Pirmojo lietuviško medicinos mokslo žurnalo dvižodžiai ir trižodžiai sudėtiniai terminai

Twee- en driewoordige samengestelde termen in het eerste Litouwse tijdschrift voor medische wetenschap Ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan van Geneeskunde en natuur PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Instituut voor de Litouwse taal KERNWOORDEN: geneeskunde, terminologie, tijdschrift voor medische wetenschap, medische term, samengestelde term INLEIDENDE OPMERKINGEN Vorig jaar was het precies 100 jaar geleden dat op initiatief van artsen en apothekers die lid waren van de bij de Litouwse Wetenschappelijke Vereniging opgerichte afdeling voor artsen en apothekers het eerste Litouwse tijdschrift voor medische, veterinaire, farmaceutische en natuurwetenschappen begon te verschijnen, Geneeskunde en natuur1. Silvija Stakulienė, die de oorsprong en ontwikkeling van de Litouwstalige medische periodieken in Litouwen tot het derde decennium van de twintigste eeuw heeft onderzocht, heeft opgemerkt dat „op de bladzijden van de Litouwse pers voortdurend ideeën naar voren werden gebracht over de uitgave van een serieuze wetenschappelijke publicatie die medische en natuurwetenschappelijke vraagstukken zou behandelen. De actiefste artsen en maatschappelijke leiders van Litouwen namen deel aan de discussies en polemieken in de kranten. In november 1912 verscheen in Lietuvos žinios een oproep aan Litouwse artsen, dierenartsen, apothekers en natuuronderzoekers: „Het leven gaat vooruit <...> eindelijk is de tijd gekomen dat ook wij, Litouwse artsen, dierenartsen, apothekers en natuuronderzoekers, wakker worden! We kunnen de sanitaire voorzieningen en onderdelen van het beroepsleven organiseren door een tijdschrift op te richten. Al enkele jaren is men van plan een dergelijk tijdschrift uit te geven; al enkele jaren wordt die kwestie besproken, maar tot dusver is er geen besluit genomen2“ (geciteerd naar Stakulienė 2001: 226–227). De artsen Jonas Basanavičius, Andrius Domaševičius, Stasys 1 Over de oorsprong, opzet, inhoud, thematiek en problematiek van het verschijnen van dit tijdschrift, evenals over de Litouwse eendelige medische termen, hun vorm en hun verhouding tot de huidige terminologie van de medische wetenschap, is geschreven in een artikel dat in 2013 verscheen in nr. 20 van het tijdschrift Terminologijos, getiteld „Het eerste Litouwse tijdschrift voor medische wetenschap en de Litouwse medische terminologie“. In dit artikel wordt de analyse van de medische termen in het tijdschrift voortgezet: ditmaal worden twee- en driewoordige samengestelde medische termen onderzocht. 2 Į lietuvių medikus, veterinarus, farmaceutus ir gamtininkus. – Lietuvos žinios, 1912, lapkr. 24, p. 4. 160 Palmira Zemlevičiūtė Pirmojo lietuviško medicinos mokslo žurnalo dvižodžiai ir trižodžiai sudėtiniai terminai Matulaitis, Jonas Šlapelis, Antanas Vileišis en A. Laumianskis vormden het redactiecomité van het toekomstige tijdschrift. Het eerste nummer van het Litouwse tijdschrift voor medische wetenschap Medicina ir gamta, met een „bescheiden formaat van 3,5 x 21 cm, een eenvoudige uitstraling en een omvang van 24 pagina’s”, verscheen in 1913 (Stakulienė 2001: 227). Ter herinnering: in het eerste nummer wordt voornamelijk over medische wetenschap geschreven. De kern van het nummer wordt gevormd door artikelen van de artsen Petras Avižonis, A. Laumianskis en A. Domaševičius over oogheelkunde, gynaecologie en verloskunde. Ook de uitgever en redacteur van het tijdschrift, de bekende Litouwse publieke figuur en arts S. Matulaitis, schreef veel: zijn artikelen over medicamenteuze behandeling werden gepubliceerd, evenals korte annotaties bij populair-wetenschappelijke medische boekjes. Het belangrijkste en meest betekenisvolle artikel, terecht aangeduid als „het eerste in het Litouws gedrukte probleemgerichte artikel”, is echter „Litouwse terminologie van anatomie, fysiologie, pathologie en chemie”, „waarin de noodzaak wordt beargumenteerd van een gestandaardiseerde terminologie voor anatomie, fysiologie, chemie en andere wetenschapsgebieden” en wordt benadrukt dat „het in wetenschappelijke artikelen inmiddels noodzakelijk is nauwkeurige termen te gebruiken” (Stakulienė 2001: 228). Onder de actievere auteurs van het tijdschrift moeten de artsen J. Basanavičius en Juozas Bagdanavičius worden genoemd. Aan de rubriek „Praktische adviezen” werkte J. Basanavičius mee: zijn uit het Duits vertaalde adviezen over de behandeling van bepaalde ziekten of kwalen en dergelijke werden gepubliceerd. In het artikel „Uit de medische terminologie” in het tweede nummer presenteerde J. Bagdanavičius een bundel volkse medische termen die hij had gehoord tijdens zijn praktijk in de streek van Dusetos, met hun betekenissen of wat uitgebreidere betekenisverklaringen in de vorm van zinnen waarin de term wordt gebruikt; bij enkele voegde hij Latijnse equivalenten toe. Hier volgen enkele voorbeelden: „valinys – band – waarmee kleine kinderen worden ingebakerd, verband; auglė groeit op de borst van kinderen, auglė – neoplasma; dėčius (op het voorhoofd) – atheroma; sugargažėjo – er was een zweer (wond), nu is er een sugargažėjimas ontstaan, gargazis – cicatrix?; plaštalunkis – plaštalunkis overvalt iemand, de benen trekken samen (cydoporn)” (MG 1913 2 13). Bovendien werd in beide nummers van het tijdschrift origineel materiaal over de medische praktijk en theorie gepubliceerd, met tal van gevallen van behandeling van uiteenlopende ziekten en dergelijke (Stakulienė 2001: 228). Het tijdschrift verscheen