Bendrieji žmogaus lytinių organų pavadinimai XIX a. pab. – XX a. pr. lietuvių gydytojų populiarinamuosiuose medicinos raštuose

244 Palmira Zemlevičiūtė Ogólne nazwy ludzkich narządów płciowych XIX a. pab.–XX a. pr. lietuvių gydytojų populiarinamuosiuose medicinos raštuose doi.org/10.35321/term26-12 Ogólne nazwy ludzkich narządów płciowych na przełomie XIX i XX wieku w popularyzatorskich pismach medycznych lekarzy litewskich PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas ADNOTACJA W artykule analizuje się ogólne nazwy ludzkich narządów płciowych stosowane na przełomie XIX i XX wieku w popularyzatorskich pismach medycznych lekarzy litewskich (książkach, broszurach i artykułach) – ustala się znaczenia tych nazw na podstawie kontekstu ich użycia oraz, w razie potrzeby, innych źródeł (kwestie deminiu lietuvių kalbos žodynu, anatomijos literatūra), išsiaiškinami pavadinimų kilmės šaltiniai (gyvoji kalba, rašomoji kalba, svetimos kalbos), svarstostosunku terminów rodzimych i obcego pochodzenia, tworzenia nowych terminów, problematycznych znaczeń niektórych terminów, terminologizacji, eufemizacji i konotacji). SŁOWA KLUCZOWE: termin, nazwa, tabu, eufemizm, medycyna, zdrowie, narząd płciowy, język żywy, język pisany, znaczenie, pochodzenie. ABSTRACT Artykuł analizuje potoczne nazwy ludzkich narządów płciowych używane przez litewskich lekarzy w popularnonaukowych tekstach medycznych (książkach, broszurach i artykułach) z końca XIX i początku XX wieku. Znaczenia tych nazw ustalono na podstawie kontekstu ich użycia oraz innych źródeł (Akademickiego słownika języka litewskiego, literatury anatomicznej), a także określono źródła etymologiczne (język potoczny, pisany i języki obce). Omówiono kwestie relacji między terminami endogenicznymi i egzogenicznymi, tworzenia nowych terminów, problematycznych znaczeń niektórych terminów, konotacji, terminologizacji i eufemizacji. SŁOWA KLUCZOWE: termin, nazwa, tabu, eufemizm, medycyna, zdrowie, narządy płciowe, język potoczny, język pisany, znaczenie, pochodzenie. 245Terminologija | 2019 | 26 Przez wiele stuleci głęboka cisza skrywała wszystko, co dotyczy płci Pranašas, PV 1919 7 UWAGI WSTĘPNE Koniec XIX w.–początek XX w. był okresem przełomu w prasie popularyzującej medycynę. O chorobach i ich leczeniu oraz profilaktyce, higienie, sanitarii i innych kwestiach obszernie pisali wybitni ówcześni litewscy działacze społeczni i lekarze: Petras Avižonis (1875–1939), Juozas Bagdonas (1866–1950), Jonas Basanavičius (1851–1927), Eliziejus Draugelis (1888–1899), Kazys Grinius (1866–1950), Vincas Kudirka (1858–1859), Stasys Matulaitis (1866–1956), Antanas Vileišis (1856–1919) i in. Drukowano książki medyczne, oryginalne i tłumaczone, o różnej objętości, a w prasie periodycznej pojawił się wysyp artykułów na wszelkie ówczesne palące kwestie zdrowotne. Tematyka ogłoszeń była bardzo szeroka – pisano o chorobach zakaźnych, chirurgicznych i urazowych, narządów trawiennych, skóry, układu nerwowego, uszu, nosa i gardła, narządów oddechowych, oczu, chorobach ginekologicznych i położniczych, psychicznych, sercowo-naczyniowych, zębów i jamy ustnej oraz innych chorobach ludzi, ich przyczynach, objawach, leczeniu i profilaktyce, opiece nad chorymi, medycynie ludowej i leczeniu domowym, wychowaniu i pielęgnacji