Terminological Activities: Principles and Perspectives

2 4 Sergiusz Griniewicz | Działalność terminologiczna: zasady i perspektywy Działalność terminologiczna: Zasady i perspektywy SERGIUSZ GRINIEWICZ TC 55 Terminology RF, University of Bialystok SŁOWA KLUCZOWE: kierunki badań terminologicznych, rodzaje prac terminologicznych, środki tworzenia terminów, planowanie terminologiczne W działalności terminologicznej możemy wyróżnić dwa aspekty: pracę działalność, czyli nauka o terminologii, oraz działalność praktyczna, czyli teoretyczną. W dokumencie ISO WD 1087:94 terminologia jest definiowana jako terminologiczne badanie naukowe pojęć i terminów występujących w językach specjalistycznych. (Ostatnia część jest, naszym zdaniem, powierzchowna i zbędna, ponieważ pojęcia i terminy należą do języków specjalistycznych i trudno oczekiwać ich gdzie indziej). Zgodnie z tym samym dokumentem praca terminologiczna to wszelka działalność związana z systematyzacją i przedstawianiem pojęć lub z prezentacją terminologii na podstawie ustalonych zasad i metod. Późniejsza oficjalna wersja tego dokumentu (ISO 1087-1:2000) oferuje podobną definicję: „Praca związana z systematycznym gromadzeniem, opisywaniem, opracowywaniem i prezentowaniem pojęć oraz ich oznaczeń”, choć nauka o terminologii jest definiowana odmiennie jako „nauka badająca strukturę, tworzenie, rozwój, użycie i zarządzanie terminologiami w różnych dziedzinach przedmiotowych”, wyłączając tym samym pojęcia z jej zakresu. Analiza publikacji terminologicznych pokazuje historyczne zmiany w relacji między działalnością teoretyczną a praktyczną. Początkowo, w pierwszej połowie XX wieku, badania teoretyczne były podporządkowane praktycznym zadaniom i problemom — początkowo porządkowaniu terminologii. Pierwsze grupy terminologiczne, które pojawiły się na początku XX wieku na Litwie i Łotwie, a także pionierzy nauki o terminologii — Eugen Wüster, Dmitrij Lotte, Ernest Drezen, Grigorij Vinokur i Aleksandr Reformatskij — musieli zająć się definiowaniem 2 5Terminologija | 2013 | 20 głównych właściwości leksémów specjalistycznych oraz znalezieniem sposobów radzenia sobie z ich wadami. Według prof. Heriberta Pichta do końca lat 50. Wüster interesował się głównie praktycznymi aspektami pracy terminologicznej (Picht 2011: 10–11). Później, począwszy od lat 50. ubiegłego wieku, w językoznawstwie pojawiło się znaczne zainteresowanie problemami terminologicznymi, co doprowadziło do powstania licznych czysto językoznawczych badań i opisów różnych terminologii, które nie były bezpośrednio związane z praktyczną pracą terminologiczną, a tym samym prowadziły do rozbieżności między teorią a praktyką. Pośrednim skutkiem braku teoretycznego wsparcia dla praktycznych decyzji była duża liczba (ponad 500) niskiej jakości norm terminologicznych opracowanych w latach 60. i 70. w ZSRR. Jednak nieco później, w latach 60. i 70., zaczęło kształtować się szereg kierunków terminologicznych badań o charakterze stosowanym. Charakteryzowało się to specyficznymi zainteresowaniami regionalnymi; na przykład naukowcy z Petersburga badali historię różnych terminologii (Ку ти на 1966, 1970; Сорокалетов 1970; Герд 1968, 1971), językoznawcy z Gorkiego koncentrowali swoją uwagę na funkcjonowaniu terminów i terminologii w mowie (Головин 1981; Кобрин, Пекарская 1977), terminolodzy z Woroneża specjalizowali się w stosowaniu metod statystycznych w badaniach terminologicznych oraz w problemach opracowywania i oceny słowników przekładowych (Иванов 1967; Анюшкин 1978), terminolodzy z Omska interesowali się problemami historii terminów, a także socjolingwistycznymi aspektami terminologii (Ткачева 1987а, б i jej uczniowie), podczas gdy naukowcy moskiewscy skłaniali się ku podsumowywaniu doświadczeń terminologicznych (Akhmanova, Agapova 1974; Akhmanova 1977; Гринев 1993; Даниленко 1971, 1977; Канделаки 1977; Лейчик 1989; Суперанская, Подольская, Василье ва 1989, 1993). W latach 1980–1990, w wyniku szeroko zakrojonych badań terminologicznych, których rezultatem było ponad 100 corocznie bronionych dysertacji (Grinev 1993), wyłoniło się szereg dyscyplin terminologicznych, w tym terminologia porównawcza, zajmująca się przekładem i harmonizacją terminologii (Лейчик 1988; Циткина 1987, 1988); terminografia, zajmująca się optymalizacją projektowania i opracowywania słowników terminologicznych oraz banków terminów (Герд 1986; Гринев 1986, 1995; Марчук 1992), terminologia historyczna, zajmująca się odkrywaniem tendencji w rozwoju pojęć i form terminologicznych (Ткачева 1987б; 2 6 Sergiusz Griniewicz | Działalność terminologiczna: zasady i perspektywy Диа нова 1995, 2000; Хижняк 1997а, б; Борнхвальд 2000; Фельде (Борнх вальд) 2001) oraz terminologia typologiczna, zajmująca się ustalaniem ogólnych i swoistych cech terminologii (Казарина 1998; Володина 1997; Авербух 2004; Сложеникина 2005). W rosyjskich normach z lat 60., a częściowo także z lat 70., ze względu na ogrom pracy, którą należało wykonać w krótkim czasie, wspomniane wyżej rozbieżności między teorią a praktyką oraz brak wyszkolonych terminologów i materiałów metodycznych (pierwsza instrukcja dotycząca normalizacji terminologii pojawiła się dopiero w 1977 r.) można znaleźć wszystkie klasyczne błędy w definiowaniu pojęć i wyborze optymalnych form terminologicznych. Brak wstępnej systematyzacji i koordynacji doprowadził do nakładania się norm, zawierających te same terminy z różnymi definicjami, przy jednoczesnym braku norm dla szeregu dziedzin przedmiotowych. W tym samym czasie w latach 70.