echter niet lang: nadat slechts twee nummers waren verschenen, werd de uitgave stopgezet. Over de oorzaken van het verdwijnen van het tijdschrift schreef S. Stakulienė: „Hoewel de publicatie veel hoop bood en er een krachtig auteurscollectief was samengesteld, kreeg zij later geen bredere steun van medici. Ook de staat steunde haar niet— Terminologija | 2014 | 21 161 Zoals vertegenwoordigers van de farmacie later schreven in „Lietuvos žinios” en andere kranten, lazen slechts weinig medici en apothekers het tijdschrift en waren zij erin geïnteresseerd. Het lukte niet medici, natuuronderzoekers en apothekers te verenigen. Allen werkten afzonderlijk. Deze verdeeldheid belemmerde de verdere uitgave van het tijdschrift. Later, tijdens de bijeenkomst van de LMD in 1914, merkte S. Matulaitis op dat er nog voldoende geld voor de uitgave was, dat 50 abonnees hun abonnementsgeld hadden betaald, dat de inkomsten uit het tijdschrift 217 roebel bedroegen, de uitgaven 128 roebel en er zelfs 89 roebel overbleef, maar dat er geen schrijvers waren3. Ook deze omstandigheid was waarschijnlijk de belangrijkste factor die het lot bepaalde van deze voor de professionele medische gemeenschap zo noodzakelijke publicatie” (Stakulienė 2001: 228). Het onderwerp van dit artikel bestaat uit de 198 tweedelige en 52 driedelige samengestelde medische termen die artsen in het tijdschrift Medicinos ir gamtos gebruikten4. De termen worden besproken aan de hand van de syntactische relaties tussen hoofd- en nevencomponenten en van de herkomst en grammaticale vorm van de bepalende componenten. Het doel is de structurele kenmerken van tweedelige en driedelige samengestelde termen te achterhalen en de overheersende syntactische relaties tussen de componenten van deze termen, alsook hun herkomst en grammaticale vormingspatronen, vast te stellen. 1. STRUCTUUR VAN TWEEDELIGE SAMENGESTELDE TERMEN Zoals bekend benoemt een term een begrip niet alleen, maar onderscheidt hij het ook van andere begrippen. Naast de nominatieve (benoemende) functie hebben termen dus ook een onderscheidende functie, die in samengestelde termen doorgaans door bijvoeglijke naamwoorden wordt vervuld (Gaivenis 1967: 71). In het onderzochte tijdschrift voor medische wetenschap werden vooral termen aangetroffen die uit twee en drie componenten bestonden5 en die op verschillende gronden worden ingedeeld (zie „Inleidende opmerkingen”). Het merendeel van de samengestelde termen in het eerste Litouwse tijdschrift voor medische wetenschap bestaat uit termen met twee componenten, die diverse specifieke medische begrippen benoemen (198 termen). Zoals Kazimieras Gaivenis opmerkt, verschillen tweedelige termen van andere woordgroepen doordat zij zelfstandig een communicatieve functie kunnen vervullen (Gaivenis 1975: 60). 3 Lietuvių mokslo draugijos suvažiavimas Vilniuje. – Lietuvos žinios, 1914, birž. 25, p. 1. 4 De besproken termen bevatten samenstellende componenten van zuiver Litouwse of gemengde herkomst (Litouws, hybride of ontleend). 5 Termen met meer dan drie samenstellende componenten kwamen relatief weinig voor. In meer dan één opzicht zijn ze problematisch. Bij sommige zijn de termgrenzen niet erg duidelijk, bijvoorbeeld ontsteking van het middenoor en het trommelvlies, of ze lijken meer op beschrijvende woordgroepen, bijvoorbeeld dwarsligging tijdens de bevalling door een ruptuur van het geboortekanaal. Om deze redenen worden deze samengestelde termen buiten beschouwing gelaten. 1 6 2 Palmira Zemlevičiūtė | Pirmojo lietuviško medicinos mokslo žurnalo dvižodžiai ir trižodžiai sudėtiniai terminai Op grond van de syntactische relaties tussen het hoofd- en de bepalende leden worden tweewoordstermen in drie groepen ingedeeld: combinaties met een congruerende bepaling, oftewel attributieve combinaties (Gaivenis 1968: 110), combinaties met een regerende bepaling en combinaties met een aansluitende bepaling (Gaivenis 1975: 61). 1.1. Combinaties met een congruerende bepaling (68 termen). Combinaties van dit type worden eerst naar de herkomst van hun samenstellende leden ingedeeld in combinaties met leden van Litouwse herkomst en combinaties met leden van gemengde herkomst. 1.1.1. Combinaties met leden van Litouwse herkomst (40 termen). Hun hoofd- en bepalende leden zijn van Litouwse herkomst. De congruerende bepaling wordt uitgedrukt door verschillende bijvoeglijke naamwoorden: 1. Door bijvoeglijke naamwoorden met het suffix -inis. Wat de woordvorming betreft, overheersen afleidingen gevormd van zelfstandige naamwoorden: a) primaire (niet-afgeleide) woorden van twee lettergrepen: druskinė (: druska) rūgštis MG 1913 2 8, makštinė (: makštis) dalis MG 1913 2 3, naminis (: namas) gydymas MG 1913 2 22, raumeninė (: raumuo) plevelė MG 1913 2 4, vaistinė (: vaistas) žolės MG 1913 2 24, b) afgeleide woorden: b₁) gevormd met suffixen: dabartiniai (: dabartis) gydytojai MG 1913 2 15, rūgštelinė (: rūgštelė) druska MG 1913 2 9, spindulinis (: spindulys) (?) kaulas MG 1913 2 11, vgl. radius – 1. stipinkaulis MedŽ, jungtinė (: jungtis) atžala MG 1913 2 11, vgl. processus articularis inferior – (wervel) apatinė sąnarinė atauga, processus articularis superior – (wervel) viršutinė sąnarinė atauga MedŽ, b₂) gevormd met prefixen: pašaliniai (: pašalys) apsireiškimai MG 1913 2 3. Afzonderlijk moet een paar combinaties worden vermeld waarvan de volgorde van de hoofd- en bepalende leden afwijkt van de volgorde die in het huidige Standaardlitouws gebruikelijk is: žiotkaulis apatinis (: apačia) MG 1913 2 11, vgl. mandibula – apatinis žandikaulis MedŽ, žiotkaulis viršutinis6 (: viršus) MG 1913 2 11, vgl. maxilla – viršutinis žandikaulis MedŽ. Een paar afleidingen zijn gebaseerd op bijvoeglijke naamwoorden: a) eenvoudige (niet-afgeleide): skersinė (: skersas) atžala MG 1913 2 11, vgl. processus transversus – (wervel) skersinė atauga MedŽ, en b) afgeleide: poglitinė7 (: poglitis) plevelė MG 1913 2 4. 