Figūrų ir tropų pavadinimai 1918–1940 m. literatūros mokslo darbuose

176 Asta Mitkevičienė | Nazwy figur i tropów w latach 1918–1940 | literatūros mokslo darbuose Nazwy figur i tropów w latach 1918–1940 w pracach z zakresu literaturoznawstwa ASTA MITKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas SŁOWA KLUCZOWE: terminy literaturoznawcze, figury, tropy, hiperonimy, terminy synonimiczne, szeregi synonimów, synonimy o wspólnym rdzeniu, synonimy słowotwórcze UWAGI WSTĘPNE Nazwy figur i tropów wchodzą w skład większej semantycznej grupy nazw artystycznych środków wyrazu. Terminy te nie są wyłączną własnością literaturoznawstwa – wywodzą się z retoryki, należą nie tylko do stylistyki literackiej, lecz także językoznawczej. Stylistyka przejęła z retoryki całą naukę o figurach (VLE XIX 791). Pierwsza połowa XX wieku w historii litewskiego literaturoznawstwa jest okresem przełomowym – wtedy położono współczesne podwaliny tej gałęzi nauki (Viliūnas 2003: 261). W tym czasie tworzono i kształtowano współczesną tradycyjną terminologię litewskiego literaturoznawstwa. Po ogłoszeniu niepodległości, w tworzonemu systemowi oświaty Litwy, a także później, literatura była jednym z najważniejszych przedmiotów humanistycznych litewskiej szkoły. Literatury nauczano na Wyższych Kursach w Kownie (działały w latach 1920–1922), które miały wydział humanistyczny, oraz w seminariach nauczycielskich. Od 1922 roku literaturę można było studiować na dwóch wydziałach założonego w tym samym roku Uniwersytetu Litewskiego (od 1930 roku – Uniwersytet Witolda Wielkiego) – Wydziale Nauk Humanistycznych oraz Wydziale Teologiczno-Filozoficznym. Do nauczania i uczenia się literatury potrzebne były przede wszystkim nie tylko litewskie pomoce dydaktyczne, lecz także uporządkowana litewska terminologia literaturoznawcza. W okresie międzywojennym ukazały się pierwsze specjalistyczne książki z teorii literatury, które były zarazem pierwszymi litewskimi pomocami do nauczania stylistyki oraz ważnymi źródłami terminów litewskiej stylistyki1. 1 Nazwy figur i tropów były używane także wcześniej w litewskich tekstach o tematyce literackiej (szerzej zob. Mitkevičienė 2007). 177Terminologija | 2014 | 21 W niniejszym artykule analizuje się 77 jednowyrazowych nazw figur i tropów, zebranych z prac z zakresu teorii literatury, literatury litewskiej, historii literatury powszechnej i literatur obcych z lat 1918–1940 (zob. wykaz źródeł). Źródła artykułu są następujące: 1) wszystkie podręczniki teorii literatury z okresu międzywojennego: dwa różne wydania pierwszego litewskiego podręcznika teorii literatury, (1918, 1922), Stasio Češūno (1925), Motiejaus Gustaičio (1927), Jono Nornapisanego przez Kazysa Bizauskasa, kaus (1930) oraz prace Juoza Ambrazevičiusa (1938) z zakresu teorii literatury; 2) prace z historii literatury litewskiej: podręczniki historii literatury Albina i Mariji Iešmantów (1923), Vincasa Zajančkauskasa (1928), Zigmosa Kuzmickisa (5 cz., 1931–1934), Motiejusa Miškinisa (1939); dzieła wykładowców Uniwersytetu Litewskiego (VDU) – dwa wydania historii literatury Mykolasa Biržiški (1920, 1925), trzy zeszyty wykładów z historii literatury Juoza Tumasa-Vaižgantasa (1924, 1925), dzieło Vincasa Mykolaitisa-Putinasa z zakresu