Simono Daukanto ir Lauryno Ivinskio lenkų–lietuvių kalbų žodynų lietuviškos terminologinės medicinos leksikos vedyba

170 Palmira Zemlevičiūtė Polsko-litewskie słowniki Simona Daukantasa i Laurynasa Ivinskisa        kalbųžodynųlietuviškosterminologinėsmedicinos        leksikosvedyba Tworzenie litewskiej terminologicznej leksyki medycznej w polsko-litewskich słownikach Simona Daukantasa i Laurynasa Ivinskisa PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Instytut Języka Litewskiego SŁOWA KLUCZOWE: słownik, leksyka, medycyna, derywat UWAGI WSTĘPNE Simonas Daukantas (1793–1864) i Laurynas Ivinskis (1810–1881) – wybitni działacze litewskiej nauki, kultury i oświaty pierwszej połowy XIX wieku. Obszar działalności obu był bardzo rozległy. Oprócz rękopiśmiennych i drukowanych prac z zakresu literatury, folkloru i innych dziedzin nauki, ci dwaj wielcy Żmudzini przyczynili się do funkcjonowania, wzbogacania i przetrwania języka litewskiego jako wspólnego języka całego narodu, pozostawiając głęboki ślad w historii litewskiej leksykografii i terminografii. Zbierali i gromadzili leksykę języka litewskiego (pieśni ludowe, baśnie, drobny folklor), a także sami tworzyli nowe wyrazy i pisali słowniki1. Ich ostatnie prace otwierają szerokie horyzonty badawcze. Niektóre słowniki zostały już zbadane (wielki słownik języka polskiego i litewskiego S. Daukantasa2, dwujęzyczne i czterojęzyczne słowniki L. Ivinskisa3), inne wciąż czekają na wnikliwe spojrzenie badaczy. 1 S. Daukantas napisał co najmniej cztery słowniki, z których tylko jeden, najmniejszy (słownik łacińsko-litewski), został wydrukowany. Największy z nich to słownik języka polskiego i litewskiego, rękopis zawierający około 56 tys. polskich haseł. Najprawdopodobniej został napisany około 1850–1856 r. Niestety słownik ten nie został ukończony i tylko około 35 tys. polskich wokabuł ma litewskie odpowiedniki. Nie ma on nagłówka, tytułu ani karty tytułowej, dlatego umownie nazywa się go wielkim słownikiem języka polskiego i litewskiego S. Daukantasa. Rękopis przechowywany jest w bibliotece Instytutu Literatury Litewskiej i Folkloru (F 1/SD 12) (Subačius 1993: 135; szerzej zob. Subačius 1990: 20–32). zachowały się rękopisy dwóch dwujęzycznych i jednego czterojęzycznego słownika napisanych przez L. Ivinskisa: Słownik języka polskiego i litewskiego (Słownik polsko–litewski), Słownik języka rosyjskiego i litewskiego (Словаръ Росiйско-Литовскiй), Słownik języka rosyjskiego–litewskiego–łacińskiego–polskiego (Словаръ Росiйско-Литовскiй съ Латинско-Польскимъ) (szerzej zob. Kruopas 1960; Auksoriūtė 1999, 2007; Kažukauskaitė 2010). Największy sporządzony przez niego Słownik języka polskiego i litewskiego, obejmujący litery A–R i liczący 2060 stron, przechowywany jest w bibliotece Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Fragmenty Słownika języka rosyjskiego i litewskiego (1193 s.) oraz Słownika języka rosyjskiego, litewskiego, łacińskiego i polskiego (96 s.) znaleziono w archiwum Towarzystwa Geograficznego w Petersburgu (zob. Auksoriūtė 1998: 38). 2 Zob. Subačius 1993. 3 Zob. Kruopas 1960; Vitkauskas 1996, 1997; Auksoriūtė 1998, 1999, 2000, 2003; Kažukauskaitė 2010. 171Terminologija | 2015 | 22 Dideli jų nuopelnai lietuvių terminologijos (gamtos mokslų, ypač bohistorii (botaniki i historii). S. Daukantas napisał pierwszą w języku litewskim historię Litwy oraz inne książki historyczne (choć terminologia historyczna tych prac nie została jeszcze szczegółowo zbadana), przygotowywał dla szkoły litewskie podręczniki, tłumaczył na język litewski dzieła literatury pięknej, a także broszury z poradami gospodarczymi dotyczącymi łąkarstwa, ogrodnictwa, pszczelarstwa, leśnictwa, uprawy tytoniu i chmielu oraz ochrony przeciwpożarowej (zob. Zinkevičius 1990: 149–151; VLe iV 529–530; szerzej zob. Merkys 1991). L. Ivinskis wydawał litewskie kalendarze, tłumaczył na język litewski dzieła literatury pięknej, napisał poradniki dotyczące moralności, etykiety, ochrony i opieki nad zwierzętami oraz innych kwestii, jako jeden z pierwszych tworzył terminy botaniczne4 (zob. Zinkevičius 1990: 162–163; VLe Viii 421–422; szerzej zob. Petkevičiūtė 1988; PMKŠ 2012). Nie pominięto również dziedziny medycyny. Chociaż nie napisali specjalnych prac z tej dziedziny5, leksykę związaną z medycyną można znaleźć w innych ich dziełach. Można więc powiedzieć, że przyczynili się również do tworzenia litewskiej terminologii medycznej. Przedmiotem badań w niniejszym artykule wybrano dwujęzyczne słowniki polsko-litewskie S. Daukantasa6 (S. Dauk) i L. Ivinskisa7 (i). Ich leksyka medyczna nie była dotąd badana, dlatego celem jest wypełnienie tej luki. Z tych słowników wybrano litewską leksykę nazywającą różne pojęcia medyczne (jednowyrazowe nazwy derywowane)8. Uwzględniono cały artykuł hasłowy, 4 Terminologiczna spuścizna L. Ivinskisa została omówiona w rozprawie doktorskiej Albiny Auksoriūtė Lauryno Ivinskio terminologijos darbai (20001). 5 z wyjątkiem L. Ivinskiego, którego przygotowany przez niego rozdział o chorobach ludzi i ich leczeniu w części Metskaitlių ūkio największego drukowanego dzieła można uznać za odrębną pracę z zakresu medycyny. Ponadto warto wspomnieć rękopis Būdas gydymo ligų žmonių ir gyvulių, w którym wskazano, jakie choroby i jak leczyć różnymi roślinami lub substancjami. W tym rękopisie L. Ivinskis zastosował ponad 400 terminów. Rękopis rozmówkowy przechowywany niegdyś na Uniwersytecie Medycznym w Kownie zaginął (zob. Auksoriūtė 20002: 4, 6). 6 Źródłem polskiego rejestru czwartego, największego słownika S. Daukantasa (DLL), jest słownik języków polskiego i francuskiego Stanisława Ropelewskiego (1847). DLL był prawdopodobnie bardziej skierowany do litewskich czytelników jako tako wykształconych lub wykształconych. Najprawdopodobniej był on opracowywany nie tylko jako dydaktyczny słownik języka polskiego, lecz także jako normatywny słownik języka litewskiego (zob. Subačius 1990: 27–28). 7 W pracach z zakresu językoznawstwa litewskiego badany słownik L. Ivinskiego nazywany jest różnie; na przykład Jonas Kruopas w swoim artykule nazwał go Słownikiem litewsko-polskim (Kruopas 1960: 192), Zigmas Zinkevičius i Jonas Palionis – Słownikiem języków polskiego i litewskiego (zob. Zinkevičius 1990: 164; Palionis 1995: 194), w artykułach A. Auksoriūtė (1998, 1999, 2003, 2007) określono go jako Słownik języków polskiego i żmudzkiego (Słownik polsko– żmudzki), a Ona Kažukauskaitė – jako Słownik języków polskiego i litewskiego (Słownik polsko–litewski). W artykule omawiana praca L. Ivinskiego jest nazywana Słownikiem języków polskiego i litewskiego, tj. tak, jak jest nazywana w opracowanej i wydanej przez O. Kažukauskaitė książce, w której opublikowano zachowaną część rękopiśmiennego słownika (litery A–R), a do niej dołączono płytę cyfrową z faksymile rękopisu. 8 Abiejuose žodynuose rasti 362 terminologinės medicinos leksikos vienetai (įskaitant variantus), iš jų 323 lietuviški, 26 skoliniai ir 13 hibridų bei mišrios kilmės žodžių junginių. 172 Palmira Zemlevičiūtė Polsko-litewski słownik Simona Daukantasa i        kalbųžodynųlietuviškosterminologinėsmedicinos        leksikosvedyba Laurynasa Ivinskisa, tj. polskie hasło oraz jego litewskie odpowiedniki ze wszystkimi oznaczeniami gramatycznymi. Jednostki leksykalne w artykule nie są nazywane terminami medycznymi z tego powodu, że badane źródła leksykograficzne są ogólnymi słownikami przekładowymi z pierwszej połowy XiX wieku, dlatego wybrano termin leksyki medycznej o szerszym znaczeniu semantycznym. Terminologiczna leksyka medyczna omawianych słowników jest zasadniczo analizowana pod jednym głównym względem – wyrażenia, jednak uwzględnia się także aspekt semantyczny – opierając się na przedmiotowej klasyfikacji pojęć anatomii (nazwy części ciała, organów) i Nagrinėjami tik lietuviškos kilmės leksiniai vienetai. Straipsnio tikslas – nustatyti vedinių darybos būdus ir jų santykį, darybos kliniki (nazwy chorób, stanów chorobowych). kategorie, omówić typy ich derywacji, wyjaśnić, jakie grupy pojęć medycznych nazywają derywaty, ustalić stosunek derywatów do żywego języka i języka piśmiennictwa, możliwe neologizmy autorów słowników, ocenić derywaty pod względem ich przetrwania we współczesnym ogólnym języku litewskim i terminologii medycznej. Dzieło DeRyWaTóW Większość słów i połączeń wyrazowych nazywających pojęcia medyczne, znalezionych w słownikach S. Daukantasa i L. Ivinskiego, ma rodzime pochodzenie, tj. jest czysto litewska; stanowią one 89% całej terminologicznej leksyki medycznej obu słowników (łącznie z wariantami). To zrozumiałe, przecież obaj leksykografowie byli wielkimi miłośnikami i krzewicielami języka ojczystego. Derywaty wybrane z ich słowników (stanowią one około 46% litewskiej terminologicznej leksyki medycznej) ze względu na sposób tworzenia dzielą się na derywaty z przyrostkami, przedrostkami i końcówkami9. Wewnątrz omawianych grup wyrazy grupuje się z uwzględnieniem ich semantyki. W ten sposób powstają określone mikrosystemy, na przykład nazwy części ciała, nazwy organów, chorób, stanów chorobowych, osób i inne nazwy. 