niemowląt, położnictwie, ginekologii, anatomii, fizjologii, homeopatii i in. Liczne były ogłoszenia o chorobach zakaźnych oraz higienie i sanitarii – były to jedne z największych i najbardziej bolesnych problemów ówczesnej ochrony zdrowia w kraju. Dość aktualny był problem szkodliwości alkoholu i tytoniu dla zdrowia człowieka. Na inne tematy pisano nieco mniej. Kwestie płci były jednym z tych stosunkowo rzadko wówczas poruszanych tematów. Litewski działacz społeczny w Stanach Zjednoczonych, kolporter książek i lekarz Pranas Matulaitis (1876–1951) w wydanej w 1910 r. w Bostonie broszurze Lytiškos Ligos ir Kaip nuo jų apsisaugoti pisał: „Kwestii płci nie wypada omawiać w prasie. Sprawy te przez wiele lat były skrywane pod zasłoną niewiedzy: rodzice nie rozmawiają o nich z dziećmi, nauczyciele z uczniami, młodzież dowiaduje się tylko z brudnych źródeł, od starszych prostytutek, od swoich zdeprawowanych przyjaciół. Takie stanowisko społeczeństwa wobec ważnej kwestii jest bardzo szkodliwe dla wspólnoty“1 (LytL 1910: 3). W wydanej dziesięć lat później książce lekarza Antanasa Karaliusa Lyties mokslas (1921 r.) ponownie czytamy, że „sprawy płci były i nadal są jakąś otchłanią, do której strach się zapuścić, od której większość jeszcze z daleka 1 Język źródeł cytowanych w artykule podano w formie autentycznej i niezmienionej. 246 Palmira Zemlevičiūtė Ogólne nazwy ludzkich narządów płciowych XIX a. pab.–XX a. pr. lietuvių gydytojų populiarinamuosiuose medicinos raštuose będziesz się bać. Płeć zawsze była zakryta wszelkiego rodzaju zasłonami; i dziś musimy dość ostrożnie tę zasłonę podnosić, ponieważ ludzie nadal boją się otwarcie mówić o sprawach płci“ (LM 1921: 1). A zatem płeć oraz związane z nią kwestie medyczne i zdrowotne przez długi czas były jakby niepisanym tabu2. Nierzadko narządy płciowe, związane z nimi procesy fizjologiczne czy choroby weneryczne nazywano pośrednio, zastępowano innymi słowami, na przykład narządy płciowe nazywano częściami wstydu, macicę – mateczką, guzem, miesiączkę – czerwoną chorobą, kwiatami, bielizną, syfilis – złą, niegodziwą, paskudną, lichą chorobą, rzeżączkę – sopelkiem itd., innymi słowy, eufemizowano3 (szerzej o eufemizmach żeńskich i męskich narządów płciowych zob. Smetona 2015: 122–131; o eufemizmach dolegliwości i chorób wenerycznych zob. Smetona 2015: 131–137), stigmatizuojami (plačiau apie kalbines stigmas žr. Солодилова, Соколова 2017: 75–77). Należy zauważyć, że w tych kwestiach pisania unikali nawet sami lekarze. Po przejrzeniu ówczesnych publikacji popularnonaukowych dotyczących zagadnień medycznych zauważono, że o układzie płciowym w ogóle nie pisano, chociaż w broszurach poświęconych odpowiednim tematom omawiano wszystkie pozostałe organy człowieka: Narządy czucia, czyli organy, Przyrządy do rozdrabniania pokarmu, O krwi i o tym, jak krąży nai ir jų sistemos. Pavyzdžiui, Stasio Matulaičio knygelėje Kaip sutaisytas żmogaus kunas (1901) yra tokie skyriai: Kaulai, Raumens, Smegens ir nerpo ciele, O płucach i oddychaniu, W jaki sposób nasze ciało pra2 Z powodów obyczajowych, religijnych i innych (niejęzykowych) powstały zakaz lub unikanie nazywania pewnych pojęć (pojęć tabuistycznych) ich prawdziwymi nazwami. Te ostatnie zazwyczaj zastępuje się innymi słowami – eufemizmami (KWT 1975: 266–267; LST 1988: 242; KTŽ 1990: 203; por. także СЛТ 2005: 467; szerzej zob. КРР 2003: 700–701). 