historii literatury litewskiej (1936). Także podręcznik folklorystyki – M. Biržiškas Dainų literatūros vadovėlis (1923), który uzupełnia badane dzieła autora z zakresu historii literatury (on sam o tym wspomina); 3) podręczniki historii literatury powszechnej: prace Gabrielė Petkevičaitė-Bitė (2 cz., 1922, 1924), Vladasa Dubasa (dwa wydania, 1923, 1927), J. Norkusa (1931), J. Ambrazevičiusa i współautorów: Juoza Griniusa (cz. 1–2), Antanasa Vaičiulaitisa (cz. 2) (1938, 1939); 4) prace z historii literatur obcych: dzieła z historii literatury francuskiej V. Dubo (cz. 2, 1929, 1930), niemieckiej Juoza Ereta (1931), rosyjskiej Balysa Sruogi (cz. 2, 1931, 1933), greckiej Vladimira Šilkarskisa (1938)2. Celem artykułu jest omówienie pochodzenia i synonimii jednowyrazowych nazw figur i tropów, ukazanie zmienności terminów oraz ustalenie terminów, które się utrwaliły. Metody badawcze – opisowo-analityczna, porównawcza. Pojęcie figur i tropów Pojęcie figur i tropów oraz ich pierwsze klasyfikacje sięgają czasów antycznych, retoryki antycznej. Jednak już od czasów antycznych tropy i figury były rozumiane niejednolicie. Dla jednych tropy są jedną z odmian figur, inni rozróżniają figury i tropy – cechą tropów jest obrazowość, natomiast figury uważa się za zjawisko składniowe (Zaborskaitė 1982: 97). Podręczniki teorii literatury z lat 1918–1940 2 W niniejszym artykule wydania tej samej książki uznaje się za różne źródła, natomiast osobno wydane części tej samej pracy – za jedno źródło. 178 Asta Mitkevičienė | Nazwy figur i tropów W późniejszych źródłach z lat | literatūros mokslo darbuose 1918–1940 tropy nie są uznawane za rodzaj figur (stąd tytuł niniejszego artykułu – nazwy figur i tropów), dlatego terminy nazywające te dwa pojęcia nie pozostają w źródłach w relacji hierarchicznej. K. Bizauskas w podręczniku z 1918 r. tak zdefiniował tropy: „słowa i wyrażenia używane w znaczeniu przenośnym” BizR 39. O dwadzieścia lat późniejsza definicja J. Ambrazevičiusa (1938) jest węższa: „słowo używane w znaczeniu pośrednim nazywa się tropem” Am 43. K. Bizauskas w 1918 r. dość niejasno wyjaśniał, że „figurami nazywa się takie wyrażenia, w których pisarz, pochwycony przez uczucia, odchodzi od zwykłych sposobów wyrażania się” BizR 47 (podobnie sformułowano to również w późniejszym wydaniu z 1922 r.). J. Ambrazevičius w 1938 r. podał bardziej terminologiczną definicję figur: „środki stylistyczne zależne od budowy zdań i ich łączenia nazywane są figurami”. W Encyklopedii litewskiej (1940) pojęcie „figury” Juoza Žiugžda wyjaśnia podobnie jak w podręczniku J. Ambrazevičiusa. S. Češūnas (1925) zalicza tropy do poezji, a figury – do środków językowych, M. Gustaitis (1927) określa tropy jako formy językowe, a figury – jako zwroty retoryczne. W badanych źródłach za tropy uznaje się metaforę, alegorię, prozopopeję, metonimię, synekdochę, antonomazję, hiperbolę, litotę, ironię, sarkazm, peryfrazę, symbol, zaś za figury – apostrofę, powtórzenie, paralelizm, gradację, antytezę, przemilczenie, elipsę, pytanie retoryczne i wykrzyknienie retoryczne, korektę (S. Češūnas zalicza do figur hiperbolę i litotę). Nie wszyscy autorzy źródeł wymieniają je wszystkie; jedni wskazują na ich wzajemne powiązanie, inni – nie. Niektórzy