–80. zgromadzono znaczną liczbę materiałów pomocniczych i experience of coordination in preparing information retrieval thesauri that may be used in organising systemic ordering of special vocabulary. With an established interest of linguists in terminological problems, standard opracowano instrukcje dotyczące organizacji pracy terminologicznej w całym kraju, między innymi dla: - organizowanie wiodących organizacji branżowych odpowiedzialnych za normalizację terminologii;  organizowanie i zarządzanie branżowymi bazami znormalizowanej terminologii; - koordynowanie normalizacji terminologii z opracowywaniem środków językowych systemów wyszukiwania informacji; - koordynowanie odrębnych terminologii w ramach ogólnego systemu terminów;  normalizacja terminologii; - normalizacja skrótów wyrazów i połączeń wyrazowych dla języka rosyjskiego; - harmonizacja terminologii itp. Pod koniec lat 80. XX wieku w Rosji ukształtowało się szereg kierunków prac terminologicznych. Jednym z nich jest inwentaryzacja terminologiczna — gromadzenie i wstępny opis leksemów specjalistycznych wybranej dziedziny przedmiotowej — która może przybrać formę samodzielnej pracy, której rezultatem jest opisowy słownik terminologiczny, choć zwykle stanowi warunek wstępny 2 7Terminologija | 2013 | 20 i etap porządkowania terminologii — centralnej i najważniejszej pracy terminologicznej, której celem jest przekształcenie terminologii — naturalnie ukształtowanych zbiorów terminów poszczególnych dziedzin przedmiotowych — w systemy terminologiczne — uporządkowane zbiory terminów o ustalonych relacjach między nimi, odzwierciedlających odpowiednie relacje między pojęciami. Doświadczenie wykazało złożony charakter porządkowania terminologii, które składa się z szeregu etapów opisanych przez prof. Pichta (Picht 2009: 15–16) oraz w normie ISO 704 Terminology work: Principles and methods. Do innych kierunków prac terminologicznych należały: koordynacja krajowej działalności terminologicznej (zespół działań zmierzających do ustanowienia systemu instytucji i projektów zajmujących się regulowaniem i rozwojem terminologii krajowych); koordynacja poszczególnych terminologii w ramach ogólnego systemu terminów; projektowanie i konstruowanie systemów terminologicznych dla nowych dziedzin wiedzy; w tym przypadku, oprócz tworzenia nowego systemu terminologicznego na podstawie określonych wzorców, opracowuje się i proponuje zestaw zasad tworzenia nowych terminów; praca terminograficzna — opracowywanie różnego rodzaju słowników terminologicznych i baz danych; redakcja terminologiczna; tłumaczenie terminologiczne; dokumentacja terminologiczna i usługi informacyjne; terminological expertise; wdrażanie znormalizowanej terminologii; szkolenie specjalistów w zakresie terminologii; szkolenie niespecjalistów w zakresie terminologii; zarządzanie terminologią; planowanie terminologiczne. Kierunki badań terminologicznych kształtowały problemy, które należało rozwiązać w pracy terminologicznej. W wyniku takich badań sformułowano pewne zasady teoretyczne dotyczące różnych etapów i rodzajów pracy terminologicznej. Zasady te nie należą wyłącznie do rosyjskiej szkoły naukowej, ponieważ wypracowano je wspólnie, przy udziale terminologów praktycznie ze wszystkich byłych republik radzieckich. 2 8 Sergiusz Griniewicz | Działalność terminologiczna: zasady i perspektywy Przyjmuje się, że terminologia zajmuje się zasadami:  opracowywania ogólnych metod badania terminologii; - badania głównych typów pojęć, ich definicji oraz relacji między nimi; - identyfikowania i opisywania głównych typów specjalnych jednostek leksykalnych, analizy ich osobliwości;  analizy semantycznej (semazjologicznej) terminologii; - analiza strukturalna (onomazjologiczna) terminologii i głównych środków tworzenia nowych terminów w różnych językach i różnych dziedzinach wiedzy; - analiza specyfiki powstawania i rozwoju terminologii w różnych językach i różnych dziedzinach wiedzy; - ustalanie optymalnych zasad projektowania, opracowywania i doskonalenia różnych typów słowników; - analiza porównawcza różnych sposobów wdrażania terminologii znormalizowanej; - opracowywanie skutecznych środków redakcji terminologicznej i terminological expertise;  opracowywanie skutecznych środków tłumaczenia terminologicznego;  ustalanie skutecznych metod kształcenia w zakresie terminologii; - ostatnio, dzięki nieustannym przypomnieniom prof. Pichta, badanie innych niż werbalne, semiotycznych denotacji pojęć; - badanie roli terminologii w poznaniu i zdobywaniu wiedzy, a także w edukacji specjalnej i komunikacji; - opracowywanie głównych zasad organizacji krajowej działalności terminologicznej i planowania terminologii. Istniało wiele rosyjskich publikacji poświęconych metodom badania terminologii. Niektóre z metod ogólnych zostały już krótko opisane w Grinev-Griniewicz (2011). W badaniu głównych typów pojęć konieczne wydaje się zwrócenie uwagi na rozróżnienie pojęć naturalnych lub elastycznych, które są pojęciami mającymi skończoną liczbę cech istotnych tworzących rdzeń pojęcia oraz elastyczną peryferię, w której nie ma ustalonego i powszechnie akceptowanego poglądu, i pojęć macierzowych — precyzyjnie zdefiniowanych i powszechnie zatwierdzonych — przy czym te pierwsze nie są wymieniane w istniejących przewodnikach dotyczących porządkowania