Pastatų konstrukcijų ir jų sudedamųjų dalių liaudies terminija

180 Robertas Stunžinas | Konstrukcje budynków i ich elementy składowe | liaudies terminija Ludowa terminologia konstrukcji budynków i ich elementów składowych RobeRtas stUNŽINas Lietuvių kalbos institutas SŁOWA KLUCZOWE: ludowe terminy budowlane, nazwy konstrukcji budynków, synonimy, terminy wieloznaczne, terminy rodzajowe, terminy gatunkowe Tradycyjne budynki, budowle i ich części, narzędzia oraz materiały budowlane stanowią ważne źródło jest bogatą i interesującą warstwą leksyki oraz została utrwalona w pracach badaczy terminologii naukowej. Znaczna część tej terminologii, określana jako terminologia ludowa, regionu, w których opisywane są cechy budynków gospodarskich i budowli, ich części, podobieństwa i różnice regionalne. Wiele ludowych terminów budowlanych znajduje się w źródłach dokumentujących fakty żywego języka – w słownikach gwarowych, Atlasie języka litewskiego, akademickim Słowniku języka litewskiego. Analiza terminów tych źródeł i ich mikrosystemów ukazuje różnorodność środków wyrazu terminologii nazywającej budynki mieszkalne i gospodarcze, jej regionalność, obrazowość, synonimiczność, wieloznaczność, homonimię oraz relacje hierarchiczne (szerzej o mikrosystemach terminologii domu mieszkalnego i budynków gospodarczych zob. Stunžinas 2010: 130–142; 2011: 142–153; 2012: 184–198). W pracach etnografów również niemało pisze się o elementach składowych tradycyjnych budynków; można tu znaleźć nazwy głównych konstrukcji i ich części, np.: čerpė LEB 233, gontai LEB 233, grebėstas LEB 233, grindys LEB 211, kazilas LEB 233, kraigas LEB 235, lota LEB 233, lubos LEB 211, ožys LEB 235, pamatas LEB 230, sąlaida LEB 232, sąspara LEB 210, siena LEB 220, skarda LEB 233, sluogstis LEB 235, sparas LEB 233, stogas LEB 211, šulas LEB 231, vėtrinė LEB 233. Znacznie więcej ludowych terminów oznaczających konstrukcje budowlane i ich części można znaleźć w źródłach przedstawiających dane żywego języka. Celem artykułu jest zbadanie terminologii konstrukcji budowlanych i ich części w takich źródłach pod względem nazywanych pojęć, pochodzenia i relacji semantycznych – synonimii1, 1 W niniejszym artykule, podobnie jak we wcześniejszych, terminologia ludowa jest analizowana jako zbiór terminów całego języka ludowego, w którym przejawiają się synonimia i polisemiczność. Terminy ludowe można również badać w obrębie dialektu, jako jego system terminologiczny (szerzej zob. Клепикова 1974: 31). 181Terminologija | 2013 | 20 polisemiczności, homonimii i hierarchii – pod względem relacji. Materiał zaczerpnięto z następujących źródeł: akademickiego Słownika języka litewskiego (wydanie elektroniczne), Słownika dialektu druskienickiego, Słownika gwary kaltanėńskiej, Słownika gwary kazlu-rudzkiej (t. I), Słownika kupiszkénskiego (t. I), Lazūnų žodyno, Šiaurės rytų dūnininkų šnektų žodyno, Zanavykų šnektos žodyno tarmės (t. I–III), Atlasu języka litewskiego (t. I). Łącznie analizowane są 422 różne2 terminy ludowe3. 1. POJĘCIA, POCHODZENIE TERMINÓW, SYNONIMIA I RELACJE HIERARCHICZNE Tradycyjne budynki litewskie miały niemało różnic regionalnych. Na przykład żmudzki dom charakteryzuje się długim i szerokim korpusem, niskimi, pionowo oszalowanymi ścianami, masywnym, słomianym dachem półczterospadowym oraz złożonym planem domu. Korpus budynku mieszkalnego Auksztoty jest długi i wąski, ściany – średnio wysokie, dach – dwuspadowy, słomiany. Przy wejściu budowano przedsionki, a całą powierzchnię budynku dwiema poprzecznymi ścianami dzielono na trzy główne części. Tradycyjne domy mieszkalne Suwalszczyzny mają wiele wspólnych cech z domami mieszkalnymi Żmudzi i Auksztoty. Jednak tradycyjne budynki litewskie miały wspólne cechy konstrukcyjne – charakteryzowały je ściany z poziomych bali, połączenia narożne, słomiany dach o formie półczterospadowej, czterospadowej albo dwuspadowej, kamienne fundamenty itd. (LEB 216–224). Nazwy fundamentów i ich części. Na Litwie kamienne fundamenty nie mają tradycji – większość dawnych budynków wznoszono na ziemi. Murowane fundamenty odnotowywane są od XVII w. (MS 2008: 18). Ze źródeł żywego języka wynika, że fundament określany jest trzema terminami – litewskim, słowiańskim i hybrydowym: pamatas „dolna część budowli, na której opiera się cała budowla” LKŽe, LKA I 35, fundamentas (z brus. хундамент Fraenkel 1962: 3054) LKA I 35, KzRŽ I 200, pamūra (hybryd., lit. pair l. mur LKŽe) LKA I 35. Za nazwy rodzajowe należy uznać trzy terminy określające fundamenty kamienne i murowane – litewski, słowiański i hybrydowy: papamatis „kamienie pod 2 W analizowanych źródłach występuje wiele wariantów terminów, które w niniejszym artykule nie są uznawane za odrębne terminy (szerzej o pojęciu wariantu zob. Stunžinas 2008: 111–112). Analizowane są wyłącznie warianty podstawowe; za takie uznaje się terminy najczęściej używane lub uznawane w źródłach za podstawowe. 