Concepts as Reflection of Societal Changes

1 0 Heribert Picht | Koncepcje jako odzwierciedlenie zmian społecznych Koncepcje jako odzwierciedlenie zmian społecznych Heribert PicHt SŁOWA KLUCZOWE: konstruowanie pojęć społecznych, obiekty w naukach humanistycznych, zmiany pojęciowe, wpływy na konstruowanie pojęć, cykl życia pojęcia, praca terminologiczna 1. WPROWADZENIE Najpierw przypomnijmy ustandaryzowane definicje obiektu i pojęcia. ISO 1087–1:2000 definiuje te dwa pojęcia w następujący sposób: Obiekt: wszystko, co jest postrzegalne lub wyobrażalne. Uwaga: Obiekty mogą być materialne (np. silnik, kartka papieru, diament), niematerialne (np. współczynnik konwersji, plan projektu) lub wyobrażone (np. jednorożec). Pojęcie: jednostka wiedzy utworzona przez unikalną kombinację cech. Uwaga: Pojęcia nie są koniecznie związane z określonymi językami. Są one jednak często kształtowane przez tło społeczne lub kulturowe, co często prowadzi do odmiennych kategoryzacji. Obie definicje nie są błędne, lecz raczej ubogie w wiedzę. Oczywiście bardziej szczegółowa refleksja nad oboma pojęciami wydaje się niezbędna dla dalszego postępu w teorii terminologii. W odniesieniu do obiektu w uwadze do normy podano pierwszą i podstawową klasyfikację. Podaną klasyfikację możemy rozszerzyć w następujący sposób: Rys. 1 obiekt obiekt materialny obiekt niematerialny objectum subjectum obiekt materializowalny obiekt myślowy obiekt rzeczywiście istniejący obiekt myślowy wyobrażony (Picht 2004: 317) 1 1Terminologija | 2013 | 20 Jest oczywiste, że obiekt stanowi surowiec dla tworzenia dowolnego pojęcia; jednakże proces tworzenia będzie się różnił w zależności od rodzaju obiektów. ‘Obiekty materialne’ nadają się przede wszystkim do abstrakcji — klasycznego arystotelesowskiego sposobu tworzenia pojęć. Biorąc pod uwagę ‘obiekt niematerialny’, a zwłaszcza ‘obiekt myślowy’, proces tworzenia wydaje się odmienny. Dlatego pomocne może być przypomnienie definicji tej grupy obiektów: Obiekt niematerialny: obiekt bez fizycznej formy, którego istnienie i relacja z przestrzenią i czasem są dane za pośrednictwem podmiotu wyobrażającego sobie. Uwaga: Moja osobista idea wolności. Obiekt myślowy: obiekt niematerialny, który istnieje wyłącznie mentalnie, a zatem jest związany z podmiotem myślącym, poprzez który realizowana jest relacja czasoprzestrzenna. Uwaga: Idea dziewięciu kręgów piekła Dantego autorstwa pani Y. Rzeczywiście istniejący obiekt myślowy: obiekt myślowy, który ma istnienie mentalne, ale rzeczywiste. Uwaga: Idea prawnego przeniesienia majątku pana X. Podstawowe cechy charakterystyczne tych typów obiektów są następujące: • podmiotem myślącym jest człowiek; • człowiek jest nośnikiem relacji czasoprzestrzennej; • człowiek decyduje o swoich ideach i ich możliwych zmianach. Koncepcje oparte na tych przesłankach mają przypuszczalnie inną genezę niż abstrakcja. W przypadku abstrakcji obiektów materialnych określonej klasy stosunkowo łatwo jest ustalić cechy centralne, ponieważ są one obserwowalne przez abstraktora i per se przynależą do danych obiektów. Człowiek jest obserwatorem i abstraktorem, a nie nośnikiem czy „właścicielem” „obiektu materialnego”. Geneza pojęć opartych na „obiektach myślowych” podlega jednak innym mechanizmom, takim jak dyskusja na temat „obiektów myślowych” i konsensus co do cech wynikowego pojęcia. Rozszerzona definicja „pojęcia” mogłaby brzmieć: Pojęcie: jednostka wiedzy utworzona przez wszystkie cechy (porcje wiedzy) uznane intersubiektywnie i zaakceptowane przez wspólnotę zawodową w określonym momencie; ma cykl życia określony przez dynamikę poznania. (Picht 2009: 11) Rozsądne mogłoby być nieznaczne rozszerzenie ostatniej części zdania, tak aby brzmiała ona teraz: „ma cykl życia określony przez dynamikę poznawczą i społeczną.” 