6 In deze afleiding vormt het suffix -inis samen met het formant-ut- het samengestelde suffix -utinis (Kniūkšta 1976: 47). 7 Vanuit het perspectief van het huidige Standaardlitouws is poglитinis een onjuist gevormd woord, omdat afleidingen met het suffix -inis niet worden gevormd van bijvoeglijke naamwoorden met het prefix po- (Kniūkšta 1976: 28). Terminologija | 2014 | 21 163 Het suffixderivaat –inis glitinė kan op twee manieren worden geïnterpreteerd. Als grondwoord kan zowel het zelfstandig naamwoord glitis, -ė als het bijvoeglijk naamwoord glitus, -i worden beschouwd. 2. Door eenvoudige bijvoeglijke naamwoorden: algemene ziekenhuizen MG 1913 2 17, rechterhand MG 1913 2 4, rechter nier MG 1913 2 8, rechterzijde MG 1913 1 18, grote zweren MG 1913 2 6, grote knobbels MG 1913 1 13, overvloedige menstruaties MG 1913 1 14, linkerbeugel MG 1913 1 13, linkerzijde MG 1913 1 18, heet water MG 1913 2 20, droge hoest MG 1913 1 10, vloeibaar extract MG 1913 2 21. 3. Door pronominale bijvoeglijke naamwoorden: rechterbeugel8 MG 1913 2 6, verpleegsters MG 1913 1 6, linker beentje MG 1913 2 4, linker handje MG 1913 2 4, linkerschouder MG 1913 2 4, blauwe steentje MG 1913 1 6, gewoon zout MG 1913 1 17, eerste hulp MG 1913 2 16. 4. Door afgeleide bijvoeglijke naamwoorden: ziekelijke verschijnselen MG 1913 1 10, lichte bloeding MG 1913 2 3. Er zijn vier tweewoordtermen aangetroffen waarvan de bepalende bepaling door deelwoorden wordt uitgedrukt: 1. Door eenvoudige passieve deelwoorden: ongeneeslijke patiënten MG 1913 2 17, ongeneeslijke ziekten MG 1913 2 19. 2. Door pronominale passieve deelwoorden: drinkwater MG 1913 2 15, besmettelijke ziekten MG 1913 2 24. 1.1.2. Verbindingen met elementen van gemengde oorsprong (28 termen). Wat hun oorsprong betreft, zijn de elementen ervan verschillend, d.w.z. zuiver Litouws, hybride of ontleend. De meest voorkomende configuraties kunnen als volgt worden onderscheiden9: een Litouwse bepaling + een ontleend bepaald woord, een hybride bepaling + een Litouws bepaald woord, een hybride bepaling + een ontleend bepaald woord, een ontleende bepaling + een Litouws bepaald woord. De ondergeschikte elementen van deze verbindingen worden uitgedrukt door verschillende bijvoeglijke naamwoorden: 1. Bijvoeglijke naamwoorden met het suffix -inis, die meestal van zelfstandige naamwoorden zijn afgeleid: a) primaire (niet-afgeleide), meestal tweelettergrepige: abdominale (: buik) extirpaties MG 1913 2 3, systolisch (: systole) geruis MG 1913 1 13, glazen (: glas) percolator MG 1913 2 21, lokale (: plaats) anesthesie MG 1913 2 19, b) afgeleide: b1 suffixafleidingen: anesthetische (: anesthesie) vloeistof MG 8 Hier wordt skliaustas gebruikt in de betekenis van ‘gewelf’; zie ook de term gimdÿmo takų skliaustas MG 1913 2 4. LKŽe 1 skliaustas 3. zie 1 skliautas 2. ‘iets met een gebogen, gewelfde vorm’. Overigens wordt in het tijdschrift ook skliautas gebruikt; zie de term kairys skliautas MG 1913 1 13. 9 De term konfigūracija werd door K. Gaivenis gebruikt in zijn artikelen over samengestelde termen. 164 Palmira Zemlevičiūtė Pirmojo lietuviško medicinos mokslo žurnalo dvivžodžiai ir trivžodžiai sudėtiniai terminai 1913 2 19, sanitaire (: sanitair) statistiek MG 1913 2 15, sanitaire (: sanitair wetten MG 1913 2 16. Zo zette de regelmatigheid die zich al aan het begin van de 20e eeuw had afgetekend bij de vorming van bijvoeglijke naamwoorden uit internationale zelfstandige naamwoorden — het weglaten van het formant -ij- — zich later door en bleef ze in de huidige standaardtaal bestaan (zie DLKG 2006: 210). Enkele afleidingen met het suffix -inis zijn gevormd van bijvoeglijke naamwoorden: a) gewone: circulaire (: cirkelvormig) analgesie MG 1913 2 19, particuliere (: particulier) ziekenhuizen MG 1913 2 6, b) samengestelde: bromokalium10 (: broom, kalium) preparaten MG 1913 1 17. Beide bestanddelen van deze laatste afleiding — het hoofd- en het nevengeschikte (afhankelijke) bestanddeel — zijn zelfstandige naamwoorden. 2. Door eenvoudige bijvoeglijke naamwoorden: goede toestand MG 1913 1 13, goede besmetting MG 1913 1 15, objectieve toestand MG 1913 1 15, zuivere alcohol MG 1913 2 2, lichte stomatitis MG 1913 1 18, vloeibaar extract MG 1913 2 21, subjectieve toestand MG 1913 1 13, koude kompressen MG 1913 1 23. 3. Door afgeleide bijvoeglijke naamwoorden: hogere doses MG 1913 2 21, myoomateuze knobbel MG 1913 2 3, myoomateuze patiënten MG 1913 2 3, pathologisch proces MG 1913 1 9, pathologische veranderingen MG 1913 1 11. 4. Door pronominale bijvoeglijke naamwoorden: acuut bromisme MG 1913 1 16, praktische geneeskunde MG 1913 2 7, transversale positie MG 1913 2 4. Er is een paar tweewoordstermen aangetroffen waarvan de bepalende attributieve bepaling door deelwoorden wordt uitgedrukt: 1. Door een eenvoudig actief deelwoord: hardnekkige obstipatie MG 1913 2 21. 2. Door een eenvoudig passief deelwoord: gedestilleerd water MG 1913 2 21. 