3 W artykule oparto się na materiałach rozprawy doktorskiej autora (zob. Stunžinas R. Terminy budownictwa ludowego, Wilno, 4 W nawiasach podano pochodzenie terminu i źródło. 2011). 182 Robertas Stunžinas | Konstrukcje budynków i ich elementy składowe | liaudies terminija pamatinis rąstas, pamatas“ LKŽe, DūnŽ 238, ˣpodmūrauka (l. podmurwka LKŽe) „murowany fundament“ LKA I 36, pamūrė (hibr., liet. pair l. mur LKŽe) „murowany fundament“ LKA I 35, DrskŽ 243. Budynki wznoszone bez fundamentów charakteryzują konstrukcje oblepione gliną, chronione przed cijos – pašaliai. Jie buvo daromi iš molio ir žvyro apatiniams vainikams wilgocią i mrozem. Taki sposób wzmacniania fundamentów był charakterystyczny dla budynków mieszkalnych do XIX w. (LLA 1965: 46). Omawiane konstrukcje nazywane są dwoma litewskimi terminami: pašalys „miejsce wzdłuż ściany budynku od strony zewnętrznej“ LKŽe, pamatas „pašalys, ziemia nasypana od zewnątrz wzdłuż ściany (lub kamiennego, murowanego fundamentu)“ LKA I 35. Inne konstrukcje związane z fundamentami oznaczają dwa litewskie terminy: antpamatis „nasypane wokół domu wzdłuż fundamentu podwyższenie mające zapewnić ciepło“ LKŽe, popėdis „kamień fundamentowy pod podwaliną stodoły“ LKŽe. Nazwy podłóg. Gliniana polepa w tradycyjnych domach mieszkalnych, stodołach, szopach i sieniach była ubijana do XIX w. W wiejskich domach mieszkalnych wznoszonych w XIX–XX w. układano już podłogi z desek. Polepy zachowały się do XX w. wznoszonych sieniach i komorach aukštaityjskich domów mieszkalnych, w dużych kominach żmudzkich chat oraz w budynkach gospodarczych (VLE II 2002: 82). Z analizowanych źródeł wynika, że klepisko określane jest dwunastoma terminami – dziewięcioma jednowyrazowymi i trzema dwuwyrazowymi. Osiem terminów jednowyrazowych jest litewskich, a jeden – łotewski: asla LKŽe, LKA I 36, DrskŽ 20, KzRŽ I 29, grendymas LKA I 37, DrskŽ 111, KzRŽ I 251, LzŽ 86, ZanavŽ I 496, grinda LKŽe, kluonas LKA I 37, laitas LKŽe, LKA I 37, plonas (łot. plāns) LKA I 37, LKŽe. Ze względu na podobieństwo funkcji klepisko metaforycznie określane jest nazwą części ciała człowieka – padas LKŽe, LKA I 37, KltŽ 195. Klepisko jest również metonimicznie nazywane według materiału, z którego jest wykonane – molis LKA I 37, žemė LKŽe, LKA I 37. Jeden termin dwuwyrazowy ma oba człony litewskie, dwa mają słowiańskie człony nadrzędne i litewskie człony zależne: molio grindys LKA I 37, molinė ˣpadlaga (pol. podłoga, brus. пaдлoгa) LKA I 37, molinis ˣpamastas (pol. pomost LKŽe) LKA I 37. Termin asla używany jest również w znaczeniu podłogi z desek. Ta konstrukcja ogółem nazywana jest sześcioma terminami: trzema litewskimi, dwoma słowiańskimi i jednym łotewskim: asla LKA I 36, KpŽ I 73, grindys LKA I 37, KzRŽ I 255, KpŽ I 742, ZanavŽ I 507, paklotė LKA I 38, ˣpadlaga LKŽe, LKA I 37, ZanavŽ II 302, ˣpamastas LKŽe, LKA I 38, ˣparlagas (łot. pārlags, 183Terminologija | 2013 | 20 por. ros. пepeлoг) LKŽe, LKA I 38. Dwa litewskie terminy występują jako nazwy gatunkowe i oznaczają podłogi o różnym przeznaczeniu: pagrindas „gorsza, dolna podłoga, podłoga gruntowa“ LKŽe, juodgrindės „gorsza, dolna podłoga“ ZanavŽ I 576. Nazwy ścian i ich części. Ściany tradycyjnych budynków miały trzy typy: konstrukcje słupowe, szkieletowe i zrębowe. Konstrukcje słupowe były jos buvo seniausios ir primityviausios, jos išnyko, nes buvo nesandarios rzadkie i krótkotrwałe. Konstrukcje szkieletowe również były na Litwie rzadkie – były charakterystyczne dla terenów bezleśnych i ubogich budowniczych. Konstrukcje zrębowe dominowały na Litwie od połowy I tysiąclecia. Niezawodnie utrzymywały dach i dobrze zatrzymywały ciepło. Sposoby łączenia wieńcowych konstrukcji tradycyjnych budynków były różne – na Litwie Wschodniej bale ścian łączono na zrąb, na Zachodniej – gładkimi płaszczyznami (MS 2008: 18; LLA 1965: 46). W analizowanych źródłach znaleziono głównie terminy nazywające konstrukcje wieńcowe i ich części. Cały wieniec z bali nazywany jest pięcioma synonimicznymi terminami różnego pochodzenia: trzema litewskimi, jednym słowiańskim i jednym germańskim: grąža „wzniesione ściany drewnianego budynku (bez dachu i fundamentu)” LKŽe, KpŽ I 712, rentinys LKŽe, DrskŽ 302, kertinys LKŽe, ˣzrūbas (sł.) LKŽe, LzŽ 293, ˣriūmas (germ. Sabaliauskas 1990: 265) LKŽe. Ściana z bali oznaczana jest dwoma litewskimi synonimami: siena LKŽe, DrskŽ 324, LzŽ 233, ZanavŽ III 47, sienojus LKŽe. Termin rodzajowy stanowi litewski termin oznaczający zwężającą się ścianę budynku – skliautas „zwężająca się ściana końca domu pod okapem” LKŽe. Formą liczby mnogiej tego terminu nazywane jest pojęcie rodzajowe – zwężająca się ściana spichlerza. Grupa nazw tej konstrukcji obejmuje łącznie siedem terminów – jeden litewski i sześć słowiańskich: skliautai LKA I 49, ˣpadvolas (l. powala „sufit z bali”) LKA I 49, ˣpavalas (l. powala) LKA I 49, ˣpavalašas (l. powala) LKA I 49, ˣviškos (brus. вышкi) LKŽe, LKA I 49, ˣvolas (l. wał „walec”) LKA