Naujieji dekoratyvinių augalų genčių vardai

6 1Terminologia | 2015 | 22 Nowe nazwy rodzajów roślin ozdobnych ALBINA AUKSORIŪTĖ Instytut Języka Litewskiego SŁOWA KLUCZOWE: nazwa rodzaju rośliny ozdobnej, neologizm, derywaty sufiksalne, derywaty fleksyjne, złożenia, zapożyczenia WSTĘP Litewskie terminy botaniczne i nazwy nomenklaturowe zaczęto tworzyć, opracowywać terminograficznie i klasyfikować najwcześniej spośród wszystkich innych dziedzin nauki. Za autora pierwszych litewskich rękopiśmiennych słowników terminów botanicznych i nazw roślin uważa się Żmudzina Jurgisa Ambraziejusa Pabrėžę (1771–1849), który jest również uznawany za prekursora systematycznego porządkowania terminologii tej dziedziny. W 1821 r. J. A. Pabrėža napisał dwujęzyczny słownik botaniki w językach łacińskim i żmudzkim Dictionarium Botanicum Latino Samogiticum, w którym podał 860 nazw roślin, a w 1834 r. – liczący 505 stron dwujęzyczny alfabetyczny wykaz terminów morfologii roślin w językach litewskim i łacińskim Sryje Balsenyyny. Swoje najważniejsze dzieło naukowe Tayslós augumyynis1, w którym szczegółowo opisana została cała flora Żmudzi, J. A. Pabrėža ukończył pisać w 1843 r. Rękopis składa się z dwóch części; w pierwszej podano literaturę, omówiono budowę roślin oraz przedstawiono i wyjaśniono terminy morfologii roślin. W drugiej części, liczącej 980 stron, przedstawiono systematykę roślin, w której opisano 643 rodzaje roślin kwiatowych oraz 150 rodzajów roślin zarodnikowych i grzybów. J. A. Pabrėža w tej pracy, oprócz litewskich i łacińskich, podaje także łotewskie, niemieckie i polskie nazwy roślin. W 1900 r. w Ameryce wydrukowano część rękopisu J. A. Pabrėžy zatytułowanego Botanika arba Taislius auguminis. Warto wspomnieć rękopis innego Żmudzina, Laurynasa Ivinskisa (1810–1881) – dwuczęściowe dzieło naukowe Prigimtùmēné, turenté sawieje dalijkus źemies, żoliun ir giwunun su parodimu anun wartojimo (dalej – Prigimtūmenė), 1 Błąd w zapisie tytułu rękopisu zob. Subačius 1996: 106. Publikację odpisu tego rękopisu J. A. Pabrėžy rozpoczęto w 2009 roku (Jurgis Ambraziejus Pabrėža. Taislius augyminis, I–223. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2009), a w 2014 r. Rita Šepetytė opublikowała większą część rękopisu – s. 224–776 (Jurgis Ambraziejus Pabrėža. Taislius augyminis, 224–776, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2014). 6 2 Albina Auksoriūtė | Nowe nazwy rodzajów roślin ozdobnych mineralogii, parašytas apie 1870 metus. Pirmoje dalyje Žemėmina aprašyti įvairūs minatomiast druga część, Žolėmina, to sporządzony przez niego systematyczny wykaz nazw grzybów i roślin, zawierający litewskie nazwy 218 rodzin i ponad 2520 rodzajów. L. Ivinskis obok nazw litewskich podaje ich odpowiedniki po łacinie, bardzo często po polsku, a niekiedy po niemiecku2. Pierwszy wydany na Litwie słownik terminów – nazewnictwo roślin Povila Matulionisa „Žolynas”. Część II. Słownik roślin litewskich i systematyka roślin, wydany drukiem w Wilnie w 1906 r. W „Žolynasie” znajduje się około 3000 litewskich nazw roślin rosnących na Litwie, większość z nich zebrano ze źródeł drukowanych i rękopiśmiennych, których wykaz P. Matulionis zamieścił w przedmowie. Zarówno przy litewskich nazwach rodzajów roślin, jak i przy nazwach gatunków najczęściej podany jest skrót nazwiska autora źródła. W pierwszej części „Žolynasu” znajdują się dwa indeksy: „Indeks według alfabetu łacińskiego” i „Indeks według alfabetu litewskiego”; w pierwszym podano łacińskie nazwy roślin i ich odpowiedniki w językach litewskim, rosyjskim i polskim, a w drugim – litewskie nazwy roślin i ich odpowiedniki w języku łacińskim. Druga część „Žolynasu” nosi tytuł „Systematyka