3 Eufemizmem nazywa się pośrednie, bardziej neutralne, łagodniejsze słowo służące do nazwania przedmiotu lub zjawiska, przy czym unika się bezpośredniego określenia tego przedmiotu lub zjawiska, które uważa się za nieprzyjemne, obrzydliwe, grubiańskie, ordynarne, nieprzyzwoite itp. (Pikčilingis 1975: 21; KWT 1975: 79; LST 1988: 68; KTŽ 1990: 61; CODL 1997: 119; LKE 1999: 188; EDEL 1999: 201; СЛТ 2005: 521; DU 2007: 530; Jakaitienė 2009: 162; szerzej o eufemizmach zob. КРР 2003: 757–758; DE 2003: viii–xi; Jasiūnaitė 2005; Маджаева 2010: 55–61; Никитина 2015: 101– 107; Пастухова 2017: 141–144). Unika się bezpośrednich nazw przedmiotów i zjawisk ocenianych negatywnie, stają się one zakazane i dlatego, pod wpływem czynników psychologicznych, społecznych, religijnych, moralnych i in., zastępuje się je nazwami bardziej akceptowalnymi. Za pomocą eufemizmu, nowej nazwy, niejako neutralizuje się prawdziwą nazwę przedmiotu lub zjawiska wywołującą negatywne emocje (Никитина 2015: 102–103). Eufemizm charakteryzuje nieokreśloność semantyczna, która łagodzi negatywną ocenę nazywanego obiektu (Солодилова, Соколова 2017: 74). Eufemizmy pełnią funkcję tak zwanego mechanizmu ochronnego. W jednym przypadku jest to psychologiczny mechanizm ochronny, który łagodzi negatywną reakcję (postrzeganie) za pomocą słów o szerszym znaczeniu semantycznym. W innym przypadku jest to asocjacyjny mechanizm ochronny, który pozwala odwrócić uwagę od niepożądanego obiektu. Chociaż nie wszystkie eufemizmy można uznać za terminy, to jednak w obrębie określonego systemu terminologicznego, będąc częścią peryferyjną tego systemu, również mają w nim swoje miejsce. Trafiwszy do systemu terminologicznego, eufemizm traci swój „eufemiczny charakter” i staje się bezpośrednią nazwą nieprzyjemnego obiektu lub zjawiska (Маджаева 2010: 57, 60). 247Terminologia | 2019 | 26 usuwa niepotrzebne dla niego wydaliny?, Uoda. Jak zatem wynika z tytułów podrozdziałów, omawiane są niemal wszystkie żywotnie ważne układy narządów człowieka – szkieletowy, mięśniowy, nerwowy, pokarmowy, sercowo-naczyniowy, oddechowy, moczowy, narządy zmysłów, powłokowy, jednak układ rozrodczy pozostaje nietknięty, omija się go. Rzeczywiście, nieco częściej w tych drukach pojawiają się nazwy żeńskich narządów płciowych. Tego nie można było uniknąć przy pisaniu o fizjologii kobiety, chorobach, ciąży i porodzie. Najbardziej zasłużył się tu lekarz A. Vileišis, który przetłumaczył broszurę Patarmēs moterims, kurios nori buti sveikos (1899 m.), która, jak sądzę, cieszyła się wówczas popularnością, gdyż w 1906 m. ukazało się jej drugie wydanie. Pojedyncza nazwa narządu płciowego wymyka się w ogłoszeniach dotyczących różnych innych chorób. Przynajmniej częściowo omawianego tematu dotknęli lekarze, którzy napisali artykuły lub broszury wyłącznie o chorobach wenerycznych. Pisząc o nich, oczywiście nie obyli się bez nazw narządów płciowych, jednak trzeba powiedzieć, że potrafili rozmaicie omijać te nazwy, tj. prawie o nich nie wspominać albo przynajmniej ich nie precyzować. Na przykład A. Vileišis w broszurze Apie blogąją ligą arba syfilį (prancus) (1904) najczęściej używa ogólnych nazw części wstydliwych (najczęściej), miejsc wstydliwych. W broszurze J. Bagdonasa Kas reikia žinoti apie lyties ligas (1921) wspomina