terminologii. Badanie głównych typów pojęć i relacji między nimi jest tradycyjnie uważane za domenę 2 9Terminologia | 2013 | 20 logicy. Jeśli jednak chodzi o definicje, terminolodzy zdołali dodać pewne wymagania o charakterze językowym, takie jak jednolitość formy terminu (Гринев 1993: 89–90; ГриневГриневич 2008: 85–87). of syntax and lexical features in definitions of similar concepts, brevity of definition with exclusion of redundant information and idle expressions, avoiding unnecessary definitions when the specific features are represented Identyfikowanie i opisywanie głównych typów leksemów specjalistycznych rozpoczęło się od problemu ustalenia swoistych cech terminu w przeciwieństwie do wyrazu ogólnego. Pod koniec lat 70. spór dotyczący różnicy między terminem a zwykłym słowem został ostatecznie rozstrzygnięty na podstawie założenia, że termin oznacza pojęcie — jednostkę wiedzy utworzoną przez unikalne połączenie cech, natomiast zwykłe słowo oznacza wyobrażenie, które jest bezpośrednim zmysłowo, uogólnionym obrazem przedmiotów i zjawisk rzeczywistości, zachowywanym i odtwarzanym w pamięci bez bezpośredniego wpływu tych przedmiotów i zjawisk na narządy zmysłów. W skali świadomości wyobrażenia znajdują się o jeden szczebel niżej niż pojęcia i należą do poziomu pamięci. Jednoczesne odkrycie, że słownictwo specjalistyczne nie ogranicza się wyłącznie do terminów, wywołało pewne konsternację oraz potrzebę zidentyfikowania i opisania głównych typów specjalistycznych jednostek leksykalnych. Już w latach 80. XX wieku ogólnie opisano takie główne typy, jak terminoidy, preterminy, quasiterminy, prototerminy, profesjonalizmy i nomina (Grinev 1996; Гринев 1993: 41–52; Шелов 1985), choć nie zbadano ich tak dokładnie jak terminów; liczba różnych ujawnionych cech terminów przekracza dwieście — 265 (Гринев 1998: 61–76). Wydaje się celowe dalsze badanie wszystkich leksemów specjalistycznych, ze szczególnym uwzględnieniem nomina — nazw unikalnych pojęć — i to z dwóch powodów. Po pierwsze, ostatnio dominują one w leksykonach specjalistycznych, stanowiąc być może 99% ogólnej liczby leksemów specjalistycznych; a po drugie, dużą ich część można łatwo regulować i tworzyć zgodnie z określonymi zasadami. Porządkowanie terminów ma dwa aspekty — unifikację, której celem jest wyeliminowanie rozbieżności między znaczeniem leksykalnym terminu a jego znaczeniem terminologicznym (treścią odpowiedniego pojęcia), oraz optymalizację, dotyczącą wyboru optymalnych form i środków tworzenia terminów. Odpowiadające sobie kierunki badań stały się tradycyjne w badaniach terminologicznych i obecnie przybrały postać odpowiednich subdyscyplin terminologicznych — terminologii semazjologicznej i terminologii onomazjologicznej. 3 0 Sergiusz Griniewicz | Działalność terminologiczna: zasady i perspektywy Porządkowanie terminów powinno zakładać wieloaspektową analizę terminologii, przeprowadzaną w celu ustalenia nie tylko istniejących niedociągnięć, lecz także tendencji jej rozwoju. Badanie takie powinno obejmować przede wszystkim analizę semantyczną, której celem jest wykrycie różnych odstępstw od odpowiedniości jeden do jednego między znaczeniami leksykalnymi a terminologicznymi terminów. Należy również przeprowadzić analizy formalno-strukturalne i etymologiczne — w celu ustalenia najskuteczniejszych środków i wzorców tworzenia terminów w wybranej dziedzinie przedmiotowej, a także istniejących nieodpowiednich form i sposobów ich udoskonalenia lub zastąpienia; następnie analizę funkcjonalną w celu wykrycia osobliwości użycia terminów (Гак, Лейчик 1981), a wreszcie analizę diachroniczną w celu odkrycia tendencji rozwoju wybranej terminologii (Алексеева 1994; Алесенко 2000; Клепальченко 1999; Миронова 2002; Филиппова 1996; Герд 1971; Кутина 1964, 1966) oraz podejście parametryczne (Grinev 1992; Grinev Griniewicz 2011: 30). Takie podejście może zapewnić trafne decyzje przy kształtowaniu systemu terminologicznego. W analizie semantycznej terminologii wciąż pozostaje wiele do zrobienia. W przypadku synonimii celowe wydaje się ustalenie powszechnie akceptowanej klasyfikacji synonimów, a także dokładniejsze określenie proporcji różnych typów synonimów pełnych, które mogą być wykorzystywane jako zasoby leksykalne do tworzenia nazw gatunków w procesie poznania. Oprócz synonimii i polisemii stwierdzono inne rodzaje rozbieżności między znaczeniami leksykalnymi i terminologicznymi. Czasami znaczenie formy leksykalnej może zawierać zbędne cechy — w terminach tautologicznych, takich jak living flats, living houses, traumatic injury, plans for the future, albo, przeciwnie, może nie zawierać istotnych cech pojęcia. Są to przypadki użycia formy leksykalnej o szerokim znaczeniu dla pojęcia wąskiego — brytyjska norma BS 4118:1967 Glossary of Sanitation Terms sugeruje termin capacity do nazwania bardzo wyspecjalizowanego pojęcia „storage cistern capacity”, termin angle w znaczeniu „łącznik stosowany w rynnie do wody deszczowej w celu zmiany kierunku rynny” oraz termin chair w znaczeniu „metalowa rama przeznaczona do wbudowania w cienką ściankę działową i podłogę, zapewniająca możliwość podparcia umywalki, miski ustępowej W.C. lub innego urządzenia sanitarnego ponad podłogą”. W brytyjskiej normie BS 2780:1972 Glossary of leather terms szeroki termin bend występuje w wąskim znaczeniu — „połowa kruponu skóry bydlęcej, uzyskana przez podzielenie go wzdłuż linii kręgosłupa” itd. Konieczne staje