1. DERYWATY10. 1.1. Derywaty z przyrostkami Najliczniejszą grupę derywatów stanowią nazwy pojęć medycznych utworzone za pomocą przyrostków (123 jednostki leksykalne) (zob. 9 Dėl didelės tiriamosios medžiagos apimties šiame straipsnyje aptariami tik vediniai, nenagrinėjami dūrybos būdu sudaryti lietuviškos terminologinės medicinos leksikos vienetai. 10 Aprašant žodynų vedinius remtasi diachroninės ir sinchroninės žodžių darybos darbais (Ambrazas 1993, tabelę 1). Dzieli się je bardziej szczegółowo 2000; DLKG 2006; LKG 1965; Skardžius 1996; Urbutis 2009). 173Terminologija | 2015 | 22 według kategorii słowotwórczych na deminutywy (rzeczowniki zdrobniałe), nazwy czynności lub abstrakty czasownikowe, nazwy cech lub abstrakty odrzeczownikowe i odprzymiotnikowe, nazwy wykonawców czynności i posiadaczy cechy czasownikowej, nazwy posiadaczy cechy odrzeczownikowej i odprzymiotnikowej, nazwy rezultatu czynności, nazwy miejsc oraz nazwy osób według zawodu. Kategorie te z kolei tworzą typy derywacyjne (szerzej zob. Ambrazas 1993: 10). Derywaty przedstawiono według ich liczebności. 1.1.1. DEMINUTYWY (ZDROBNIAŁE RZECZOWNIKI) Tak nazywa się derywaty sufiksalne utworzone od rzeczowników i oznaczające tę samą rzecz co wyraz podstawowy, lecz mniejszą (DLKG 2006: 87), innymi słowy, za deminutywy uważa się wyrazy oznaczające małość. -elis, -elė. W słownikach S. Daukantasa i L. Ivinskisa znaleziono trzy derywaty11 utworzone za pomocą najbardziej produktywnego litewskiego sufiksu deminutywnego -elis, -elė, które mają czyste znaczenie małości. Rzeczowniki podstawowe tych derywatów oznaczają organ (brzuch), naczynie (kielich) oraz uszkodzone miejsce skóry lub błony śluzowej (rana): Brzuszek, -ka. m. Pilwēlis12 ~ pilvelis i 2413, por. LLKŽLal 11: lenk. brzuszec, liet. pilvelis; Bank, Banka, <...>14, taurele, banki stawic, taureliemis krauj lejsti ~ taurelė, taurelėmis kraujį leisti S. Dauk i 75, bet plg. LLKŽLal 5: lenk. bank, liet. bankas, nors lenk. bańka, liet. bonka, plėčka; taurė; Ranka, żajz de le, <...> ~ žaizdelė S. Dauk iii 29, plg. LLKŽLal 203: lenk. ranka, liet. žaizdelė. Te zdrobnienia są słowami żywego języka15. W LKŽe słowa pilvelis 11 S. Daukantas i L. Ivinskis czerpali słowa (derywaty) do swoich słowników z żywego języka, tj. terminologizowali je i stosowali jako odpowiedniki w języku polskim. W niniejszym artykule na takie słowa patrzy się jako na derywaty pod względem słowotwórczym. 12 Jednostki leksykalne są zapisywane pismem półgrubym przez autorkę niniejszego artykułu. 13 Przykłady ze słowników podawane są w oryginalnej pisowni, po tyldzie podaje się nazwę przepisaną współczesnymi znakami. 14 Nawiasami kwadratowymi oznacza się pominięty litewski odpowiednik polskiego hasła, który (najczęściej) nie jest słowem pochodnym (jest to albo słowo proste, albo złożenie, albo zapożyczenie, albo hybryda, albo połączenie wyrazowe), a zatem nie jest analizowany w niniejszym artykule. W podanych dalej przykładach artykułów słownikowych pominięte jednostki leksykalne są podkreślone, np. : Apetyt -u, m. Àlkis, wàlgima nòras. Niema apetytu. Wàlǵimas nējam i 4–5, Aptekarstwo -a, n. Wajstʼińīsté -es, m. Aptiekorīsté i 5, Doktor, gydytojas. daktaras S. Dauk i 145, Cirulik, ka. m. Kràulejdʼ īs, -dzia. w. Skutièjas, -a. w. i 36, Ciało, -a. n. Kùnas, -na. – martwe; kùnas, nuòmirūlis, -lia. w. lé, -les. m. Lawōnas, -na. w. i 32. Lecz zdarzają się przypadki, gdy pominięto sposób mas žodis taip pat yra vedinys, tik priklauso kitai darybos kategorijai, kitam darybos tipui arba kitam datworzenia wyrazu, np. : Boleść, -ści. f. Skāusmas, sòpŭlis, skaudièjimas, ǵîła, -łos, gièlimas i 20, a zatem omówiono go w odpowiedniej części artykułu. 15 Nustatant žodžių liaudiškumą, remiamasi akademinio lietuvių kalbos žodyno (toliau – LKŽe) duomenimis. Žodis laikomas liaudiniu, jei žodyne jis ar jo reikšmė yra paliudyta iš gyvosios kalbos (tai rodo tarskróty nazw miejscowości). 174 Palmira Zemlevičiūtė Zdanie z użycia utrwalone w polsko-litewskich        kalbųžodynųlietuviškosterminologinėsmedicinos        leksikosvedyba materiałach Simona Daukantasa i Laurynasa Ivinskisa, pochodzące z Pušalotas (rej. poswolski). Znaczenie medyczne słowa taurelė „pewien szklany pojemnik przykładany choremu do ciała w celu wyciągnięcia krwi na powierzchnię” podano na podstawie litewsko-niemieckiego i niemiecko-litewskiego słownika Pilypasa Ruigysa (1747), litewsko-niemieckiego i niemiecko-litewskiego słownika Kristijonasa Gotlybasa Milkausa (1800) oraz pism L. Ivinskisa, natomiast połączenie wyrazowe taurelė kraujaleidžio zaczerpnięto ze słownika Konstantinasa Sirvydasa. Zdania ilustrujące użycie słowa Žaizdelės pochodzą z Jurbarkasu, Rozalimu (rej. pakruojski) i Valkininkai (rej. orański). -ėlis. Para deminutywów utworzona za pomocą przyrostka -ėlis. Są to derywaty od rzeczowników podstawowych oznaczających osoby (niemowlę, dziecko): Dzieciątko, -teczko, -a. n. <...>, kudikēlis, -lia. w. ~ kūdikelis i 62, por. LLKŽLal 29: pol. dzieciątko, lit. vaikas, kūdikis; Dzieciuch, -a. -iuk. m. <...>, wajkŭtēlis, -ia. w. ~ vaikutelis i 62, por. LLKŽLal 29: lenk. dzieciuch, lit. vaikas. Należy powiedzieć, że rzeczownik vaikutis, będący podstawą derywatu vaikutėlis, również jest derywatem – deminutywem z przyrostkiem -utis. W LKŽe podano zdania ilustrujące użycie deminutywu kūdikėlis ze słownika Jokūba Brodovskiego Lexicon Germanico–Lithvanicvm et Lithvanico–Germanicvm, Lietuviškų dainų Antanasa Juški (Kazań, 1880–1882) oraz Postilė Mikolajusa Daukšy (1599). Słowo vaikutėlis nie zostało odnalezione, jednak nie ulega wątpliwości, że jest to słowo z żywego języka. 1.1.2. NAZWY CZYNNOŚCI, CZYLI ABSTRAKTY CZASOWNIKOWE W porównaniu z derywatami należącymi do innych kategorii słowotwórczych tych derywatów jest najwięcej. Tworzy się je od czasowników przedrostkowych lub bezprzedrostkowych i oznaczają czynności, działania, procesy lub stany związane z medycyną. -imas. W badanych słownikach dominują derywaty utworzone z przyrostkiem -imas. Pod względem semantycznym należą one do grupy nazw czynności, procesów, przebiegów i stanów związanych z medycyną. Najwięcej derywatów z tym przyrostkiem utworzono od nieprefiksalnych czasowników podstawowych lub derywowanych (przyrostkowych). Należy wymienić nazwy podane w słowniku L. Ivinskisa w znaczeniach „leczenie”, „zdrowienie”: Gojenie. Gʼìdimas, gijìmas ~ gydymas, gijimas i 82, por. LLKŽLal 40: pol. gojenie, lit. gydymas; gojenie. S. Daukantas w znaczeniu „leczenie” używał również słowa Leczenie, wajstiejimas ~ vaistėjimas S. Dauk i 331, por. LLKŽLal 74: pol. leczenie, lit. gydymas, które według danych LKŽe należy uznać za jego neologizm: vaistėjimas S. Dauk → 1 vaistėti zob. vaistyti „leczyć”. W LKŽe derywat gydymas podano jako słowo żywego języka – zdanie ilustracyjne z Sintautai (rej. szakijski). Tymczasem gijimas odnotowano u Frydrycha Kur- 175Terminologija | 2015 | 22 šaičio lietuvių–vokiečių kalbų žodyne (1883) ir Jurgio Šlapelio lietuvių ir rusų kalbų žodyne (Vilnius, 1921). Liczne są nazwy związane z odczuwaniem różnego rodzaju bólu – silnego, niezbyt dotkliwego, lecz ciągłego, ostrego itd.: Bol, <...> skaudiemas16, swembimas ~ skaudėjimas, svembimas S. Dauk i 94, por. LLKŽLal 10: lenk. ból, liet. skaudėjimas,skausmas; Bołaczka, skaudieimas, gielimas ~ skaudėjimas, gėlimas S. Dauk i 94, plg. LLKŽLal 10: lenk. bolączka, liet. skaudulys, opa; Bolenie, gielimas, skaudieimas ~ gėlimas, skaudėjimas S. Dauk i 94, plg. SJP 1 187(35): bolenie, ia, n. „nenutrūkstamas, tolydinis skaudėjimas, skausmas“; Boleść, -ści. f. <...>, skaudièjimas, <...>, gièlimas ~ skaudėjimas, gėlimas i 20, plg. LLKŽLal 10: pol. boleść, lit. sopulys; Doleganie, swębimas, skaudieimas ~ svembimas, skaudėjimas S. Dauk i 145, por. SJP 1 476(72): doleganie „nieznośny ból“; Guzowatość, skaudulawimas, <...> ~ skauduliavimas S. Dauk i 228, ale por. LLKŽLal 44: pol. guzowatość, lit. gumbuotumas. Według danych LKŽe skaudėjimas jest używane na całym obszarze, svembimas odnotowano w Kvėdarni (rej. szyłelski), Salantach (rej. kretyngski), gėlimas – w Ėriškiai (rej. poniewieski), Papilė (rej. okmiański), Kuktiškės (rej. uciański), Pociūnėliai (rej. radziwilski). Skauduliavimas jest derywatem z litewskiego i angielskiego słownika Antanasa Lali (1915), ale skauduliuoti „pokryć się skauduliais” pochodzi z żywej mowy. Kilka nazw mających znaczenie „utrata przytomności, omdlewanie”: Mdlenie, alpimas ~ alpimas S. Dauk i 361, por. LLKŽLal 84: pol. mdlenie, lit. alpimas; Omdlewawanie, <...