1 2 Heribert Picht | Koncepcje jako odzwierciedlenie zmian społecznych 2. MOJE ZAŁOŻENIA 1. Koncepcje społeczne mają przede wszystkim charakter interdyscyplinarny i transdyscyplinarny. 2. Pewne typy koncepcji społecznych mogą mieć wysoce normatywny charakter. 3. Cykl życia koncepcji społecznych jest w większości determinowany przez czynniki społeczne. 4. Większość pojęć społecznych to konstrukcje. 5. Wiele koncepcji społecznych pozostaje pod wpływem ideologii lub religii albo opiera się na nich. 6. Koncepcje społeczne są otwarte na negocjacje, interpretację i inne wpływy. 7. Koncepcje społeczne mogą podlegać nagłym lub stopniowym zmianom. 2.1. Koncepcje społeczne mają w przeważającej mierze charakter interdyscyplinarny i transdyscyplinarny Każda społeczność, czy to tak zwana prymitywna, czy wysoko cywilizowana, rządzi się określonymi pisanymi lub niepisanymi prawami, zasadami i rytuałami, które stanowią wspólną płaszczyznę dla członków społeczności. „Porozumienie” jest często osiągane w drodze milczącego konsensusu i wyrażane w koncepcjach. Na przykład dziedzinę prawa jako wielkość społeczną i społeczeństwotwórczą można podzielić na dwa duże obszary pojęciowe: 1. Koncepcje należące do dziedziny wiedzy związanej z prawoznawstwem, jego zastosowaniami, dokumentami itp. Znajdujemy tu przede wszystkim zasady i przepisy oraz ich praktyczne przejawy. 2. Koncepcje i obiekty, do których mają zastosowanie przepisy prawne. Koncepcje te mogą opierać się na dowolnym z typów obiektów wskazanych na powyższym rysunku. Ad 1. Pojęcie „zakup” może odnosić się do materialnych lub niematerialnych obiektów niemal wszystkich obszarów życia. Można kupić zarówno samochód, jak i prawo lub usługę. Prawo — wyraźnie pojęcie społeczne — może mieć znaczenie w bardzo różnych dziedzinach, na przykład w handlu, w dziedziczeniu, w konstytucji (np. prawa człowieka), w postępowaniach prawnych lub administracyjnych itd. Usługi są oferowane, kupowane i sprzedawane niemal we wszystkich gałęziach społeczeństwa, czy to przez fryzjera, firmę spedycyjną, czy w postaci porady prawnika. Ad 2. Obiekt lub pojęcie może mieć znaczenie w bardzo różnych kontekstach społecznych. Koń może być przedmiotem ubezpieczenia, handlu, produkcji mięsa, kradzieży, może być związany z różnymi rodzajami sportu, a także być pacjentem w 1 3Terminologija | 2013 | 20 wet, zoologiczny obiekt badań itd. Zmienia się społeczny punkt ciężkości, jednak pojęcie lub obiekt pozostaje taki sam. Można to nazwać transdyscyplinarnością obiektu lub pojęcia. 2.2. Niektóre typy pojęć społecznych mogą mieć wysoce normatywny, a nawet preskryptywny charakter Spójność wewnętrzna społeczeństwa jest zapewniana przez normy, które określają relacje między jednostkami. Ustawodawstwo państwa jest na przykład normatywne i wiążące albo dla wszystkich obywateli, albo dla pewnych ograniczonych grup. Na przykład pojęcie „płacenia podatków” lub „obowiązku szkolnego” w odniesieniu do jasno określonych grup ludzi jest nakazane przez prawo. Normy i zasady są jednak tworzone przez ludzi, a zatem zależą albo od ogólnie przyjętej postawy w społeczeństwie, albo mogą być narzucone społeczeństwu przez siłę zewnętrzną, na przykład przez terror, okupację lub zamach stanu. Normy mogą