajoznawców pisze się, że na Żmudzi snopy słomy nazywane są ilginiais (LLA 1965: 51). Grupę nazw brzegów snopa słomy tworzy dziewięć synonimów, z których siedem jest litewskich, np.: damblis LKŽe, dvikūlė LKŽe, DrskŽ 81, kūlaitis LKŽe, kūlelis LKŽe, kulikas LKŽe, pasterblys LKŽe. Taki snop nazywany jest również nazwą ptaka – šarkiukai LKŽe. Ponadto określany jest jednym slawizmem i jednym hybrydycznym wyrazem: špyga (biał. фіга, pol. figa, ros. фуа) LKŽe, ˟burčiukas (hybryd., niem. Borte i lit. -iukas) LKŽe. W tradycyjnych budynkach słomę mocowano do poprzecznych żerdzi dachowych za pomocą listewek i witki. W pracach etnografów wymieniono kilka nazw listewek, np.: gniutelės, klotės. Witki nazywa się kliugelėmis (LEB 235). Z analizowanych źródeł języka mówionego wynika, że grupę nazw listewek dociskających tworzy osiemnaście synonimicznych terminów, z których trzynaście jest litewskich: klostė LKŽe, blakštas LKŽe, klotė LKŽe, DūnŽ 142, krekvelė LKŽe, matarelis LKŽe, prieraišas LKŽe, stoglazdė LKŽe, strieglazdė LKŽe, šatra LKŽe, šegždė LKŽe, verpstelė LKŽe, varža LKŽe, vija LKŽe, DrskŽ 459. Listewki i drążki dociskające nazywa się także dwoma latywizmami, jednym slawizmem i dwoma hybrydami: gniutelė (łot. gņuta, gņutele) LKŽe, kniutė (łot. gņuta, gņutele) LKŽe, lota (pol. łata, niem. Latte) LKŽe, KltŽ 153, KzRŽ I 466, ZanavŽ II 98, kraikl otė (hybryd., lit. kraikas i niem. Latte) ZanavŽ I 751, prielotė (hybryd., lit. prie- i niem. Latte LKŽe) LKŽe. Witki, którymi przywiązuje się słomę, określają dwa litewskie synonimy: prieraišas LKŽe, prievija LKŽe. Elementy konstrukcyjne mocujące i chroniące słomiany dach nazywane są slogščiais, kryžiokais (na południu Litwy, Suwalszczyźnie i w rejonach nadmorskich), lėkiais (na terenie całej Litwy) (LLA 1965: 51, 71). Z badanych źródeł wynika, że elementy mocujące dach określa siedemnaście terminów różnego pochodzenia. Czternaście terminów jest litewskich, np.: gegnė „element na wierzchu słomianego dachu, kalenica” LKŽe, kreginis „krzyżujące się żerdzie na dachu” LKŽe, kreigamedis „skrzyżowany drąg na dachu, żeby wiatr nie zerwał kalenicy” LKŽe, kreiglys „kalenica dachu” LKŽe, krekvos „skrzyżowane listewki na kalenicy słomianego dachu” 192 Robertas Stunžinas Pastatų konstrukcijų ir jų sudedamųjų dalių liaudies terminija słomianego dachu” LKŽe, lėkis „dwie zbite listewki, mocowane na kalenicy, żeby wiatr ich nie rozrywał, kalenica, konik dachowy” LKŽe, slogstis „dwie skrzyżowane listewki podtrzymujące kalenicę dachu, konik dachowy” LKŽe, svarlas „dwie zbite listewki mocowane na kalenicy słomianego dachu, żeby wiatr jej nie rozrywał” LKŽe, žaginėlis „wzmocnienie dachu za pomocą koników dachowych” LKŽe, žarginys „konik dachowy, konik kalenicowy” LKŽe. Konstrukcja ochronna nazywana jest także nazwami zwierząt: šarkiukai „skrzyżowane drągi wzmacniające grzbiet słomianego dachu” LKŽe, ož eliai „skrzyżowane żerdzie dociskające kalenicę, koniki dachowe” LKŽe, kiškis „konik dachowy, skrzyżowane listewki podtrzymujące słomę” LKŽe, žirgelis „ozdoba na końcach dachu” LKŽe. Nazwy zwierząt powstały ze względu na funkcję ozdobną tych elementów. Najczęstsze motywy zdobnicze to głowy koni i ptaki. Spośród motywów ptasich najczęściej występowała głowa koguta, charakterystyczna dla Żmudzi (LLA 1965: 74). Ta sama konstrukcja