autorzy uważają za tropy epitet (BiržD, Nor) i porównanie (BiržD, Birž2, Nor). Pojęcia te obecnie w nauce o literaturze zaliczane są do tropów (zob. Zaborskaitė 1982: 105-106; LTA 96; LEM 391), choć zaznacza się, że „dąży się do wyłączenia ich ze sfery tropów” (LTA 96). W podręczniku J. Ambrazevičiusa i J. Griniusa paralelizm i gradacja są ujmowane szerzej – uważa się je za środki kompozycyjne. W klasycznej litewskiej literaturoznawczej tradycji tropy zwykle zaliczane są do figur (zob. Zaborskaitė 1982: 104; LEM: 391). W litewskim językoznawstwie tropy również uważa się za rodzaj figur stylistycznych (językowych) (zob. KTŽ; Župerka 2001: 57; Vaskelienė 2007: 19). W retoryce rozróżnia się tropy i figury retoryczne. Kilka retorycznych figur myśli (semantycznych), podobnie jak tropy, opiera się na przeniesieniu, jednak są one tropami nie słowa, lecz myśli. Są to rozwinięte metafory – alegoria i parabola, a także figury nazywane, podobnie jak tropy, terminami: hiperbola, ironia, litota, emfaza (Koženiauskienė 1999: 206). Litera- 179Terminologia | 2014 | 21 tom W literaturoznawstwie prozopopeję zalicza się do tropów, natomiast w retoryce – do retorycznych figur myśli (zob. Zaborskaitė 1982: 108; LŽ; LEM 247; Koženiauskienė 1999: 334). W pracach z zakresu historii literatury badanego okresu również występują nazwy figur, lecz najczęściej nie przedstawia się w nich klasyfikacji figur i tropów, dlatego nie zawsze jest jasne, co zalicza się do figur, a co uznaje się za tropy. Dlatego postanowiono w niniejszym artykule omówić figury i tropy łącznie. Przy gromadzeniu terminów do niniejszego artykułu uwzględniano współczesne encyklopedie i słowniki, a także prace z zakresu literaturoznawstwa, językoznawstwa i retoryki. Zatem, zgodnie z obecną klasyfikacją figur i tropów, analizuje się tu również terminy, którymi nazywa się aluzję, eufemizm, wyliczenie, kalambur, paradoks, paralelizm, pleonazm, okres, chociaż autorzy badanych źródeł, którzy używali tych terminów, nie nazywali ich ani figurami, ani tropami. Na przykład o pleonazmie w ówczesnych podręcznikach teorii literatury pisze się, że w jednych tekstach jest on wadą, w innych zaś – środkiem stylistycznym. W rosyjskim słowniku encyklopedycznym z początku XX w., z którego mogli korzystać niektórzy autorzy, eufemizm, pleonazm i paradoks wymienia się w haśle dotyczącym figur (zob. ЭС 1902: 649). ZAPOŻYCZENIA Zapożyczonych jednowyrazowych nazw figur i tropów jest mniej niż litewskich. Stanowią one 40,3 % (z 77) terminów jednowyrazowych. Hiperonimy figura i trop Termin tropa BizR 39 / tropas BizR 44, BizL 59, BiržD 79, Birž2 38, Češ 25, Gus 79, Zaj 53, Nor 25, NorV 248, Kuz I 24, Put 257, Am 43, AG 14, Miš 633 jest pochodzenia greckiego (ale por. TŽŽe gr., VTŽŽe lot. < gr., ЛЭТП gr.), natomiast figūra BizR 47, BizL 70, BiržD 93, Birž2 136, Češ 26, Gus 31, Zaj 53, Nor 33, NorV 193, Kuz I 24, Put 253, Am 53, Miš 65 – łacińskiego4. J. Norkus (1930) dopisał do tropu litewski odpowiednik, lecz używał wyłącznie terminu międzynarodowego. Pozostaje więc niejasne, czy ten odpowiednik należy uznać za termin, czy tylko za objaśnienie. K. Bizauskas (1922) używał sudė3 Odsyłacze do źródeł po terminie podawane są chronologicznie. Ukośnikiem oddziela się warianty terminu – różne postaci tego samego terminu. Warianty tego samego terminu (fonetyczne i ortograficzne, morfologiczne) uważa się za jeden termin. 