rozwijać się zgodnie z wydarzeniami historycznymi lub innymi, takimi jak rewolucje ideologiczne lub kryzys gospodarczy. Wynika z tego, że nakaz i norma nie są konstrukcjami absolutnymi. Aby zaakceptować i wprowadzić w życie jakikolwiek nakaz, w demokracji muszą zostać spełnione pewne warunki, na przykład, • norma jest wielkością dynamiczną; • norma podlega negocjacji; • norma musi zostać zaakceptowana przynajmniej przez większość członków społeczeństwa; • naruszenie normy pociąga za sobą sankcję; • rozdział władz ma na celu ustanowienie słusznego nakazu; • itd. W społecznościach rządzonych niedemokratycznie niektóre z tych warunków są odmienne, na przykład, • akceptacja przez większość społeczeństwa nie jest kwestią centralną ani nawet konieczną; • norma nie podlega swobodnym negocjacjom; • rozdział władz nie istnieje; • naruszenie danej normy przez określone grupy społeczeństwa może być pożądane, na przykład tortury lub korupcja; • itd. 1 4 Heribert Picht | Pojęcia jako odzwierciedlenie zmian społecznych W praktyce możemy zaobserwować przypadki, w których pojęcia podstawowych norm mogą ulegać zmianie, chociaż terminy są mniej lub bardziej celowo utrzymywane bez zmian, aby zamaskować lub uzasadnić zmiany społeczne. Niemniej jednak każda norma lub regulacja wymaga w dłuższej perspektywie moralnego i etycznego uzasadnienia, aby uzyskać akceptację społeczną lub się nią cieszyć. Ponadto każda norma lub regulacja z natury rzeczy zakłada aspekt czasowy. Niezależnie od rodzaju regulacji żadna z nich nie może być wieczna; wieczność w tym względzie oznaczałaby wieczną stagnację społeczną. Rzeczywistość natomiast odzwierciedla „dynamikę norm” zgodnie z ewolucją społeczną i zachodzącymi zmianami. 2.3. Cykl życia koncepcji społecznych jest w większości determinowany przez czynniki społeczne Cykl życia danej koncepcji wydaje się łatwy do określenia — musi istnieć moment, w którym koncepcja się „rodzi”, oraz inny moment, w którym cykl jej życia się kończy. Jednak w rzeczywistości ustalenie tych momentów na osi czasu może być trudne. Ponadto należy rozróżnić między cyklem życia a „wiecznym” istnieniem koncepcji (Picht 2008: 287 i n.). Pragmatycznie rzecz ujmując, cykl życia można zdefiniować jako okres, w którym dana koncepcja jest uznawana za poprawną i jako taka aktywnie stosowana. Na przykład koncepcja „dziecka nieślubnego” była do 1983 roku przeszkodą w przyjęciu święceń kapłańskich zgodnie z prawem Kościoła rzymskokatolickiego. W tym przypadku możliwe jest dokładne określenie końca cyklu życia. W innych przypadkach, takich jak koncepcja „prześladowania czarownic”, możliwe może być ustalenie, kiedy została zakazana prawem, ale co z rzeczywistością społeczną? W niektórych regionach cykl życia definitywnie się zakończył, w innych wydaje się to wątpliwe, przynajmniej w pewnych mniej wykształconych klasach społecznych. Koniec konceptualnego cyklu życia nie jest tożsamy ze „śmiercią” pojęcia. Pojęcia nie mogą umrzeć. Pojęcie definiuje się jako „jednostkę wiedzy”, zatem śmierć pojęcia byłaby równoznaczna z trwałą utratą wiedzy. Ludzkość byłaby pozbawiona świadomości swojej ewolucji intelektualnej i historii. Na przykład wciąż znamy pojęcie „eteru” jako „substancji w nauce starożytnej i średniowiecznej”; nie używamy go już w tym sensie, ponieważ uznaje się je za fałszywe; jednakże pojęcie to nadal dysponuje wiedzą, której było nośnikiem. Pojęcie może popaść w zapomnienie, ale wtedy musimy mówić o luce w naszej obecnej wiedzy o wcześniejszych etapach wiedzy, spowodowanej