się jedynie nazwę części płciowych. K. Grinius był tym lekarzem, który przełamał wspomniane tabu, pisząc popularnie nie tylko o takich chorobach wenerycznych jak syfilis i rzeżączka, lecz także o, jak sam to określał, jednym z „obrzydliwych nawyków” – onanizmie, inaczej masturbacji, który wówczas, jak się zdaje, był dość częstym i budzącym niepokój wśród ludzi zjawiskiem. W przygotowanym przez niego artykule na temat wywoływania sztucznego podniecenia lub zaspokojenia seksualnego poprzez ręczne drażnienie narządów płciowych używa się większej liczby nazw męskich i żeńskich narządów płciowych niż w książkach wspomnianych wcześniej lekarzy. Wśród drukowanych w redagowanej przez tego lekarza gazecie „Sveikata” pytań ludzi dotyczących różnych kwestii zdrowotnych było również niemało zapytań o sprawy płciowe. Można więc powiedzieć, że tematy w pewnym stopniu dyktowali także czytelnicy gazety. Jak już wspomniano, kwestie płci w ówczesnej popularnonaukowej prasie medycznej omijano lub przemilczano w taki czy inny sposób, dlatego terminów z tej dziedziny również nie jest wiele. Przynajmniej część z nich wybrano z książeczek lub artykułów o chorobach wenerycznych. Oryginalne książeczki o tych chorobach wydali lekarze Antanas Karalius (Vyras. Ką kiekvienas vyras turi žinoti apie savo lyties reikalus, 1918), Agnietė Ambraziejūtė-Steponaitienė (Lyties ligos, 1919). Kilka książeczek było tłumaczeniami. W 1912 r. ukazała się książka Oker-Bloma Co opowiadał wujek doktor dziecku-krewnemu (Wiadomości z zakresu podstawowych zagadnień płciowych) (tłumacza nie podano). W 1919 r. ukazały się przetłumaczone przez Pranašasa4 Porady dla mężczyzn o sprawach płci / Z pouczeniami, jak wyjaśniać 248 Palmira Zemlevičiūtė Ogólne nazwy ludzkich narządów płciowych XIX a. pab.–XX a. pr. lietuvių gydytojų populiarinamuosiuose medicinos raštuose dzieciom przejawy płciowości. W 1901 r. ukazało się przetłumaczone przez J. Laukisa Prawdziwe życie małżeńskie Idy C. Craddock. Książeczkę tę skrytykował P. Avižonis. W 1904 r. ukazała się praca A. Vileišisa O złej chorobie (syfilisie), czyli francuzach, w 1915 r. – Pr. Matulaitisa Choroby weneryczne i jak się przed nimi chronić (zob. ryc. 1), a w 1920 r. – J. Bagdonasa Co trzeba wiedzieć o chorobach wenerycznych (zob. ryc. 2). W latach 1910–1911 K. Grinius opublikował artykuły „O onanizmie”, „Syfilis i „606”, „Tryper”. Nazwy żeńskich narządów płciowych znaleziono w książeczce A. Vileišisa Porady dla kobiet, które chcą być zdrowe. 4 Tym pseudonimem podpisywał się litewski lekarz i popularyzator nauk medycznych Antanas Karalius (1890–1932), który w 1909 r. wyjechał do USA. Najczęściej pisał na temat medycyny i higieny, napisał również i przetłumaczył książki medyczne (szerzej zob. LE X: 512). Ryc. 1. Okładka książeczki Choroby weneryczne i jak się przed nimi chronić (1910) 249Terminologija | 2019 | 26 2 pav. Knygelės Kas reikia žinoti apie lyties ligas (1921) viršelis Atskirai reikėtų paminėti beveik 400 puslapių A. Karaliaus knygą Lyties naukową, wydaną w 1921 r. w Chicago. Sam autor tak się o niej wypowiedział: „Pojawić się wśród Litwinów z taką książką, oczywiście, wymagało wiele odwagi” (s. ix). I on zdaje sobie sprawę z ceny swojej odwagi: „I wiem, że nie doczekam się pochwał: i nie czekam na nie. <...