1.2. Constructies met een bepalende genitief (128 termen). Hoewel K. Gaivenis heeft opgemerkt dat „samengestelde termen met een bepalende genitief in alle terminologische systemen minder frequent en minder duidelijk zijn dan samengestelde termen met een attributieve bepaling” (Gaivenis 1975: 62), blijkt uit de gegevens van het onderzochte medische wetenschappelijke tijdschrift echter dat dit type bepaling wordt ge- 10De term wordt gebruikt in het artikel van S. Matulaitis, „Behandeling van epilepsie met broom”, waarin wordt geschreven over de behandeling van epilepsie met broom en broompreparaten. Bromolkalinis zou een door de auteur zelf gevormd woord kunnen zijn, samengesteld uit twee zelfstandige naamwoorden — de chemische elementen broom en kalium. Het tweede lid van de samenstelling is de gelituaniseerde Arabische benaming voor kalium, vgl. kalium [Arab. alqalī – potas] (TŽŽ 2013: 383). De huidige naam van dit preparaat is kaliumbromide (KBr) (ChemŽ 2003: 206). Terminologija | 2014 | 21 165 … zijn, vergeleken met verbindingen met een congruerende bepaling, het talrijkst. Er kunnen twee groepen worden onderscheiden: naamvalsverbindingen met regerend element en voorzetselverbindingen met regerend element. Binnen deze groepen worden op grond van de herkomst van de bestanddelen ook verbindingen met bestanddelen van Litouwse herkomst en verbindingen met bestanddelen van gemengde herkomst onderscheiden. 1.2.1. Naamvalsverbindingen met regerend element (123 termen). 1.2.1.1. Verbindingen met bestanddelen van Litouwse herkomst (77 termen). Beide bestanddelen van deze verbindingen zijn van Litouwse herkomst; het ondergeschikte bestanddeel wordt uitgedrukt door: 1. De genitief enkelvoud: akies jautrumas MG 1913 1 22, akies kampas MG 1913 2 13, antriešio11 (?) kaulelis – os metacarpi MG 1913 2 11, vgl. metacarpus – delnas, plaštakos vidurinė dalis MedŽ, galvos kaušas – cranium MG 1913 2 11, vgl. cranium – kaukolė MedŽ, galvos sopėjimas MG 1913 1 13, gimdymo takai MG 1913 2 6, gimdymo vartai MG 1913 2 13, girdėjimo nusilpnėjimas MG 1913 1 10, gomurio kaulas – os palatinum MG 1913 2 11, vgl. os palatinum – gomurikaulis MedŽ, gromuliavimo sugedimai MG 1913 1 17, gumbo dykuma MG 1913 2 3, gumbo navikai MG 1913 2 3, gumbo sienelė MG 1913 2 4, gumbo skylė MG 1913 2 3, kaktos kaulas – os frontis MG 1913 2 11, vgl. os frontale – kaktikaulis MedŽ, keteros atžala – processus spinalis MG 1913 2 11, vgl. processus spinosus – (slankstelio) keterinė atauga MedŽ, kraujo plūdimai MG 1913 2 3 / kraujo plūdimas MG 1913 1 12, MG 1913 2 2 / kraujo plūdymas MG 1913 2 14, kraujo postovis (zastoj) MG 1913 1 9, vgl. stasis – stazė, sąstovis, zastoj MedŽ, krūtinės gur­bas – thorax MG 1913 2 11, vgl. thorax – krūtinės lasta MedŽ, kūno įtaisos MG 1913 1 10, kūno lavinimas MG 1913 2 18, kūno svarumas MG 1913 1 16, makšties dalis MG 1913 1 13, motynelės dykuma MG 1913 1 13, motynelės navikas MG 1913 1 13, nosies gleivės MG 1913 1 8, nosies kriauklės (conchae) MG 1913 1 8, vgl. concha, ae – kriauklė MedŽ, nugarkaulio kaulelis – vertebra MG 1913 2 11, vgl. vertebra – slankstelis MedŽ, nuomario priepuoliai MG 1913 1 16, nusinuodijimo ženklai MG 1913 2 19, pakaušio kaulas – os occipitale MG 1913 2 11, vgl. os occipitale – pakauškaulis MedŽ, pavieto gydytojas MG 1913 2 6, pilvelio skaudėjimas MG 1913 1 23, pilvo išputimas MG 1913 2 5, pilvo plėvė MG 1913 2 4, pilvo sienelės MG 1913 1 18, pilvo viduriai 11Het woord antriešis is in LKŽe niet opgenomen met een medische betekenis; vgl. antriešis 1. ‘sieraad dat om de pols wordt gedragen’. 2. ‘gebreide mouw die om de pols wordt gedragen om deze warm te houden’. 166 Palmira Zemlevičiūtė Pirmojo lietuviško medicinos mokslo žurnalo dvižodžiai ir trižodžiai sudėtiniai terminai MG 1913 2 4, pilvo vidus MG 1913 2 5, rankos nugara MG 1913 2 6, riešo kaulelis – os carpi MG 1913 2 11, vgl. ossa carpi – riešakauliai MedŽ, smilkinio kaulas – os temporale MG 1913 2 11, vgl. os temporale – smilinkaulis MedŽ, širdies apsireiškimai MG 1913 1 15, širdies bukumas MG 1913 1 15, širdies dunksejimas MG 1913 1 13, širdies dunksterėjimas MG 1913 1 13, širdies ligos MG 1913 1 19, širdies plakimai MG 1913 1 12 / širdies plakimas MG 1913 1 12, MG 1913 2 2, širdies ribos MG 1913 1 13, širdies silpnumas MG 1913 1 16, širdies vaistai MG 1913 1 15, šla-pumo pūslė MG 1913 2 8, šlapumo rūgštis MG 1913 2 7, užkulnio kaulas – os calcanei MG 1913 2 12, vgl. calcaneus – kulnakaulis MedŽ, vaiko apsukimas MG 1913 2 5, vaiko galvelė MG 1913 2 7, vaiko išėmimas MG 1913 2 7, vaiko pilvelis MG 1913 2 4, valgio gromuliavimas MG 1913 1 17, MG 1913 2 9, valgio malimas MG 1913 1 21, MG 1913 2 9, valgio virinimas MG 1913 2 9, valgio virškinimas MG 1913 1 21, MG 1913 2 9, viršugalvio kaulas – os parietale MG 1913 2 11, vgl. os parietale – momenkaulis MedŽ. 2. De genitief meervoud: akių ligoniai MG 1913 1 4, apskričių ligonbučiai MG 1913 1 6, ausų perpūtinėjimai MG 1913 1 10, moterų ligos MG 1913 1 12, niežų gyvūnėliai (sarcoptes scabiei) MG 1913 2 22, vgl. Sarcoptes scabiei – niežų erkė MedŽ, plaučių džiova MG 1913 1 21, MG 1913 2 17, vaikų ligos MG 1913 2 7, vaikų močia MG 1913 2 6, vidurių paleidimas MG 1913 2 20, vidurių sugedimas MG 1913 1 17, žarnų kilpos MG 1913 2 4, žemietijų gydytojai MG 1913 2 15. 3. De locatief meervoud: navikas viduriuose MG 1913 1 14. Onder de verbindingen met bestanddelen van Litouwse herkomst kwamen twee verbindingen voor waarin het hoofddeel vóór het ondergeschikte deel staat: išputimas pilvo MG 1913 2 5 en pėdsakai kraujo MG 1913 2 3. 