roślin według porządku historyczno-przyrodniczego”, w której przedstawiono system roślin opisanych w słowniku. Za najlepszy słownik terminów wydany do 1940 roku uważa się „Litewski słownik botaniki” (1938 r., 598 s.), opracowany przez Komisję Słownika Botanicznego pod kierownictwem doc. Liudasa Vailionisa, a zredagowany przez dr. Jonasa Dagysa. W słowniku podano około 3300 terminów w językach łacińskim, litewskim, niemieckim, rosyjskim, polskim i łotewskim wraz z litewskimi synonimami i wariantami z języka żywego i piśmiennictwa, zamieszczono nazewnictwo litewsko-łacińskie oraz słowniczek łacińskich przymiotnikowych nazw gatunkowych. W 1959 r. ukazał się pierwszy tom największego dzieła botaników Flora Litewskiej SRR (dalej – Flora Litwy), a ostatni tom sześciotomowego dzieła wydano w 1980 r. W sześciu tomach tego dzieła opisano 129 rodzin, 724 rodzaje i 2153 gatunki. Każdy gatunek opisany we Florze Litwy ma nazwę łacińską, litewską i rosyjską, a przy głównej nazwie gatunku podano również synonimy. Podczas przygotowywania wspomnianego dzieła sześciotomowego wykonano ogromną pracę terminologiczną, ujednolicono nazwy roślin włączone do tej publikacji. Prace nad normalizacją i porządkowaniem nazw roślin kontynuowano także po wydaniu Flory Litwy. W 1998 r. ukazał się Słownik nazw botanicznych z nazwami roślin rozpatrzonymi przez Komisję Słownika Botanicznego. 2 Więcej o tym rękopisie L. Ivinskisa zob. Auksoriūtė 1998: 102–110; Auksoriūtė 2004: 127–149; Auksoriūtė A. 2008: 132–141. 6 3Terminologia | 2015 | 22 Od 2002 r. Podkomisja Terminologiczna Państwowej Komisji Języka Litewskiego (dalej – VLKK) wspólnie z botanikami3 rozważa zmiany litewskich nazw roślin wynikające ze zmian w łacińskiej systematyce oraz nadaje litewskie nazwy roślinom, które dotąd nie miały litewskich nazw; najczęściej są to rośliny sprowadzane do Litwy dopiero obecnie. VLKK przygotowała i wydała dziewięć broszur z wykazami roślin rozpatrzonych przez Podkomisję Terminologiczną (szerzej zob. http://www.vlkk.lt/aktualiausios-temos/terminija/kalbos-komisijos-terminijos-leidiniai), a ponadto publikuje zalecenia, w których ogłasza najnowsze wykazy rozpatrzonych nazw roślin (zob. http://www.vlkk.lt/aktualiausios-temos/terminija/apie-skyriu-terminija); większość z nich zamieszczono również w Banku Terminów Republiki Litewskiej. Pierwsze zalecenie VLKK „W sprawie litewskich nazw roślin ozdobnych” opublikowano 20 grudnia 2012 r., jego siódmą część – 9 października 2014 r. Około jedna trzecia gatunków roślin naczyniowych rosnących na Ziemi to rośliny ozdobne: upiększają nasze otoczenie, domy i codzienne życie. Wiele gatunków takich roślin występuje dziko lub jest uprawianych na Litwie. szczególnie ich liczba wzrosła po otwarciu granic i zacieśnieniu współpracy z zagranicą, zwłaszcza z krajami Europy Zachodniej. Do naszego kraju napłynęły wcześniej mało znane gatunki roślin (Kiselienė, Grigienė, Grigas 2007:6). Przedmiotem analizy jest 417 nowych nazw rodzajów roślin, przedstawionych w zaleceniu VLKK „W sprawie litewskich nazw roślin ozdobnych”. Celem artykułu jest synchroniczna analiza nowych nazw rodzajów roślin ozdobnych pod względem terminologii i słowotwórstwa, ustalenie sposobów ich tworzenia i tworzenia neologizmów oraz porównanie sposobów tworzenia współczesnych nazw rodzajów roślin i nazw rodzajów roślin flory Litwy. W 1985 r. terminolog Kazimieras Gaivenis opublikował w czasopiśmie Lietuvių kalbotyros klausimai4 artykuł „Nazwy rodzajów i gatunków roślin Litwy”, 3 Analizowane w artykule nazwy roślin rozpatrzyła Podkomisja Terminologiczna Państwowej Komisji Języka Litewskiego: dr Zigmantas Gudžinskas (opracowujący wykazy i autor wielu