4 Pojęcie figury pojawiło się w starożytnej Grecji (VLE XIX 791), lecz sam międzynarodowy termin figūra jest pochodzenia łacińskiego. 180 Asta Mitkevičienė | Nazwy figur i tropów w latach 1918–1940. | literatūros mokslo darbuose termin figūrinis posakis BizL 173. Złożonych terminów, które w podręcznikach konkurują z terminem figura, jest więcej, np.: synonimy retoryczne powiedzenie Gus 31 / retoryczne powiedzenie Gus 33 i powiedzenie retoryki Gus 37, Zaj 89; synonimy ozdoba retoryczna BizL 174, upiększenie retoryczne DubB 157, Sr II 182 i ozdoba retoryczna Put 500; synonimy środek retoryczny Kuz V 111 i środek retoryczny Šil 116 itd. Zapożyczone z innych języków nazwy rodzajów figur i tropów są terminami międzynarodowymi. Wśród nich najwięcej jest terminów pochodzenia greckiego5, np.: antonomazja BizL 68, Gus 85, antropomorfizm AGV 52, autoironia Birž2 133, chiazmat Er 16, epitet BizR 34, BizL 53, DubB 35, BiržD 80, Birž2 38, Češ 28, Gus 79, DubL 29, DubP I 313, Nor 27, NorV 14, Kuz I 24, Sr I 87, Put 35, Šil 183, Am 38, AG 14, Miš 6, eufemizm Gus 11, ironia6 BizR 46, BizL 69, DubB 98, BiržD 80, Pet II 60, VžgV 62, Birž2 38, Gus 86, DubL 102, DubP I 112, Nor 32, NorV 179, Er 81, Sr I 162, Kuz II 130, Put 19, Am 48, AGV 211, Miš 148, metonimia BizR 44, BizL 60, Birž2 38, BiržD 80, Češ 21, Gus 85, Nor 29, Kuz II 129, Put 257, Am 47, peryfraza Gus 10, DubP II 99, Nor 31, Kuz II 145, Miš 269, pleonazm BizR 24, BizL 40, Gus 13, Nor 21, sarkazm BizR 46, BizL 69, Gus 86, DubP I 275, Nor 33, NorV 250, Sr II 37, symbol BizR 42, BizL 63, DubB 117, Ieš 133, Pet II 5, Češ 75, Gus 84, DubL 56, DubP I 73, NorV 25, Er 84, Sr I 151, Kuz II 143, Put 142, Am 46, AG 14, Miš 82. Zamiast antropomorfizmu obecnie używa się personifikacji literackiej. moksle įsigalėjo kita tarptautinio termino forma – antropomorfizacija (žr. Zaborskaitė 1982: 108; LEM 247), plg. lotyniškos kilmės terminą Inne terminy pochodzenia greckiego w badanym okresie wariantowały, np.: antyteza BizR 50, BizL 75, Češ 27, DubL 254, DubP II 80, Er 139, Sr I 98, Kuz II 127, Put 203, Šil 254, Am 54, AG 102 / antyteza Pet I 33 / antyteza BiržD 97 (por. antyteza TŽŽ 1936, obecnie także antyteza LEM 353), hiperbola BizR 45, Češ 27, Gus 86, Kuz I 85, Put 346, Am 49, AG 144, Miš 46 / hiperbola Birž 80, Birž2 38 / hiperbola BizL 68, VžgA 4, Nor 31, Sr I 77, Kuz I 66 (por. hiperbola TŽŽ 1936), period BizR 20, BizL 34, Nor 37, Kuz I 138, Sr II 255 / period Gus 30, DubL 121, Put 50 (por. period TŽŽ 1936), litota Češ 27 / litota Gus 86 (por. litota TŽŽ 1936), 5 Terminy międzynarodowe w niniejszym artykule dzieli się według źródła pierwotnego. 6 Ironia należy nie tylko do sfery stylistyki, lecz także do sfery światopoglądu (LTA 102; LEM 155). 