I 49, ˣzakatas (brus. закот „fronton izby, szczyt”) LKA I 49. Bal ścienny oznaczany jest trzema litewskimi terminami synonimicznymi: medžias KltŽ 166, sienojas LKŽe, DrskŽ 324, sienolis LKŽe. Do terminów gatunkowych należą terminy oznaczające bale ściany według różnych cech wyróżniających. Najwięcej jest terminów nazywających bale ściany według ich położenia i przeznaczenia. Grupę nazw dolnych bali ściany tworzy osiem synonimicznych terminów: jeden litewski, dwa słowiańskie, jeden germański i cztery hybrydowe: pamatinis LKŽe, LKA I 35, ˣpadamentas (brus. хундамент) LKŽe, ˣpadrūba 184 Robertas Stunžinas | Konstrukcje budynków i ich części składowe | liaudies terminija (sł.) LKA I 36, LzŽ 181, ˣšvelys (niem. Schwelle LKŽe) LKŽe, ˣbalkinis (hyb., niem. Balken i lit. -inis) LKŽe, ˣpabalkinis (hyb., lit. pa-, niem. Balken i lit. -inis) LKŽe, ˣpadamentinis (hyb., brus. хундамент i lit. -inis) LKŽe, ˣpamūrlotis (hyb., lit. pa-, l. mur i niem. Latte) LKŽe, LKA I 36. Środkowy bal ściany oznaczany jest litewskim terminem įmatas LKŽe. Grupę nazw górnych bali ściany tworzy dziesięć synonimów – dziewięć litewskich i jeden słowiański: gegninis LKŽe, KpŽ I 627, grąžas LKŽe, ilginis LKŽe, kreklinis LKŽe, krekvinė LKŽe, pagegninis LKŽe, perejinis LKŽe, perlaidas LKŽe, sparinis LKŽe, ˣlabokas (sł.) LKŽe. Ze względu na wielkość bale ściany nazywane są trzema terminami – litewskim, germańskim i hybrydowym: sienojokas „niewielki bal ściany” LKŽe, ˣbalkigalis (hyb., niem. Balken i lit. galas) „niewielka kłoda” LKŽe, ˣbalkis (brus. бал(ь)ка Urbutis 2009: 422) „gruba belka“ LKŽe, KzRŽ I 52, ZanavŽ I 103. Dwa litewskie i jeden słowiański termin oznaczają belki ścian według cech konstrukcyjnych: krumplinis „belka drewnianej chaty z nacięciem lub zębem, wykonanym w celu połączenia z inną belką“ LKŽe, pervaras „długa belka ściany stodoły, biegnąca od jednego końca do drugiego“ LKŽe, ˣbrusas (l. brus, brus. бpyc) „końcowa część belki, czworokątny nimu szuniukas LKŽe. rąstas“ LKŽe. Trumpas sienojas metaforiškai įvardijamas gyvūno pavadiRząd belek obejmujący cztery ściany nazywa się litewskim terminem vainikas LKŽe, KltŽ 375, LzŽ 278, ZanavŽ III 554. Grupę nazw gatunkowych tworzą terminy oznaczające wieńce podstawowe i górne. Wieniec podstawowy oznaczają trzy terminy o tym samym znaczeniu: dwa litewskie i jeden germański: pakertalas LKŽe, pamatai LKŽe, ˣšveliai (niem. Schwelle) LKŽe. Górny wieniec belek nazywa się dwoma synonimicznymi terminami – litewskim i słowiańskim: gegninis LKŽe, ˣmūrlotas (l. murłat, renlatte) LKŽe. Vienu lietuvišku ir dviem slaviškais terminais vadinamas jungiamasis rąstas: sija KltŽ 270, LKŽe, ˣbrosas (plg. brusas l. brus, brus. niem. dial. mūбрус LKŽe) ZanavŽ I 175, ˣbalkis (brus. бал(ь)ка Urbutis 2009: 422) LKŽe, DrskŽ 27, KzRŽ I 52, ZanavŽ I 103. Grupę nazw gatunkowych tworzy dziesięć terminów oznaczających belki łączące według przeznaczenia i przynależności. Siedem terminów jest litewskich, jeden – słowiański, dwa – hybrydowe: ilginė „belka, na której układa się sufit“ LKŽe, jungas „belka łącząca bierwiona zrębu nieco poniżej kalenicy“ LKŽe, permėtė „poprzeczna belka łącząca coś“ LKŽe, sanvirža „poprzeczna belka wzmacniająca“ LKŽe, stapas „belka podporowa“ LKŽe, užla „belka stropowa“ LKŽe, virdis „belka da- 185Terminologija | 2013 | 20 leśna“ LKŽe, ˣskersbalkis (hybryd., lit. skersas i žinės ar klojimo skersinė sija“ LKŽe, ˣzavolas (sl.) „apatinė klojimo, darniem. Balken LKŽe) „belka poprzeczna“ LKŽe, ˣtrambalkis (hybryd., lit. tramas i niem. Balken LKŽe) tumo. Bierwiona łączono na trzy sposoby: „skersinė pagrindinė sija, laikanti išilgines sijas“ LKŽe. Rąstų sienų tvirtumas ir šilumos laikymas priklausė nuo sienojų glauswycięciami u góry, u dołu oraz równymi płaszczyznami (MS 2008: 19). Różnego rodzaju żłobienia, wycięcia, nacięcia i rowki w bierwionach nazywa się siedmioma terminami: pięcioma litewskimi, jednym słowiańskim i jednym germańskim: kertė „wycięcie w bierwionie, drzewie“ LKŽe, DrskŽ 148, karpas „nacięcie w bierwionie, zazębienie narożników (domu)“ LKŽe, mazgas „miejsce łączenia, zazębienia bierwion“ LKŽe, rentimas „wcięcie, karb, nacięcie (w belkach ściennych)“ LKŽe, šonkaklis „wycięcie do łączenia belek ściennych“ LKŽe, ˣpozas (brus. пaз, l. paz) „wyżłobienie wykonane wzdłuż bierwiona, aby połączone bierwiona przylegały ściślej do siebie“ LKŽe, ZanavŽ II 458, ˣkanė (niem. Kanne) „nacięcie na końcu bierwiona do łączenia narożników“ LKŽe. Odstęp między belkami ściennymi określa się pięcioma synonimami – trzema litewskimi, jednym slawizmem i jednym terminem niejasnego pochodzenia: sienotarpis LKŽe, sklinda LKŽe, tarpsienis LKŽe, ˣžalabas (por. l. żłb) LKŽe, ˣbukantas LKŽe. Można przypuszczać, że termin ten jest slawizmem, por. kantas (l. kant, kąt) LKŽe. Miejsce skrzyżowania ścian nazywa się pięcioma synonimicznymi terminami: trzema litewskimi, jednym łotewskim i jednym słowiańskim: kampas LKŽe, KzRŽ I 314, LzŽ 