>“ (s. ix). „Napisałem tę książkę dlatego, że już czas, aby i Litwini zainteresowali się kwestiami płci, o które senai susidomējo. Bandžiau rašyti taip, kad suprastų tie, kuriems šitą knygą skiriu, – paprastiems žmonēms, kurie manęs nuolatos laiškais ir asmecały świat już niški pyta o poradę w sprawach płci“ (s. x). Przedmiotem niniejszego artykułu są ogólne nazwy męskich i żeńskich narządów płciowych używane w popularnonaukowych pismach medycznych (książkach, broszurach i artykułach) litewskich lekarzy z końca XIX – początku XX wieku. 250 Palmira Zemlevičiūtė Ogólne nazwy ludzkich narządów płciowych XIX a. pab.–XX a. pr. lietuvių gydytojų populiarinamuosiuose medicinos raštuose Celem artykułu jest ustalenie znaczeń tych nazw oraz wyjaśnienie źródeł ich pochodzenia. Dla osiągnięcia tego celu stawia się następujące zadania: na podstawie kontekstu użycia analizowanych nazw oraz, w razie potrzeby, innych źródeł (akademickiego słownika języka litewskiego, literatury anatomicznej) ustalić, jakie ogólne męskie i żeńskie narządy płciowe zostały określone tymi nazwami; wyjaśnić terminologizowane wyrazy języka żywego oraz ewentualne nowo utworzone terminy; rozważyć kwestie relacji między terminami rodzimego i obcego pochodzenia, problematycznych znaczeń medycznych niektórych terminów, eufemizacji i konotacji. Przy analizie nazw narządów płciowych wykorzystuje się metody opisowo-analityczną i porównawczą. Nazwy te przedstawiono w kontekście – w zdaniu oraz w tabelach porównawczych. W tych ostatnich wyraźnie widoczne są wszystkie omówione nazwy i ich rozwój chronologiczny. W tabelach, oprócz nazw z badanego okresu, podano łacińskie i współczesne nazwy narządów płciowych. Dla większej przejrzystości zamieszczono także ilustracje – okładki niektórych książek (lub broszur), strony tych książek (lub broszur) albo artykułów, zawierające utrwalone w nich analizowane terminy. OGÓLNE NAZWY MĘSKICH I ŻEŃSKICH NARZĄDÓW PŁCIOWYCH Wszystkie układy organizmu człowieka, zasadniczo zarówno mężczyzny, jak i kobiety, choć wykazują niewielkie lub bardziej wyraźne różnice płciowe, są takie same, z wyjątkiem układu rozrodczego. Układy rozrodcze mężczyzn i kobiet są całkowicie różne (ŽA 2005: 205). Systemy te, a dokładniej ich nazwy, warto przeanalizować osobno. Tym razem ograniczamy się tylko do ogólnych nazw tych systemów, choć, prawdę mówiąc, nie ma ich wiele. Najważniejsze są tu kwestie znaczenia i pochodzenia tych nazw. A zatem wyróżnia się nazwy pochodzenia czysto litewskiego oraz nielitewskiego (obcego). Te pierwsze z kolei dzieli się jeszcze ze względu na to, w jakich źródłach – języka żywego czy pisanego – odnotowano te wyrazy w znaczeniach medycznych używanych przez lekarzy. Nazwy pochodzenia litewskiego Są one dwojakiego rodzaju – zależy to od tego, jakie jest źródło pochodzenia tych nazw. Wyróżnia się nazwy języka żywego i pisanego. Do nich dołącza się jeszcze jedna umowna – grupa nazw złożonych. Źródła pochodzenia członów tych nazw są różne – jeden może być zaczerpnięty z języka żywego, drugi – z języka pisanego. 