181Terminologia | 2014 | 21 Ieš 124, Birž2 38, Gus 81, Nor 30, Kuz V 177 (por. prozopopeja BizR 42, Am 44, Miš 107 / prozopopėja BizL 64, BiržD 80, prozopopeja TŽŽ 1936), synekdocha BizR 44, BizL 67, Birž2 38, Češ 17, Nor 30, Sr I 152, Kuz II 129, zamieszczony w słowniku wyrazów Put 257, Am 48 / sinekdokė BiržD 80 / sinėkdokė BiržD 87 / sinekdochė Gus 85 (plg. sinekdocha TŽŽ 1936). Dabar vartojamas tas variantas, kuris międzynarodowych z 1936 r. Niektóre obecnie nieugruntowane warianty terminów były używane tylko w jednym z badanych źródeł, np.: alegoria BizR 41, BizL 62, BiržD 86, DubB 41, Češ 24, Gus 81, DubL 30, DubP I 73, Nor 28, NorV 65, Er 51, Kuz I 114, Sr II 371, Put 39, Am 45, AG 119, Miš 64 / allegoria Šil 280, apostrofa BizR 47, BizL 70, Kuz I 24 / apostrofa BiržD 93 (por. apostrofa TŽŽ 1936), metafora BizR 39, BizL 60, DubB 41, Birž2 38, Češ 24, Gus 80, DubL 29, DubP I 182, Nor 28, Er 156, Sr I 99, Kuz I 149, Put 35, Am 44, AG 144, Miš 63 / metafora BiržD 80. Grecką uważa się także za wariantową nazwę figury elipsė BizR 50, BizL 76, BiržD 93, Češ 28, Kuz I 155 / elipsis Gus 29, Am 55 / elipsas DubP II 189 (por. elipsė TŽŽ 1936; TŽŽe gr. ; VTŽŽe lot. < gr. ; ЛЭТП gr. ). Pochodzenia łacińskiego jest zaledwie kilka nazw figur. Wszystkie mają formant -ija, np.: amplifikacija Gus 11, gradacija BizR 49, BizL 74, Zaj 110, AGV 190, personifikacija Gus 81, DubP I 89, Er 123, Sr I 98, Kuz I 138, Put 348, Miš 65 (TŽŽe lot.; VTŽŽe pranc. < lot.). Z językiem łacińskim lub francuskim wiąże się także termin aliuzija Er 155, Sr II 341, Put 414 / alliuzija Šil 206 (TŽŽe, VTŽŽe pranc. < lot.; VLE I vid. a. lot.; ЛЭТП pranc.). Niespolszczoną formę inversio Gus 40 (por. inversija TŽŽ 1936) pozostawił jedyny M. Gustaitis, który użył tego terminu na określenie pojęcia. Z języka francuskiego pochodzi wariantowy termin kalamburas DubB 63 / kalambūras Gus 10, DubL 99. Termin paralelizm wiązany jest albo z językiem francuskim, albo greckim BizR 24, BizL 40, BiržD 64, Gus 14, Nor 22, Sr I 87, Put 32, Am 41, AG 13, Miš 50 / paralėlizmas Kuz I 23 (VTŽŽe fr., ЛЭТП gr.). Chociaż terminy te są jednowyrazowe, nie wszystkie są tego samego poziomu, na przykład w klasyfikacji J. Ambrazevičiusa (1938) termin metafora ma trzy terminy rodzajowe: prozopopeja, alegoria, symbol. Tak więc dwuwyrazowy termin metafora prozopopeja Am 45 jest pełną formą terminu prozopopeja i terminem rodzajowym metafory. Relacja hierarchiczna łączy terminy ironia i autoironia. 182 Asta Mitkevičienė | Nazwy figur i tropów 1918–1940 | literatūros mokslo darbuose W źródłach z lat 1918–1940 używane są abstrakta utworzone od terminów nazywających tropy lub ich derywatów, np.: hiperbolizm Put 397, ironizavimas Put 232, synonimy metaforyczność Ieš 6 i metaforyczność DubP I 182, metonimiczność Češ 21 i in. TERMINY LITEWSKIE W analizowanych źródłach z lat 1918–1940 użyto 46 litewskich jednowyrazowych nazw figur i tropów. Przede wszystkim są to występujące wówczas jedyne określenia pojęć, niemające żadnych – nawet litewskich – jednowyrazowych synonimów: dvigubumas Sr II 182 „anadiploza?” (por. łac. anadiplosis „podwojenie, podwójne powtórzenie” (Koženiauskienė 1999: 266)), išskaitymas Kuz I 74, Put 33 (obecnie išvardijimas (zob. Župerka 2001: 73; Vaskelienė 2007: 28)), nutylėjimas BizR 50, BizL 76, BiržD 93, Češ 28, Gus 37, Nor 35, Kuz III 269, paraginimas Er 77 „forma zwrotu retorycznego – adhortacja?” (por. łac. adhortatio „zachęta, napomnienie” (Koženiauskienė 1999: 332)), pasitaisymas (correctio) Gus 37 (obecnie korekcija (zob. Koženiauskienė 1999: 282; Župerka 2001: 74; Vaskelienė 2007: 29)). Pozostałe