przez 1 5Terminologija | 2013 | 20 różnorodne możliwe okoliczności, np. gdy zostaje utracona lub przestaje być zrozumiała jakakolwiek forma reprezentacji pojęcia. Niemniej jednak istnieje przynajmniej teoretyczna perspektywa odzyskania pojęcia poprzez badania (Picht 2010: 24), jak stało się to na przykład ze staroegipskimi pojęciami, gdy archeolodzy byli w stanie odczytać egipskie hieroglify. Cykl życia pojęć, zwłaszcza w naukach przyrodniczych i ich zastosowaniach, może być wyznaczany przez pojęcia „weryfikacji” i „falsyfikacji”, „potrzeby rozwiązania technicznego” oraz „końca jego zastosowania”. W konsekwencji poznanie jest dominującym parametrem w naukach przyrodniczych. 2.4. Większość pojęć społecznych to konstrukcje Wiele przypadków tworzenia pojęć w społeczeństwie rozpoczyna się od niejasnego i nieprecyzyjnego odczucia potrzeby wyjaśnienia określonego stanu, problemu, statusu lub warunku. Ogólną tendencją jest znalezienie rozwiązania; jednakże społeczeństwo jako całość z trudem potrafi rozpocząć proces poszukiwania rozwiązania. Najczęściej znajdujemy jednostki proponujące możliwe rozwiązania i próbujące opisać lub wyjaśnić swoje indywidualne przemyślenia. Innymi słowy, proponują one swoje „obiekty myślowe”. Obiekty te można uznać za surowy materiał dla możliwego późniejszego procesu tworzenia pojęcia. Obiekty mają właściwości — nie cechy — a właściwości te, gdy jednostki będące ich nosicielami uczynią je komunikowalnymi, mogą stać się podstawą procesu konstruowania pojęcia. Proces ten często przybiera formę wyjaśniającej dyskusji, w której przedstawia się argumenty za określonymi właściwościami i przeciw nim. W idealnym przypadku rezultatem takiego procesu, opartego na zgodzie co do pożądanych i akceptowalnych właściwości, jest skonstruowane pojęcie. Uzgodnione wówczas właściwości tworzą intensję wyrażoną przez charakterystyki, które stanowią warunek wstępny możliwości sformułowania definicji. Oczywiste jest, że w tego rodzaju procesie poszczególne „obiekty myślowe” nie podlegają abstrakcji, w ramach której jedynie wspólne właściwości klasy obiektów mogą uzyskać status charakterystyk, co w istocie stanowi proces redukcji, ponieważ każda abstrakcja jest z natury redukcjonistyczna. Oczywiście nie każdy zbiór poszczególnych „obiektów myślowych” doprowadzi do powstania nowo skonstruowanego pojęcia, ponieważ ważnym czynnikiem jest akceptacja społeczna, a czynnik ten obejmuje również siłę odrzucenia. Proces ten można zilustrować następującym przykładem: pewien powiat boryka się z bezrobociem, słabo rozwiniętą infrastrukturą i bardzo niewielkim ruchem turystycznym, ale ma dziewiczy krajobraz, interesującą historię, starożytne 1 6 Heribert Picht | Pojęcia jako odzwierciedlenie zmian społecznych budynki i piękne jezioro. Niektóre wpływowe osoby są zdania, że należy coś zrobić, na przykład promować czynniki pozytywne w celu zneutralizowania elementów negatywnych. Administracja powiatu postanawia powołać komisję złożoną z pięciu osób. Każda z tych pięciu osób ma własne, indywidualne pomysły na rozwiązanie. Jako pierwsze doprecyzowanie uzgadniają wzmocnienie turystyki. Ale jak? Każda osoba opisuje swoje idee (obiekty myślowe), a następnie generowana jest lista idei (właściwości) i omawiana. Proces ten może wymagać czasu i prowadzić do długich argumentacji za zaletami i przeciwko wadom, konsekwencjom ekonomicznym i ekologicznym, sposobom realizacji itd. Ostatecznie uzgadniają utworzenie promotora turystyki o określonych funkcjach, obowiązkach