neologizmów), dr Valerijus Rašomavičius (Instytut Botaniki Centrum Badań Przyrodniczych), prof. hab. dr Jonas Remigijus Naujalis (Wydział Nauk Przyrodniczych Uniwersytetu Wileńskiego), dr Živilė Lazdauskaitė (Instytut Botaniki Centrum Badań Przyrodniczych), dr Albina Auksoriūtė, doc. dr Stasys Keinys, Solvita Labanauskienė, dr Palmira Zemlevičiūtė (Instytut Języka Litewskiego), Audra ivanauskienė, Gita Kazlauskaitė, Aušra Marcinkevičienė, dr Alvydas Umbrasas (Sekretariat Państwowej Komisji Języka Litewskiego). Dziękuję A. Marcinkevičienė za pomoc w gromadzeniu materiału oraz dr. Z. Gudžinskasowi za uwagi merytoryczne, które były pomocne przy opracowywaniu tego artykułu. 4 Gaivenis K. Nazwy rodzajów i gatunków roślin Litwy. – Lietuvių kalbotyros klausimai 24. Problemy kultury języka naukowego i terminologii, 1985, 165–178. 6 4 Albina Auksoriūtė | Nowe nazwy rodzajów roślin ozdobnych, w którym dość szczegółowo przeanalizowała litewskie nazwy rodzajów i gatunków roślin przedstawione we florze Litwy. Przy porównywaniu sposobów tworzenia nazw rodzajów roślin ozdobnych i nazw rodzajów roślin flory Litwy oparto się na wspomnianym artykule K. Gaivenisa, przedrukowanym w wyborze jego pism (zob. Gaivenis 2014: 363–376). Można wyróżnić kilka źródeł tworzenia analizowanych nazw rodzajów roślin – są to neologizmy utworzone przy użyciu środków słowotwórczych, zapożyczone z języka łacińskiego nazwy roślin, wprowadzone do użycia niektóre nazwy roślin o indywidualnej budowie autorstwa L. Ivinskisa, J. A. Pabrėžy i innych autorów oraz zterminologizowane wyrazy gwarowe. NEOLOGIZMY Największą grupę nazw rodzajów roślin ozdobnych – ponad połowę (58 %) wszystkich nowych nazw – stanowią neologizmy (242 nazwy): derywaty sufiksalne, fleksyjne i prefiksalne oraz złożenia. Derywaty sufiksalne. Neologizmów tego sposobu słowotwórczego znaleziono najwięcej – 71 % wszystkich neologizmów (172 nazwy). Najproduktywniejszym sufiksem neologizmów jest -en-, jego derywaty stanowią jedną trzecią wszystkich derywatów sufiksalnych. Ten sposób tworzenia nazw roślin jest powszechny i najliczniejszy także we florze Litwy, jak napisano w artykule K. Gaivenisa: „Wśród derywatów najwięcej jest terminów sufiksalnych. Terminy tego sposobu tworzenia pod względem liczebności znacznie przewyższają derywaty końcówkowe i prefiksalne. Na przykład samych derywatów z sufiksem -en jest więcej niż łącznie derywatów końcówkowych i prefiksalnych” (Gaivenis 2014: 367). Wśród neologizmów nazw rodzajów analizowanych roślin ozdobnych utworzono także więcej derywatów z sufiksem -en (58 derywatów) niż łącznie derywatów końcówkowych i prefiksalnych (40 derywatów). Neologizmy nazw rodzajów roślin występują z dwoma omawianymi wariantami sufiksu: -enis i -enė, przy czym większość derywatów z sufiksem -en utworzono od rzeczowników, np.5: 1) -enis: Araujia – kapšẽnis (: kapšas), Bolusanthus – ietẽnis (: ietis), Canistrum – rykẽnis (: rykas), Cercocarpus – nagẽnis (: nagas), Chilopsis – terkšlẽnis (: terkšlė), Corynocarpus – bukstẽnis (: bukstis „nieostry pal lub jakikolwiek tępy przedmiot” LKŽe), Davidia – skepetẽnis (: skepeta), Helminthostachys – kirmẽnis (: kirmis), Meliosma – nektarẽnis (: nektaras), Moraea – povẽnis (: povas), Strongylodon – iltẽnis (: iltis); 2) -enė: 5 Podając przykłady, najpierw podaje się łacińską nazwę rodzaju rośliny, po myślniku zapisuje się litewską nazwę rodzaju, a w nawiasach objaśnia się budowę litewskiej nazwy – po dwukropku wskazuje się wyraz podstawowy. 