się również zbadanie nowego zjawiska 3 1Terminologija | 2013 | 20, którym jest paronimia odgrywająca rolę granicy w stosowaniu wariantywności terminów przy tworzeniu nowych terminów pokrewnych (na przykład terminy onomasiology i onomastics są często mylone przez studentów filologii). Analiza głównych sposobów tworzenia nowych terminów jest konieczna do wyboru najbardziej skutecznych z nich. Ich klasyfikację przedstawiono w GrinevGriniewicz 2011: 36; tutaj możemy wskazać ich główne zalety i wady. Słowotwórstwo semantyczne. Jeden z najstarszych, tradycyjnych sposobów tworzenia nazw zębów (piły), kaptura (wentylatora) new terms is metaphoric transfer of the meaning of a common word (later of a term) on the basis of comparison. It is based on two main types of similarity — exterior similarity of shape, e.g. neck and body (of a column), lub położenia, np. stopy (strony, góry), główki (śruby); oraz podobieństwo funkcji, np. róg (urządzenie sygnalizujące alarm); prowadnica (kierująca rynna odpływu dachowego). Terminy mogą być również tworzone na drodze metonimii — przeniesienia znaczenia na podstawie styczności. Wyróżnia się różne typy metonimii: - materiał, z którego wykonany jest przedmiot, może stać się nazwą tego przedmiotu, np. szkło, deski, żelazo itp. ; - nazwa miejsca może stać się nazwą przedmiotu znalezionego lub wytworzonego w tym miejscu, np. canary (ptak), turkey, china (porcelana), cashmere (tkanina wełniana); - nazwiska wynalazców często stają się terminami oznaczającymi rzeczy, które wynaleźli, np. watt, ohm, roentgen itd. ; - nazwa procesu często nabiera wtórnego znaczenia: a) rezultatu procesu: classification (proces) – classification (rezultat), definition (proces) – definition (rezultat), borrowing (proces) – borrowing (rezultat); b) środka wykonywania czynności: catch (czynność) – catch (urządzenie okienne lub drzwiowe); spray (czynność) – spray (urządzenie); c) miejsca wykonywania czynności lub odpowiedniej konstrukcji: market (handel) – market (konstrukcja). Niektóre nazwy operacji, takie jak oblicowanie, powlekanie, układanie podłóg, izolowanie i watowanie, są również używane do nazywania zarówno materiału wyjściowego, jak i rezultatu. Chronologicznie następna jest specjalizacja znaczenia słowa potocznego lub terminu o szerszym znaczeniu, np. przypadek o ogólnym znaczeniu „okoliczności, w których znajduje się osoba lub rzecz” zostaje wyspecjalizowany i staje się terminem w prawie (pozew), w gramatyce (forma w paradygmacie rzeczownika) lub w medycynie (choroba). W językoznawstwie elevation staje się elevation (of meaning); w budownictwie mamy wapno (cement) utworzone od słowa oznaczającego „dowolną substancję klejącą”. 3 2 Sergiusz Griniewicz | Działalność terminologiczna: zasady i perspektywy Chronologicznie później pojawia się zapożyczanie z innych terminologii: w budownictwie terminy anchor, awning pochodzą z terminologii morskiej, antennas — z biologii, landscape — z terminologii malarskiej, trench — z terminologii wojskowej itd. Semantyczne tworzenie terminów odpowiada za około 3% słownictwa specjalistycznego, choć w młodych terminologiach liczba takich terminów jest większa, ale zwykle tworzą one rdzeń terminologii i są wykorzystywane jako podstawa derywacji, kompozycji i połączeń wyrazowych (Гринев 1993: 134). Są krótkie, umotywowane i często używane, nierzadko są hiperonimami; wiele z nich to nazwy terminologii. Jednocześnie stosowanie semantycznego tworzenia terminów prowadzi do polisemii i homonimii. Gdy takie homonimiczne formy są używane w różnych dziedzinach (jest to dość wygodne w biologii, fields it does not cause any problems (terminological form morphology geologii i językoznawstwie), lecz gdy w wyniku przeniesienia semantycznego dwie formy są używane w tej samej nauce, jak na przykład doublet (etymologiczny) i doublet (synonim absolutny) w leksykologii, lub jako nazwy procesów, ich środków i rezultatów, staje się to bardzo niewygodne. Słowotwórstwo morfologiczne stanowi około 5% całego słownictwa specjalistycznego (Гринев 1993: 134). Najbardziej produktywnym sposobem morfologicznego tworzenia terminów jest sufiksacja. Analiza użycia sufiksów przy tworzeniu nowych terminów ujawnia pewne interesujące zjawiska. Po pierwsze, istnieje tendencja do wyrażania kategorii za pomocą określonych sufiksów: - procesów za pomocą sufiksów -ing/1/ i -ation/1/ – extracting, polishing, excavation, discolouration; - wykonawców za pomocą sufiksów -er/1/, -or/1/, -an – welder, expeditor, electrician; - wyposażenia za pomocą sufiksów -er/2/ (-or/2/) – scraper, loader, ventilator; - rezultaty za pomocą przyrostków -ing/2/, -ation/2/ – flooring, insulation; Znajdujemy tu również wyspecjalizowane przyrostki nazw minerałów: -ite – biotite, diatomite, chromite; oraz substancji chemicznych: ate, -ine, -ide, -oid, -um – chlorate, chlorine, chloride, celluloid, calcium. Po drugie, możemy zauważyć zarówno synonimię, jak i polisemię przyrostków: przyrostek -er/or może być używany do tworzenia terminów o następujących znaczeniach: wykonawca, osoba wykonująca czynność wyrażoną przez rdzeń (speaker), zawód (teacher), narzędzie (transmitter), czynnik chemiczny (retarder, hardener, plasticizer), a ostatnio także program komputerowy (driver, supervisor). 