i kompetencjach. Propozycja ta — w rzeczywistości koncepcja o określonej intensji — zostaje przedstawiona radzie powiatu jako organowi decyzyjnemu. Tam propozycja jest ponownie omawiana i być może modyfikowana. Rezultatem jest nowa koncepcja z ostateczną intensją „promotora turystyki powiatu” . Negatywnym przykładem może być propozycja zniesienia celibatu w Kościele rzymskokatolickim. Propozycja ta, przedstawiana kilkakrotnie w ostatnich dziesięcioleciach, została odrzucona; oznacza to, że koncepcja celibatu pozostaje niezmieniona i obowiązuje. 2.5. Wiele koncepcji społecznych pozostaje pod wpływem ideologii lub religii / opiera się na nich Faktem jest, że znaczny zbiór koncepcji związanych z zachowaniem społecznym wywodzi się bezpośrednio lub pośrednio z przekonań religijnych lub ideologicznych. Na przykład koncepcje z ustawodawstwa narodowosocjalistycznego, takie jak „zhańbienie rasy” (Rassenschande) i „odpowiedzialność rodowa” (Sippenhaft), lub z rosyjskiego ustawodawstwa komunistycznego, takie jak „wspólna własność” (коллективная соб ствен ность), „kolektywizacja” (коллективизация), „Wielka Czystka” (чистка), „przesiedlenie ludności” (депортация) lub „dekulakizacja” (раску ла чи вание), mogą zilustrować tę kwestię. Innym przykładem jest „czystka etniczna”, zdefiniowana jako proces lub polityka eliminowania niepożądanych grup etnicznych lub religijnych poprzez deportację, przymusowe przesiedlenie, masowe mordy lub groźby takich działań, mająca na celu stworzenie terytorium zamieszkanego przez ludzi o jednorodnej lub czystej etniczności, religii, kulturze i historii (Ethnic cleansing – Wikipedia). W przypadku koncepcji pozostających pod wpływem religii możemy wyróżnić trzy typy: 1 7Terminologija | 2013 | 20 1. Pojęcia, które powstały w wyniku objawienia Bożego, na przykład Dziesięć Przykazań. W chrześcijaństwie stanowią one etyczne i moralne podstawy ustawodawstwa cywilnego i karnego oraz jego pojęć. Sakramenty Kościoła rzymskokatolickiego są „skutecznymi znakami łaski, ustanowionymi przez Chrystusa i powierzonymi Kościołowi, przez które udzielane jest nam życie Boże”. (Sakramenty Kościoła katolickiego – Wikipedia). 2. Pojęcia oparte na dogmacie, na przykład pojęcie „nieomylności papieskiej” jest definiowane jako dogmat Kościoła rzymskokatolickiego, który stwierdza, że na mocy obietnicy Jezusa złożonej Piotrowi papież jest uchroniony przed możliwością błędu „gdy, sprawując swój urząd pasterza i nauczyciela wszystkich chrześcijan, na mocy swojej najwyższej władzy apostolskiej określa doktrynę dotyczącą wiary lub moralności, która ma być wyznawana przez cały Kościół” (Nieomylność papieska – Wikipedia). Islam zakazuje konwersji na jakąkolwiek inną religię, chociaż odpowiadająca temu sura Koranu nie wyraża tego bezpośrednio. Sankcją prawną w wielu krajach islamskich, zgodnie z szariatem, jest kara śmierci. Zatem pojęcie to należy do dogmatów lub zasad islamu. 3. Ponieważ jednym z celów religii lub ideologii — czasami różnica jest minimalna — jest kierowanie społeczeństwem, kontrolowanie go, a nawet dominowanie nad nim, niemała liczba pojęć, które pierwotnie miały charakter religijny lub ideologiczny, pełni podwójną rolę — religijną i świecką. Jednak związek między tymi dwiema sferami bardzo często pozostaje oczywisty. Na przykład w Kościele rzymskokatolickim małżeństwo jest sakramentem, co oznacza, że małżeństwo może zostać rozwiązane jedynie w bardzo szczególnych przypadkach; zwykle zostaje ono unieważnione. Zgodnie z prawem cywilnym wielu