nazywana jest jednym slawizmem i dwoma germanizmami: xragavikas (pol. dial. rogownik) „krzyżak mocujący kalenicę dachu” LKŽe, xgėvelis (niem. dial. Gevel, niem. Giebel) „dwie zbite listewki mocowane na kalenicy, żeby wiatr ich nie rozrywał, kalenica, konik dachowy, koniczek” LKŽe, ZanavŽ I 443, xžėgliai (niem. Segel) „dwie skrzyżowane żerdzie wzmacniające kalenicę, deski kalenicowe” LKŽe. Terminów określających inne pokrycia jest znacznie mniej. Grupę nazw łupanych deszczułek do krycia dachu tworzy pięć synonimicznych terminów – dwa litewskie, dwa słowiańskie i jeden germański: lentelė LKŽe, skiedra LKŽe, gontas (pol. gont) LKŽe, KpŽ I 703, ZanavŽ I 480, xdronyčia (pol. dranica) LKŽe, DrskŽ 73, xskindelis (niem. Schindel) LKŽe. Gliniane pokrycie określa siedem synonimicznych terminów: jeden termin litewski, trzy slawizmy, jeden latywizm, jeden germanizm i jedna hybryda: stiegelė (por. lit. stiegti Skardžius 1996: 77, łot. tēgula Fraenkel 1962: 904) LKŽe, čerpe (por. biał. чэран) LKŽe, DūnŽ 61, KzRŽ I 107, KpŽ I 283–284, xdokauka (pol. dachówka) LKŽe, KpŽ I 430, koklis (biał. кахля, niem. Kachel) LKŽe, KltŽ 116, kėgelis (por. łot. kēglis) LKŽe, xdek panė (niem. Dachpfanne) LKŽe, stogplytė (hybryd., lit. stogas i biał. плита LKŽe) LKŽe. Blachę określają trzy synonimiczne zapożyczenia – fińskie, słowiańskie i germańskie: skarda (fiń. Fraenkel 1962: 797; Sabaliauskas 1990: 227) „arkusz żelaza lub innego metalu” LKŽe, DūnŽ 326, ZanavŽ III 67, xblėka (biał. бляха, pol. blacha LKŽe, Smoczyński 2007: 63) LKŽe, KltŽ 22, LzŽ 37, KpŽ I 201, ZanavŽ I 150, xblėta (germ.) LKŽe. Według V. Urbutisa, na zachodzie znana jest forma z akcentem akutowym Terminologija | 2013 | 20 193 Akcent blėta jest germanizmem, który powstał bezpośrednio z niem. Blatt. Formy blė̀tą (blė̃tą) z akcentem opadającym oraz blėka należy uznać za zapożyczone za pośrednictwem języków słowiańskich (Urbutis 2009: 402). Nazwy desek i cegieł. Podłużna płyta wycięta z drewna, wchodząca w skład różnych konstrukcji, jest określana trzema synonimami — litewskim, słowiańskim i germańskim: lenta LKŽe, DrskŽ 189, KltŽ 144, KzRŽ I 444, LzŽ 145, ZanavŽ II 54, lota (pol. lata, niem. Latte) LKŽe, ⁽ˣ⁾dielė (niem. Diele) LKŽe, ZanavŽ I 277. Terminy gatunkowe oznaczają deski według ich przeznaczenia, cech wykonania, wielkości i jakości. Deski określa się najczęściej terminami litewskimi odnoszącymi się do przeznaczenia, np.: antlubė „deska przybijana w miejscu styku desek sufitowych” LKŽe, antslenkstis „deska przybijana na progu” LKŽe, drablentė „deska przybijana poziomo nad fundamentem, aby woda nie przedostawała się przez fundament” LKŽe, durstyk las „końcówka deski na podłogę” LKŽe, luba „deska sufitowa” LKŽe, pavartė „deska przy podłodze w drzwiach stodoły” LKŽe, DrskŽ 254, pėra (por. łot. piere Fraenkel 1962: 573) „jedna z desek, którymi obija się budynek od zewnątrz” LKŽe, perlentė „deska biegnąca w poprzek” LKŽe, prieduris „deska zakrywająca ościeżnicę” LKŽe, užlaidinys „deska przybijana do górnego wieńca (w celu ochrony ściany przed deszczem)” LKŽe, vėj alentė „deska przybijana przy łatach na szczycie dachu, chroniąca dach przed wiatrem” LKŽe, vėtrinė „deska przybijana do końców łat, aby wiatr nie niszczył dachu” LKŽe. Dwa terminy są obce — jeden słowiański, drugi hybrydowy: ⁽ˣ⁾šaliauka (pol. szalówka) „deseczka do obijania ścian domu” LKŽe, DrskŽ 364, ⁽ˣ⁾vėtrauka (hybryd., lit. vėtra i słow. -ovka) „deska przybijana na szczycie dachu, aby chronić go przed wiatrem” LKŽe. Deska odcięta z krawędzi tarcicy jest określana sześcioma terminami różnego pochodzenia: jednym litewskim, trzema słowiańskimi, jednym germańskim i jednym hybrydowym: šonlentė LKŽe, ⁽ˣ⁾tartyčia (pol. tarcica) LKŽe, ⁽ˣ⁾apal ka (pol. opalka) LKŽe, KpŽ I 45, balanas (białor. болона Fraenkel 1962: 31) LKŽe, ⁽ˣ⁾švartė (niem. dial. schwarte) LKŽe, ⁽ˣ⁾pašvartė (hybryd., lit. pa- i niem. dial. schwarte LKŽe) „pierwsza deska odcięta z tarcicy, odpad przykorowy” LKŽe. Litewskim terminem skerslentė LKŽ określa się deskę wyciętą z poskręcanego drewna. Cienka deska jest określana dwoma synonimami — germańskim i słowiańskim: lystė ZanavŽ II 85, ⁽ˣ⁾dronvčia (pol. dranica) LKŽe, KltŽ 52. Gruba deska jest określana dwoma synonimicznymi germanizmami: ⁽ˣ⁾dilė (niem. Diele) LKŽe, ⁽ˣ⁾planka (niem. dial. planke) LKŽe, natomiast deska niskiej jakości — litewskim terminem lentpalaikė DūnŽ 173. Części deski określa się przeważnie terminami obcymi, np.: lentgalys LKŽe, KzRŽ I 444, ZanavŽ II 54, ⁽ˣ⁾plozas (białor. плаз) „płaska 194 Robertas Stunžinas Pastatų konstrukcijų ir jų sudedamųjų dalių liaudies terminija część, płaszczyzna (deski)” LKŽe, xabzojus (pol. obz oj LKŽe) „nieobrzynana krawędź deski” KzRŽ I 2, xbuomkantis (niem. dial. bōm, niem. Kante) „zaokrąglona krawędź deski” LKŽe. Krawędź deski określa się trzema synonimami — dwoma litewskimi i jednym germańskim: briauna LKŽe, KltŽ 25–26, žambas LKŽe, xkanta (niem. Kante) LKŽe, DrskŽ 137. Grupę nazw wpustów, wrębów i rowków w deskach tworzą cztery terminy różnego pochodzenia: jeden litewski, jeden słowiański, jeden germański i jeden hybrydowy: spraudis LKŽe, xš puntas (pol. szpunt) LKŽe, xgropa (średnio-wysoko-niem. grope) LKŽe, xpatelka (hybryd., lit. patelė i słow. -ka) LKŽe. Wyrób z gliny jest określany dwoma slawizmami: plyta (białor. plita, pol. plyta Fraenkel 1962: 625) LKŽe, DrskŽ 273, ZanavŽ II 440, xcegla (pol. cegła) LKŽe. Odpady ceglane wykorzystywane w budownictwie określa się trzema synonimicznymi terminami hybrydowymi: plytgalys (hybryd., białor. nлima i lit. galas) LKŽe, ZanavŽ II 440, xplytstukis (hybryd., białor. nлima i niem. dial. stuk, stak) LKŽe, pusplytė (hybryd., lit. pusė i białor. nлima) LKŽe. 2. WIELOZNACZNOŚĆ I HOMONIMIA TERMINÓW Ludowa terminologia budowlana, charakteryzująca się ścisłością i obrazowością znaczeń, cechuje się wieloznacznością. Wieloznaczność mogła wynikać z nieostrości granic pojęć specjalistycznych, rozwoju znaczeń oraz przenoszenia nazw na podstawie określonych skojarzeń. W terminologii tej dziedziny występują terminy wieloznaczne powiązane różnorodnymi relacjami: oznaczające pojęcia bliskie, terminy wyróżniające się cechami przynależności, przeznaczenia i składu, terminy powiązane relacjami asocjacyjnymi i metaforycznymi, a także terminy o niejasnych powiązaniach znaczeniowych (szerzej zob. Stunžinas 2009: 68–92). Wieloznaczność terminów w różnych mikrosystemach może się różnić. Na przykład w mikrosystemie terminologii budynków gospodarczych terminy wieloznaczne najczęściej oznaczają pojęcia bliskie, różniące się cechami przeznaczenia (szerzej zob. Stunžinas 2012: 184–198). W