litewskie terminy jednowyrazowe mają synonimy – litewskie (współrdzenne i niewspółrdzenne) oraz międzynarodowe (niewspółrdzenne). Litewskie synonimy Trójczłonowy szereg jednowyrazowych terminów synonimicznych tworzą litewskie synonimy współrdzenne pakartojimas BizR 47, BizL 71, DubB 82, Birž2 38, DubL 125, Er 35, Sr I 152, Put 37, Am 54, AG 144, Miš 51 (ale por. figura pasikartojimo Am 76), kartojimas7 DubB 9, BiržD 93, Češ 26, Gus 33, Nor 33, Kuz I 24, Miš 48 oraz atkartojimas Kuz I 54. Upowszechnił się termin z przedrostkiem pakartojimas (zob. Zaborskaitė 1982: 114; LTA 111; LEM 352), który również w badanym okresie był najpopularniejszy. Należy zwrócić uwagę, że w języku takie wyrazy z przedrostkiem nie są synonimami wyrazów bez przedrostka, lecz gdy używa się ich do nazwania tego samego pojęcia, różnice ich znaczeń ulegają neutralizacji. Keturnarė lietuviškų bendrašaknių sinonimų eilutė – palyginimas BizR 35, BizL 54, Pet I 25, DubB 41, VžgA 43, Češ 22, Gus 79, DubL 8, DubP I 182, Nor 17, NorV 14, Er 124, Sr I 87, Kuz II 145, Put 35, Šil 27, 7 Termin kartojimas NorV 189 był również używany do nazwania jednej z wad utworu. W takim znaczeniu należy on do semantycznej grupy nazw czynności. 183Terminologia | 2014 | 21 Am 41, AG 14, Miš 61, porównanie BiržD 80, Birž2 38, Nor 26, NorV 14, Kuz I 23, przyrównanie Birž2 96, AGV 210 oraz zrównanie DubP I 242, Kuz II 140. W większej części źródeł upowszechnił się termin prefiksalny palyginimas (zob. Zaborskaitė 1982: 106; LTA 96; LEM 391). Do czteroczłonowego szeregu jednowyrazowych terminów synonimicznych należą terminy užklausimas BizR 51, paklausimas BizL 77, Kuz II 70, įklausimas BiržD 93 (por. įšaukimas BiržD 99), klausimas Birž2 38, Er 77, Kuz I 47, Put 253, Am 55. Niezwykłym terminem jest tylko neologizm M. Biržiški įklausimas. Upowszechnił się termin bezprefiksalny klausimas – wówczas najpopularniejszy (por. (retoryczny) klausimas, zob. Zaborskaitė 1982: 114; LTA 114; LEM 353). Pięcioelementowy szereg jednowyrazowych terminów synonimicznych tworzą terminy o wspólnym rdzeniu: šaukimas BizR 51, Birž2 38, sušukimas BizL 77, Gus 32, Kuz I 134, Put 253, Miš 175, įšaukimas BiržD 93, šauksmas BizL 71, Sr I 147, šūkis Kuz III 2198. Podobnie jak w przypadku innych synonimów o wspólnym rdzeniu, w badanym okresie utrwalił się najpopularniejszy termin – sušukimas (por. (retorinis) sušukimas, zob. Zaborskaitė 1982: 114; LTA 114; LEM 353). Pojęcie „pytanie retoryczne” określane jest również terminem złożonym retoriškas klausimas Češ 28, Gus 3 / ritoriškasis klausimas Kuz III 107 / retoriškasis klausimas Kuz III 238, natomiast „wykrzyknienie retoryczne” – ritoriškasis sušukimas Kuz IV 39. Drugi człon takich terminów złożonych nie ma charakteru gatunkowego w kontekście terminów tej grupy semantycznej – retoriškas klausimas i klausimas, ritoriškasis sušukimas i sušukimas konkurują ze sobą jako długie i krótkie formy terminów. Zatem odpowiednio w terminie trzywyrazowym knyginis retoriškas kreipimasis Put 19 członem gatunkowym w systemie terminologicznym jest wyłącznie knyginis. Prawie wszystkie wymienione terminy litewskie należą do kategorii słowotwórczej nazw czynności (abstraktów czasownikowych). Wyróżnia się jedynie niestandardowy termin dvigubumas użyty przez B. Sruogę – nazwa cechy pod względem słowotwórczym. Litewskie i międzynarodowe synonimy Już w XIX wieku, gdy zaczęto pisać po litewsku prace z zakresu nauki o literaturze, dla niektórych międzynarodowych pojęć figur i tropów poszukiwano litewskich terminów. Trwało to również w latach 1918–1940. Dlatego w analizowanych źródłach stosuje się 8 Terminą šūkis Sr I 160 B. Sruoga używał w innym znaczeniu – „devizo“. 