105, ZanavŽ I 609, kertė LKŽe, sąspara LKŽe, DrskŽ 317, ZanavŽ III 20, stūrys (łot. stūris) LKŽe, ˣkantas (l. kant, kąt) LKŽe. W pracach badaczy regionalnych zapisano, że sposoby łączenia bierwion określa się terminami sąspara i kertė (raktu, capu). W jednym przypadku pozostają wystające końce skrzyżowanych bali, w drugim końce są przycinane (LEB 232). Część terminów można znaleźć w badanych źródłach: sąspara LKŽe, ZanavŽ III 20, kertė LKŽe, ˣcapas (l. cap, niem. dial. zape) „przycięcie łączenia bali, złącze” LKŽe, KzRŽ I 101, KpŽ I 272, ZanavŽ I 203. Zauważono, że w żywej mowie zamiast rakto5 używane są dwa terminy – litewski spyna LKŽe, ZanavŽ III 145 i słowiański ˣzomkas (l. zamek) LKŽe. Element konstrukcji słupowej nazywany jest dwoma synonimami – litewskim i germańskim: stulpas LKŽe, DrskŽ 353, ˣstenderis (niem. dial. ständer) LKŽe. 5 W Słowniku języka litewskiego termin ten oznaczono jako wyraz pisany: Ściany z bali najczęściej buduje się z 13 wieńców bali, bale w narożnikach łączy się na zamek (kertę, capą), rzadziej na słup (szulą) rš LKŽe. 186 Robertas Stunžinas | Nazwy konstrukcji budynków i ich elementów składowych | liaudies terminija Nazwy konstrukcji okiennych i ich części. Najprostsze konstrukcje okienne stanowiły pozbawione ram otwory wycięte w ścianie, z zasuwanymi deseczkami. Od XVI w. okna w domach mieszkalnych miały ramy. Wkładano do nich pęcherze zwierzęce, skóry, papier, tkaninę, a później, od XVII–XVIII w. – szkło. Pierwsze okna szklane wykonywano z małych, nieregularnych kawałków szkła, wzmacnianych szczeblinami. W XVII–XX w. w wiejskich budynkach przeważały okna czterolub sześcioczęściowe (MS 2008: 20). Ogólną nazwą otworu w ścianie jest litewski termin langas LKŽe, DrskŽ 184, KltŽ 136, KzRŽ I 426, LzŽ 139. Terminy gatunkowe nazywają okna według przeznaczenia, wielkości i jakości. Trzy terminy są litewskie: antralangis „drugie okno zakładane na zimę” LKŽe, KzRŽ I 21, ZanavŽ I 45, langalis „lichne, marne, małe okno” LKŽe, langelynas „marne okno” LKŽe. Germanizmem ˣliūkas (niem. Lücke) LKŽe nazywa się lufcik. Rama okienna jest określana dziewięcioma synonimicznymi terminami, z których trzy są litewskie: įstatas LKŽe, stakta LKŽe, apylangės LKŽe. Grupę terminów obcych tworzą cztery slavizmy i dwa germanizmy: ˣbalanka (białorus. бaлoнкa) LKŽe, KpŽ I 139, ˣpelčiai (białorus. пяльцы) LKŽe, ˣšiubai (białorus. шыбa) LKŽe, ˣšuplėda (pol. szuflada < niem. Schublade) LKŽe, rėmai (niem. dial. räm) LKŽe, KltŽ 246, ˣšlengė (niem. Schlenge) LKŽe. W tę konstrukcję wkładane tafle szkła nazywane są pięcioma slavizmami: stiklas (sł. stъklo Fraenkel 1962: 906) LKŽe, DrskŽ 348, KltŽ 291, LzŽ 245, ˣbalanka (białorus. бaлoнкa) LKŽe, ˣklėtka (pol. klatka) LKŽe, ˣkvartka (ros. фopткa) LKŽe, ZanavŽ I 824, ˣšiba (białorus. шыбa) LKŽe. Urządzenie do otwierania okna nazywane jest dwoma litewskimi synonimami: vyris LKŽe, vinginis LKŽe. Litewskim terminem prielangis LKŽe nazywana jest oprawa ramy okiennej. Wywietrznik nazywany jest dwoma litewskimi synonimami: langelis LKŽe, LzŽ 139, puslangis LKŽe. W XVI–XIX w. przy oknach z oprawą stosowano okiennice otwierane lub zasuwane. Ich konstrukcja była podobna do drzwi, były zdobione niewielkimi otworami w kształcie serca, księżyca lub innym (MS 2008: 21). Ze źródeł języka żywego wynika, że zamykane okiennice nazywane są czterema terminami – dwoma litewskimi i dwoma hybrydowymi: langinė LKŽe, KzRŽ I 426, langavietė LzŽ 139, ˣlanginyčia (hybryd., lit. langas i słow. -inyčia) DrskŽ 184, LKŽe. Zasuwane KltŽ 137, ˣlangaravyčia (hibr., iš langinyčia LKŽe, liet. langas, sl. -inyčia) okiennice określa litewski termin braukšlė LKŽe, wewnętrzne – hybryda ˣbarbynyčia (hybryd., lit. barbenti i słow. -inyčia) LKŽe. Grupę nazw elementów składowych innych konstrukcji okiennych tworzy dziesięć terminów. Dolna deska okienna określana jest pięcioma synonimicznymi terminami: trzema 187Terminologija | 2013 | 20 litewskimi, jednym słowiańskim i jednym hybrydowym: palangė LKŽe, KltŽ 199, antlangis LKŽe, prielangis LKŽe, skrynia (brus. скрыня, pol. skrzynia) LKŽe, ˣlanginyčia (hybryd., lit. langas i słow. -inyčia) LKŽe. Deska po zewnętrznej stronie okna określana jest dwoma litewskimi synonimami: priešpalangė LKŽe, užlangė LKŽe. Terminem užlangė LKŽe określana jest również półeczka nad oknem. Taka półeczka określana jest także litewskim terminem langė LKŽe oraz hybrydowym ˣlanginyčia (hybryd., lit. langas i słow. -inyčia) LKŽe. Nazwy konstrukcji drzwi, ich części i urządzeń służących do ich otwierania. Drzwi tradycyjnych budynków występowały w kilku typach. Drzwi na zawiasach o najprostszej konstrukcji wykonywano z ciasno zestawionych szerokich desek z łupanego drewna iglastego. Konstrukcję drzwi płycinowych stanowiła rama wypełniona płycinami z desek; drzwi dwuwarstwowe powstały wskutek obicia drzwi deskami. Drzwi budynków gospodarczych wyplatano witkami, wiązkami słomy, trzciną, a drzwi domów mieszkalnych