terminologii domu mieszkalnego i jego części terminy wieloznaczne mogą oznaczać pojęcia bliskie, wyróżniające się cechami przeznaczenia, lub pojęcia należące do różnych kategorii, lecz wspólne pod względem przeznaczenia (szerzej zob. Stunžinas 2009: 68–92). Około jednej piątej terminów oznaczających konstrukcje i ich części składowe ma tę samą formę, lecz różne znaczenia — osiemdziesiąt cztery terminy tworzą trzydzieści siedem szeregów terminów wieloznacznych lub homonimicznych. Są to głównie terminy wieloznaczne, oznaczające różne Terminologija | 2013 | 20 195 konstrukcje znajdujące się w tym samym miejscu lub zajmujące podobne miejsce, konstrukcje oraz części składowe konstrukcji, a także różne sąsiadujące ze sobą części składowe konstrukcji (16 wierszy), np.: xbalanka „ramy okienne” LKŽe, KpŽ I 139 – xbalanka „szyba okienna” LKŽe, bamblys „krawędź dachu krytego słomą” LKŽe – bamblys „mały snopek słomy układany na dachu” LKŽe, ZanavŽ I 108, gegnė „kalenica dachu” LKŽe, KltŽ 71, KpŽ I 627, ZanavŽ I 420 – gegnė „żerdź na szczycie dachu krytego słomą, żirglvs” LKŽe, grebėstas „szkielet dachu” LKŽe – grebėstas „żerdź przybijana do krokwi” KltŽ 80, KzRŽ I 250, LKŽe, ZanavŽ I 494, xlanginyčia „okiennice” DrskŽ 184, KltŽ 137 – xlanginyčia „parapet” LKŽe, pamatas „dolna część budowli, na której opiera się cała budowla” LKŽe, LKA I 35 – pamatas „pas gruntu, ziemia usypana od zewnątrz wzdłuż ściany (lub kamiennego, murowanego fundamentu)” LKA I 35, pasterblys „dolna część dachu aż do miejsca styku ze ścianą budynku” LKŽe – pasterblys „snopek wiązany na dolnej łacie” LKŽe, prieraišas „listewka dociskająca słomę na dachu” LKŽe – prieraišas „witka do przywiązywania słomy do łaty” LKŽe, šarkukai „kołki zbite na krzyż w celu wzmocnienia kalenicy dachu krytego słomą” LKŽe – šarkiukai „skręcone snopki słomy używane na początku krycia dachu” LKŽe, varčia „ościeżnica drzwiowa” LKŽe – varčia „drzwi stodoły” LKŽe, xviškos „sklepienie spichlerza” LKŽe, LKA I 49 – xviškos „sufit stodoły” LKŽe. W tych przypadkach wspólną cechą terminów wieloznacznych jest zajmowane miejsce. Część terminów wieloznacznych nazywa bliskie sobie pojęcia i oznacza konstrukcje lub ich części składowe, które znajdują się w różnych miejscach, mają różny skład lub różne przeznaczenie (11 wierszy), np.: xdronyčia „cienka deszczułka do krycia dachu” LKŽe, DrskŽ 73 – xdronyčia „cienka deska” LKŽe, KltŽ 52, xlubavonia „sufit domu mieszkalnego” LKA I 36 – xlubavonia „sufit stodoły” LKA I 48, prielangis „deska zakrywająca ościeżnicę okienną” LKŽe – prielangis „parapet” LKŽe, xstalevonia „sufit domu mieszkalnego” LKA I 36, LKŽe – xstalevonia „sufit stodoły” LKA I 49, LKŽe, xšlengė „rama okienna” LKŽe – xšlengė „rama drzwiowa” LKŽe, užlangė „półka nad oknem” LKŽe – užlangė „parapet od zewnętrznej strony” LKŽe, užlelės „sufit stodoły” LKA I 48 – užlelės „sufit przybudówki stodoły” LKA I 48, vyriai „drewniany mechanizm otwierania” LKA I 55 – vyriai „metalowy mechanizm otwierania” LKA I 55. Niektóre terminy wieloznaczne oznaczają pojęcia nadrzędne i podrzędne (7 wierszy), np.: dangtis „dach” LKŽe, LKA I 35 – dangtis „dach kryty słomą” LKŽe, LKA I 35, xgrėdai „sufit stodoły” LKA I 49 – xgrėdai „sufit stodoły wykonany z desek” LKA I 49, lubos „pokrycie pomieszczenia” LKŽe, 196 Robertas Stunžinas