251Terminologija | 2019 | 26 NAZWY JĘZYKA ŻYWEGO Lekarze używali ich najczęściej. Było to oczywiście uwarunkowane adresatem ogłoszeń – zwykłym człowiekiem, który nie studiował nauk medycznych. Lekarze dążyli do przedstawiania wiedzy medycznej w sposób popularny i jasny, innymi słowy, musieli używać jak największej liczby słów, które byłyby znane i zrozumiałe dla czytelników ich tekstów. Lekarze w swoich tekstach określali ludzkie organy płciowe (łac. organa genitalia) na kilka sposobów, zazwyczaj złożonymi nazwami dwuwyrazowymi. Gėdos dalys (zob. tabela 1) odnaleziono w broszurze A. Vileišysa z 1904 r. o syfilisie: „Jeżeli zaś ktoś odważyłby się zbliżyć do takiej zupełnie mu nieznanej kobiety, powinien za każdym razem przed zbliżeniem dobrze obejrzeć swoją c z ę ś ć w s t y d l i w ą , czy nie ma na niej gdzieś pęknięć albo ranek, a jeżeli są, to lepiej w ogóle się nie zbliżać; po zbliżeniu zaś trzeba koniecznie dobrze umyć c z ę ś ć w s t y d l i w ą “ BL 1904 21; „I w ten sposób zbliżając się do nich, ropa z truciznami z wrzodów, które po wystąpieniu złej choroby często znajdują się na c z ę ś c i a c h w s t y d l i w y c h , dostaje się na c z ę ś c i w s t y d l i w e mężczyzny, który również zaraża się złą chorobą, jeżeli na tych jego częściach są pęknięcia albo ranki“ BL 1904 9 (zob. rys. 3). Nazwa ta zresztą została odnaleziona tylko w jego pracy, chociaż jednowyrazowego terminu gėda w znaczeniu „zewnętrznych żeńskich organów płciowych” użył jeszcze St. Matulaitis w artykule „Anatomijos, fizijoganų“, opublikowanym w 1913 r. w czasopiśmie logijos, patologijos bei chemijos lietuviška terminologija“. Šis žodis gyvojoje kalboje (Karklėnai, Salamiestis, Grūžiai) žinomas „išorinių lyties orMedicinos ir gamtos. Lekarze terminologizowali omawiane słowo gwarowe. Słowo gėda jest oczywistym przejawem eufemizacji. Słowo to zastępuje właściwą nazwę organów, ponieważ pojęcie określane tą ostatnią ówcześni ludzie nadal oceniali jako wulgarne, wstydliwe, nieprzyzwoite itp. Jak zauważa Evalda Jakaitienė, w wielu językach za wulgaryzmy uważa się nazwy określonych organów i procesów fizjologicznych (Jakaitienė 2009: 161). Również w tym przypadku zamiennik narządów płciowych gėda jest słowem negatywnej oceny emocjonalnej5, jednak z drugiej strony łagodniejszym, „niewywołującym dysonansu u przyzwoitego ucha” (Jakaitienė 2009: 161). 5 Szerzej o emocjonalnym komponencie znaczenia słów zob. Gudavičius 2007: 83–89. Ryc. 3. Termin gėdos dalys w broszurze A. Vileišisa Apie blogąją ligą arba syfilį (prancus) (1904) 252 Palmira Zemlevičiūtė Ogólne nazwy ludzkich narządów płciowych XIX a. pab.–XX a. pr. lietuvių gydytojų populiarinamuosiuose medicinos raštuose J. Bagdonas i A. Karalius określili narządy płciowe terminem lyties dalys (zob. tabelę 1), natomiast A. Ambraziejūtė-Steponaitienė – lytinės dalys (zob. tabelę 1): „W celu ogólnego wzmocnienia układu mięśniowego konieczne są zimne kąpiele, przemywanie części płciowych zimnymi wzmacniającymi lekami oraz noszenie odpowiednio dopasowanej mašnelei prilaikyti maišiuko (suspensory) – tai visa, kas reikalinga daryti“ PV 1919 176; „Dla ochrony zdrowia należy koniecznie utrzymywać c z ę ś c i p ł c i o w e w czystości” LytLig 1921 4; „Rzeżączka pojawia się po kilku dniach od zakażenia i objawia się tym, że z dróg moczowych mężczyzn i c z ę ś c i p ł c i o w y c h kobiet zaczyna wypływać ropa, często z bólem, pieczeniem i swędzeniem, a czasem także bez nich” LytLig 1921 3; Po zakażeniu choroba rozpoczyna się w tym miejscu, w którym pod skórę wniknęły zarazki syfilisu. Jeżeli to wydarzyło się na narządach płciowych, to od