>, alpulawimas ~ alpuliavimas S. Dauk ii 192, por. SJP 3 551(68): pol. omdlewać, niem. zemdleć, stracić przytomność, ros. обмереть. W LKŽe alpimas zamieszczono jako Fr. W słowniku litewsko-niemieckim Kuršaitisa (1883), słowniku litewsko-rosyjskim J. Šlapelisa (1921) oraz w pismach L. Ivinskisa wyraz alpuliavimas nie został odnotowany, natomiast czasownik alpuliuoti jest wyrazem żywej mowy. Odrębną grupę stanowią derywaty określające różne dolegliwości związane z trawieniem: Blucie, wiemimas ~ vėmimas S. Dauk i 91, por. SJP 1 128(27): pol. blucie, niem. wymiotowanie, wymioty, ros. блеванiе; Blwanie, wiemimas ~ vėmimas S. Dauk i 91, por. SJP 1 128(27): pol. blwanie, niem. wymiotowanie, wymioty, ros. блеванiе; Dyarija, -rij. f. Widŭriāwimas, <...> ~ viduriavimas i 59; Laksowanie, trijdimas ~ triedimas S. Dauk i 326, por. SJP 2 586(73): laksowanie „vidurių paleidimas, 16 Žodis taisytas. Tikriausiai norėta parašyti skaudieimas S. Dauk i 95. 176 Palmira Zemlevičiūtė Simono Daukanto ir Lauryno Ivinskio lenkų–lietuvių        kalbųžodynųlietuviškosterminologinėsmedicinos        leksikosvedyba viduriavimas, tryda“; Rzyganie, raugiejimas ~ raugėjimas S. Dauk iii 82, por. SJP 5 201(26): lenk. rzygać ob. rzygnąć „raugulys, atsirūgimas“, rus. рыг нуть, рыгать, рветь, рвать, вырвать, bet plg. LLKŽLal 219: lenk. rzyganie, liet. vėmimas; Rzygnienie, ziauciojimas, wiemimas ~ žiaukčiojimas, vėmimas S. Dauk iii 83; Womitowanie, wiemimas ~ vėmimas S. Dauk iii 258, plg. LLKŽLal 282: lenk. womitować, liet. vemti, LLKŽVaitk 878, 905: lenk. womitować psn. wymiotować, liet. vemti. Zdania ilustrujące użycie wymiotowania w LKŽe pochodzą z Grūžiai (rej. poswolski), Girdiškė (rej. szyłelski), Varniai (rej. telszański), Raudėnai (rej. szawelski), Varėna, Smilgiai (rej. poniewieski), Kupreliškis (rej. birżański), Salamiestis (rej. kupiski), a biegunki – z Kražiai (rej. kiejdański), Rozalimas (rej. pakrojski), Armoniškiai (rej. woronowski, obwód grodzieński, Białoruś), Seda (rej. możejkowski), Pivašiūnai (rej. olicki), Varėna, Druskieniki. Zdanie ilustracyjne hasła triedimas pochodzi ze Słownika gwar północno-wschodnich Dūnininkai Vytautasa Vitkauskasa (Wilno, 1976), natomiast raugėjimas zapisano w Kuršėnai (rej. szawelski) i Vabalninkas (rej. birżański). Dla derywatu žiaukčiojimas nie podano zdań ilustrujących użycie, jednak czasownik žiaukčioti „mieć odruch wymiotny z odgłosem” jest używany na całym obszarze. Niejedno derywaty nazywające zaburzenia narządów oddechowych: Dyszenie, -nia. n. Dùsāwimas, dusièjimas, <...> ~ dūsavimas, dūsėjimas i 61, por. SJP 1 587(85): pol. dyszeć, niem. athmen, Athmen hohlen, ros. дышать, LLKŽLal 28: pol. dyszeć, lit. oddychać, dyszeć, LLKŽVaitk 108: pol. dyszeć, lit. 1) oddychać, dyszeć; Kaszlanie, kaszel ~ kaszel S. Dauk i 272 / Kaszlanie. Kòsiejimas ~ kaszel i 106, por. SJP 2 331(42): pol. kaszlanie, ia, n., niem. das Huſten; Kichanie, cziaudieimas ~ kichanie S. Dauk i 276, por. LLKŽLal 57: lenk. kichanie, liet. čiaudėjimas; Kichnienie, cziaudiejimas ~ čiaudėjimas S. Dauk i 276, plg. LLKŽVaitk 184: lenk. kichnięcie, liet. nusičiaudėjimas. Dane LKŽe wskazują, że omawiane derywaty pochodzą z żywego języka: nie podano zdań ilustrujących użycie dūsavimo „ciężkiego oddychania”, jednak zapisano takie zdania z czasownikiem dūsauti „oddychać (zwykle ciężko)” z Alovė (rej. olicki), Kuršėny (rej. szawelski), Azierk (rej. grodzieński i okolice, Białoruś), dūsėjimas „ciężkie oddychanie” zapisano w Šatė (rej. skuodski), kosėjimas – w Debeikiai (rej. oniksztenski), Smilgiai (rej. poniewieski), čiaudėjimas – w Daukšiai (rej. mariampolski). oraz jeszcze kilka pojedynczych nazw pojęć zaliczanych do semantycznej grupy czynności, przebiegów, procesów i stanów: Babienie -a. n. <...>, ǵim dini mas -a, w. ~ gimdinimas i 8, plg. SJP 1 39(15): lenk. babić, ros. бабни чать; Sztuka babienia, niem. die Hebammenkunſt, ros. sztuka położnicza 177Terminologia | 2015 | 22 ство, повой; Nauka babienia; Choroba, -y. f. <...>. sirgìmas, -a. w. ~ sir gimas się i 29, plg. LLKŽLal 14: lenk. choroba, liet. liga; Poceniesię,prakajtawimas~ prakaitavimas S. Dauk ii 255, plg. SJP 4 193(25): poceniesię ob.17 pocić „pocić się“, LLKŽVaitk 447: pol. pocenie się, lit. prakaitavimas; Poiii 39, por. ziewanie,żiowawimas~žiovavimas S. Dauk ii 343, plg. LLKŽVaitk 524: lenk. poziewanie, liet. žiovavimas; Ropienie,pulojimas~pūliojimas S. Dauk LLKŽLal 207: pol. ropienie, lit. pūliavimas. W LKŽe zdania ilustrujące użycie słowa sirgimas pochodzą z Veivirżėnai (rej. kłajpedzki), Laukżemis (rej. kretyngański), Kaltanėnai (rej. święciański), Żarėnai (rej. telszański), Vainutas (rej. szyłucki), Ramygala (rej. poniewieski), zdania dotyczące pocenia się – z Pociūnėliai (rej. radziwiliski), ziewania – z Kuršėnai (rej. szawelski), Daukšiai (rej. mariampolski). Chociaż pūliojimas nie został odnotowany, w żywej mowie znany jest jednak czasownik pūlioti „ropieć” (Kvėdarna, Raudėnai). Wyrazu gimdinimas nie znaleziono w słowniku, mógłby więc być neologizmem L. Ivinskisa. od przedrostkowych czasowników pierwotnych lub pochodnych (sufiksalnych) vestų priesagos -imas vedinių žymiai mažiau. Minėtini S. Daukanto žodyne su gijimu susiję pavadinimai: Ozdrowienie,pagijimas~pagijimas S. Dauk išii 219, por. SJP 3 635–636(80–81): ozdrowieć „wzmocnić się po chorobie”, LLKŽVaitk 402: pol. ozdrowienie, lit. išgijimas, pasveikimas; Wyzdrawienie, iszgijimas ~ išgijimas S. Dauk iii 302, por. SJP 5 655(81): wyzdrowieć „całkowicie wyzdrowieć“, LLKŽVaitk 922: pol. wyzdrowienie, lit. pasveikimas, pagijimas, które są znane z żywego języka – zdanie ilustracyjne użycia słowa pagijimas zapisano w Nowym Mieście (rej. poniewieski), a dwa zdania użycia słowa išgijimas odnotowano w Szetach (rej. skuodzki), Skirsnemunė (rej. jurborski). L. Ivinskis podał słowo Bezbolność, -ci, oznaczające pojęcie „nieodczuwania bólu“. f. <...>. neskaudiejimas, -ma. w. ~ neskaudėjimas i 12, por. SJP 1 75(21): bezbolność, ści, . „nieodczuwanie bólu“. Skaudėjimas to słowo szeroko znane w żywym języku (LKŽe). Niemało nazw mających znaczenie „utrata świadomości, omdlewanie”: Omdlenie, apalpimas ~ apalpimas S. Dauk ii 192, por. LLKŽLal 128: pol. omdlenie, lit. apalpimas; Omdlewawanie, nualpimas, <...> ~ nualpimas S. Dauk ii 192, por. SJP 3 551(68): pol. omdlewać, ros. обмереть, niem. zemdleć, stracić przytomność; Omdlenie, zasłabnięcie ~ zasłabnięcie S. Dauk ii 298, por. LLKŽVaitk 483: pol. omdleć, lit. 1) zemdleć; osłabnąć; Zemdlenie, omdlenie ~ omdlenie S. Dauk iii 328, por. SJP 6(ii) 17 Zobacz, žiūrėk. 178 Palmira Zemlevičiūtė Słownik polsko-litewski Simona Daukantasa i Laurynasa Ivinskisa        kalbųžodynųlietuviškosterminologinėsmedicinos        leksikosvedyba 816(102): zamdlić „alpti“; Zemdlenie,nualpimas~nualpimas S. Dauk iii 356, por. SJP 6(ii) 816(102): zemdlenie „bezsilność, słabość, niepełnosprawność; słabość”, LLKŽVaitk 973: pol. zemdlenie, lit. apalpimas. W LKŽe apalpimas podano z pism Juozasa Tumas–Vaižgantasa, natomiast nualpimas – z Kupiškis. Jeszcze jedna grupka derywatów – nazwy związane ze wzrokiem i jego zaburzeniami: Oslepienie, apjakimas, apjakinimas ~ apjakimas, apjakinimas S. Dauk ii 207, por. LLKŽLal 152: pol. oślepienie, lit. apakimas, aklybė; Oślepienie, zaślepienie ~ apjakimas S. Dauk ii 207; Zaślepienie, oślepienie ~ apjakimas S. Dauk iii 341, por. LLKŽLal 313: pol. zaślepienie, lit. apakimas, aklumas. Zdanie ilustrujące użycie apjakimo „ślepoty” w LKŽe pochodzi z Pilviškiai (rej. wyłkowyski). Tymczasem derywat apjakinimas „oślepienie” podany jest jako słowo ze słownika K. Sirvydasa oraz litewsko-niemieckiego i niemiecko-litewskiego słownika P. Ruigysa (1747), jednak czasownik apjakti „oślepnąć” jest słowem żywego języka – w LKŽe zapisano zdania ilustrujące użycie z Liškiavy (rej. orański), Krosny (rej. łoździejski), Kuktiškiai (rej. uciański), Skirsnemunė (rej. jurborski), Salantai (rej. kretyngowski). „Pojęcie wywoływania gorączki; „zaczynania gorączkować się” S. Daukantas nazwał dwoma słowami: Zapalanie, zapalenie, uzkurimas, użdegimas ~ užkūrimas, uždegimas S. Dauk iii 332, por. LLKŽLal 309: pol. zapalenie, lit. uždegimas. W LKŽe słowo užkūrimas nie jest odnotowane w znaczeniu medycznym: užkūrimas → 1 užkurti 1. „zapalić, wzniecić ogień”, ale 1 užkurti 5. „ogarnąć z powodu