6 5Terminologija | 2015 | 22 Alonsoa – kaukẽnė (: kaukė), Centratherum – daubẽnė (: dauba), Chiliotrichum – šarmẽnė (: šarma), Corytoplectus – žlėjẽnė (: žlėja „apytamsa“ LKŽe), Desfontainia – rukẽnė (: rukis „kas susiraukšlėjęs, surukęs“ LKŽe), Dichorisandra – riaukẽnė (: riaukė „plyšys, griovys“ LKŽe), Forestiera – prosmẽnė (: prosmė „laukymė“ LKŽe), Gibasis – šydẽnė (: šydas), Hemigraphis – vėlẽnė (: vėlė), Ozothamnus – krislẽnė (: krislas), Pholistoma – žiotẽnė (: žiotys), Proboscidea – straublẽnė (: straublys), Reevesia – purkẽnė (: purka), Scaevola – skeptrẽnė (: skeptras), Serruria – martẽnė (: marti), Zenobia – ūkẽnė (: ūkas). Podstawowe słowa wymienionych nazw roślin wybrano ze względu na różne charakterystyczne cechy rośliny – jej barwę, kształt, podobieństwo liści i kwiatów, miejsce występowania, zastosowanie rośliny lub inne właściwości. Podstawowymi słowami niektórych neologizmów są wybrane nazwy roślin, które pozostają w związku z nazywanymi roślinami – należą do tej samej rodziny albo odłączyły się od rośliny należącej do tej rodziny lub rodzaju, np.: 1) -enis: Brachyglottis – žilẽnis (: žilė), Goniolimon – kermėkẽnis (: kermėkas), Heteranthera – andrẽnis (: andras), Hunnemannia – vaiklẽnis (: vaiklas), Montiopsis – menuvẽnis (: menuva), Nectaroscordum – česnakẽnis (: česnakas), Pentaglottis – godẽnis (: godas), Trachystemon – agurklẽnis (: agurklė); 2) -enė: Aglaonema – žingẽnė (: žingis), Daboecia – viržẽnė (: viržis), Keteleeria – cūgẽnė (: cūga), Rotala – šindrẽnė (: šindra), Trachymene – morkẽnė (: morka). Znacznie mniej derywatów z przyrostkiem -en utworzono od przymiotników, np.: 1) -enis: Aeschynanthus – aiškẽnis (: aiškus), Aichryson – putlẽnis (: putlus), Crinodendron – stirlẽnis (: stirlas „roślinny, krzepki“ LKŽe), Cyrtosperma – kreivẽnis (: kreivas), Halesia – skambẽnis (: skambus), Pachyphytum – storẽnis (: storas), Sarcococca – brizgẽnis (: brizgus); 2) -enė: Aptenia – traškẽnė (: traškus), Peltandra – pliauškẽnė (: pliauškus). Od czasowników utworzono tylko kilka derywatów:1) -enis: Chlidanthus – gruožẽnis (: gruožuoti „pieścić“ LKŽe), Colysis – uržẽnis (: uržti, uržė „skrobać powierzchnię“ LKŽe), Leucophyllum – balzgẽnis (: balzgyti, balzgino); 2) -enė: Cassinia – turlẽnė (: turlyti, turlijo „mącić, zanieczyszczać“ LKŽe), Dyckia – skruobẽnė (: skruobti „kopać, wybierać“ LKŽe). Drugim pod względem produktywności formantem neologizmów w nazwach rodzajów roślin ozdobnych jest przyrostek -ūn-, za pomocą którego, wraz z jego trzema wariantami (-ūnas, -ūnė, -ūnis), utworzono nieco mniej niż połowę omówionych derywatów z przyrostkiem -en. Zdecydowana większość derywatów omawianego przyrostka została utworzona od rzeczowników, np.: 1) -ūnas: Acrostichum – odnas (: oda), Campyloneurum – diržnas (: diržas), Leitneria – kamštnas (: kamštis), Microsorum – pleisknas (: pleiskis „dulkinė“ LKŽe), Nidularium – lizdnas (: lizdas), Sporobolus – drėbnas (: drėbis „kas didelis 6 6 Albina Auksoriūtė | Naujieji dekoratyvinių augalų genčių vardai išaugęs“ LKŽe), Stylophorum – ugninas (: ugnis); 2) -ūnė: Centrosema – žė „kas čiuža“ vištnė (: višta), Licuala–klostnė(: klostė), Pachyphragma–čiužnė (: čiuLKŽe), Pachystachys – žvaknė (: žvakė); 3) -ūnis: Anemia – vėjnis (: vėjas), Argyranthemum – sidabrnis (: sidabras), Oxydendrum – rūgštnis (: rūgštis), Stokesia – dangnis (: dangus). W przypadku kilku derywatów omawianego przyrostka wyrazami podstawowymi są nazwy roślin: 1) -ūnas: Anisodontea – dedešvnas (: dedešva), Chasmanthium – dirsnas (: dirsė), Lithocarpus – ąžuolnas (: ąžuolas), Symphyotrichum – astrnas (: astra); 2) -ūnė: Phyllodoce – viržnė (: viržis), Rhaphiolepis – obelnė (: obelis). Derywatów od przymiotników i czasowników jest zaledwie kilka: Brunsvigia – meilnas (: meilus), Tripsacum – kentrnas (: kentrus „kantrus“ LKŽe), Xerochrysum – šlamnas (: šlamėti, šlamėjo), Muehlenbeckia – draiknė (: draikus). Inne przyrostki, za pomocą których utworzono neologizmy, nie są tak produktywne jak wcześniej omówione; ich derywaty można przedstawić w grupach. Znaleziono po kilka derywatów z przyrostkami -utis, -utė oraz -aitis, -aitė, natomiast z przyrostkami -uotis, -uotė, -otis, -otė, -tis, -tė, -ytis, -ėtis, -tas tylko po jednym lub dwa: -utis, -utė: od rzeczowników: Frithia – kuokùtis (: kuoka), Lyonothamnus – plienùtis (: plienas), Microlepia – žvynùtis (: žvynas); od nazw roślin: Pieris – bereinùtis (: bereinis), Lessertia – pūslùtis (: pūslius), Rhodohypoxis – troškùtė (: troškė); od przymiotnika – Dicranostigma – dviragùtė (: dviragis) oraz od czasownika – Leycesteria – svirùtis (: svirti, sviro); -aitis, -aitė: od nazw roślin: Malvaviscus – dedešváitis (: dedešva), Nothoscordum – česnakáitis (: česnakas), Scadoxus – raudmináitis (: raudminas), Sphagneticola – legėstáitis (: legėstas), Myrteola – mirtáitė (: mirta); tylko jeden od rzeczownika o innym znaczeniu – Dracunculus – slibináitis (: slibinas); -otis, -otė: od rzeczowników: Andropogon – barzdõtis (: barzda), Cryptogramma – raštõtis (: raštas), Glandularia – liaukõtis (: liauka), Spodiopogon – šarmõtė (: šarma); -uotis, -uotė: od rzeczowników: Acalypha – variuõtis (: varis), Hoheria – nėriniuõtė (: nėrinys), Holmskioldia – kakluõtė (: kaklas); -ytis: od nazw roślin: Niphidium – šértvytis (: šertvė), Thryptomene – žiorỹtis(: žioris); -tas, -tis, -tė: od czasowników: Calicotome – lpštas (: lėpšti, lėpšo „wiotczeć, rozmiękać“ LKŽe), Spathodea – žvetis (: žvelti, žvėlė „płonąć“ LKŽe), Jamesbrittenia – žvegtė (: žvelgti, žvelgė); 6 7Terminologia | 2015 | 22 -ėtis: od nazwy rośliny: Hemiptelea – vinkšntis (: vinkšna). Do innej grupy należy zaliczyć nieliczne derywaty z przyrostkami -ėlis, -ėlė, -uolė, -ilis, -ilė, -lis, -lė, -ulis. Wyrazami podstawowymi dla derywatów z przyrostkami -ėlis, -ėlė są nazwy roślin, natomiast wyrazami podstawowymi pozostałych derywatów są w większości rzeczowniki; tylko nieliczne z nich pochodzą od przymiotników lub czasowników. -ėlė, -ėlis: Hacquetia – girūnlė (: girūnė), Heteranthemis – raimenlė (: raimenė), Nuttallanthus – žioveinlis (: žioveinis), Sidalcea – rožūnlė (: rožūnė), Thompsonella – storlaplė (: storlapis); -uolė: Beaumontia – dūduõlė (: dūda), Hudsonia – viržuõlė (: viržis), Isotoma – lyguõlė (: lygus), Koelreuteria – svambuõlė (: svambus „sunkus, svarus“ LKŽe), Pitcairnia – stypuõlė (: stypas); -ilis, -ilė: Odontonema – dantlis (: dantis), Orthrosanthus – dalglis (: dalgis), Diascia – raglė (: ragas), Toxicoscordion – žvaigždlė (: žvaigždė); -lis, -lė: Conophytum – kglis (: kūgis), Menziesia – uõglis (: uoga), Vittadinia – pklis (: pūkas), Coprosma – dvokl (: dvokti, dvokė); -ulis: Myoporum – raumenùlis (: raumenas, raumenė), Therorhodion – žemù lis (: žemas). Derywaty z przyrostkami -vis, -vė, -uvis, -uvė również w większości wywodzą się od rzeczowników: -vis, -vė: Clianthus – papgvis (: papūga), Filicium – patvis (: partis „varpenis“ LKŽe), Scoliopus – ratvis (: raitytis, raitėsi), Stachytarpheta – žatvis (: žaltys), Anticlea – priešv (: prieš), Dierama – rýkštvė (: rykštė), Nipponanthemum – skastvė (: skaistus), Xanthisma – snaũdvė (: snaudė); -uvis, -uvė: Chimonanthus – žiemùvis (: žiema), Veltheimia – gražùvis (: gra žus), Asphodeline – plėnùvė (: plėnis). Do jednej grupy można zaliczyć derywaty z przyrostkami -uonis, -uonė, -onė, -nis, -nė, -ainė, -inys: -uonis, -uonė: Chamelaucium – žėruõnis (: žėrėti, žėrėjo), Lampranthus – bliz guõnis (: blizgėti, blizgėjo), Tricyrtis – kreivuõnis (: kreivas), Sanchezia – gysluõnė (: gysla); -onė: Bruckenthalia – viržõnė (: viržis), Dictyosperma – vėtrõnė (: vėtra), Malephora – ledõnė (: ledas); -nis, -nė: Mazus – žiõpnis (: žiopas „szczelina“ LKŽe), Disporum – dùlsnė (: dulsoti, dulsojo „stać, siedzieć pochylonym“ LKŽe); -ainė: Ismene – voranė (: voras); -inys: Stenocarpus – ratinỹs (: ratas). 