Pastatų konstrukcijų ir jų sudedamųjų dalių liaudies terminija LKA I 36, DūnŽ 181, DrskŽ 197, KzRŽ I 467, KltŽ 154, LzŽ 151, ZanavŽ II 99 – lubos „sufit domu mieszkalnego” LKŽe, LKA I 36, DūnŽ 181, KzRŽ I 467, KltŽ 154, LzŽ 151, ZanavŽ II 99 – lubos „sufit stodoły” LKA I 48, stogas „dach” LKŽe, LKA I 34, ZanavŽ III 182 – stogas „dach kryty słomą” LKŽe, LKA I 34, ZanavŽ III 182, vartai „drzwi” LKŽe – vartai „duże drzwi dwuskrzydłowe” LKŽe. Niektóre terminy są ze sobą powiązane relacją całości i części oraz nazywają konstrukcję i jej część (2 wiersze): gegninis „górny wieniec z bali” LKŽe – gegninis „górna belka ściany (wieńczący bal), na której montuje się krokwie” LKŽe, KpŽ I 627, stakta „rama drzwiowa” LKŽe – stakta „górna część ościeżnicy” LKŽe. Parę homonimów tworzą terminy o różnym pochodzeniu – litewski grindys „podłoga z desek” LKA I 37, KzRŽ I 255, KpŽ I 742, ZanavŽ I 507 oraz zapożyczony z łotewskiego grindys (łot. dial. grīda „sufit”) „sufit domu mieszkalnego” LKA I 36. WNIOSKI 1. W źródłach żywego języka występuje wiele tradycyjnych terminów ludowych oznaczających konstrukcje budowlane i ich części składowe. 422 terminy nazywają ponad 200 tradycyjnych konstrukcji budowlanych i ich części. Najwięcej jest nazw dachów i ich części (32%) oraz ścian i ich części (20%); nieco mniej terminów oznacza drzwi, okna i ich części (odpowiednio 11% i 9,5%), pokrycia pomieszczeń (9,5%) oraz deski (9,5%). Niewiele terminów oznacza podłogi (4,7%), fundamenty i ich elementy (2,4%) lub cegły (1,4% wszystkich terminów). 2. Terminologia tradycyjnych konstrukcji budowlanych i ich części jest litewska – litewskie terminy jednowyrazowe i złożone stanowią prawie dwie trzecie (63%) wszystkich terminów. Terminy obcego pochodzenia stanowią ponad jedną czwartą (28,9%), a terminy hybrydowe i o mieszanym składzie – mniej niż jedną dziesiątą (8,1%). Wśród zapożyczeń dominują slawizmy – stanowią ponad dwie trzecie (70%) wszystkich zapożyczeń. Germanizmów jest ponad jedna piąta (21%), a latwizmów mniej niż jedna dziesiąta (9%). 3. Prawie jedna trzecia (30%) konstrukcji i ich części jest nazywana kilkoma terminami. Pojęcia najczęściej oznaczane są długimi szeregami synonimów – szeregi złożone z pięciu lub więcej członów stanowią ponad jedną trzecią (37%) wszystkich szeregów synonimicznych. Szeregi dwuczłonowe stanowią mniej niż jedną trzecią (30%), trójczłonowe – jedną czwartą (24%), a czteroczłonowe – jedną dwunastą (8%) wszystkich szeregów synonimicznych. Największe są szeregi terminów oznaczających listwy dociskowe (18) oraz dach Terminologija | 2013 | 20 197 grupy nazw górnej części (16 synonimów). Pod względem pochodzenia przeważają szeregi synonimów z terminami różnego pochodzenia (90%). 4. Hierarchiczna struktura terminologii konstrukcji budynków i ich części jest nieskomplikowana. Najczęściej terminy tworzą hierarchię dwupoziomową, tylko niewielka część pojęć jest nazywana terminami trójpoziomowymi. Jedna trzecia (31%) analizowanych terminów to terminy rodzajowe. Najczęściej nazywają one pojęcia według przynależności (34%), przeznaczenia (25%) lub położenia (18%), znacznie rzadziej – według cech struktury (11%), rozmiaru (7%) lub jakości (4%). 