choroby, gorączki; zapalić”: ir galvą užkūrė (ogarnęła gorączka) Lp. | refl. : Kad užsikūrė akis, kad ėmė skaudėti P.Aviž(Prnv). Śluzowe trzaski, w przypadkach zaostrzenia obfite P. Aviž. Wtórne zapalenia tęczówki rozwijają się wskutek innych chorób oka P. Aviž. Gdy się zaostrzy, głowa rozgrzewa się do gorąca, aż płonie Ds. 1 zapalenie 2. → zapalić 6. „wywołać gorączkę; zacząć gorączkować“: Zapalenie stawów DŽ. Ans zmarł na zapalenie płuc Vvr. Zapalenie błony śluzowej oka częsta na wsi choroba rš. Zapalenie nogi nie ustępuje Vlkv. Zatem przytoczone ilustracyjne zdania użycia świadczą o tym, że oba słowa pochodzą z żywego języka. Kilka nazw zaburzeń związanych z chorobami zakaźnymi (1), chirurgicznymi (2), nerwowymi (3) i gardła (4): (1) Grypa. Pŕipùlimas nuog kō ~ pripuolimas i 99, por. LLKŽLal 48: pol. influenca, lit. (med.) irmėdė; Oszalenie, wścieklizna ~ pasiutimas S. Dauk ii 213, por. SJP 3 617(78): pol. oszaleć, niem. närriſch werden, verrücht werden, raſen, ros. одурѣть, ряхнуться, LLKŽLal 134: pol. oszaleć, lit. patrakti, pasiusti, LLKŽVaitk 398: pol. oszaleć, lit. pamišti, išsikraustyti iš proto; pasiusti; Wsciekłość, pasiutimas ~ pasiutimas S. Dauk iii 185Terminologija | 2015 | 22 -yba. Jedna nazwa cechy utworzona za pomocą przyrostka -yba, której podstawowym wyrazem jest prosty jakościowy przymiotnik gyvas, Ƶycie,gywyba,<...>~gyvyba S. Dauk iii 380, plg. LLKŽLal 330: lenk. życie, liet.gyvata,gyvastis, LLKŽVaitk 1008: lenk. życie, liet. 1) gyvybė. Tai žodis, odnaleziona w słowniku S. Daukantasa: znana z żywej mowy – najwięcej zdań przykładowych użycia pochodzi z Żmudzi (Salantai (rej. kretyngański), -ysta. S. Daukanto žodyne fiksuotas priesagos -ysta vedinys Felczerstwo, kraulejdysta~krauleidysta S. Dauk i 188. Jis, kaip ir aptartasis krauleiMosėdis (rej. skuodski), Šatės (rej. skuodski)). dystė, najprawdopodobniej utworzony przez S. Daukantasa. Różnica polega na tym, że derywat z tym przyrostkiem ma inne znaczenie – „zawód felczera“. Jak pisze G. Subačius w swoim studium, „niejasne jest, jak S. Daukantas rozróżniał przyrostki -ysta i -ystė (por. krauleidysta i krauleidystė); być może w pewnym stopniu odczuwał odrębność mniej produktywnego -ysta“ (Subačius 1993: 178–179). 1.1.4. CECHY OSÓB WYKONUJĄCYCH CZYNNOŚCI I CZASOWNIKOWE NAZWY WYKONAWCÓW Są to rzeczowniki utworzone od czasowników, które oznaczają wykonawcę czynności lub podmiot doświadczający stanu (zwykle istotę żywą, najczęściej osobę), ale mogą też oznaczać jakąkolwiek istotę, rzecz lub inną jednostkę (zob. DLKG 2006: 104; Ambrazas 1993: 112). Jest to jedna z najstarszych kategorii słowotwórczych (zob. Ambrazas, tamże). -ėjas, -ėja. Trzy wykonane z przyrostkiem -ėjas, -ėja nazwy osób posiadających cechę czasownikową znaleziono w słownikach S. Daukantasa i L. Ivinskisa; należy tylko zaznaczyć, że L. Ivinskis, w przeciwieństwie do S. Daukantasa, obok formy rodzaju męskiego podał także końcówkę rodzaju żeńskiego: Cirulik, ka. m. <...>. Sku tièjas, -a. w. ~ skutėjas, skutėja i 36, por. LLKŽLal 17: pol. cyrulnik, lit. barzdaskutys, SJP 1 342(57): pol. cyrulik, a, m. „lekarz chorób zewnętrznych, ran itp.”, niem. der Wundarʒt, der Chirurgus, Chirurg, rus. цырюльникъ, хирургъ, лѣкаръ, рудометъ. Gyvojoje kalboje cyrulik ⸗ golibroda „barzdaskutys“, vok. der Barbier, žr. LKŽe: skutėjas, -a „barzdaskutys“; Lekarz, wajstiejas. <...> ~ vaistėjas S. Dauk i 332, plg. SJP 2 614(80): lenk. lekarz, a, m., „kuris gydo“, vok. der Arʒt, rus. врачь, врачеватель, исцѣльитель, LLKŽLal 75: lenk. lekarz, lit. gydytojas, LLKŽ Vaitk 231: pol. lekarz, lit. gydytojas. W LKŽe słowo skutėjas „brzytwodziej“ podano za Fr. Słownikiem języka litewskiego Kuršaitisa (1883), słownikiem litewskiego języka piśmiennego M. Niedermanna, A. Senna, F. Brenderio i A. Salisa (1932–1968), a dwa przykłady użycia 186 Palmira Zemlevičiūtė Zdania polsko-litewskie Simona Daukantasa i Laurynasa        kalbųžodynųlietuviškosterminologinėsmedicinos        leksikosvedyba Ivinskisa – pochodzą z pism L. Ivinskisa oraz Patarlių ir priežodžių (Wilno, 1958). Vaistėjas „lekarz“ w LKŽe włączono na podstawie pism S. Daukantasa oraz gazety Tėvynės sargas (Tylża, 1901). Vedinį skutėjas reikėtų plačiau paaiškinti. Tiek leksine, tiek darybine reikšsłowo to nie wiąże się z medycyną. Zatem aby uzasadnić jego zaliczenie do leksyki medycznej, należy oprzeć się na faktach z historii medycyny litewskiej. Pierwsi stale mieszkający na Litwie dyplomowani lekarze – doktorzy medycyny – pojawili się dopiero pod koniec XV wieku. Ponadto byli oni wyłącznie lekarzami chorób wewnętrznych, ponieważ w tamtych czasach na uniwersytetach nie nauczano chirurgii, nie znali jej i nie praktykowali. W ten sposób poza zakresem działalności dyplomowanych doktorów medycyny pozostały wszystkie choroby zewnętrzne. Spośród niedyplomowanych osób zajmujących się leczeniem najbardziej wybili się balwierze20, którzy z czasem wybrali chirurgię jako swoją specjalność. W źródłach historycznych wspomina się o nich od początku XVI wieku. Na Litwie działały cechy balwierzy (w Wilnie, Kownie i Kłajpedzie). Działalność medyczna balwierzy była bardzo szeroka. Stawiali bańki, wykonywali lewatywy, przygotowywali kąpiele, masowali chorych, upuszczali krew, strzygli i golili ludzi, opatrywali i leczyli rany oraz wrzody, otwierali ropnie, leczyli zwichnięcia i złamania kości, a także amputowali kończyny, wyrywali zęby, leczyli choroby weneryczne i występowali w sądach jako eksperci medyczni. Większą część pracy wykonywali w swoich warsztatach, tak zwanych oficynach, jednak nie stronili również od pracy na ulicach, placach i targowiskach. Domy balwierzy oznaczał emblemat cechu balwierzy – miedziana misa zawieszona na długim drążku nad drzwiami domu. Działalność cechu balwierzy w życiu miasta w XVI–XVIII w. była bardzo ważna. Byli jedynymi osobami, które mogły pomóc w razie urazu lub choroby (zob. Lelis 1960: 118–124; Jasaitis 1974: 64–71; Bagdonavičius 1988: 33-37; Sasnauskas 2000: 39). -tojas, -toja. Utworzone za pomocą tego przyrostka derywaty nazywają osoby. Są to tylko nazwy wykonawców czynności. W słownikach niemal wszystkie derywaty z omawianym przyrostkiem są nazwami specjalisty leczenia (łac. medicus): Doktór, -a. m. Gʼìditojas, -ja. w. <...> ~ gydytojas, gydytoja i 48; Doktor, gydytojas. <...> ~ gydytojas S. Dauk i 145, por. LLKŽLal 22: pol. doctor, lit. daktaras; gydytojas, LLKŽVaitk 91: pol. doktor, lit. 2) pot. daktaras, gydytojas; Doktorka, gydytoja ~ gydytoja S. Dauk i 145; Lekarka, wajstytoja ~ vaistytoja S. Dauk i 332, por. LLKŽLal 75: pol. lekarka, lit. gydytoja, LLKŽVaitk 231: lenk. W artykułach 20 badaczy historii medycyny na Litwie, oprócz terminu barzdaskučiai, używano także terminów cirulnikai,cirulnykai,bolberiai,barberiai,chirurgai-cir(i)ulnykai,pirtininkai-cir(i)ulnykai,barzdaskučiaichirurgai, kraujalaidžiai. 187Terminologija | 2015 | 22 lekarka, lit. 1) gydytoja; Lekarz, <...>, gydytojas ~ gydytojas S. Dauk i 332, por. SJP 2 614(80): lenk. lekarz, a, m., „który leczy“, niem. der Arʒt, ros. врачь, врачеватель, исцѣльитель, LLKŽLal 75: lenk. lekarz, lit. gydytojas, LLKŽVaitk 231: lenk. lekarz, lit. gydytojas; Ozdrowiciel, gydytojas ~ gydytojas S. Dauk ii 219, por. SJP 3 635(80): pol. ozdrowiciel, a, m. „ten, kto leczy, przywraca zdrowie“, niem. der Geſundmacher, LLKŽVaitk 402: pol. ozdrowić, lit. išgydyti. W LKŽe podano jedno zdanie ilustrujące użycie słowa gydytojas z Ėriškiai (rej. poniewieski), natomiast zdań ilustrujących użycie vaistytojas w żywej mowie nie podano, lecz tylko ze starszych i późniejszych źródeł pisanych. -klė. Sufiks ten w DLKG został określony jako nieproduktywny sufiks grupy derywatów odczasownikowych (DLKG 2006: 111). W słownikach znaleziono jedną nazwę nosiciela cechy czasownikowej, wywiedzioną od czasownika podstawowego gerti za pomocą sufiksu -klė: Czeluść, -ści. f. Gèrkliē, iēs. m. ~ gerklė i 38, plg. LLKŽLal 18: pol. czeluść, lit. żandikaulis; nasrai, LLKŽVaitk 73: pol. czeluść, lit. 2) przen. nasrai, żiotys; Gardło. Gérkliē ~ gerklė i 76, por. LLKŽLal 37: pol. gardło, lit. gerklė, LLKŽVaitk 132: pol. gardło, lit. 1) gerklė, ryklė; gerklos; Krtań, gérkle ~ gerklė S. Dauk i 311, por. LLKŽLal 68: pol. krtań, lit. stemplė, gerklė, LLKŽVaitk 216: pol. krtań, lit. anat. gerklos, zob. LKŽe: gerklė 1. „przednia część szyi (pharynx, larynx, trachea)” (słowo używane przez Aukszotów i Żmudzinów). -ulys / -ulis, -ulė. Derywaty z tymi przyrostkami, oznaczające posiadaczy cech czasownikowych, częściej nazywają istoty żywe, rośliny lub ogólnie rzeczy, natomiast derywaty oznaczające osoby są nieco rzadsze (DLKG 2006: 108). W badanych słownikach znaleziono po jednej nazwie osoby z każdym z obu przyrostków, tylko u L. Ivinskisa podano również końcówkę rodzaju żeńskiego: Osesek, osysek, żindulys. (wajkas) ~ żindulys S. Dauk ii 205, por. LLKŽLal 132: pol. osesek, lit. karmione piersią niemowlę, LLKŽVaitk 393: pol. osesek, lit. 1) żinduklis; Ciało, -a. m. <...