6 8 Albina Auksoriūtė | Nowe nazwy rodzajów roślin ozdobnych Słowa podstawowe derywatów z przyrostkami -ras, -uras, -ėtras, -ūtras są rzeczownikami i czasownikami: -ras: Alyogyne – smitras (: smiltė), Firmiana – sktras (: skėtis), Frerea – pdras (: pūti, pūdė); -uras: Capnoides – liñguras (: linguoti, lingavo); -ėtras: Chrysocephalum – šlamtras (: šlamėti, šlamėjo); -ūtras: Adenium – tintras (: tinti, tino), Stigmaphyllon – vėjtras (: vėjas). Za pomocą kilku innych przyrostków utworzono po trzy, dwa, a nawet po jednym derywacie: -mis: Oxyria – rgštmis (: rūgštis), Couroupita – sviẽdmis (: sviesti, sviedė), Cupaniopsis – trkmis (: trėkti „teršti, tepti, purvinti“ LKŽe); -ojas: Afgekia – ražójas (: ražas), Bellium – saulójas (: saulė); -ikė: Glottiphyllum – liežkė (: liežti, liežė); -oklė: Pistia – plūdõklė (: plūdė); -mė: Pellionia – gulsm (: guli, gulėjo); -minas: Boenninghausenia – rtminas (: rūta); -va: Pachystegia – graižvà (: graižas); -ižis: Cyananthus – mližis (: mėlė). Jak widać z przedstawionych nazw rodzajów, do tworzenia derywatów sufiksalnych wykorzystano niemało sufiksów, jednak za najbardziej produktywne można uznać sufiksy -enis, -enė oraz -ūnas, -ūnė. K. Gaivenis ustalił, że do nazywania rodzajów flory Litwy, oprócz sufiksu -en, wykorzystywano więcej produktywnych sufiksów: „Sufiksy z -ūn-, -uti -uolsą niemal jednakowo produktywne: za ich pomocą utworzono po kilkanaście nazw rodzajów roślin <...>“ (Gaivenis 2014: 368). Derywaty końcówkowe. Do nazywania nowych rodzajów roślin przedstawiono niewiele derywatów końcówkowych, neologizmy tego sposobu słowotwórczego stanowią zaledwie 15,7% wszystkich neologizmów. Najwięcej derywatów utworzono z końcówkami -is i -ė. Najczęstszymi wyrazami podstawowymi derywatów z końcówką -is są rzeczowniki: -is: Aeonium – radis (: ramda „kapar” LKŽe), Bituminaria – devis (: derva), Delairea – klevẽdris (: klevedra „zepsuty, połamany przedmiot, rupieć” LKŽe), Dombeya – tumùlis (: tumulas), Embothrium – žazdris (: žaizdras), Fremontodendron – gaũsvis (: gausva), Homalocladium – dižis (: diržas), Leucospermum – gasmis (: gaismė „radość” LKŽe), Loropetalum – se kẽ tis (: seketa „stokrotka” LKŽe), Margyricarpus – gubris (: gumbras), Melianthus – medalùtis (: medalutė), Nautilocalyx – kriaũklis (: kriauklė), Schotia – kraũmis (: kraumas „soczysta łodyga” LKŽe), Tylecodon – grúoblis (: gruoblė „nierówność, zgrubienie” LKŽe). Również we florze Litwy znaleziono najmniej derywatów 6 9Terminologija | 2015 | 22 Podstawą słowotwórczą derywatów jest czasowniki: Beaucarnea – nùkaris (: nukarti, nukaro), Brownea – žiõris (: žiorėti, žiorėjo), Comarostaphylis – težis (: telžti, telžė), Gibbaeum – pasis (: pamsoti, pamsojo „stać, sterczeć” LKŽe), Kohleria – plãzdis (: plazdėti, plazdėjo). Najczęściej podstawą słowotwórczą derywatów utworzonych z końcówką -ė są rzeczowniki: -ė: Bismarckia – dañgė (: dangus), Choisya – skibė (: skirbas „szczelina, rozpadlina” LKŽe), Cyanastrum – glnė (: gilna „drozd” LKŽe), Fortunearia – laimkė (: laimikas), Galphimia – purkšl (: purkšlis „mały krzew, krzewinka” LKŽe), Chamaebatia – póvingė (: povingis); przymiotniki: Delosperma – mùdrė (: mudrus „ruchliwy, rześki” LKŽe), Didymochlaena – menė (: mernas „wilgotny i miękki” LKŽe), Habranthus – grãkštė (: grakštus), Neoregelia – dróvė (: drovus), Stictocardia – viñgrė (: vingrus); oraz czasowniki: Codonanthe – ukė (: urkti, urkė), Harrimanella – tįs (: tįsoti, tįsojo), Talbotia – triaũkšė (: triaukšėti, triaukšėjo). Tylko po kilka nazw utworzonych z zakończeniami -a, -ys i -as: -a: Faucaria – nausà (: nausytis, nausėsi „powoli, ospale wyginać się“ LKŽe), Smithatris – krygždà (: krygždė); -ys: Aglaomorpha – rangỹs (: rangė „kobieca ozdoba głowy zwinięta z wstążek“ LKŽe), Lophospermum – skiauterỹs (: skiauterė); -as: Alloxylon – grúožas (: gruožuoti, gruožavo „pieścić“ LKŽe). Derywaty prefiksalne. Derywacja prefiksalna jest najmniej produktywnym sposobem tworzenia analizowanych neologizmów – utworzono tylko dwa derywaty: po-: Eriochloa – póašarė (: ašara); pro-: Libocedrus – prókedris (: kedras). utworzonych za pomocą tego sposobu słowotwórczego (zob. Gaivenis 2014: 371). Złożenia. Złożonych nazw rodzajów roślin ozdobnych utworzono nieco mniej niż derywatów z przyrostkami, stanowią one 12,4 % wszystkich neologizmów. W polskiej florze złożone nazwy rodzajów pod względem liczebności (około 33 % wszystkich derywatów) ustępują jedynie derywatom sufiksalnym. Wśród nich znajdują się stare nazwy ludowe, neologizmów jest niewiele (Gaivenis 2014: 365). A zatem przy tworzeniu omawianych neologizmów wyraźna jest ta sama tendencja – tworzyć mniej złożeń. Złożenia można sklasyfikować według drugiego członu. Kilka złożeń utworzono z drugim członem -palmė: Acoelorraphe – piłkãpalmė (: piłka + palma), Allagoptera – kúokpalmė (: kuoka + palma), Hedyscepe – sktpalmė (: parasol + palma), Hyophorbe – roppalmė (: rzepa + palma), Pritchardia – 7 6 Albina Auksoriūtė | Nowe nazwy rodzajów roślin ozdobnych LITERATURA I ŹRÓDŁA UZUPEŁNIAJĄCE Auksoriūtė A. 1998: Rękopisy Lauryna Ivinskisa w Krakowie. – Terminologija 5, 102–110. Auksoriūtė A. 2004: Nowe wyrazy o niejasnej budowie w „Prigimtūmenės” L. Ivinskisa. – Problemy historii i współczesności terminologii, 127–149. Auksoriūtė A. 2008: Kilka odtworzonych nazw roślin Lauryna Ivinskisa. – Terminologija 15, 132–141. Gaivenis K. (1985) 2014: Nazwy rodzajów i gatunków roślin Litwy. – Pisma wybrane, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 363–376. Jankevičius K., Jankevičienė R. 1962: Niektóre nowe dane o pracach L. Ivinskisa w dziedzinie litewskiej terminologii botanicznej. – Zagadnienia botaniki 2, 151–163. Kiselienė D., Grigienė I., Grigas A. 2007: Nazewnictwo roślin ozdobnych, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. LBŽ – Litewski słownik botaniczny, Kowno, 1938. LKŽe – Słownik języka litewskiego (I–XX, 1941–2002), wersja elektroniczna, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005. – www.lkz.lt. Pr – Prigimtūmenė (Prigimtùmēné, turenté sawieje dalijkus źemies, żoliun ir giwunun su parodimu anun wartojimo), rękopis przechowywany w Bibliotece Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, cz. 1 nr katalogowy 1801, cz. 2 nr katalogowy 2824. Subačius G. 1996: Żmudzki język Jurgisa Ambraziejusa Pabrėžy. – Studia z historii litewskiego Odrodzenia 8. Osoba: między narodem a państwem, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 11–113. NOWE NAZWY RODZAJÓW ROŚLIN OZDOBNYCH Od 2002 roku podkomisja ds. terminologii Państwowej Komisji Języka Litewskiego (dalej – PKJL) wraz z botanikami omawia zmiany litewskich nazw roślin, wynikające ze zmian w taksonomii łacińskiej, oraz nadaje litewskie nazwy roślinom, które sprowadzono na Litwę w ostatnich latach i które wcześniej nie miały litewskich nazw. Pod koniec 2014 roku SCLL ogłosiła zalecenie Dėl dekoratyvinių augalų lietuviškų pavadinimų (w sprawie litewskich nazw roślin ozdobnych), zawierające ustandaryzowane litewskie nazwy rodzajów i gatunków roślin ozdobnych. Niniejszy artykuł dotyczy 417 nowych nazw rodzajów roślin, przedstawionych