i spichlerzy ozdabiano malowanymi ornamentami oraz profilowanymi opaskami. Ościeżnice wykonywano na dwa sposoby – w gotowym zrębie wycinano otwory albo ościeżnice stawiano na dolnym wieńcu. Mocne ościeżnice były potrzebne po pojawieniu się cięższych drzwi zawieszanych (MS 2008: 20). Ze źródeł żywej mowy wynika, że terminów określających drzwi jest tylko sześć. Dwa litewskie terminy uznawano za nazwy ogólne: durys LKŽe, KltŽ 56, KzRŽ I 171, KpŽ I 492, ZanavŽ I 341, vartai LKŽe. Termin vartai występuje również jako nazwa gatunkowa – tak nazywa się także duże dwuskrzydłowe drzwi do stodoły: vartai „duże dwuskrzydłowe drzwi” LKŽe. Pozostałe litewskie terminy gatunkowe oznaczają drzwi według przeznaczenia, konstrukcji i przynależności: durelės „tylne, gorsze drzwi domów mieszkalnych” LKŽe, pusdurės „drzwi zamykane do połowy (zwykle w dymnej chacie dolna część jest zamykana, a górna pozostawiana, aby dym mógł uchodzić)” LKŽe, varčia „drzwi do stodoły” LKŽe. Ramy drzwi nazywane są pięcioma terminami: dwoma litewskimi, dwoma słowiańskimi i jednym germańskim: stakta LKŽe, varčia LKŽe, ˣadverija (brus. odverьja Fraenkel 1962: 2) LKŽe, KzRŽ1 3, KpŽ I 6, LzŽ 18, ˣlušėkas (l. uszak) LKŽe, ˣšlengė (niem. Schlenge) LKŽe. Terminem stakta określana jest także górna część stakty. Nazwą gatunkową jest latwizm velvė (łot. velve) LKŽe – tak nazywana jest sklepiona stakta drzwiowa. Części stakty oznaczane są głównie terminami litewskimi. Dolna część stakty określana jest litewskim terminem slenkstis LKŽe, KltŽ 281, LzŽ 239, ZanavŽ III 106. Grupę nazw części górnej tworzy pięć synonimicznych terminów – cztery litewskie i jeden hybrydowy: stakta LKŽe, įmata LKŽe, kepurėtas LKŽe, viršdurė LKŽe, ˣkaptūrinis (hybryd., niem. kaptur 188 Robertas Stunžinas | Konstrukcje budynków i ich części składowe | liaudies terminija i lit. -inis LKŽe) LKŽe. Część boczna nazywana jest germanizmem ˣšvelius (niem. Schwelle) LKŽe. Boczna część ościeżnicy budynku służącego do załadunku zboża określana jest slawizmem ˣvėrėja (sl.) LKŽe, LzŽ 283. Okładziny ościeżnic oznaczane są dwoma synonimicznymi slawizmami: ˣabletūra (l. tablatura) LKŽe, KpŽ I 2, ˣlemperija (l. lamperja) LKŽe, ZanavŽ II 49. Urządzenia otwierane drzwi kołowrotowych najstarszej konstrukcji nazywa jedenaście synonimicznych terminów – dziewięć litewskich i dwa słowiańskie: bėgis LKA I 56, bėgūnas LKA I 56, bėgūniukas LKA I 56, kukta LKŽe, LKA I 56, sąvarstė LKA I 56, sukučiai LKŽe, LKA I 56, varas LKA I 56, vartikšlis LKŽe, LKA I 56, vyriai LKA I 55, ˣkačka (l. dial. kaczka) LKA I 56, LKŽe, ˣkašė (l. kosz, brus., rus. кoш) LKŽe, LKA I 56. Późniejsze żelazne urządzenia do otwierania oznacza trzynaście synonimicznych terminów – siedem litewskich, jeden łotewski, trzy słowiańskie i dwa germańskie: gembės LKA I 56, kabas LKA I 56, kabikas LKA I 56, kablys LKA I 56, kukis LKA I 56, vąšas LKŽe, vyriai LKA I 55, kengė (la. ķenķis „hak“, niem. dial. kennig „hak“) LKA I 56, ZanavŽ I 657, ˣprabajus (brus. пpaбoй) LKŽe, LKA I 56, ˣzoviesai (brus. завеса) LKA I 56, ˣkriūgai (brus. крюк „hak“, ros. крук „hak“) LKA I 56, ˣhokas (niem. Haken „hak“) LKA I 56, ˣkrampas (niem. Krampe „ucho“) LKA I 56. Nazwy pokryć pomieszczeń. Za ogólną nazwę pokrycia pomieszczenia należy uznać litewski termin lubos LKŽe, LKA I 36, DūnŽ 181, DrskŽ 197, KzRŽ I 467, KltŽ 154, LzŽ 151, ZanavŽ II 99. Nazwami gatunkowymi są terminy określające sufit według przynależności, przeznaczenia i składu. Sufit domu mieszkalnego określa się siedmioma synonimicznymi terminami: dwoma terminami litewskimi, dwoma slawizmami, jednym latwizmem, jednym germanizmem i jednym hybrydem: lubos LKŽe, LKA I 36, DūnŽ 181, KzRŽ I 467, KltŽ 154, LzŽ 151, ZanavŽ II 99, užlos LKŽe, ˣstalevonia (brus. dial. сталяванне) LKA I 36, LKŽe, ˣpacesas (brus. пацёс) LKA I 36, grindys (la. dial. grīda „sufit“) LKA I 36, ˣdekis (niem. Decke) LKA I 36, ˣlubavonia (hyb., lit. lubos i słow. -vonia) LKA I 36. Pięć terminów rodzajowych. Pod względem pochodzenia są to trzy terminy terminai pavadina gyvenamojo namo lubas pagal kokybę, paskirtį ir sulitewskie, jeden słowiański i jeden hybrydowy: juodlubės „gorszy, drugi strop” ZanavŽ I 576, lubokšliai „gorszy strop, naprędce wykonany z desek lub patyków” LKŽe, palubys „drugi strop” LKŽe, ˣsupitas (l. sufit) „strop zakrywający juodlubės” LKŽe, ˣgipsdekis (hybryd., gr. gypsos i niem. Decke LKŽe) „strop tynkowany” LKA I 36. 