>, nuòmirūlis, -lia. f. lé, -les. <...> ~ nuomirūlis, nuomirūlė I 32 „numirėlis, -ė“, por. SJP 1 288(47): pol. ciąło ⸗ ciąło bez duszy, martwe, umarłe ⸗ trup, wok. ciało, zwłoki, trup, ros. мертвецъ. Podstawowym słowem derywatu w słowniku S. Daukantasa jest nieprzedrostkowy czasownik nieprzechodni žįsti, natomiast w słowniku L. Ivinskisa – przedrostkowy czasownik nieprzechodni numirti. Zdanie ilustrujące użycie žindulis „dziecko karmione piersią” w LKŽe zapisano w Ratnyčy (rej. orański), natomiast zdania ilustrujące użycie nuomirulis „zmarły” pochodzą z pism L. Ivinskisa i słownika A. Juški. Pod względem semantycznym derywaty należą do grupy nazw osób związanych z medycyną. 188 Palmira Zemlevičiūtė Słowniki polsko-litewskie Simona Daukantasa i Laurynasa Ivinskisa        kalbųžodynųlietuviškosterminologinėsmedicinos        leksikosvedyba -ėlis, -ėlė. „Jest to właśnie wyraźne określenie posiadaczy cechy nimų priesaga, savo darumu žymiai pralenkianti visas kitas šios rūšies vedinių priesagas.“ Šios priesagos pavadinimai paprastai žymi asmenis ir czasownikowej, mające znaczenie deprecjonujące (DLKŽ 2006: 105). W badanych słownikach dwa derywaty utworzone za pomocą omawianego przyrostka nie mają wspomnianego znaczenia. W słowniku S. Daukantasa derywat oznacza osobę cierpiącą na katalepsję: Kataleptyk, apmirielis ~ apmirėlis S. Dauk i 272. Został utworzony od przedrostkowego pierwotnego czasownika nieprzechodniego apmirti. Znany z języka żywego, jednak w omawianym znaczeniu wyraz ten nie został odnotowany w LKŽe. Osobno należy omówić derywat z przyrostkiem -ėlė podany w słowniku L. Ivinskisa: Chyragra, -gry. f. <...>. Gŕìźieliē, -es. m. <...> ~ grižėlė i 31 (MedŽ lot. chiragra, lit. chirarga, podagra dłoni), por. SJP 1 282(46), 240(41): chyPod ragra ob. chiragra, y, ., „rankų laužymas“. Vediniai su šia priesaga sudaro lyg ir atskirą darybos tipą. Jie turi vien moteriškosios giminės formas. względem słowotwórczym derywaty z przyrostkiem -ėlė różnią się od derywatów z przyrostkiem -ėlis tym, że opierają się na czasownikach niederywowanych prefiksalnie (DLKG 2006: 105–106). Derywat jest nazwą semantycznej grupy chorób; określono nim ścięgno ręki. W LKŽe słowo grižėlė podano jako wyraz ze źródeł pisanych (z pism Dionizego Poški, autora, który żył w latach 1821–1880, z rękopisu). -tinė. Derywat z przyrostkiem -tinė giltinė, używany w wielu pismach z XVI–XVII w. (zob. Ambrazas 1993: 128), znaleziony także w słowniku S. Daukantasa: Smierc, giltine, <...> ~ giltinė S. Dauk iii 123, por. LLKŽLal 230: pol. śmierć, lit. mirtis, LLKŽVaitk 779: pol. śmierć, lit. mirtis. Zdania ilustrujące użycie giltinė „śmierć” w LKŽe pochodzą z Mereczu (rej. orański), Bajsogoły (rej. radziwiliski), Keturwalakiai (rej. wyłkowyski), Kwiedarni (rej. szyłelski), Sasnawy (rej. mariampolski), Szimonis (rej. kupiski). Warto wspomnieć o jednej nazwie wykonawcy czynności, utworzonej od czasownika przechodniego gydyti „leczyć” z przyrostkiem -tinė, oznaczającej naukę leczenia: 2 Doktorstwo, -an. Gʼīdʼitíné, -nes. m. <...> ~ gydytinė i 48, por. LLKŽLal 22: lenk. doktorstwo, lit. daktarybė, LLKŽVaitk 91: lenk. doktorstwo, lit. 2) daw. obowiązki lekarza. To derywat nieodnotowany w LKŽe, zatem mógł być neologizmem L. Ivinskisa. -uvis. Z punktu widzenia diachronicznego słowotwórstwa za derywat z przyrostkiem -uvis można uznać liežuvį (łac. lingua), utworzony od czasownika prostego liežti: Język.Lieżŭwis~liežuvis i 97, plg. LLKŽLal 53: lenk. język, liet. liežuvis, LLKŽVaitk 170: lenk. język, liet. 1) liežuvis. Šis žodis vartojamas visoje Lietuvoje. 189Terminologija | 2015 | 22 1.1.5. NAZWY POSIADACZY CECH RZECZOWNYCH Są to utworzone od przymiotników lub rzeczowników za pomocą różnych przyrostków rzeczowniki, które oznaczają osobę, istotę żywą lub przedmiot ze względu na jakąś charakterystyczną właściwość (DLKG 2006: 113, szerzej zob. Ambrazas 2000: 113). Jak zauważa Saulius Ambrazas, jest to najliczniejsza kategoria słowotwórcza litewskich rzeczowników odimiennych (Ambrazas 2000: 113). -inis, -inė. W języku litewskim przymiotniki rzeczownikowione za pomocą tego przyrostka często otrzymują znaczenie posiadaczy cechy. Derywaty tego typu słowotwórczego odnotowano już w piśmiennictwie XVI–XVII w. (Ambrazas 2000: 145). Na uwagę zasługuje zrze­czownikowiały derywat z męskim przyrostkiem -inis w słowniku S. Daukantasa: Lasota, kruminis ~ krūminis S. Dauk i 329 (?) „ząb trzonowy” (MedŽ łac. molaris, lit. krūminis (dantis)). W słowniku tym podano również derywat z żeńskim przyrostkiem -inė Piers, <...>, krutine ~ krūtinė S. Dauk ii 240 (zob. Skardžius 1996: 264), który jest rozpowszechniony od początków piśmiennictwa (Ambrazas 2000: 145), por. SJP 4 105(14): a) sensu latiore pierś, piersi „część ciała między szyją, bokami i brzuchem“, LLKŽLal 143: lenk. pierś, lit. krūtinė, LLKŽVaitk 429: lenk. pierś, lit. 1) krūtinė. Pod względem semantycznym oba wyrazy należą do grupy nazw organów (trawiennych i oddechowych). A wyraz krūtinė (łac. pectus) jest także nazwą podgrupy Klatka piersiowa w semantycznej grupie części ciała Tułów. Podobnie jak wspomniane już nazwy pojęć anatomicznych gerklė, liežuvis, również te dwa derywaty są wyrazami żywego języka. W LKŽe podano jedno zdanie ilustrujące użycie wyrazu krūminis z Sudeikiai (rej. uciański), natomiast nie odnotowano zdań ilustrujących użycie w znaczeniu anatomicznym „klatka piersiowa” (pochodzą one w większości z litewskiej literatury pięknej), jednak skróty wskazują na gwary żmudzkie: Salantai (rej. kretyngański), Mosėdis (rej. skuodski), Alsėdžiai (rej. płungiański), Upyna (rej. szyłelski). -lės. W słowniku S. Daukantasa znaleziono jeden derywat z przyrostkiem -lės – nazwę bardzo groźnej ostrej choroby zakaźnej (łac. variola Me ii 213), której towarzyszą gorączka, zatrucie organizmu i wysypka: Ospa, rauples ~ rauplės S. Dauk ii 209 „ospa“, por. LLKŽLal 133: lenk. ospa, liet. rauplės, LLKŽVaitk 395: lenk. ospa, liet. 1) raupai, rauplės; 1 Pierzchnice, rauples ~ rauplės S. Dauk ii 241, plg. LLKŽLal 133: lenk. ospa, liet. rauplės. Pranas Skardžius zaznaczył, że za pomocą przyrostka -lė najpierw tworzy się rzeczowniki o yra konkrečios reikšmės – reiškia įvykio ar veiksmo rezultatą, įrankį ir kt. znaczeniu czynnościowym, niektóre rzeczowniki z tym przyrostkiem oznaczają istoty żywe, lecz większość derywatów z przyrostkiem -lė (Skardžius 1996: 169). Wśród derywatów omawianego przyrostka przez niego podane 190 Palmira Zemlevičiūtė Polsko-litewski słownik Simona Daukantasa i        kalbųžodynųlietuviškosterminologinėsmedicinos        leksikosvedyba Laurynasa Ivinskisa oraz forma pochodna rauplės. Choroba ta jest tak nazywana w języku żywym – w LKŽe najwięcej przykładów użycia pochodzi z (Šilutės r.), Papilės (Akmenės r.), Nemakščių (Raseinių r.), Upynos (Šilalės r.), Gegrėnų (Plungės r.), eržvilko (Jurbarko r.), Kuršėnų (Šiaulių r.), Żmudzi: Užventis (rej. kielmski), Vainutas, jeden z Auksztoty – Šunskas (rej. mariampolski). -lis. Dwojako można by traktować słowo języka żywego – nazwę górnej części stawu palca nazywaną krumplis (MedŽ łac. condylus, lit. krumplys (kostna wypukłość na końcu kości)), które znaleziono w słowniku S. Daukantasa: Kolano, krumplis. <...> ~ krumplis S. Dauk i 288, ale por. LLKŽLal 61: pol. kolano, lit. kelys, LLKŽVaitk 192: pol. kolano, lit. 1) kelis. ]}Need invalid JSON? Output has weird. Need only proper. Ensure final array strings. Last original has spaces? preserve whitespace maybe. Translate exactly. is artifact. Need Polish. Lithuanian no. Let's produce valid. Note W ujęciu synchronicznym byłoby to słowo proste, jednak Pr. Skardžius wyodrębnia w nim przyrostek -lis. Jakie zatem jest słowo podstawowe tego derywatu? Mógłby nim być zarówno rzeczownik krumpis „ząbek, wycięcie” (w takim przypadku derywat ten należałby do kategorii posiadaczy cechy rzeczownikowej), jak i czasownik krumpėti „wycinać wycięcia, ząbki” (wówczas derywat ten należałby do kategorii rezultatu czynności) (zob. Skardžius 1996: 168). W artykule uznaje się go za derywat wyprowadzony od rzeczownika. W LKŽe większość zdań ilustrujących użycie słowa krumplys „górna część drugiego stawu palca” zapisano z Auksztoty: z Daukšių (rejon mariampolski), Užpalių (rejon uciański), Pociūnėlių (rejon radziwiliski), Kaniavos (rejon orański), Liškiavos (rejon orański), Smilgių (rejon poniewieski), Pušaloto (rejon poswolski), Molet i jedno z Żmudzi – Barstyčių (rejon skuodzki). -onis. Jedna z nazw osób posiadających daną cechę (osoba chora, łac. patiens) została utworzona za pomocą tego przyrostka od rzeczownika liga: Pacyent, ligonis ~ ligonis S. Dauk ii 221, por. LLKŽLal 136: pol. pacjent, lit. ligonis. Wyraz ten był szeroko rozpowszechniony już w XVI w. (Ambrazas 2000: 164), znany jest z żywej mowy – zdania użycia z Auksztoty: Ėriškių (rej. poniewieski), Taujėnų (rej. wiłkomierski), Rakiszek, Vištytis (rej. wyłkowyski). -ūnė. Warto tu wspomnieć ogólną nazwę posiadaczy danej cechy – staw kości ręki pośrodku ręki (łac. cubitus): Łokietek, ałkune. <...