1.2.1.2. Verbindingen met bestanddelen van gemengde herkomst (46 termen). Wat hun herkomst betreft, zijn de bestanddelen waaruit deze verbindingen zijn opgebouwd niet zo divers als die van de verbindingen met een congruerende bepaling en bestanddelen van Litouwse herkomst. Meestal zijn de hoofd- en ondergeschikte bestanddelen van dergelijke verbindingen Litouwse of ontleende woorden: een ontleende bepaling + een Litouws bepaald woord, en een Litouwse bepaling + een ontleend bepaald woord. Daarnaast kwam telkens één verbinding voor met de configuraties: ontleende bepaling + hybride bepaald woord en hybride bepaling + Litouws bepaald woord. De ondergeschikte bestanddelen van de besproken verbindingen worden uitgedrukt door: Terminologija | 2014 | 21 167 1. In de genitief enkelvoud: behandeling met broom MG 1913 1 17, zinkzalf MG 1913 1 23, buisjes van Eustachius MG 1913 1 9, laboratorium van de arts MG 1913 2 15, gehoororgaan MG 1913 1 9, jodgallicinezand MG 1913 1 23, oppervlakken van het bindvlies MG 1913 1 23, ontsteking van het bindvlies MG 1913 1 23, methode van Credé MG 1913 2 6, organen van het lichaam MG 1913 2 16, kuprocitrolzalf MG 1913 1 23, spiegel van Cusco MG 1913 2 3, volksgeneeskunde MG 1913 2 14, ziektegeschiedenis MG 1913 2 4, geslachtscentra MG 1913 1 12, vaginale tamponade MG 1913 2 3, medische hulp MG 1913 2 16, baarmoedermyomen MG 1913 1 14, MG 1913 2 2, neusaders MG 1913 1 9, novocaïnemengsel MG 1913 2 19, duur van de operatie MG 1913 2 19, moeilijkheidsgraad van de operatie MG 1913 2 19, eikel van de penis MG 1913 2 8, opening van de penis MG 1913 2 8, verwijdering van de placenta MG 1913 2 7, Rekordo-spuitje MG 1913 2 19, Senatos-blaadjes MG 1913 2 20, alcoholinjecties MG 1913 1 13, MG 1913 2 3 / alcoholinjectie MG 1913 1 14, MG 1913 2 3, urinekanaal MG 1913 2 8, druk op de spuit MG 1913 2 3. 2. In de genitief meervoud: groei van adenoïden MG 1913 1 9, Arabische apotheker MG 1913 2 20, ‘haarden’ van epidemieën MG 1913 15, kliniek voor epileptici MG 1913 1 16, injectietechniek MG 1913 2 2, statistiek van ziekten MG 1913 2 15, schoolhygiëne MG 1913 2 18 / hygiëne van scholen MG 1913 2 16, hersensinus MG 1913 1 9, ziekenhuis voor trachoompatiënten MG 1913 1 6, kinderhygiëne MG 1913 2 18. 3. In de datief meervoud: polikliniek voor volwassenen MG 1913 2 17, sanatorium voor volwassenen MG 1913 2 17, sanatorium voor kinderen MG 1913 2 17. 4. In de instrumentalis enkelvoud: behandeling met broom MG 1913 1 17, behandeling met alcohol MG 1913 2 3. 5. In de locatief enkelvoud: pulsatie in de hals MG 1913 1 13. 1.2.2. Door voorzetsels geregeerde verbindingen (5 termen). De bestanddelen van deze tweewoordige verbindingen zijn van uiteenlopende oorsprong; dat wil zeggen, het hoofd- of nevenbestanddeel is zuiver Litouws, hybride of ontleend. Hun nevenbestanddelen – door voorzetsels geregeerde bepalingen – worden uitgedrukt met naamvallen in combinatie met voorzetsels. 1.2.2.1. Verbindingen met bestanddelen van Litouwse oorsprong (4 termen). Er zijn verbindingen aangetroffen met de voorzetsels naar, uit en door: ingang in het strottenhoofd (aditus ad laryngem) MG 1913 1 9, vgl. aditus laryngis – larynxingang MedŽ, extracten uit kruiden MG 1913 1 17, vocht uit een wond MG 1913 2 5, ademhaling door de neus MG 1913 1 18. 168 Palmira Zemlevičiūtė Pirmojo lietuviško medicinos mokslo žurnalo dvižodžiai ir trižodžiai sudėtiniai terminai 1.2.2.2. Samenstellingen met bestanddelen van gemengde herkomst. Er kwam slechts één samenstelling met het voorzetsel po voor: pulsacija po rakteliais MG 1913 1 13. 1.3. Samenstellingen met een aansluitende bepaling (2 termen). Volgens K. Gaivenis worden samengestelde termen met twee bestanddelen en een aansluitende bepaling in de terminologie van veel wetenschapsgebieden aanzienlijk minder vaak gebruikt dan samengestelde termen met een congruerende of regerende bepaling (Gaivenis 1975: 64). Het onderzochte materiaal bevestigt deze bewering. Er werd één aansluitende samengestelde term met twee bestanddelen aangetroffen, waarbij aan het door een zelfstandig naamwoord uitgedrukte hoofdbestanddeel (het bepaalde woord) een bijkomend bestanddeel (de bepaling) in de vorm van een halfdeelwoord is toegevoegd (Gaivenis 1968: 113): sopėjimas rijant MG 1913 1 15. Tot deze groep van tweewoordige samenstellingen is ook een term gerekend waarvan beide bestanddelen — het hoofdbestanddeel (het bepalende woord) en het bijkomende bestanddeel (de bepaling) — door zelfstandige naamwoorden worden uitgedrukt: pessarium-ratelis MG 1913 2 14. Zoals K. Gaivenis opmerkt, kunnen zulke volledige samenstellingen die uit twee bestanddelen bestaan en waarvan de bestanddelen met elkaar zijn vergroeid, gedeeltelijk zowel tot de samenstellingen met een aansluitende bepaling als tot die met een congruerende bepaling worden gerekend (Gaivenis 1968: 113). 2. STRUCTUUR VAN DRIEWOORDIGE SAMENGESTELDE TERMEN Samengestelde termen die uit drie bestanddelen bestaan (52 termen) zouden op basis van de syntactische relaties tussen hoofd- en bijkomende bestanddelen, de herkomst en de grammaticale uitdrukking van de bijkomende bestanddelen eveneens in groepen kunnen worden ingedeeld12. Op grond van de herkomst van de samenstellende bestanddelen worden samenstellingen met bestanddelen van Litouwse herkomst onderscheiden van samenstellingen met bestanddelen van gemengde herkomst. 