195Terminologija | 2013 | 20 część, płaszczyzna (deski)” LKŽe, ˣabzojus (l. obzoj LKŽe) „nieprzycięta krawędź deski” KzRŽ I 2, ˣbuomkantis (niem. dial. bōm, niem. Kante) „zaokrąglona krawędź deski” LKŽe. Krawędź deski określana jest trzema synonimami – dwoma litewskimi i jednym germańskim: briauna LKŽe, KltŽ 25–26, žambas LKŽe, ˣkanta (niem. Kante) LKŽe, DrskŽ 137. Grupę nazw połączeń na pióro i wpust, wyżłobień i rowków w deskach tworzą cztery terminy różnego pochodzenia: jeden litewski, jeden słowiański, jeden germański i jeden hybrydowy: spraudis LKŽe, ˣšpuntas (l. szpunt) LKŽe, ˣgropa (średnio-wysoko-niem. grope) LKŽe, ˣpatelka (hybryd., lit. patelė i sł. -ka) LKŽe. Molio gaminys įvardijamas dviem slavizmais: plyta (brus. plita, l. plyta Fraenkel 1962: 625) LKŽe, DrskŽ 273, ZanavŽ II 440, ˣcegla (l. cegła) LKŽe. Odpady cegieł wykorzystywane w budownictwie nazywane są trzema synonimicznymi terminami hybrydowymi: plytgalys (hybryd., brus. плiтa i lit. galas) LKŽe, ZanavŽ II 440, ˣplytstukis (hybryd., brus. плiтa i niem. dial. stuk, stak) LKŽe, pusplytė (hybryd., lit. pusė i brus. плiтa) LKŽe. 2. WIELOZNACZNOŚĆ TERMINÓW I HOMONIMIA Ludowej terminologii budowlanej, charakteryzującej się niewielką ścisłością znaczeniową i obrazowością, właściwa jest wieloznaczność. Wieloznaczność ti specialiųjų sąvokų ribų neapibrėžtumas, reikšmių raida, įvardijimo perkėlimas pagal tam tikras asociacijas. Šios srities terminijoje yra įvairialypiais mogły powodować powiązane relacjami wieloznaczne terminy: terminy nazywające bliskie pojęcia, mające wyróżniające cechy przynależności, przeznaczenia i składu, lub terminy powiązane relacjami asocjacyjnymi i metaforycznymi, a także terminy o niejasnych związkach znaczeniowych (szerzej zob. Stunžinas 2009: 68–92). Wieloznaczność terminów różnych mikrosystemów może się różnić. Na przykład w mikrosystemie terminologii budynków gospodarczych terminy wieloznaczne najczęściej nazywają bliskie pojęcia różniące się przeznaczeniem (szerzej zob. Stunžinas 2012: 184–198). W terminologii domu mieszkalnego i jego części terminy wieloznaczne mogą oznaczać bliskie pojęcia mające wyróżniające cechy przeznaczenia albo pojęcia należące do różnych kategorii i mające wspólne cechy przeznaczenia (szerzej zob. Stunžinas 2009: 68–92). Około jedna piąta terminów oznaczających konstrukcje i ich części składowe ma tę samą formę i różne znaczenie – osiemdziesiąt cztery terminy tworzą trzydzieści siedem szeregów terminów wieloznacznych lub homonimicznych. W większości są to terminy wieloznaczne, nazywające różne 196 Robertas Stunžinas | Konstrukcje budynków i ich elementy składowe | liaudies terminija konstrukcje znajdujące się w tym samym miejscu lub zajmujące podobne miejsce, konstrukcje i elementy składowe konstrukcji albo różne znajdujące sudedamąsias konstrukcijų dalis (16 eilučių), pvz.: ˣbalanka „lango rėmai“ LKŽe, KpŽ I 139 – ˣbalanka „lango stiklas“ LKŽe, bamblys „šiaudinio się obok siebie krawędzie dachu“ LKŽe – bamblys „mały snopek słomy układany na dachu“ LKŽe, ZanavŽ I 108, gegnė „krokiew dachowa“ LKŽe, KltŽ 71, KpŽ I 627, ZanavŽ I 420 – gegnė „belka na wierzchu słomianego dachu, kalenica“ LKŽe, grebėstas „szkielet dachu“ LKŽe – grebėstas „żerdź przybijana do krokwi“ KltŽ 80, KzRŽ I 250, LKŽe, ZanavŽ I 494, ˣlanginyčia „okiennice“ DrskŽ 184, KltŽ 137 – ˣlanginyčia „parapet“ LKŽe, pamatas „dolna część budowli, na której opiera się cała budowla“ LKŽe, LKA I 35 – pamatas „ziemia nasypana po zewnętrznej stronie wzdłuż ściany (albo kamiennego, murowanego fundamentu)“ LKA I 35, pasterblys „dolna część dachu do miejsca zetknięcia ze ścianą budynku“ LKŽe – pasterblys „snopek wiązany na dolnej łacie“ LKŽe, prieraišas „listewka do przyciskania słomy na dachu“ LKŽe – prieraišas „witka do przywiązywania słomy do łaty“ LKŽe, šarkiukai „wbite na krzyż drągi wzmacniające kalenicę słomianego dachu“ LKŽe – šarkiukai „skręcone snopki słomy używane przy rozpoczynaniu krycia dachu“ LKŽe, varčia „futryna drzwiowa“ LKŽe – varčia „drzwi stodoły“ LKŽe, ˣviškos „sklepienia spichlerza“ LKŽe, LKA I 49 – ˣviškos „sufit stodoły“ LKŽe. W tych przypadkach wspólną cechą terminów wieloznacznych jest zajmowane miejsce. Część terminów wieloznacznych nazywa bliskie pojęcia i oznacza konstrukcje lub elementy składowe konstrukcji zajmujące różne miejsca, o różnym składzie lub różnym przeznaczeniu (11 wierszy), np.: ˣdronyčia „cienka deseczka do krycia dachu“ LKŽe, DrskŽ 73 – ˣdronyčia „cienka deska“ LKŽe, KltŽ 52, ˣlubavonia „sufit domu mieszkalnego“ LKA I 36 – ˣlubavonia „sufit stodoły“ LKA I 48, prielangis „deska zakrywająca futrynę okienną“ LKŽe – prielangis „parapet“ LKŽe, ˣstalevonia „sufit domu mieszkalnego“ LKA I 36, LKŽe – ˣstalevonia „sufit stodoły“ LKA I 49, LKŽe, ˣšlengė „rama okienna“ LKŽe – ˣšlengė „rama drzwiowa“ LKŽe, užlangė „półeczka nad oknem“ LKŽe – užlangė „parapet po zewnętrznej stronie“ LKŽe, užlelės „sufit stodoły“ LKA I 48 – užlelės „sufit przybudówki stodoły“ LKA I 48, vyriai „drewniane urządzenie do otwierania“ LKA I 55 – vyriai „metalowe urządzenie do otwierania“ LKA I 55. Niektóre terminy wieloznaczne oznaczają pojęcia nadrzędne i podrzędne (7 wierszy), np.: dangtis „dach“ LKŽe, LKA I 35 – dangtis „dach słomiany“ LKŽe, LKA I 35, ˣgrėdai „sufit stodoły“ LKA I 49 – ˣgrėdai „z lentų padarytos klojimo lubos“ LKA I 49, lubos „patalpos danga“ LKŽe, 197Terminologija | 2013 | 20 LKA I 36, DūnŽ 181, DrskŽ 197, KzRŽ I 467, KltŽ 154, LzŽ 151, ZanavŽ II 