>. Łokietki, łokcie, ałkunes ~ alkūnė, alkūnės S. Dauk i 341 (zob. Ambrazas 2000: 159), por. LLKŽLal 78: pol. łokieć, lit. alkūnė, LLKŽVaitk 246: pol. łokieć, lit. 1) alkūnė. Ten derywat jest przedmiotem diachronicznego słowotwórstwa, ponieważ z punktu widzenia synchronicznego stał się słowotwórczo niepodzielny (Urbutis 2009: 42). Zdania użycia z nazwą omawianej części ciała w znaczeniu „staw kości ręki pośrodku ręki” zapisano w Panevėžysie, Grūžiai (rej. Poswolski), Skaudvilė (rej. tauroski), Pušalotas (rej. Poswolski). 191Terminologija | 2015 | 22 -ungis. istorinės žodžių darybos tyrinėtojas S. Ambrazas kalbamajai darybos kategorijai priskyrė ypatybės turėtojo pavadinimą Kaduk.Mieszłùn gis. <...> ~ mėšlungis i 101 (MedŽ lot. spasmus, lit. spazmas, mėšlungis), por. SJP 2 287(40): pol. kaduk, a, m. 2) „choroba napadowa“, niem. die schwere Krankheit, die fallende Sucht, morbus caducus, LLKŽLal 53: pol. epilepsja, kaduk, liet. (med.) nuomaras, LLKŽVaitk 172: lenk. kaduk, liet. 3) sen. padaczka, choć z drugiej strony określił go jako derywat o niejasnej budowie (Ambrazas 2000: 149). W LKŽe podano przykładowe zdania użycia ze słowem mėšlungis z Luokė (rej. telszański), Švėkšna (rej. szyłucki). Słowo to w znaczeniu „konwulsji, skurczu, drgawek“ znane jest w Skirsnemunė (rej. jurborski), Vilkaviškis, Endriejavas (rej. kłajpedzki). 1.1.6. NAZWY REZULTATU CZYNNOŚCI Do tej kategorii słowotwórczej należą rzeczowniki odczasownikowe utworzone za pomocą przyrostków, które oznaczają rezultat i obiekt czynności (zob. DLKG 2006: 125; Ambrazas 1993: 86). -alas. Zdaniem S. Ambraza ten przyrostek przymiotnikowy jest jednym z najważniejszych środków tworzenia nazw rezultatów czynności. Niemało derywatów tego typu występuje już w piśmiennictwie z XVI–XVII w., zwłaszcza w słownikach K. Sirvydasa i Lexicon Lithuanicum (Ambrazas 1993: 99). Należy więc wspomnieć o podanym w słowniku S. Daukantasa derywacie z przyrostkiem -alas – nazwie jasnożółtej, czasem pomarańczowej cieczy o zapachu amoniaku, wydzielanej przez nerki (łac. urina Me ii 330): Mocz, myźałaj ~ myžalai S. Dauk i 375, por. LLKŽLal 89: pol. mocz, lit. šlapumas, myžalai, LLKŽVaitk 276: pol. mocz, lit. šlapimas. W LKŽe obok niego zamieszczono kwalifikator vulg. Pod względem rzeczowym należy on do semantycznej grupy nazw organów i płynów oraz do semantycznej podgrupy nazw organów i płynów moczowych – nazwa płynu wydalanego z organizmu przez nerki, moczu. W LKŽe podano tylko jedno zdanie ilustracyjne z tym wyrazem z Pociūnėliai (rej. radziwiliski). -slas. Nazwa rezultatu czynności utworzona za pomocą przyrostka przymiotnikowego została znaleziona w słowniku L. Ivinskisa. Jest to nazwa wydalanej podczas wypróżniania treści odbytnicy (łac. faeces Me i 366): Chyl, chil. u. m. Mièszłas, -la. w. Atłajkaj widuriunse nuog wālgiŭ ~ mėšlas. Atlaikai viduriuose nuog valgių i 31 (zob. Ambrazas 1993: 98), ale por. SJP 1 281(47): pol. 1 chyl, chil, u, m., Medic. chylus, „sok trawienny“, niem. der Milchſaft von den verbauten Speiſen, zob. MedŽ łac. chylus, lit. chilas, soki mleczne (limfa jelitowa podczas resorpcji pokarmu). Oznacza „odchody” i należy 192 Palmira Zemlevičiūtė do semantycznej podgrupy polsko-litewskich        kalbųžodynųlietuviškosterminologinėsmedicinos        leksikosvedyba narządów trawiennych i wydzielin Simona Daukantasa i Laurynasa Ivinskisa. Jak widać na podstawie przedstawionego przykładu, L. Ivinskis wyjaśnił to słowo jeszcze szerzej. Zdania ilustrujące użycie mėšlas „odchody” w LKŽe zapisano w Linkuvie (rej. pakruojski), Liškiavie (rej. warėński), Eržvilkas (rej. jurborski), Rimšė (rej. ignaliński), Gudžiūnai (rej. kiejdański), Šilalė, Salakas (rej. zaraski), Sėda (rej. mažeikiški), Gudeliai (rej. mariampolski). 1.1.7. NAZWY MIEJSC Są to rzeczowniki utworzone od rzeczowników, czasowników lub przymiotników, oznaczające miejsce ze względu na znajdujące się w nim przedmioty, wykonywane w nim działanie lub właściwą mu cechę. Oznaczane miejsce może być zarówno otwarte, jak i zamknięte. Omawiane nazwy tworzą średniej wielkości kategorię słowotwórczą (DLKG 2006: 133). Rzeczowniki odczasownikowe utworzone od czasowników S. Ambrazas nazywał nazwami miejsc czynności (Ambrazas 1993: 208). Jedną taką nazwę znaleziono w słowniku L. Ivinskisa. -tuvė. Derywat z tym przyrostkiem oznacza instytucję specjalnie przeznaczoną do wykonywania czynności wyrażonej przez podstawowy czasownik przyrostkowy sarginti „opiekować się chorym, pielęgnować”: Infirmacija. Sàrǵintŭwé. <...> ~ sargintuvė i 99, por. SJP 2 206(29): pol. infirmaria ob. chorownia „pokój chorych w klasztorze”, niem. das Krankenʒimmer in den Klöſtern, ros. больница, врачебница, LLKŽVaitk 158: pol. infirmeria, lit. psn. izolatorium, punkt medyczny (w więzieniu, klasztorze, pensjonacie itp.). S. Ambrazas ustalił, że najwięcej nazw miejsc czynności z przyrostkiem -tuvė znajduje się w słowniku K. Sirvydasa (Ambrazas 1993: 208). Według danych LKŽe słowo to mogłoby być neologizmem L. Ivinskisa: sargintuvė zob. sargintinė „lecznica”: Dabar yra kareivių sargintuvė (špitolė) iM1861,36. 1.1.8. NAZWY OSÓB WEDŁUG ZAWODU Do tej kategorii słowotwórczej zalicza się takie rzeczowniki, którymi nazywa się osobę ze względu na jej zawód (DLKG 2006: 137). Znaleźć derywaty z dwiema sufiksami, „utworzone od rzeczowników podstawowych oznaczających albo sam biznes i pracę danej osoby, albo, częściej, przedmiot tego biznesu i pracy, wyrób, narzędzie, miejsce lub inną rzecz charakterystyczną dla tego biznesu i pracy” (DLKG 2006: 137). Zdaniem S. Ambraza z historycznego punktu widzenia nazwy osób według zawodu oraz nazwy posiadaczy cechy rzeczownikowej celowe jest uznawać za derywaty jednej, tj. kategorii posiadaczy cechy rzeczownikowej, i omawiać je łącznie. Jednakże w pracach dotyczących synchronicznego słowotwórstwa wyróżnia się właściwo- 193Terminologia | 2015 | 22 bardzo zbliżone semantycznie grupy derywatów dla nazw posiadaczy cech, z których jedna obejmuje nazwy osób według zawodu (Ambrazas 2000: 113). W tym straipsnyje remiamasi sinchroniniuose darbuose pateiktu kalbamųjų vedinių skirstymu. -inykas / -ininkas. To dwa warianty tego samego przyrostka. Najbardziej ypatybės turėtojų pavadinimų priesaga. Su ja tiek dabartinėje, tiek ir senojoje lietuvių kalboje dažniausiai daromi vediniai, žymintys profesiją. Daugiauproduktywny tego typu derywat został odnotowany w słowniku K. Sirvydasa (Ambrazas 2000: 118). W słowniku S. Daukantasa znaleziono dwie nazwy posiadaczy cechy utworzone za pomocą przyrostka -inykas od rzeczowników dantis oraz, najprawdopodobniej, vaistis „lek”: Dentysta, dąntinykas, <...> ~ dantinykas S. Dauk i 136 „ten, kto leczy zęby“, por. LLKŽLal 20: pol. dentysta, lit. dantininkas, dantistas, dantų gydytojas, LLKŽVaitk 82: pol. dentysta, lit. dantų gydytojas, zob. LKŽe: dantininkas 2. „dentysta“; Lekorob, wajstinykas ~ vaistinykas S. Dauk i 333, por. SJP 2 617(78): pol. lekorób, a, m. „aptekarz“, niem. der Apotheker, zob. LKŽe: vaistininkas 1. „pracownik apteki, (rejon poniewieski) i Degucie (rejon turintis farmacijos išsilavinimą, provizorius“, 2. „kas gydo žolėmis, žolininkas“. Žodis vaistinykas užrašytas iš Subačiaus (Kupiškio r.), Karsakiškio jezioroski). Chociaż wariant dantinykas nie został podany w LKŽe (dantininkas – z żywego języka), podobnie jak vaistinykas, jest słowem żywego języka (zob. Ambrazas 2000: 124–125). W słowniku L. Ivinskiego do omówionych derywatów z przyrostkiem -inykas pod względem znaczenia słowotwórczego dołącza się jeden derywat z przyrostkiem -ininkas Aptekarz -za, m. Wajstińīnkas –a, <...