5. Niektóre terminy (3%) nazywają pojęcia na podstawie określonych skojarzeń. Metaforycznie konstrukcje i ich części określane są nazwami zwierząt, ich części, przedmiotów codziennego użytku, części ludzkiego ciała i obiektów przyrody. Terminy metonimiczne nazywają pojęcia według materiału, z którego są wykonane. 6. Jedna piąta (19%) terminów ma tę samą postać, lecz różne znaczenia. Są to przede wszystkim terminy wieloznaczne oznaczające różne konstrukcje zajmujące podobne miejsce i (lub) ich części składowe albo terminy nazywające bliskie pojęcia, które oznaczają konstrukcje znajdujące się w różnych miejscach, o różnym składzie lub różnym przeznaczeniu, albo ich części składowe. Rzadziej terminy wieloznaczne nazywają pojęcia nadrzędne i podrzędne albo konstrukcję i jej część. Parę homonimów tworzą terminy o tej samej postaci, lecz różnym pochodzeniu. ŠALTINIAI DrskŽ – Druskininkų tarmės žodynas. Sud. G. Naktinienė, A. Paulauskienė, V. Vitkauskas, Vilnius: Mokslas, 1988. DūnŽ – V. Vitkauskas. Šiaurės rytų dūnininkų šnektų žodynas, Vilnius: Mokslas, 1976. KltŽ – A. Vilutytė. Kaltanėnų šnektos žodynas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008. KzRŽ I – A. Pupkis. Kazlų Rūdos šnektos žodynas A–M, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008. KpŽ I – K. Vosylytė. Kupiškėnų žodynas A–H, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2007. LžŽ – J. Petrauskas, A. Vidugiris. Lazūnų tarmės žodynas, Vilnius: Mokslas, 1985. LKA I – Lietuvių kalbos atlasas 1. Leksika. Red. K. Morkūnas, Vilnius: Mokslas, 1977. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas (I–XX, 1941–2002), elektroninis variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005. – www.lkz.lt. ZanavŽ I–III – Zanavykų šnektos žodynas 1. A–K, 2. L–R, 3. S–Ž, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų institutas, 2003–2006. LITERATŪRA Fraenkel E. 1955–1962: Litauisches etymologisches Wörterbuch I–II, Heidelberg: Carl Winter. Universitätsverlag, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. LEB – Lietuvių etnografijos bruožai, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1964. LLA 1965: Lietuvių liaudies architektūra 1. Kaimo gyvenvietės ir gyvenamieji namai, Vilnius: Mintis. MS 2008: Medinė statyba: jaukių namų žinynas, Kaunas: UAB „Dangus“. Sabaliauskas A. 1990: Lietuvių kalbos leksika, Vilnius: Mokslas. 198 Robertas Stunžinas Pastatų konstrukcijų ir jų sudedamųjų dalių liaudies terminija Skardžius Pr. 1996: Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Smočyński W. 2007: Lietuvių kalbos etimologinis žodynas, Vilnius: Vilniaus universitetas. Stunžinas R. 2008: Variantiniai statybos liaudies terminai Lietuvių kalbos žodyne. – Terminologija 15, 111–130. Stunžinas R. 2009: Daugiareikšmiai ir homoniminiai statybos liaudies terminai. – Terminologija 16, 68–92. Stunžinas R. 2010: Gyvenamojo namo ir pagrindinių jo dalių liaudies terminijos sinonimija. – Terminologija 17, 130–142. Stunžinas R. 2011: Gyvenamojo namo ir pagrindinių jo dalių rūšiniai liaudies terminai. – Terminologija 18, 142–153. Stunžinas R. 2011: Statybos liaudies terminai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Stunžinas R. 2012: Ūkinių pastatų liaudies terminija. – Terminologija 19, 184–198. Urbutis V. 1981: Baltų etimologijos etiudai, Vilnius: Mokslas. Urbutis V. 2009: Baltų etimologijos etiudai 2, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Vitkauskas