99 – lubos „sufit domu mieszkalnego“ LKŽe, LKA I 36, DūnŽ 181, KzRŽ I 467, KltŽ 154, LzŽ 151, ZanavŽ II 99 – lubos „sufit stodoły“ LKA I 48, stogas „dach“ LKŽe, LKA I 34, ZanavŽ III 182 – stogas „dach słomiany“ LKŽe, LKA I 34, ZanavŽ III 182, vartai „drzwi“ LKŽe – vartai „duże dwuskrzydłowe drzwi“ LKŽe. Niektóre terminy są powiązane relacją całości i części oraz nazywają konstrukcję i jej część (2 wiersze): gegninis „górny wieniec belek“ LKŽe – gegninis „górna belka ściany (belka ścienna), na której ustawia się krokwie“ LKŽe, KpŽ I 627, stakta „futryna drzwiowa“ LKŽe – stakta „górna część futryny“ LKŽe. Parę homonimów tworzą terminy różnego pochodzenia – litewski grindys „konstrukcja z desek“ LKA I 37, KzRŽ I 255, KpŽ I 742, ZanavŽ I 507 oraz łotewski grindys (łot. dial. grīda „sufit“) „sufit budynku mieszkalnego“ LKA I 36. WNIOSKI 1. W źródłach żywego języka występuje wiele tradycyjnych ludowych terminów oznaczających konstrukcje budynków i ich części składowe. 422 terminy określają ponad 200 tradycyjnych konstrukcji budynków i ich części. Najwięcej jest nazw dachu i jego części (32%), ścian i ich części (20%), nieco mniej terminów oznaczających drzwi, okna i ich części (odpowiednio 11% i 9,5%), pokrycia pomieszczeń (9,5%) oraz deski (9,5%). Niewiele terminów oznacza podłogi (4,7%), fundamenty i ich elementy zależne (2,4%) lub cegły (1,4% wszystkich terminów). 2. Terminologia tradycyjnych konstrukcji budynków i ich części jest litewska – litewskie terminy jednowyrazowe i złożone stanowią prawie dwie trzecie (63%) wszystkich terminów. Terminów obcego pochodzenia jest więcej niż jedna czwarta (28,9 %), terminów hybrydowych i o mieszanym składzie – mniej niż jedna dziesiąta (8,1 %). W grupie zapożyczeń przeważają slawizmy – stanowią one więcej niż dwie trzecie (70 %) wszystkich zapożyczeń. Germanizmów jest ponad jedna piąta (21 %), latwizmów jest mniej niż jedna dziesiąta (9 %). 3. Niemal jedna trzecia (30 %) konstrukcji i ich części jest określana kilkoma terminami. Najczęściej pojęcia są oznaczane penkių narių ir ilgesnės eilutės sudaro daugiau nei trečdalį (37 %) visų długimi szeregami synonimów – szeregami synonimów. Dwuczłonowe szeregi synonimów stanowią mniej niż jedną trzecią (30 %), trójczłonowe – jedną czwartą (24 %), czteroczłonowe – jedną dwunastą (8 %) wszystkich szeregów 198 Robertas Stunžinas | Konstrukcje budynków i ich części składowe | liaudies terminija synonimów. Największe są grupy nazw obręczy zaciskowych (18) i nazw górnej części dachu (16 synonimów). Pod względem pochodzenia przeważają szeregi synonimów z terminami różnego pochodzenia (90 %). 4. Hierarchiczna struktura terminologii konstrukcji budynków i ich części jest nieskomplikowana. Najczęściej terminy tworzą hierarchię dwupoziomową, tylko niewielka część pojęć jest określana terminami trójpoziomowymi. Terminy gatunkowe stanowią jedną trzecią (31 %) analizowanych terminów. Najczęściej nazywają one pojęcia według przynależności (34 %), przeznaczenia (25 %) lub miejsca (18 %), znacznie rzadziej – według cech struktury (11 %), wielkości (7%) lub jakości (4 %). 5. Niektóre terminy (3 %) nazywają pojęcia według określonych skojarzeń. Metaforycznie konstrukcje i ich części określane są nazwami zwierząt, ich części, przedmiotów codziennego użytku, części ludzkiego ciała i tworów przyrody. Terminy metonimiczne nazywają pojęcia według materiału, z którego są wykonane. 6. Jedna piąta (19 %) terminów ma taką samą formę i różne znaczenie. W większości są to terminy wieloznaczne, oznaczające różne konstrukcje zajmujące podobne miejsce i/lub ich części składowe, albo terminy nazywające bliskie pojęcia, oznaczające konstrukcje lub ich części składowe znajdujące się w różnych miejscach, o różnym składzie lub różnym przeznaczeniu. Rzadziej terminy wieloznaczne nazywają pojęcia rodzajowe i gatunkowe lub określają konstrukcję i jej część. Parę homonimów tworzą terminy różnego pochodzenia mające tę samą postać. ŠALTINIAI DrskŽ – Druskininkų tarmės žodynas. Sud. G. Naktinienė, A. Paulauskienė, V. Vitkauskas, Vilnius: Mokslas, 1988. DūnŽ – V. Vitkauskas. Šiaurės rytų dūnininkų šnektų žodynas, Vilnius: Mokslas, 1976. KltŽ – A. Vilutytė. Kaltanėnų šnektos žodynas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008. KzRŽ I – A. Pupkis. Kazlų Rūdos šnektos žodynas A–M, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008. KpŽ I – K. Vosylytė. Kupiškėnų žodynas A–H, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2007. LzŽ – J. Petrauskas, A. Vidugiris. Lazūnų tarmės žodynas, Vilnius: Mokslas, 1985. LKA I – Lietuvių kalbos atlasas 1. Leksika. Red. K. Morkūnas, Vilnius: Mokslas, 1977. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas (I–XX, 1941–2002), elektroninis variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005. – www.lkz.lt. ZanavŽ I–III – Zanavykų šnektos žodynas 1. A–K, 2. L–R, 3. S–Ž, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų institutas, 2003–2006. LITERATŪRA Fraenkel E. 1955–1962: Litauisches etymologisches Wörterbuch III, Heidelberg: Carl Winter. Universitätsverlag, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. LEB – Lietuvių etnografijos bruožai, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1964. LLA 1965: Lietuvių liaudies architektūra 1. Kaimo gyvenvietės ir gyvenamieji namai, Vilnius: Mintis. MS 2008: Medinė statyba: jaukių namų žinynas, Kaunas: UAB „Dangus“. Sabaliauskas A. 1990: Lietuvių kalbos leksika, Vilnius: Mokslas. 199Terminologija | 2013 | 20 Skardžius Pr. 1996: Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Smoczyński W. 2007: Lietuvių kalbos etimologinis žodynas, Vilnius: Vilniaus universitetas. Stunžinas R. 2008: Variantiniai statybos liaudies terminai Lietuvių kalbos žodyne. – Terminologija 15, 111–130. Stunžinas R. 2009: Daugiareikšmiai ir homoniminiai statybos liaudies terminai. – Terminologija 16, 68–92. Stunžinas R. 2010: Gyvenamojo namo ir pagrindinių jo dalių liaudies terminijos sinonimija. – Terminologija 17, 130–142. Stunžinas R. 2011: Gyvenamojo namo ir pagrindinių jo dalių rūšiniai liaudies terminai. – Terminologija 18, 142–153. Stunžinas R. 2011: Statybos liaudies terminai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Stunžinas R. 2012: Ūkinių pastatų liaudies terminija. – Terminologija 19, 184–198. Urbutis V. 1981: Baltų etimologijos etiudai, Vilnius: Mokslas. Urbutis V. 2009: Baltų etimologijos etiudai 2, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Vitkauskas V. 1966: Apie kai kurių žemaitiškų žodžių vartojimą. – Lietuvių kalbotyros klausimai 8, 155–168. VLE II 2002: Visuotinė lietuvių enciklopedija 2, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Клепикова г. П. 1974: Славянская пастушеская терминология, Москва: Наука. LUDOWA TERMINOLOGIA BUDOWLI I ICH CZĘŚCI Artykuł dotyczy ludowej terminologii budowli i ich części w tradycyjnych budynkach litewskich pod względem pojęć, pochodzenia i relacji semantycznych: synonimii, polisemii i hierarchii. Badane terminy pochodzą z różnych źródeł leksykograficznych litewskiej terminologii ludowej. W analizowanych źródłach znajduje się 422 terminów określających około 200 różnych budowli i ich części. Większość terminów oznacza konstrukcje dachowe i ścienne oraz ich części, na przykład dangtis (dach), kraigas (kal(enica)), gegnė (krokiew), siena (ściana), sienojas (belka ścienna), pamatinis (główna belka ścienna). Mniejsza część terminów oznacza konstrukcje drzwiowe i okienne oraz ich części, pokrycia pomieszczeń i deski, na przykład durys (drzwi), stakta (ościeżnica), langas (okno), apylangės (rama okienna), lubos (sufit), juodlubės (deski podsufitowe), lenta (deska), špuntas (wrąb). Kilka terminów określa podłogę, (fundament), papamatis (kamienie fundamentowe), plyta (cegła). Większość terminów jest pochodzenia litewskiego (63%), na foundation, foundation parts and bricks, for example grindys (floor), pamūra przykład asla (klepisko), pamatas (fundament), užlos (sufit). Zapożyczenia słowiańskie, germańskie i łotewskie stanowią ponad jedną czwartą (28,9%), hybrydy i terminy o mieszanym składzie – mniej niż jedną dziesiątą (8,1%), na przykład dokas (pol. dach) ‘dach’, švelys (niem. Schwelle) ‘dolna belka’, stūrys (łot. stūris); pamūra (lit. paand i słow. mur) ‘fundament’, molinė (lit.) padlaga (słow. podłoga, białorus. пaдлoгa) ‘klepisko’. Mniej niż jedna trzecia (30%) badanych budowli i ich części jest określana za pomocą więcej niż jednego terminu. Szeregi synonimów określających budowle są dość długie i składają się z synonimów różnego pochodzenia. Największe są grupy nazw listew i wierzchołków dachów – składają się odpowiednio z 18 i 16 terminów. Terminy określające budowle mają prostą hierarchię. Zwykle terminy tworzą hierarchię dwupoziomową, a tylko nieliczne terminy tworzą hierarchię trzypoziomową. Jedną trzecią terminów można uznać za terminy szczegółowe. Terminy te określają konstrukcje i ich części o różnym stopniu zależności, przeznaczeniu lub umiejscowieniu, na przykład pamatas ‘fundament’, podmūrauka ‘fundament murowany’. 200 Robertas Stunžinas | Konstrukcje budynków i ich części składowe | liaudies terminija Jedna piąta terminów jest polisemiczna. Najczęściej terminy polisemiczne określają różne konstrukcje lub części konstrukcji znajdujące się w tym samym miejscu, na przykład balanka ‘rama okienna’ – ‘szyba okienna’, grebėstas ‘więźba dachowa’ – ‘łata krokwiowa’. Pozostałe terminy nazywają pojęcia ogólne i szczegółowe lub nazywają konstrukcję i jej część, na przykład dangtis ‘dach’ – ‘dach kryty słomą’, stakta ‘rama drzwi’ – ‘górna część ramy drzwi’. Pary homonimów składają się z terminów różnego pochodzenia – litewskiego grindys ʻpodłogaʼ i łotewskiego grindys (od łotewskiego grīda ‘sufit’) ‘sufit’. Otrzymano 20131004 Robertas Stunžinas Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT10308 Wilno E-mail: rober[email protected]