> ~ vaistininkas i 5, por. LLKŽLal 3: pol. aptekarz, lit. vaistininkas, aptiekininkas, LLKŽVaitk 19: pol. aptekarz, lit. vaistininkas. Według danych LKŽe słowo to znane jest w Jurbarku, Stakiu (rej. Jurbarkas), Kartena (rej. Kretynga), Vegeriach (rej. Akmenė). Zdaniem S. Ambraza przyrostek -ininkas jest obecnie używany tylko w gwarze żmudzkiej oraz w niektórych sąsiednich, głównie południowych, gwarach zachodnioauksztockich. Wszędzie indziej zamiast niego używany jest przyrostek -inykas. Jednak wcześniej zasięg występowania przyrostka -inykas był jeszcze szerszy – występował on także u południowych Żmudzinów. Przyrostek -ininkas dość późno rozpowszechnił się także w gwarze północnożmudzkiej, a przynajmniej w jej części. Uważa się, że pod wpływem dawnych pism w pismach S. Daukantasa również przeważa przyrostek -inykas. Jednak językoznawca nadal podtrzymuje pogląd, że przyrostek ten mógł wówczas zachować się także w rodzimej gwarze północnożmudzkiej S. Daukantasa. S. Ambrazas twierdzi, że przyrostek -ininkas jest wariantem przyrostka -inykas, który powstał najprawdopodobniej w języku kurońskim lub w innym zachodnim dialekcie bałtyckiego obszaru językowego (Ambrazas 2000: 124–125). 194 Palmira Zemlevičiūtė SimonoDaukantoirLaurynoIvinskiolenkų–lietuvių        kalbųžodynųlietuviškosterminologinėsmedicinos        leksikosvedyba Według danych ze studium G. Subačiusa w całej gwarze żmudzkiej znany jest tylko wariant -ininkas, -ė, jednak S. Daukantas niemal wszędzie w swoich pismach, a więc także w wielkim słowniku języków polskiego i litewskiego, pisze -inykas, -ė. Zdaniem badacza na S. Daukantasa mogły oddziaływać fakty z innych gwar, jednak mimo wszystko większy wpływ musiały na niego wywrzeć dawne pisma – dzieła K. Sirvydasa i M. Daukšy, w których również używano tego przyrostka. Jak widać, S. Daukantas, używając nietypowego dla swojej gwary -inykas, -ė, pojmował je nie jako przyrostek innej gwary, lecz jako fakt (normę!) tworzonego ogólnego pisanego języka litewskiego. Według G. Subačiusa -inykas, -ė jest w wielkim słowniku języków polskiego i litewskiego (podobnie jak w całym języku litewskim) najbardziej produktywnym przyrostkiem nazw osób według zawodu. Tworząc derywaty z tym przyrostkiem, S. Daukantas kierował się ludowym systemem słowotwórczym (Subačius 1993: 165–166). Tabela 1. Derywaty sufiksalne w słownikach S. Daukantasa i L. Ivinskisa Kategoria słowotwórcza Typ słowotwórczy Derywaty w słowniku S. Daukantasa (jedn.) derywaty (jedn.) Słownik L. Ivinskisa Deminut- (zdrobniaywy -elis, łe -elė 2 1 rze-czowniki) -ėlis –2 Nazwy 12 ikowe -inys 2 – czynnośabstrak- -ulis / -ystė –1 -smas –1 ci, czyli ty -ulys 11 8 nazwy -imas 32 czasown- -ymas 5 – cech -umas 8 – abstrak- -ata 2 – derywatty -ystė 1 1 -yba 1 – -ysta 1 – y, czyli rzeczow- -ybė 3 – nikowe Nazwy wykonawców i posiadaczy cechy czasownikowej -ėjas, -ėja 1 2 -tojas, -smas, -tinė, -tojas, -toja, -tuvė, -ulis, -ulė / -ulys, -umas, -ūnė, -ungis, -uvis). równomiernie rozkładają się nazwy cech, czyli abstrakty rzeczownikowe, oraz zawodu. Trzy typy derywacji (-ėlis, -ėlė, -ystė oraz -ulis, -ulė / -ulys) są -toja 3 2 -klė 1 1 -ulys / -ulis, -ė 1 2 nazwy posiadaczy cechy, nazwy posiadaczy Absolutna większość derywatów przyrostkowych to nazwy działań, czyli nazwy wykonawców i posiadaczy cechy czasownikowej. Znacznie mniej jest charakterystyczne dla różnych kategorii derywacyjnych. Za pomocą -ėlis,-ėlė -tinė 1 1 -uvis –1 cechy rzeczownikowej, nazwy rezultatu działania, nazwy miejsc i nazwy osób abstrakty czasownikowe. Dominującym typem słowotwórczym jest nazw posiadaczy cechy rzeczownikowej, deminutywów (zdrobniałych przyrostka -ėlis, -ėlė tworzy się deminutywy (zdrobniale rzeczowniki) oraz 1 -inykas / -ininkas, -inys, -yba, -ybė, -ymas, -ysta, -ystė, -klė, -lės, -lis, -onis, -slas, przyrostek -imas. Następnie pod względem liczebności mniej więcej rzeczowników), nazw rezultatu działania i miejsc oraz nazw osób według nazwy wykonawców i posiadaczy cechy czasownikowej, za pomocą przyrostka 1 201Terminologija | 2015 | 22 tybių pavadinimai, arba vardažodžių abstraktai, veikėjų ir veiksmažodinės -ystė – nazwy czynności, czyli abstrakty czasownikowe, oraz nazwy cech, czyli abstrakty odimienne, natomiast za pomocą przyrostka -ulis, -ulė / -ulys – nazwy pagal profesiją) priesagų vedinių. Jie sudaryti net su 28 priesagomis ar jų variantais (-alas, -ata, -ėjas,-ėja, -ėlis,-ėlė, -elis,-elė, -imas, -inis,-inė, czynności, czyli abstrakty czasownikowe, oraz nazwy wykonawców i posiadaczy cechy czasownikowej. Derywaty przyrostkowe w wielkim słowniku języka polskiego i litewskiego S. Daukantasa znacznie przewyższają derywaty w słowniku języka polskiego i litewskiego L. Ivinskisa z oczywistego powodu – dostępna jest jedynie zachowana część rękopiśmiennego słownika tego ostatniego – wyrazy na litery A–R. Derywaty przedrostkowe są w obu słownikach stosunkowo rzadkie. Przeważają derywaty z przedrostkiem pa- – nazwy miejsc. Pojedyncze derywaty z przedrostkami uži ne-. Zbiór derywatów sufiksalnych również nie jest liczny, chociaż pod względem liczby derywatów przewyższa derywaty prefiksalne. Można powiedzieć, że w obu słownikach derywaty sufiksalne są rozmieszczone mniej więcej równomiernie (liczba derywatów wynosi 9 i 7). Omawiane derywaty należą do czterech kategorii słowotwórczych – są to nazwy czynności, czyli abstrakta czasownikowe, nazwy wykonawców i nosicieli cech czasownikowych, nazwy nosicieli cech rzeczownikowych oraz nazwy rezultatów czynności. Pod względem semantycznym derywaty słownikowe zaliczają się do ośmiu grup semantycznych. Przeważają nazwy chorób i stanów chorobowych. Niemniej liczne są 202 Palmira Zemlevičiūtė semantyczne grupy nazw czynności, działań, procesów        kalbųžodynųlietuviškosterminologinėsmedicinos        leksikosvedyba i stanów związanych z medycyną, części i organów ciała, cech oraz osób w polsko-litewskiej medycynie Simona Daukantasa i Laurynasa Ivinskisa. Pojedyncze nazwy medycyny i związanych z nią dziedzin nauki oraz zawodów, środków leczniczych ir gydymo įstaigų pavadinimai. Większość derywatów z polsko-litewskich słowników S. Daukantasa i L. Ivinskisa zachowała się we współczesnym ogólnym języku litewskim (51 % wszystkich derywatów), część z nich stała się terminami medycznymi (alkūnė, alpimas, čiaudulys, džiova, gerklė, gydymas, gydytojas, kosulys, krūtinė, liežuvis, mėšlungis, pakaušis, sąnarys, vėmimas, viduriavimas, žiovulys i in.). Jak pokazują dane LKŽe, większość omówionych derywatów to słowa żywego języka. Jedne są znane w całym kraju (čiaudulys, skaudėjimas, tryda „biegunka”, žiovulys i in.), inne są używane w wąskim zakresie (antkrytis „napad choroby, zakażenie, epidemia”, apjakimas „ślepota”, dūsėjimas „ciężkie oddychanie”, žindulys „dziecko karmione piersią” i in.), jeszcze inne, sądząc po liczbie podanych w słowniku zdań ilustrujących użycie, są charakterystyczne dla Auksztoty (krumplys, sąnarys i in.) albo Żmudzi (gyla „kłucie, silny ból”, rauplės „ospa”, sukinys „zawroty głowy, oszołomienie” i in.). są także takie derywaty, które odnotowano wyłącznie w źródłach pisanych (gimdystė „położnictwo”, skauduliavimas, vaistymas „leczenie”, žiogulys i in.), jednak nierzadko ich wyrazy podstawowe (czasowniki lub przymiotniki) są znane w żywym języku. indywidualne neologizmy leksykografów (gydytinė „nauka o leczeniu” i, krauleidysta „zawód felczera” S. Dauk, krauleidystė „zawód wiejskiego chirurga” S. Dauk, sargintuvė „lecznica” i, vaistėjimas „leczenie” S. Dauk, vaistinystė „zawód aptekarza” i, žlibybė „krótkowzroczność” S. Dauk) nie przyjęły się – jest to historyczna leksyka litewskiej terminologii medycznej. GŁÓWNE ŹRÓDŁA i – Polsko-litewski słownik Laurynasa Ivinskisa. Opracowała O. Kažukauskaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2010. S. Dauk i–iii – Pisma Simonasa Daukantasa. Wielki słownik języków polskiego i litewskiego 1, a–m. Opracował [oraz napisał wstęp, s. 8–54] G. Subačius, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1993; Wielki słownik języków polskiego i litewskiego 2, n–p. Opracował G. Subačius, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1995; Wielki słownik języków polskiego i litewskiego 3, r–ż. Opracował G. Subačius, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1996. ŹRÓDŁA POMOCNICZE LKŽe – Słownik języka litewskiego (I–XX, 1941–2002), wersja elektroniczna, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005. – www.lkz.lt. LLKŽLal – Lenkųirlietuviųkalbosžodynas. Surengė Antanas Lalis, Vilnius: Juozapo Zavadskio spaustuvė, 1912. 