we wspomnianym wyżej zaleceniu PKJL. Nowe nazwy są synchronicznie badane z punktu widzenia terminologii i słowotwórstwa; ustalane są sposoby tworzenia i derywacji litewskich neologizmów; oraz porównywane są sposoby derywacji obecnych nazw rodzajów roślin i nazw rodzajów zaczerpniętych z Lietuvos flora (Flory litewskiej). Źródłami nowych nazw rodzajów roślin ozdobnych zawartych w zaleceniu SCLL Dėl dekoratyvinių augalų lietuviškų pavadinimų są tworzenie litewskich neologizmów, nazwy utworzone przez Laurynasa Ivinskisa i innych autorów, terminologizacja nazw gwarowych oraz zapożyczanie nazw z łaciny. Tworzenie litewskich neologizmów jest najbardziej produktywnym sposobem nazywania rodzajów roślin ozdobnych – takie neologizmy stanowią 58 % wszystkich nowych nazw. Neologizmy tworzy się z wykorzystaniem wszystkich sposobów słowotwórstwa w języku litewskim: prefiksacji, sufiksacji, derywacji za pomocą końcówek fleksyjnych oraz kompozycji. Sufiksacja jest najczęstsza – derywaty sufiksalne stanowią 71 % wszystkich litewskich neologizmów. Najbardziej produktywnym przyrostkiem jest -enis, -enė – występuje on w 33,7% wszystkich derywatów sufiksalnych. 7 7Terminologija | 2015 | 22 Derywaty utworzone za pomocą końcówek fleksyjnych stanowią 15,7% wszystkich neologisms. Among them the endings -is and -ė are the most common. There are nazw litewskich; występują tylko dwa przypadki prefiksacji (z przedrostkami poi pro-). Złożenia występowały nieco rzadziej niż derywaty utworzone za pomocą końcówek fleksyjnych; obejmują one 12.4 % wszystkich neologizmów. Najczęstszymi drugimi członami złożeń są -palmė (palma) i -papartis (paproć), większość pozostałych złożeń również ma jako drugi człon nazwę rośliny. Nazwy roślin z pism L. Ivinskisa i innych autorów (J. A. Pabrėžy, P. Matulionisa, J. Fedaravičiusa) są kolejnym produktywnym źródłem tworzenia nowych nazw rodzajów roślin. Nazwy Ivinskisa, zaczerpnięte głównie z dzieła Prigimtūmenė (Natura), oraz nazwy innych autorów, zaczerpnięte z Lietuviškas botanikos žodynas (Litewski słownik botaniki), stanowią około 21 % wszystkich litewskich neologizmów. Większość zapożyczonych nazw stanowią nazwy z pism Iwińskiego (18,5%); mniej niż połowa tych nazw to nowe nazwy utworzone przez Iwińskiego, sposób ich powstania nie jest jasny. Terminologizacja wyrazów gwarowych jest najmniej produktywnym sposobem tworzenia badanych nazw; znaleziono jedynie 7 terminologizowanych wyrazów z gwar. Zapożyczone nazwy roślin stanowią jedynie 18% wszystkich nowych nazw; są tai morfonologiškai sulietuvinti lotyniški augalų genčių pavadinimai. Porównanie litewskich neologizmów z nazwami rodzajów roślin z Lietuvos flora pokazuje, że nazwy w obu grupach tworzono w ten sam sposób słowotwórczy: najbardziej produktywnym sposobem jest sufiksacja, a największa liczba derywatów ma sufiksy -enis, -enė; mažiausiai produktyvus būdas yra prefiksacija; antras pagal produktyvumą augalų genčių naujų pavadinimų iš SCLL rekomendacijos darybos būdas yra daryba naudojant linksnių galūnes, o veikale Lietuvos flora – sudurtinių žodžių daryba. Dauguma veikalo Lietuvos flora sudurtinių žodžių yra seni liaudiški pavadinimai, o lietuviškų neologizmų skaičius yra nedidelis. Kitų naujų pavadinimų grupių tyrimas rodo, kad dekoratyvinių augalų skolintų lotyniškų pavadinimų skaičius yra panašus į skolinių skaičių veikale Lietuvos flora, tačiau terminologizuotų tarmių žodžių yra gerokai mažiau. Būdingas naujų dekoratyvinių augalų genčių pavadinimų bruožas yra didelis iš Ivinskio raštų perimtų pavadinimų skaičius. Otrzymano 2015-07-31 Albina Auksoriūtė Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno, e-mail [email protected]