184 Asta Mitkevičienė | Nazwy figur i tropów w latach 1918–1940. | literatūros mokslo darbuose litewskich i międzynarodowych terminów synonimicznych. To samo pojęcie jest również określane terminem międzynarodowym oraz więcej niż jednym terminem litewskim, dlatego powstają wieloczłonowe szeregi synonimów. Synonimami różnego pochodzenia są litewski termin išleidimas BizR 50, BizL 76, BiržD 93 oraz wariantywny termin międzynarodowy elipsė, tworzące dwuczłonowy szereg synonimów. Synonimy te konkurują ze sobą tylko na początku badanego okresu: K. Bizauskas w obu wydaniach podręcznika dopisał litewski synonim po terminie międzynarodowym, natomiast M. Biržiška (1923) – odwrotnie. J. Ambrazevičius (1938) pomieszał pojęcia „elipsės“ i „nutylėjimo“, dlatego jako synonim elipsės podał nie termin išleidimas, lecz nutylėjimą Am 55 (obecnie w nauce o literaturze stosuje się elipsė, zob. Zaborskaitė 1982: 113; LEM 353). Słowotwórcze synonimy9 przeciwstawienie BizR 50, BiržD 93, Birž2 38, Nor 35 oraz przeciwstawnik Gus 37, a także wariantywny termin międzynarodowy antyteza wchodzą w skład trójczłonowego szeregu synonimów. W pierwszym wydaniu podręcznika K. Bizauskasa (1918) i w podręczniku pieśni M. Biržiški (1923), w których synonimicznie stosowane są te terminy różnego pochodzenia, pierwszeństwo przyznaje się litewskiemu przeciwstawieniu, jednak później K. Bizauskas (1922) stosował wyłącznie termin międzynarodowy, a M. Biržiška (1925) przeciwnie – wyłącznie termin litewski (por. złożony termin rodzajowy stopniowane przeciwstawienie BiržD 97). M. Gustaitis (1927) również przyznawał pierwszeństwo terminowi litewskiemu – słowotwórczemu synonimowi przeciwstawienia przeciwstawnikowi. W podręczniku J. Norkusa (1930) znajdujemy wyłącznie synonim litewski. W badanych źródłach z czwartej dekady XX wieku stosowany jest wyłącznie termin międzynarodowy (obecnie antyteza, zob. Zaborskaitė 1982: 112; LTA 112; LEM 353). Trójczłonowy szereg synonimów tworzą litewskie synonimy o wspólnym rdzeniu zwrot BizR 47, BizL 70, BiržD 93, Birž2 38, Gus 33, Nor 35, Kuz II 90, Put 253, Am 55, odwrócenie się BiržD 99 oraz wariantywny termin międzynarodowy apostrofa. Litewski synonim kreipimasis jest nawet bardziej popularny od międzynarodowego – używany jest w większej części źródeł. Pierwszeństwo terminowi litewskiemu przyznawali zarówno K. Bizauskas (1918 i 1922), który używał synonimów różnego pochodzenia, jak i M. Gustaitis (1927), natomiast międzynarodowemu – Z. Kuzmickis (1931, 1932). W podręczniku M. Biržiški (1923) nazwy tego pojęcia tworzą trójczłonowy szereg synonimów (kreipimasis, atsikreipimas i apostropė), którego warianty formy wołacza (zob. Koženiauskienė 1999: 331). 9 Synonimy słowotwórcze od wariantów słowotwórczych odróżnia się na podstawie kryteriów określonych przez Jolantę dominantė – kreipimasis. Dabar apostrofa retorikoje yra vienas iš retorinio Vaskelienė (zob. Vaskelienė 2013: 207–210). 