203Terminologia | 2015 | 22 LLKŽVaitk – Vaitkevičiūtė V. Słownik języków polskiego i litewskiego, Wilno: Mokslas, 1979. Me i, ii – Encyklopedia medyczna 1–2, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Encyklopedii, 1991, 1993. MedŽ – Astrauskas V., Biziulevičius S., Pavilonis S., Vaitilavičius A., Vileišis A. Słownik terminów medycznych, Wilno: Mokslas, 1980. SJP 1–6 – Słownik języka polskiego przez M. Samuela Bogumiła Linde, Lwów: w drukarni zakładu Ossolińskich, 1855. = M. Samuel Bogumił Linde. Słownik języka polskiego 1–6, Warszawa: Gutenberg–Print, LITERATURA 1994–1995. Ambrazas S. 1993: Rozwój derywacji rzeczowników [1]. Litewskie derywaty odczasownikowe, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Ambrazas S. 2000: Rozwój derywacji rzeczowników 2. Derywaty odimienne języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Auksoriūtė A. 1998: Terminologiczna spuścizna Laurynasa Ivinskisa. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 40, 32–40. Auksoriūtė A. 1999: Terminologia słowników Laurynasa Ivinskisa. – Lituanistica 2(38), 22–33. Auksoriūtė A. 20001: Prace terminologiczne Laurynasa Ivinskisa [rękopis]. Rozprawa doktorska, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 143 s. Auksoriūtė A. 20002: Prace terminologiczne Lauryna Ivinskisa. Streszczenie rozprawy doktorskiej, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Auksoriūtė A. 2003: Indywidualne nazwy z polsko-żmudzkiego słownika L. Ivinskisa i „Prigimtūmenė” roślin. – Terminologia 10, 135–142. Auksoriūtė A. 2007: Terminy z czterojęzycznego słownika Lauryna Ivinskisa. – Terminologia 14, 72–91. Bagdonavičius A. 1988: Kowieńscy cyrulicy w XVI–XVIII w. – Ochrona zdrowia 9, 33-37. Budrys M. 1989: Rozwój medycyny na Litwie w XV–XX stuleciach. – Medicina 1[73], 8–14. DLKG 2006: Współczesna gramatyka języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Jasaitis D. 1974: Fragmenty historii medycyny w Wielkim Księstwie Litewskim. – Medicina 2(47), Kažukauskaitė O. 2010: Polsko-litewski słownik Laurynasa Ivinskisa. – Polsko-litewski słownik Laurynasa Ivinskisa, 64–71. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, iX–XXV. Kruopas J. 1960: Prace leksykograficzne L. Ivinskisa. – Prace Akademii Nauk Litewskiej SRR, seria A, 1(8), 191–198. Lelis J. 1960: Pomoc medyczna na Litwie do początku XiX wieku. – Z historii nauki na Litwie 1, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 118–124. LKG 1965: Gramatyka języka litewskiego 1, Wilno: Mintis. Merkys V. 1991: Simonas Daukantas, Wilno: Vyturys. Palionis J. 1995: Historia litewskiego języka pisanego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Petkevičiūtė D. 1988: Laurynas Ivinskis, Wilno: Mokslas. PMKŠ 2012: Nauka, kultura i oświata przed odrodzeniem narodowym. Z okazji 200. rocznicy urodzin Laurynasa Ivinskisa. Zbiór artykułów, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Sasnauskas V. 2000: Medycyna średniowieczna i kowieńscy balwierze. – Zdrowy człowiek, wrzesień, 39. Skardžius Pr. 1996: Rinktiniairaštai 1. Lietuviųkalbosžodžiųdaryba, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Subačius G. 1990: Słowniki Simona Daukantasa. – Studia z historii litewskiego odrodzenia 1. Kształtowanie się dintojai:nuoasmensikipartijos, Vilnius: Sietynas, 20–32. Subačius G. 1993: Simono Daukanto didžiojo lenkų–lietuvių kalbų žodyno naujadarai: individuali žodžių świadomości narodowej. – Studia z historii litewskiego odrodzenia 4. Lud staje się narodem, Wilno: Baltoji varnelė, 135–216. Urbutis V. 2009: Teoria słowotwórstwa, Wilno: Instytut Wydawnictw Naukowych i Encyklopedycznych. Vitkauskas V. 1996: Właściwości języka pism Laurynasa Ivinskisa. – Lituanistica 3(27), 17–26. Vitkauskas V. 1997: Zasady leksykograficzne Laurynasa Ivinskisa. – Z okazji 150-lecia kalendarza Laurynasa Ivinskisa. Artykuły i dokumenty, Wilno: Instytut Literatury i Folkloru Litewskiego, 29–32. VLe iV, Viii – Powszechna encyklopedia litewska 4, 8, Wilno: Instytut Wydawnictw Naukowych i Encyklopedycznych, Zinkevičius Z. 1990: Historia języka litewskiego 4. 2003, 2005. Język litewski w XVIII–XIX w., Wilno: Mokslas. 204 Palmira Zemlevičiūtė polsko-litewskie [słowniki] Simona Daukantasa i Laurynasa Ivinskisa        kalbųžodynųlietuviškosterminologinėsmedicinos        leksikosvedyba POWSTAWANIE LITEWSKIEJ LEKSYKI TERMINOLOGICZNEJ MEDYCYNY NA PODSTAWIE POLSKO-LITEWSKICH SŁOWNIKÓW SIMONASA DAUKANTASA I LAURYNASA IVINSKISA Artykuł dotyczy dwujęzycznych słowników polsko-litewskich opracowanych przez wybitne postacie litewskiej nauki, kultury i oświaty z pierwszej połowy XIX wieku: S. Daukantasa (1793–1864) i L. Ivinskisa (1810–1881). Koncentruje się on na leksyce terminologicznej pochodzenia litewskiego (derywatach), nazywającej różne pojęcia medyczne. Podjęto próby zidentyfikowania sposobów słowotwórstwa derywatów i kategorii derywacyjnych, omówienia typów derywacyjnych tych ostatnich, ustalenia, jakie grupy pojęć medycznych są nazywane za pomocą derywatów, określenia ich związku z językiem żywym i językiem używanym w piśmiennictwie, wskazania możliwych neologizmów autorów słowników oraz oceny zachowania derywatów we współczesnym litewskim języku standardowym i w terminologii medycznej. Obaj leksykografowie są postrzegani jako zasłużone postacie litewskiej terminologii medycznej. Ich wkład jest ważny nie tylko ze względu na leksykę medyczną (której większość ma pochodzenie litewskie) zawartą w ich słownikach, lecz także z powodu ich prób znalezienia litewskich odpowiedników polskich słów w języku żywym oraz tworzenia wyrazów na oznaczenie pojęć medycznych. 46% litewskiej leksyki terminologicznej medycyny przedstawionej w obu słownikach stanowią wyrazy pochodne — derywaty sufiksalne, prefiksalne i zakończeniowe. Największą grupę derywatów stanowią nazwy pojęć medycznych utworzone za pomocą odnotowanych (123 lexical units). 8 word-formation categories (deminutiva, nomina actionis, nomina qualitatis, nomina agentis, nomina attributiva, nomina acti, or nomina resultativa, nomina loci, nomina professionalia, or nomina auctoris) of suffix derivatives were sufiksów. Są one tworzone za pomocą 28 przyrostków lub ich wariantów (-alas, -ata, -ėjas, -ėja, -ėlis, -ėlė, -elis, -elė, -imas, -inis, -inė, -inykas / -ininkas, -inys, -yba, -ybė, -ymas, -ysta, -ystė, -klė, -lės, -lis, -onis, -slas, -smas, -tinė, -tojas, -toja, -tuvė, -ulis, -ulė / -ulys, -umas, -ūnė, -ungis, -uvis). Bezwzględną większość derywatów sufiksalnych stanowią nazwy czynności. Dominującym typem formacji jest przyrostek -imas. Derywaty prefiksalne w obu słownikach są stosunkowo rzadkie (9 jednostek leksykalnych). Najczęstsze w tej grupie są derywaty z prefiksem pa, które nazywają miejsca. Grupa derywatów z zakończeniami jest również niewielka (16 jednostek leksykalnych). Przeważają derywaty utworzone za pomocą zakończeń -as i -is. Zazwyczaj są to nomina actionis, nomina agentis, nomina attributiva, nomina acti. Pod względem znaczenia derywaty można podzielić na 8 grup semantycznych. Przeważają nazwy chorób i stanów. Grupy semantyczne nazw czynności, procesów i stanów związanych z medycyną, częściami ciała i organami, cechami oraz nazwami osób są również dość liczne. Znaleziono bardzo niewiele przypadków wyrazów nazywających dziedziny i zawody medyczne lub dziedziny pokrewne, środki lecznicze oraz instytucje lecznicze. Większość derywatów jest nadal używana we współczeskim standardowym języku litewskim (51% wszystkich derywatów), niektóre z nich są używane jako terminy medyczne (alkūnė (łokieć), gerklė (gardło), gydymas (leczenie), gydytojas (lekarz), kosulys (kaszel), sąnarys (staw) itd.). Jak wynika z elektronicznego Słownika języka litewskiego (LKŽe), większość derywatów to słowa żywego języka. Niektóre z nich są znane 205Terminologija | 2015 | 22 w całym kraju (skaudėjimas (ból), tryda ‘viduriavimas’ (biegunka), žiovulys (ziewanie) itd.), inne mają tylko wąskie zastosowanie (apjakimas ‘aklumas’ (ślepota), dū sė ji mas ‘sunkus kvėpavimas’ (utrudnione oddychanie) itd.) lub są używane na Wyżynie (krumplys ‘piršto antrojo sąnario viršutinė dalis’ (kostka) itd.) albo na Nizinie (sukinys ‘galvos sukimasis, svaigulys’ (zawroty głowy) itd.). Istnieją derywaty, które można znaleźć wyłącznie w piśmiennictwie (gimdystė ‘akušerija’ (położnictwo), vaistymas ‘gydymas’ (leczenie) itd.), ale ich podstawy słowotwórcze (czasowniki lub przymiotniki) są znane w żywym języku. Indywidualne neologizmy obu leksykografów (vaistėjimas ‘gydymas’ (leczenie) S. Dauk, žlibybė ‘trumparegystė’ (krótkowzroczność) S. Dauk, krauleidystė ‘kaimo chirurgo profesija’ (upuszczanie krwi) S. Dauk, krauleidysta ‘felčerio amatas’ (zawód felczera) S. Dauk, gydytinė ‘gydymo mokslas’ (nauka o leczeniu) i, sargintuvė ‘gydykla’ (lecznica) i, vaistinystė ‘vaistininko verslas’ (farmacja) i) nie ugruntowały się – są postrzegane jako historyczne słownictwo litewskiej leksyki terminologicznej medycyny. Otrzymano 2015-06-10 Palmira Zemlevičiūtė Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno e. paštas [email protected]