3 9Terminologija | 2013 | 20 Gdy długie połączenia wyrazowe powstające w wyniku zastosowania składniowych środków nominacji są często używane, nierzadko się je skraca, np. air cooling equipment – air cooler, cable car railway – cable railway, cable pulling tools – cable tools. Analiza osobliwości powstawania i rozwoju terminologii ułatwia wybór sposobów tworzenia nowych terminów. W medycynie w wyniku badań typologicznych stwierdzono, że istnieją trzy typy terminologii. Pierwszy z nich jest stosowany w różnych gałęziach itd.) i charakteryzuje się użyciem surgery (general, abdominal, neurosurgery, cardiovascular, traumatology, precyzyjnych, zlatynizowanych, zwykle złożonych form międzynarodowych. Terminologia stosowana w higienie (ogólnej, komunalnej, osobistej, zawodowej) jest bliska słownictwu ogólnemu, nieprecyzyjna i ma charakter narodowy. Terminologia gałęzi medycyny klinicznej wykorzystuje oba typy terminów, z niewielką przewagą pierwszego typu. Ustanowienie optymalnych zasad projektowania, opracowywania i doskonalenia różnych typów słowników zostało szczegółowo omówione w (ГриневГриневич 2007). Wystarczy powiedzieć, że na podstawie doświadczeń z jednoczesnym opracowywaniem kilku typów słowników oraz porównania ponad 300 terminologicznych słowników definicyjnych i przekładowych opracowano optymalną procedurę tworzenia słownika dobrej jakości na podstawie wstępnie wybranego zakresu (ogólnego, branżowego, specjalistycznego), celu (definicyjnego, przekładowego, normalizacyjnego, edukacyjnego) oraz liczby uwzględnianych języków (jednojęzyczny, dwujęzyczny, wielojęzyczny). Rejestracja znormalizowanego systemu terminów stosowanego przy wdrażaniu znormalizowanej terminologii może przybierać różne formy:  standaryzowanie (najbardziej rygorystyczna forma stosowana w terminologiach technicznych); - rekomendowanie (mniej wymagająca forma stosowana przez Komitet do spraw Terminologii Naukowej i Technicznej Akademii Nauk ZSRR w odniesieniu do terminów naukowych); - pośrednie sposoby normalizacji użycia terminologii w systemach informacyjnych. Doświadczenie zdobyte w ostatnich latach dodało nową formę, która okazała się najbardziej skuteczna — przygotowywanie nowych podręczników na podstawie znormalizowanych/ opracowanych systemów terminologicznych. Stwierdzono, że stosowanie tej formy wprowadzania systemów terminologicznych, choć nie ma charakteru wyraźnie restrykcyjnego, jest jeszcze bardziej przymusowe niż normy, ponieważ takie podręczniki nie pozostawiają 4 0 Sergiusz Griniewicz | Działalność terminologiczna: zasady i perspektywy miejsca na inne nazwy pojęć — przyszli specjaliści przyswajają uporządkowany system terminów wraz z uporządkowanym systemem pojęć. zostało There are reasons to believe that the same approach should be used in preparing new official decrees and normative documents as well. The work on elaborating effective means of terminological editing rozpoczęte przez grupę autorów (Квитко, Лейчик, Кабанцев 1986). Jednocześnie VNIIKI przygotował przewodnik dotyczący organizacji i przeprowadzania ekspertyzy terminologicznej. Naszym zdaniem większość dokumentów państwowych, poczynając od konstytucji i kodeksów prawnych (które w istocie są zbiorami pojęć i ich definicji), powinna przechodzić taką ekspertyzę. Ustanowienie skutecznych metod kształcenia terminologicznego powinno zakładać różne rodzaje takich działań. Możemy wyróżnić co najmniej trzy rodzaje takiego szkolenia: - kształcenie specjalistów w zakresie teorii i metod terminologii, które rozpoczyna się od kursów specjalistycznych dla lingwistów i wszystkich zainteresowanych udziałem w pracach terminologicznych, a następnie obejmuje przygotowanie do uzyskania stopnia doktora i doktora habilitowanego dysertacje; - kursy wprowadzające do specjalności, oparte na przedstawieniu przedmiotu jako systemu pojęć i terminów. W Rosji istnieje już pewne doświadczenie i podręczniki tego typu (zob. Помпеев 1976); - kursy zapoznawcze dla lingwistów (przede wszystkim tłumaczy) jako część LSP. Takie kursy organizowano w ZSRR w latach 70. XX wieku przez Instytut Doskonalenia Kadr Specjalistów Informacji (ИПКИР); - podstawowe kursy technik terminologicznych dla specjalistów zajmujących się pracą terminologiczną (w wielu przypadkach wydłużenie czasu pracy i projekty niskiej jakości są wynikiem braku kompetencji terminologicznych wykonawców). Badanie różnych denotacji semiotycznych pojęć zakłada prowadzenie badań w zakresie semiotyki ogólnej i stosowanej (Гринев 2000; ГриневГриневич, Сорокина 2012), a także analizę na obszarze przecięcia semiotyki i terminologii (Grinev 1997; Picht 2009, 2011). Badanie roli terminologii w poznaniu powinno opierać się na uwzględnieniu faktu, że poznanie jest procesem mentalnym nabywania wiedzy i rozumienia poprzez myślenie, doświadczenie i zmysły, który rozpoczyna się wraz z pojawieniem się gatunku ludzkiego i jest właściwy 4 1Terminologija | 2013 | 20 istotom ludzkim. Definiowanie poznania jako procesu wyznacza potrzebę diachronicznego podejścia do jego analizy. Diachroniczne badania terminologiczne, które doprowadziły najpierw do ukształtowania się (w 2000 roku) historycznej terminologii, a następnie w 2004 roku — antropolingwistyki, ujawniły, że obok etapowego rozwoju rozumowania zachodzi etapowy rozwój postrzegania języka i stosunku do języka, rozpoczynający się od nieświadomości istnienia języka u wczesnego człowieka cro-magnon, następnie od przypisywania językowi magicznych mocy w prymitywnym rozumowaniu epoki przednaukowej i kultur prymitywnych, dalej od podejścia opisowego w celu poradzenia sobie z gwałtownym wzrostem słownictwa w okresie protonaukowym oraz prób doskonalenia języka i eliminowania najbardziej oczywistych niedostatków w słownikach specjalistycznych. Następny, przejściowy okres stwarza możliwość zwrócenia się ku świadomej, skrupulatnej i planowej regulacji tej części języka, którą można udoskonalać — mianowicie słownictwa specjalistycznego. Powinno się to opierać na szeregu zasad. Opracowanie głównych zasad organizacji krajowej działalności terminologicznej i planowania terminologicznego staje się koniecznością dla języków mniejszościowych w erze globalizacji. Rosyjskie działania w tym kierunku w latach 1970.