191Terminologija | 2014 | 21 Wyciągnięto następujące wnioski: 1) Wszystkie zapożyczenia były terminami międzynarodowymi. Ponad jedna trzecia z nich miała warianty. 2) 9 pojęć określano wyłącznie terminami pochodzenia litewskiego. W tym celu używano 21 terminów (tworzyły one od trzech do pięciu szeregów synonimicznych), a najpopularniejsze terminy są używane do dziś. 3) Terminy międzynarodowe miały od jednego do trzech litewskich synonimów (łącznie 14 szeregów synonimicznych). Większość litewskich synonimów terminów międzynarodowych stanowiły nazwy czynności pod względem derywacji, a terminy o innej budowie słowotwórczej nie zostały ustalone. 4) Chociaż liczba terminów litewskich była większa niż liczba międzynarodowych nazw figur i tropów, pierwsze z nich określały mniej pojęć niż drugie (odpowiednio 23 i 31). Było to spowodowane liczną synonimią terminów litewskich, odzwierciedlającą próby określenia niektórych pojęć międzynarodowych terminami pochodzenia litewskiego.5) The international terms borrowed into Lithuanian included many borrowings from other languages, primarily Greek and Latin. Among the Lithuanian terms, however, there were many terms based on native Lithuanian vocabulary. The analysis of the terms shows that the Lithuanian terms in the sphere of figures and tropes mostly consisted of derivatives and compounds. The international terms were mainly simple words and compounds. It was not the case with the groups of terms under analysis to have consisted exclusively of either international or Lithuanian terms. There were very few pure terms. A majority of the terms (65 per cent) were one-word terms and only 35 per cent consisted of more than one word. It is noteworthy that the majority of the analysed terms were still used in modern Lithuanian. 1) Wszystkie zapożyczenia były terminami międzynarodowymi. Ponad jedna trzecia z nich miała warianty. 2) 9 pojęć określano wyłącznie terminami pochodzenia litewskiego. W tym celu używano 21 terminów (tworzyły one od trzech do pięciu szeregów synonimicznych), a najpopularniejsze terminy są używane do dziś. Spośród tych międzynarodowych i litewskich synonimów obecnie używa się już tylko międzynarodowych, z wyjątkiem litewskich terminów laipsniavimas „stopniowanie” i įasmeninimas „personifikacja”. 3) Terminy międzynarodowe miały od jednego do trzech litewskich synonimów (łącznie 14 szeregów synonimicznych). Większość litewskich synonimów terminów międzynarodowych stanowiły nazwy czynności pod względem derywacji, a terminy o innej budowie słowotwórczej nie zostały ustalone. 4) Chociaż liczba terminów litewskich była większa niż liczba międzynarodowych nazw figur i tropów, pierwsze z nich określały mniej pojęć niż drugie (odpowiednio 23 i 31). Było to spowodowane liczną synonimią terminów litewskich, odzwierciedlającą próby określenia niektórych pojęć międzynarodowych terminami pochodzenia litewskiego. Odnotowano pewne przypadki nadmiernej lituanizacji, jednak tendencja ta nie była szeroko rozpowszechniona w badanych źródłach. Otrzymano 2014-09-01 Asta Mitkevičienė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail [email protected]