państw świeckich małżeństwo może zostać rozwiązane bez jakichkolwiek przeszkód ideologicznych lub religijnych. Jednak w prawie niemieckim, na przykład, małżeństwo kościelne i małżeństwo cywilne różnią się pod względem mocy prawnej; małżeństwo cywilne jest pierwszym i obligatoryjnym krokiem mającym moc prawną. W Danii nie ma prawnego rozróżnienia między małżeństwem kościelnym a cywilnym. Innym przykładem może być dobrowolne męczeństwo zamachowca-samobójcy, który otrzymuje nagrodę w raju. Zgodnie z pewną interpretacją religii i ideologii jest to pojęcie pozytywne. Inne doktryny islamskie uznają samobójstwo — niezależnie od powodu — za ciężki grzech. Islam, podobnie jak inne religie abrahamowe, postrzega samobójstwo jako jeden z największych grzechów i uważa je za całkowicie szkodliwe dla czyjejś duchowej podróży. Werset Koranu nakazuje: „I nie zabijajcie samych siebie, zaprawdę, Bóg jest najbardziej 1 8 Heribert Picht | Concepts as Reflection of Societal Changes Miłosierny dla was.” Koran, sura 4 (An-Nisa), ajat 29. Ponadto Jafar al-Sadik, szósty imam szyicki, powiedział w odniesieniu do samobójstwa, co następuje: Abi Walad powiedział: Słyszałem, jak Aba Abd Allah mówił: „Ktokolwiek umyślnie odbierze sobie życie, będzie na wieki w ogniu piekielnym” (Religious views on suicide – Wikipedia). Na podstawie tych przykładów możemy wywnioskować, że koncepcje religijne i ideologiczne mogą rozpadać się na kilka koncepcji, jak ma to miejsce w przypadku samobójstwa, gdzie wyłoniła się para koncepcji o przeciwnych wartościach. W przypadku małżeństwa pierwotna koncepcja dała początek drugiej, świeckiej koncepcji. Zmiany te wynikają wyłącznie z postaw społecznych i wartości dominujących w określonym momencie. Nie wynikają one z poznania. 2.6. Koncepcje społeczne są otwarte na negocjacje, interpretacje i inne wpływy Intensja koncepcji „grawitacja” z trudem poddaje się negocjacjom; można ją omawiać i dowodzić jej naukowo za pomocą powtarzanych eksperymentów, ale nie może ona podlegać ludzkim postawom ani opiniom wyrażanym w toku negocjacji. W przeciwieństwie do wielu pojęć z dziedziny nauk przyrodniczych, koncepcje społeczne uznawane za konstrukty są otwarte na negocjacje, ponieważ opierają się na zmiennych ludzkich wyobrażeniach. Konstrukcja pojęciowa ponownie odzwierciedla pewne okoliczności społeczne i stany umysłu, które nie są stałymi konstruktami; mogą być kwestionowane, omawiane, zmieniane lub znoszone w zależności od zmienionych warunków politycznych, ekonomicznych, ekologicznych, klimatycznych lub innych zewnętrznych bądź wewnętrznych. Okoliczności społeczne i stany umysłu tworzą mentalne środowisko istot ludzkich; a te istoty ludzkie są „właścicielami”, „twórcami”, „interpretatorami” i „negocjatorami” pojęć społecznych. Pojęcie „poprawność polityczna” definiuje się jako „postawę lub politykę polegającą na zachowywaniu niezwykłej ostrożności, aby nie urazić ani nie zdenerwować żadnej grupy ludzi w społeczeństwie, która znajduje się w niekorzystnej sytuacji lub była traktowana odmiennie ze względu na płeć, rasę lub niepełnosprawność” (CED). Definicja ta wydaje się całkiem rozsądna i akceptowalna w cywilizowanym społeczeństwie. Jednak interpretacja tego pojęcia przez różne grupy społeczne znacznie się różni — od celowo wąskiej interpretacji, która kryminalizuje każdą krytyczną i uzasadnioną wypowiedź, po niejasną i rozwodnioną interpretację, która dopuszcza niemal każdy lekceważący komentarz. W tym przypadku zakres interpretacji jest tak szeroki, że ogólnie