2.1. Samenstellingen met bestanddelen van Litouwse herkomst (28 termen). Deze samenstellingen, die uitsluitend uit Litouwse bestanddelen zijn gevormd, kunnen op basis van de vorm van de bijkomende bestanddelen (de eerste en tweede bepaling, of verbindingen van bepalende woorden (Gaivenis 1968: 118)) in de volgende subgroepen worden ingedeeld: 1. Een genitiefverbinding van twee zelfstandige naamwoorden (bepaling) + zelfstandig naamwoord (bepaald woord): gimdymo takų skliaustas MG 1913 2 4, gumbo 12 Het indelingsprincipe voor samengestelde termen met drie bestanddelen verschilt enigszins van dat voor termen met twee bestanddelen. Ter herinnering: tweewoordige termen worden eerst op basis van de syntactische relaties tussen hoofd- en bijkomend bestanddeel in drie groepen ingedeeld; binnen deze groepen worden vervolgens op basis van de herkomst van de samenstellende bestanddelen samenstellingen met bestanddelen van Litouwse en gemengde herkomst onderscheiden. Bij termen van drie woorden gebeurt dit iets anders. Hier wordt juist eerst naar de herkomst van de samenstellende bestanddelen gekeken: er worden twee groepen onderscheiden, waarbinnen de termen worden besproken op basis van de syntactische relaties tussen hoofd- en bijkomend bestanddeel. Dit gebeurt omdat de syntactische relaties tussen de bestanddelen van driewoordige termen zeer uiteenlopend zijn en er geen duidelijk overheersende groepen zijn; met andere woorden, vaak vormt elke term een afzonderlijke groep. Daarom worden de hier besproken termen niet op dezelfde wijze behandeld. Terminologija | 2014 | 21 169 bloedingen MG 1913 2 3, hevigheid van de bloeding MG 1913 2 3, ademhalingswegen van de neus MG 1913 1 8, zout van zwavelzuren MG 1913 2 9, spier van de baarmoeder MG 1913 2 6. 2. Bijvoeglijk naamwoord met het suffix –inis en een zelfstandig naamwoord in de genitief (bepaling) + zelfstandig naamwoord (bepaald woord): menstruele bloedingen MG 1913 2 3, aanhoudend bloedverlies MG 1913 1 14, oppervlakkige huidlagen13 MG 1913 2 19, bovenrand van de tumor MG 1913 1 13, bovenste ademhalingswegen MG 1913 1 9. 3. Eenvoudig kwalitatief bijvoeglijk naamwoord en zelfstandig naamwoord in de genitief (bepaling) + zelfstandig naamwoord (bepaald woord): grote knobbelwoestijn MG 1913 2 3, groot lichaam van de baarmoeder MG 1913 1 13, hevige bloedingen MG 1913 1 12, dichte bloedingen MG 1913 1 14. 4. Pronominaal kwalitatief bijvoeglijk naamwoord en zelfstandig naamwoord in de genitief (bepaling) + zelfstandig naamwoord (bepaald woord): slijmvlies van de neus MG 1913 1 8, slijmvlies van de keelholte MG 1913 1 8, linkerdeel van de borstkas MG 1913 1 13. 5. Een pronominaal bijvoeglijk naamwoord en een zelfstandig naamwoord in de genitief (bepaling) + zelfstandig naamwoord (bepaald woord): zalf van metallisch kwik MG 1913 1 17, kelkjes van de linker nier MG 1913 2 8. 6. Zelfstandig naamwoord (bepaald woord) + combinatie van een zelfstandig naamwoord in de genitief en een zelfstandig naamwoord in de locatief (bepaling): pijn in de hartstreek MG 1913 1 12, pijnscheuten in de hartstreek MG 1913 1 12. 7. Afgeleid kwalitatief bijvoeglijk naamwoord en zelfstandig naamwoord in de genitief (bepaling) + zelfstandig naamwoord (bepaald woord): diepere huidlagen MG 1913 2 19. 8. Eenvoudig kwalitatief bijvoeglijk naamwoord en zelfstandig naamwoord in de locatief (bepaling) + zelfstandig naamwoord (bepaald woord): scherpe pijn in het oog MG 1913 1 23. 9. Pronominaal rangtelwoord en zelfstandig naamwoord in de genitief (bepaling) + zelfstandig naamwoord (bepaald woord): tuberculose van de eerste graad MG 1913 1 21. 10. Pronominaal passief deelwoord en zelfstandig naamwoord in de genitief (bepaling) + zelfstandig naamwoord (bepaald woord): prolaps van de endeldarm (prolapsus ani) MG 1913 2 7–8, vgl. prolapsus ani – verzakking van de anus MedŽ. 13 LKŽe 1 laag K.Būg, NdŽ; LsB370, LL273, Rtr zie 1. laag, een platte massa materiaal die zich aan het oppervlak van iets of tussen soortgelijke massa’s bevindt”: 1. VĮ Bovenste huidlaag E. 170 Palmira Zemlevičiūtė Pirmojo lietuviško medicinos mokslo žurnalo dvižodžiai ir trižodžiai sudėtiniai terminai 11. Genitief van een zelfstandig naamwoord (bepaling) + zelfstandig naamwoord (kernwoord) + voorzetsel + genitief van een zelfstandig naamwoord (bepaling): bloeding uit de baarmoeder MG 1913 1 12. 12. Afgeleid kwalitatief bijvoeglijk naamwoord (bepaling) + zelfstandig naamwoord (kernwoord) + voorzetsel + genitief van een zelfstandig naamwoord (bepaling): slechte adem MG 1913 1 18. 2.2. Verbindingen met componenten van gemengde oorsprong (24 termen). De configuraties van verbindingen van dit type in het onderzochte materiaal zijn zeer uiteenlopend: Litouwse bepaling + Litouwse bepaling + geleend kernwoord, hybride bepaling + Litouwse bepaling + Litouws kernwoord, Litouwse bepaling + geleende bepaling + Litouws kernwoord, Litouwse bepaling + geleende bepaling + geleend kernwoord, geleende bepaling + hybride bepaling + Litouws kernwoord, geleend kernwoord + Litouwse bepaling + hybride bepaling, Litouwse bepaling + hybride bepaling + Litouws kernwoord, geleende bepaling + geleende bepaling + Litouws kernwoord. Net als verbindingen met componenten van Litouwse oorsprong kunnen deze, op basis van de grammaticale vorm van het hoofd- en de nevengeschikte componenten, in de volgende subgroepen worden ingedeeld: 1. Genitiefverbinding van twee zelfstandige naamwoorden (bepaling) + zelfstandig naamwoord (kernwoord): ontsteking van de buis van Eustachius MG 1913 1 9, pessarium voor thuisgebruik MG 1913 2 23, symptomen van buikpijn MG 1913 2 3, symptomen van hartkloppingen MG 1913 2 3, opening van het urinekanaal MG 1913 2 8, infarct van urinezuur MG 1913 2 7, misvorming van de gezichtsbeenderen MG 1913 1 9, misvorming van de gezichtsspieren MG 1913 1 9, specialist in darmziekten MG 1913 2 20. 2. Bijvoeglijk naamwoord op -inis en genitief van een zelfstandig naamwoord (bepaling) + zelfstandig naamwoord (kernwoord): periodieke bloedingen MG 1913 2 3, sanitaire beschrijving van de districten MG 1913 2 15, sanitaire voorlichting van mensen MG 1913 2 16. 