–1990. zaowocowały szeregiem przedsięwzięć: - oszacowaniem głównych kierunków i zakresu badań teoretycznych, prowadzonych w latach 1980.–1990., które doprowadziły do opracowania przeglądu dysertacji (Grinev 1993), bibliografii publikacji terminologicznych (Татаринов 1998) oraz bibliografii pomyślnie obronionych dysertacji o charakterze terminologicznym (ГриневГрине вич et al. 2006); - bibliografiami obowiązujących norm terminologicznych, przygotowanymi w latach 1980.–1990. w VNIIKI;  bankiem ustandaryzowanej terminologii (ROSTERM) w VNIIKI, zawierającym obecnie ponad 140 000 haseł terminologicznych; - glosariuszami rosyjskiej terminologii nauki o terminologii (Гринев 1998; Татаринов 2006);  podręcznikami wprowadzającymi do nauki o terminologii (Гринев 1993; Гринев Гриневич 2008) i terminografii (Гринев 1995; ГриневГриневич 2009), opartymi na wstępnie usystematyzowanych pojęciach i terminologii. Istnieją powody, by sądzić, że podobne kierunki działań (na mniejszą skalę), uzupełnione świadomym planowaniem narodowej 4 2 Sergiusz Griniewicz | Działalność terminologiczna: zasady i perspektywy porządkowanie, zarządzanie terminologią i jej rozwój, o których wspomniano w (Griniewicz 2010), powinny być przydatne dla języków mniejszościowych. Jeśli weźmiemy za przykład Litwę, polityka terminologiczna powinna być określana na podstawie oceny stanu obecnej terminologii, a mianowicie:  organizowania bazy istniejących słowników terminologicznych; - tego, co już zrobiono w badaniach terminologicznych — gromadzenia publikacji terminologicznych i oceny istniejących problemów; - gromadzenia standaryzowanych terminów narodowych w formie banku danych terminologicznych; - analysis of tendencies in forming of national terminologies based on historical studies and recent development; - analysing historical tendencies in borrowing. In his impressive survey przeszłości języka litewskiego, skłoniły Jonasa Klimavičiusa do skomentowania złego wpływu przymusowej dwujęzyczności (z językiem polskim, rosyjskim i angielskim) w historii Litwy (Klimavičius 2008). Obecnie Litwa jako niezależne państwo może porównywać doświadczenia interakcji z różnymi językami i ustalać, jakie formy narodowe utrzymały się i przetrwały w konkurencji z obcymi jednostkami leksykalnymi, zwracając uwagę nie tylko na negatywne, lecz także na pozytywne aspekty takiej interakcji; - oceny potrzeb w zakresie porządkowania/rozwijania terminologii w różnych dziedzinach wiedzy. Zebrane informacje mogą służyć jako podstawa działań w zakresie polityki językowej, z których niektóre wymieniono w Wytycznych dotyczących polityki terminologicznej przygotowanych przez Infoterm (GTP), i które powinny obejmować: - przygotowywanie lub wybór odpowiedniego podręcznika dotyczącego terminologii i terminografii, organizowanie kursów z terminologii i języków specjalistycznych (LSP) w instytucjach szkolnictwa wyższego; - przygotowywanie instrukcji dla specjalistów uczestniczących w pracach terminologicznych; - organizowanie kursów dla specjalistów uczestniczących w pracach terminologicznych; - systematyzacja słownictwa litewskiego i przygotowanie słownika systematycznego, służącego jako trzon terminologii narodowej; - porównywanie różnych typów tworzenia terminów i projektowanie wzorców specjalistycznej nominacji dla różnych dziedzin wiedzy; 4 3Terminologija | 2013 | 20 - ocena możliwości wykorzystania istniejących cennych informacji o leksykalnym materiale dialektalnym do nazywania nowych pojęć; - określanie polityki zapożyczeń — ustalanie preferowanych typów zapożyczeń (zapożyczeń materiałowych, kalk językowych, zapożyczeń mieszanych) dla różnych dziedzin wiedzy;  opracowywanie zasad konstruowania nomenów technicznych; - badanie możliwości kontrolowania form pragmonimów. Działania te można postrzegać jako część złożonego programu cywilizowanego rozszerzania języka, opartego na tak wybitnej cesze języka litewskiego, jaką jest jego przynależność do najstarszych żywych języków indoeuropejskich, zachowujących wiele archaicznych cech językowych charakterystycznych również dla łaciny i sanskrytu. Być może właściwe byłoby zwrócenie się o fundusze do organów Unii Europejskiej odpowiedzialnych za dziedzictwo kulturowe. Innymi środkami promowania języka litewskiego mogą być: - addressing all European universities where there are courses of językoznawstwo ogólne i historyczno-porównawcze wraz z propozycjami organizowania kursów w języku litewskim; - preferencyjne warunki zatrudnienia w kraju dla rodzimych użytkowników innych języków, którzy uczą się litewskiego i znają ten język;  bezpłatne kursy języka litewskiego; - przygotowywanie nauczycieli języka litewskiego dla różnych krajów. WNIOSKI Przegląd zarówno teoretycznej, jak i praktycznej działalności terminologicznej w byłym ZSRR i Rosji