V. 1966: Apie kai kurių žemaitiškų žodžių vartojimą. – Lietuvių kalbotyros klausimai 8, 155–168. VLE II 2002: Visuotinė lietuvių enciklopedija 2, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Клепикова Г. П. 1974: Славянская пастушеская терминология, Москва: Наука. FOLK TERMINOLOGY OF BUILDING CONSTRUCTIONS AND THEIR PARTS The article deals with folk terminology of constructions and their parts of traditional Lithuanian buildings in respect of concepts, origin and semantic relations: synonymy, polysemy and hierarchy. The researched terms are taken from various lexicographical sources of Lithuanian folk terminology. There are 422 terms in the researched sources which name about 200 different constructions and their parts. The majority of terms name roof and wall constructions and their parts, for example dangtis (roof), kraigas (ridge), gegnė (rafter), siena (wall), sienojas (log), pamatinis (main log). A smaller part of the terms name door and window constructions and their parts, room coverings and planks, for example durys (door), stakta (door frame), langas (window), apylangės (window frame), lubos (ceiling), juodlubės (sound boarding), lenta (plank), špuntas (rebate). A few terms name flooring, foundation, foundation parts and bricks, for example grindys (floor), pamūra (foundation), papamatis (foundation stones), plyta (brick). The majority of terms are of Lithuanian origin (63%), for example asla (dirt floor), pamatas (foundation), užlos (ceiling). Slavic, Germanic and Latvian borrowings make up more than one quarter (28.9%), hybrids and terms with mixed composition – less than one tenth (8.1%), for example dokas (Pol. dach) ‘roof’, švelys (Germ. Schwelle) ‘lower balk’, stūrys (Latv. stūris); pamūra (Lith. pa- and Sl. mur) ‘foundation’, molinė (Lith.) padlaga (Sl. podłoga, Belar. падлога) ‘dirt floor’. Less than one third (30%) of the researched constructions and their parts are named using more than one term. Lines of synonyms naming constructions are rather long and they consist of synonyms of different origin. Groups of names for laths and roof tops are the largest – they consist of 18 and 16 terms. Terms naming constructions have a simple hierarchy. Usually terms make a two-level hierarchy and only a few terms make a three level hierarchy. One third of terms can be viewed as specific terms. Such terms name constructions and their parts of different dependence, purpose or place, for example pamatas ‘foundation’, podmūrauka ‘masonry foundation’. Terminologija | 2013 | 20 199 One fifth of terms are polysemous. Most often polysemous terms name different constructions or parts of constructions of the same place, for example balanka ‘window frame’ – ‘window glass’, grėbestas ‘roof frame’ – ‘rafter lath’. Other terms name generic and specific concepts or name construction and part of it, for instance dangtis ‘roof’ – ‘straw roof’, stakta ‘door frame’ – ‘top of door frame’. Pairs of homonyms consist of terms of different origin – Lithuanian grindys ‘floor’ and Latvian grindys (from Latvian grīda ‘ceiling’) ‘ceiling’. Gauta 2013-10-04 Robertas Stunžinas Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. paštas [email protected] 200 Robertas Stunžinas Pastatų konstrukcijų ir jų sudedamųjų dalių liaudies terminija