3. Eenvoudig kwalitatief bijvoeglijk naamwoord en genitief van een zelfstandig naamwoord (bepaling) + zelfstandig naamwoord (kernwoord): acute gewrichtsreuma MG 1913 2 22, hoge doses broom MG 1913 1 16. 4. Genitiefverbinding van twee zelfstandige naamwoorden (bepaling) + zelfstandig naamwoord (kernwoord): guajacol-vaselinezalf MG 1913 1 22. Zo’n Terminologija | 2014 | 21 171 sudurtiniais pilnutiniais žodžiais. K. Gaivenis (1968: 118) vadino sudurtiniais pilnutiniais žodžiais. 5. Afgeleid kwalitatief bijvoeglijk naamwoord en genitief van een zelfstandig naamwoord (bepaling) + zelfstandig naamwoord (kernwoord): mijomatische bloedingen MG 1913 1 15. 6. Verbogen verbinding van een bepaald bijvoeglijk naamwoord en genitief van een zelfstandig naamwoord (bepaling) + zelfstandig naamwoord (kernwoord): misvorming van het harde gehemelte MG 1913 1 9. 7. Eenvoudig actief deelwoord en genitief van een zelfstandig naamwoord (bepaling) + zelfstandig naamwoord (kernwoord): uitgezette broomwonden MG 1913 1 17. 8. Genitiefverbinding van een eenvoudig actief deelwoord en een zelfstandig naamwoord (bepaling) + zelfstandig naamwoord (kernwoord): desinfectie van de uitgevallen handjes MG 1913 2 4. 9. Bijwoord en eenvoudig kwalitatief bijvoeglijk naamwoord (bepaling) + zelfstandig naamwoord (kernwoord): halfstijve katheter MG 1913 2 3. 10. Genitief van een zelfstandig naamwoord (bepaling) + zelfstandig naamwoord (kernwoord) + voorzetsel + genitief van een zelfstandig naamwoord (bepaling): bloeding vanuit een myoom MG 1913 1 16. In het hedendaagse Litouws is de volgorde van bepalingen doorgaans als volgt: congruerende bepaling + niet-congruerende bepaling + kernwoord (Gaivenis 1963: 64). In het besproken artikel komen driewoordige samengestelde termen voor waarvan de componenten in omgekeerde volgorde staan, dat wil zeggen, ongebruikelijk in het hedendaagse Standaardlitouws. Er is een geval aangetroffen waarin het kernwoord tussen de congruerende en niet-congruerende bepaling staat (bromine irritatie van de huid MG 1913 1 17), waarin de niet-congruerende bepaling vóór de congruerende staat (huid reumatische verschijnselen MG 1913 2 22) en waarin het kernwoord vóór de bepalingsgroep staat (hyperplasie van de neus-keelamandel MG 1913 1 8). CONCLUSIES De oorspronkelijke en vertaalde artikelen en korte bijdragen op medisch gebied, evenals ander theoretisch en praktisch materiaal dat met dit vakgebied verband houdt, gepubliceerd in het eerste wetenschappelijke medische tijdschrift dat in 1913 in Litouwen begon te verschijnen, zijn waardevol, niet alleen voor hedendaagse medische specialisten en onderzoekers van de geschiedenis van dit vakgebied, maar zijn ongetwijfeld ook belangrijk als taalkundig en terminologisch document uit het begin van de 20e eeuw, dat het Lietuvių kalbos žodyną aanvult met nieuwe 172 Palmira Zemlevičiūtė Pirmojo lietuviško medicinos mokslo žurnalo dvižodžiai ir trižodžiai sudėtiniai terminai woordbetekenissen, de semantische grenzen van sommige Litouwse woorden verruimt en de ontwikkeling van Litouwse medische termen laat zien. De artsen – de auteurs van artikelen in het tijdschrift Medicinos ir gamtos – voelden bij het schrijven van artikelen of het vertalen ervan uit andere talen ongetwijfeld het tekort aan Litouwse medische termen. Daarom maakten zij bij het benoemen van specifieke medische begrippen in de eerste plaats gebruik van gewone woorden uit de levende taal, waaraan zij een medische betekenis toekenden. Twee- en driewoordige samengestelde medische termen met bestanddelen van Litouwse en gemengde herkomst vormen 38% van alle medische termen in het tijdschrift. Het grootste deel van de samengestelde termen bestaat uit woordgroepen met twee bestanddelen. Constructies met een bepalende constituent in de genitief, in het enkelvoud of meervoud, die door de kern wordt geregeerd, overheersen. De bepalende constituent wordt veel minder vaak in andere naamvallen of in naamvallen met voorzetsels uitgedrukt. Er zijn bijna half zoveel constructies met een congruerende bepaling. Deze wordt meestal uitgedrukt door bijvoeglijke naamwoorden op -inis, gevormd van primaire en afgeleide (suffix- en prefixafgeleide) zelfstandige naamwoorden, en in mindere mate door gewone kwalitatieve, pronominale en afgeleide bijvoeglijke naamwoorden. Bepalingen in de vorm van actieve en passieve deelwoorden, zowel gewone als pronominale, komen vrijwel niet voor. Constructies met een onverbonden bepaling worden veel minder vaak gebruikt dan constructies met een geregeerde of congruerende bepaling. De grammaticale vorm van de eerste en tweede bepalingen (bepalingsgroepen) in woordgroepen met drie bestanddelen is zeer divers. De meest voorkomende grammaticale configuraties zijn: een genitiefconstructie van twee zelfstandige naamwoorden (bepaling) + een zelfstandig naamwoord (kern), een bijvoeglijk naamwoord op -inis en een genitief van een zelfstandig naamwoord (bepaling) + een zelfstandig naamwoord (kern). Woordgroepen met drie bestanddelen met een andere grammaticale vorm komen slechts sporadisch voor. Bij sommige samengestelde termen met drie bestanddelen vormen de soortbepalingen afzonderlijke woordgroepen in congruerende en regerende relatie, bij andere niet. Beide typen bepalingen komen even vaak voor. Wat de herkomst betreft, overheersen woordgroepen met twee bestanddelen van Litouwse herkomst. Woordgroepen met bestanddelen van gemengde herkomst komen bij dit type samengestelde termen bijna half zo vaak voor. Bij termen met drie bestanddelen ligt dit