w ciągu ostatnich 50 lat pokazuje, że intensywny rozwój teorii terminologii w latach 80. i 90. doprowadził do sformułowania zasad różnych kierunków prac terminologicznych, które ukształtowały się w tym czasie. Niektóre z tych zasad można z powodzeniem stosować w polityce terminologicznej i planowaniu terminologii dla języków mniejszościowych. SOURCES BS 2780:1972 Glossary of leather terms, London: British Standards Institution. BS 4118:1967 Glossary of sanitation terms, London: British Standards Institution. GTP – Guidelines for Terminology Policies. Formulating and implementing terminology policy in language communities (CI-2005/WS/4). Prepared by Infoterm, Paris: UNESCO, 2005. ISO 1087-1:2000 Terminology work – Vocabulary. Part 1. Theory and application. ISO 704 Terminology work: Principles and methods ISO WD 1087-1.5:94 Terminology work – Vocabulary. Part 1. 4 4 Sergiusz Griniewicz | Terminological Activities: Principles and Perspectives REFERENCES Akhmanova O., Agapova G. (eds.) 1974: Terminology: Theory and Method, Moscow. Akhmanova O. 1977: Linguistic Terminology, Moscow. Grinev S V. 1992: Description of Terminology: a Parametrical Approach. – IITF Journal 3(1), 41–46. Grinev S. V. 1993: Terminological Research in the former uSSR. – Knowledge Organization 20(3), 150–159. Grinev S. V. 1996: Terminology and Nomenclature in Russian Terminology Science. – Terminologie und Nomenclature, Lang, 25–42. Grinev S. V. 1997: Some Semiotic Aspects of Terminology Science. – Proceedings of the 11th European Symposium on LSP, copenhagen, August 1997, 300–307. Grinev-Griniewicz S. 2011: Terminological methods in the history of terminology science. – Terminologija 18, 27–42. Griniewicz S. 2010: Terminology and language policy (towards establishing rudiments of linguopolitology). – Terminologija 17, 16–20. Klimavičius J. 2008: lietuvių kalba ir visuomenė: bendrasis ir terminologinis aspektai (The lithuanian Language and Society: General and Terminological Aspects). – Terminologija 15, 56–104. Picht H. 2009: The Seven Pillars of Terminology. – Terminologija 16, 8–22. Picht H. 2011: The Science of Terminology: History and Evolution. – Terminologija 18, 6–26. Авербух К. Я. 2004: Общая теория термина, Иваново. Алексеева О. Б. 1994: Когнитивные аспекты диахронического исследования терминологии строительных материалов. Дисс. … канд. филол. наук, Москва. Алесенко Т. А. 2000: Особенности формирования современных межотраслевых терминологий (на материале сопоставительного анализа терминологии воды в английском и русском языках), Москва. Анюшкин Е. С. 1978: Преимущества и недостатки двуязычных переводных научнотехнических словарей. – Проблемы общей и терминологической лексикографии, Баку, 7–9. Анюшкин Е. С., Анюшкина Г. К. 1980: О некоторых типичных недостатках в содержании и оформлении переводных научнотехнических словарей. – Лингвистические аспекты терминологии, Воронеж, 90–98. Борнхвальд О. В. 2000: Историческое терминоведение русского языка, Красноярск. Володина М. Н. 1997: Теория терминологической номинации, Москва. Гак В. Г., Лейчик В. М. 1981: Субституция терминов в синтагматическом аспекте. – Терминология и культура речи, Москва, 47–57. Герд А. С. 1968: Проблемы формирования научной терминологии. Автореф. дис. ... докт. фил. наук, Ленинград. Герд А. С. 1971: Проблемы становления и унификации научной терминологии. – Вопросы языкознания 1, 14–22. Герд А. С. 1986: Основы научно-технической лексикографии, Ленинград. Головин Б. Н. 1968: Термин и слово. – Термин и слово, Горький, 3–12. Головин Б. Н. 1981: Типы терминосистем и основания их различения. – Термин и слово, Горький, 3–10. Головин Б. Н., Кобрин Р. Ю. 1987: Лингвистические основы учения о терминах, Горький. Гринев С. В. 1968: Введение в терминологическую лексикографию. Учебное пособие, Москва. Гринев С. В. 1993: Введение в терминоведение, Москва. Гринев С. В. 1995: Введение в терминографию, Москва. Гринев С. В. 1998: Исторический систематизированный словарь терминов терминоведения. Учебное пособие, Москва. Гринев С. В. 2000: Основы семиотики, Москва. GriniewGriniewicz 2007: O zasadach tworzenia słowników terminologicznych. – Terminologija 14, 20–36. ГриневГриневич С. В. 2008: Терминоведение. Учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений, Москва. ГриневГриневич С. В. 2009: Введение в терминографию: Как просто и легко составить словарь. Учебное пособие. Изд. 3е, доп., Москва. ГриневГриневич С. В., Гринева В. П., Минкова Л. П., Скопюк Т. Г. 2006: Указатель терминологических диссертаций. Справочное пособие, Белосток–Москва. ГриневГриневич С. В., Сорокина Э. А. 2012: Основы семиотики. Учебное пособие, Москва. Даниленко В. П. 1971: Лексикосемантические и грамматические особенности словтерминов. – Исследования по русской терминологии, Москва, 5–67. 4 5Terminologija | 2013 | 20 Даниленко В. П. 1977: Русская терминология. Опыт лингвистического описания, Москва. Даниленко В. П., Скворцов Л. И. 1982: Нормативные основы унификации терминологии. – Культура речи в технической документации, Москва, 5–35. Дианова Г. А. 1995: Язык алхимии: становление языка английской химической литературы 15–18 вв., Москва. Дианова Г. А. 2000: Термин и понятие: проблемы эволюции (к основам исторического терминоведения), Москва. Иванов С. З. 1967: Терминология сахарного производства, Москва. Казарина С. Г. 1998: Типологические характеристики отраслевых терминологий, Краснодар. Канделаки Т. Л. 1977: Семантика и мотивированность терминов, Москва. Квитко И. С., Лейчик В. М., Кабанцев Г. Г. 1986: Терминоведческие проблемы редактирования, Львов. Клепальченко И. А. 1999: Сопоставительный анализ лексики семантической группы «Лестницы и элементы лестничных конструкций» (на материале английского и русского языков). Автореф. дис. … канд. филол. наук, Москва. Кобрин Р. Ю. 1979: О принципах терминологической работы при создании тезаурусов для информационнопоисковых систем. – Научно-техническая информация 2(6), 1–9. Кобрин Р. Ю., Пекарская Л. А. 1977: Лингвостатистический анализ употребления терминов нормативных словарей и ГОСТов в реальных научнотехнических текстах. – Языковая норма и статистика, Москва, 265–279. Кутина Л. Л. 1964: Формирование языка русской науки: терминология математики, астрономии, геоgrafii w pierwszej tercji XVIII wieku, Moskwa–Leningrad. Кутина Л. Л. 1966: Формирование терминологии физики в России, Москва–Ленинград. Кутина Л. Л. 1970: Языковые процессы, возникающие при становлении научных терминологических систем. – Лингвистические проблемы научно-технической терминологии, Москва, 82–94. Лейчик В. М. 1988: Основные положения сопоставительного терминоведения. – Отраслевая терминология и ее структурно-типологическое описание, Воронеж, 3–10. Лейчик В. М. 1989: Предмет, методы и структура терминоведения. Автореф. дис. ... докт. филол. наук, Москва. Марчук Ю. Н. 1992: Основы терминографии, Москва. Миронова Е. Е. 2002: Проблемы эволюции архитектурной терминологии (на примере английской лексики поля «Окна и двери»). Дис. … канд. филол. наук, Москва. Помпеев Ю. А. 1976: Основы строительной специальности, Ленинград. Сложеникина Ю. В. 2005: Термин: семантическое, формальное, функциональное варьирование, Самара. Сорокалетов Ф. П. 1970: История военной лексики в русском языке 11–17 в., Ленинград. Суперанская А. В., Подольская Н. В., Васильева Н. В. 1989: Общая терминология: Вопросы теории, Москва. Суперанская А. В., Подольская Н. В., Васильева Н. В. 1993: Общая терминология: Терминологическая деятельность, Москва. Татаринов В. А. 1996–2004: Теория терминоведения. В 3 т., Москва. Татаринов В. А. 1998: Терминоведение. Указатель работ, опубликованных отечественными терминологами в 20 веке, Москва. Татаринов В. А. 2006: Общее терминоведение. Энциклопедический словарь, Москва. Ткачева Л. Б. 1987а: Актуальные вопросы терминологии в социолингвистическом освещении. Автореф. дис. ... доктора фил. наук, Ленинград. Ткачева Л. Б. 1987б: Основные закономерности английской терминологии, Томск. Фельде О. В. (Борнхвальд) 2001: Историческое терминоведение в теории и практике, Красноярск. Филиппова Е. В. 1996: Эволюция английской онкологической терминологии. Автореф. дисс. … канд. филол. наук, Москва. Хижняк С. П. 1997а: Англо-американская и русская терминология права: Социолингвистический аспект возникновения и развития, Саратов. Хижняк С. П. 1997б: Юридическая терминология: формирование и состав, Саратов. Циткина Ф. А. 1987: Сопоставительное терминоведение: теоретические вопросы и приложения. – Вопросы языкознания 4, 114–124. Циткина Ф. А. 1988: Терминология и перевод (к основам сопоставительного терминоведения), Львов. Шелов С. Д. 1985: Об одном классе научнотехнической лексики (три подхода к выделению номенклатурных наименований). – Научно-техническая терминология 2(3), 1–7. 4 6 Sergiusz Griniewicz | Działalność terminologiczna: zasady i perspektywy DZIAŁALNOŚĆ TERMINOLOGICZNA: ZASADY I PERSPEKTYWY W artykule krótko opisano główne kierunki i zasady praktycznej działalności terminologicznej w ZSRR i Rosji w ciągu ostatnich pięćdziesięciu lat. Zwrócono uwagę na związek terminologii z jej samodzielnymi dyscyplinami. Omówiono problemy badania głównych typów pojęć, ustalania i opisu głównych typów leksemów specjalistycznych, kompleksowej analizy porządkowanej terminologii oraz semantycznego badania terminologii; dokonano przeglądu zalet i wad najważniejszych sposobów i typów tworzenia terminów, metod wdrażania znormalizowanej terminologii, kształcenia terminologów, a także zasad i metod organizacji działalności terminologicznej na poziomie krajowym. Na przykładzie języka litewskiego omówiono możliwe ogólne metody wspierania i planowania rozwoju terminologii narodowej. ТЕРМИНОЛОГИЧЕСКАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ: ПРИНЦИПЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ Дается краткое описание основных направлений практической терминологической деятельности и ее теоретических принципов в СССР и России за последние 50 лет. Отмечается филиация терминоведения с появлением самостоятельных терминоведческих дисциплин. Рассматриваются проблемы исследования основных типов понятий, выявления и описания основных типов специальных лексем, комплексного анализа упорядочиваемых терминологий, семантического анализа терминологий, разбираются достоинства и недостатки основных способов образования терминов, моделей образования терминов, способов введения упорядоченных терминологий, подготовки терминоведов и терминологов, развитие восприятия языка человеком в процессе его эволюции, принципы и методы организации национальной терминологической деятельности. На примере литовского языка рассматриваются общие методы организации и планирования развития национальной терминологии. Otrzymano 20131104 Sergiusz Griniewicz TC 55 Terminology RF, University of Bialystok Waska 4, m. 20, Bialystok, 15-481, Poland E-mail [email protected]