enigszins anders. Daar zijn woordgroepen met bestanddelen van Litouwse en gemengde herkomst vrijwel even talrijk. BELANGRIJKSTE BRONNEN MG 1 – Medicina ir Gamta, 1913 (mei–juni). Vilnius. MG 2 – Medicina ir Gamta, 1913 (juli–september). Vilnius. Terminologija | 2014 | 21 173 SECUNDAIRE BRONNEN LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas (I–XX, 1941–2002), elektroninis variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005. – www.lkz.lt. MedŽ 1980: Astrauskas V., Biziulevičius S., Pavilonis S., Vaitilavičius A., Vileišis A. Medicinos terminų žodynas, Vilnius: Mokslas. LITERATŪRA ChemŽ 2003: Chemijos terminų aiškinamasis žodynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. DLKG 2006: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Gaivenis K. 1963: Sudėtinių terminų dėmenų išdėstymo klausimu. – Kalbos kultūra 5, 64–65. Gaivenis K. 1964: Būdingesnieji kilmininko vartojimo atvejai sudėtiniuose terminuose. – Kalbos kultūra 6, 43–47. Gaivenis K. 1967: Sudėtiniai terminai su prieveiksminiais ir dalyviniais dėmenimis. – Kalbos kultūra 13, 71–72. Gaivenis K. 1968: Iš 2 ir 3 dėmenų sudarytų sudėtinių terminų tipai dabartinėje lietuvių kalboje. – Lietuvos TSR Mokslų akademijos darbai 3(28), A serija, 109–120. Gaivenis K. 1975: Dvižodžiai sudėtiniai terminai dabartinėje lietuvių kalboje. – Lietuvių kalbotyros klausimai 16. Lietuvių terminologija, 57–89. Kniūkšta Pr. 1976: Priesagos -inis būdvardžiai, Vilnius: Mokslas. Stakulienė S. 2001: Lietuviškoji medicinos periodika: ištakos ir raida Lietuvoje iki XX a. trečiojo dešimtmečio. – Knygotyra 37, 220–233. TŽŽ 2013: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Alma littera. TWO-WORD AND THREE-WORD COMPLEX TERMS OF THE FIRST LITHUANIAN JOURNAL OF MEDICAL SCIENCE The article deals with two-word and three-word complex terms naming specific concepts of medicine used in articles written or translated by doctors for the first Lithuanian journal of medical science Medicina ir gamta (Medicine and nature), published for the first time in 1913. The terms are analysed in respect of the syntactic relations between the main and complementary elements of terms as well as the origin and the grammatical expression of the element in the position of an attribute. Two-word and three-word complex terms consisting of elements of Lithuanian or mixed origin make up 38% of terms of medicine used in the journal. The majority of terms are two-word terms. Word-combinations with an attribute not in concord (expressed in genitive in singular or in plural) prevail, for instance galvos kaušas “kaukolė” (skull), plaučių džiova “plaučių tuberkuliozė” (tuberculosis of lungs). Attributes not in concord expressed in other cases or cases with prepositions are significantly less common. There are half as many word-combinations with an attribute in concord. Such attributes are most often expressed in adjectives with the suffix -inis derived from primary or derivative (prefixal and suffixal) nouns and to some extent in adjectives, for instance žiotkaulis viršutinis “viršutinis žandikaulis” (upper jaw), sausas kosulys (dry cough), pirmoji pagalba (first aid). Active and passive voice simple and pronominal participles as attributes are not very common and word-combinations with an attribute connected by adjoinment are even rarer. The grammatical expression of the first and second attribute of three-word combinations varies. The following grammatical configurations are most common: combination of two nouns in genitive (attribute) + noun (determined), for instance 174 Palmira Zemlevičiūtė Pirmojo lietuviško medicinos mokslo žurnalo dvižodžiai ir trižodžiai sudėtiniai terminai vidurių ligų specialistas (specialist of gastroenterological diseases), adjective with the suffix -inis + noun in genitive (attribute) + noun (determined), for instance viršutiniai dūsavimo takai “viršutiniai kvėpavimo takai” (upper part of respiratory system). There are a few solitary examples of three-word combinations which have other grammatical expressions than the two previously mentioned configurations. There is almost the same number of cases where attributes of three-word terms make a separate word-combination and where they do not. In respect of origin, two-word terms with elements of Lithuanian origin prevail, for instance gornurio kaulas “gomurikaulis” (palatine bone), skersinė atžala “(slankstelio) skersinė atauga” (transverse process). There are half as many two-word terms with mixed origin elements, for instance konjunktyvos uždegimas (conjunctivitis), vietinė anestezija (local anesthetics). There is almost the same number of three-word terms consisting of elements of Lithuanian origin and three-word terms consisting of mixed origin elements, for instance Eustacho trūbelės slogos “[ausies] trimito [Eustachijaus vamzdžio] gleivinės uždegimai” (Eustachian tube inflammation), sėdimosios žarnos išlėkimas “išangės iškritimas” (rectal prolapse). The first Lithuanian medical journal is valuable not only for specialists of medicine and researchers of the history of medicine, but it is also important as a linguistic and terminological document of the beginning of the 20th century. It supplements Lietuvių kalbos žodynas (Dictionary of the Lithuanian Language) with new meanings of words, extends the semantic boundaries of some Lithuanian words and shows the development of Lithuanian terminology of medicine. Gauta 2014-05-27 Palmira Zemlevičiūtė Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. paštas [email protected] Terminologija | 2014 | 21 175