narządów płciowych się zaczyna LL 1919 7. Określenie rodzajowe lytinis było najczęściej używane także przez innych lekarzy. W znaczeniu „organu” w ogłoszeniach K. Griniusa odnotowano wariantywne terminy įtaisai, intaisai, intaisos, įtaisos, u A. Vileišysa – įtaisai. Lekarze wyspecjalizowali znaczenie įtaisas „to, co jest zainstalowane”, dostosowując je do potrzeb anatomii. Wspomniane wariantywne określenia rodzajowe najczęściej występują z określeniem gatunkowym lytis: lyties intaisai, lyties įtaisai (zob. rys. 4), lyties intaisos, lyties įtaisos (zob. tabelę 1): „Jasne jest, że połączenie się mężczyzny z kobietą służy temu, aby rozmnażał się ludzki ród. Do tego służą także narządy płciowe” Svk 1910 12 2; „Człowiek, a także niektóre zwierzęta, niejednokrotnie próbują przechytrzyć naturę, chcą z narządów płciowych uczynić jedynie źródło rozkoszy, no i za to zostają ukarani” Svk 1910 12 2; „Oni, można powiedzieć, sami zaspokajają się, pocierając rękami lub jakimiś innymi przedmiotami narząd płciowy” Svk 1910 12 2; „Nie dotykać narządów płciowych bez potrzeby, kieszenie spodni zaszyć” Svk 1910 12 5; „Bądź wszędzie i we wszystkim czysty. Myj narządy płciowe przynajmniej wodą z mydłem jak najczęściej, aby nie pozostało na nich żadne zanieczyszczenie” Svk 1911 1 6. Rys. 4 Termin lyties įtaisai w artykule J. Bagdonasa „Prancuzligė arba piktoji liga (lotyniszkai – syphilis)“ 259Terminologija | 2019 | 26 „Zdaje się, że natura popełniła niewybaczalny błąd, umieszczając tak cenne organy, absolutnie niezbędne do zachowania rasy, w tak niezabezpieczonym miejscu. Powinny być umieszczone w dobrze chronionym miejscu, tak samo jak umieszczone są organy rozrodcze kobiety, jajniki“ PV 1919 20. Warto zwrócić uwagę na terminy lytiška sistema i lyties aparatas użyte przez tego samego autora (A. Karaliusa) w różnych tekstach z 1919 i 1921 r. oraz na ich wzajemną relację. Na podstawie przytoczonego zdania ilustracyjnego można przypuszczać, że termin lytiška sistema jest używany w znaczeniu „systemu narządów płciowych“. A co z lyties aparatas? W książce z 1921 r. Nauka o płci terminy aparat płciowy mężczyzny, aparat płciowy kobiety występują jako tytuły rozdziałów książki. Czy można stwierdzić, że autor używał słowa aparat jako synonimu systemu? Jak sądzę, można, jeśli opieralibyśmy się na współczesnych danych encyklopedycznych, por. aparat – całokształt narządów człowieka pełniących określoną funkcję (VLE 2001: 631). Z drugiej jednak strony nasuwa się również inna myśl, mianowicie że terminami aparat płciowy mężczyzny, aparat płciowy kobiety autor mógł nazywać zarówno męskie narządy płciowe, jak i żeńskie narządy płciowe. Z tego, co powiedziano, jasno wynika, że terminy zapożyczone nie były jeszcze charakterystyczne dla mikrosystemu nazw ogólnych męskich i żeńskich narządów płciowych badanego okresu. Lekarze próbowali posługiwać się leksyką rodzimego języka i doskonale im się to udało. WNIOSKI 1. Pod koniec XIX – na początku XX w. litewscy lekarze licznie pisali w książkach, broszurach i prasie periodycznej o różnych chorobach i ich leczeniu oraz profilaktyce, higienie, sanitarnie i innych aktualnych wówczas kwestiach zdrowotnych. Układ narządów płciowych i jego choroby były jednym z tych nielicznych tematów tabu, o których unikali pisania nawet sami lekarze. Ukazało się zaledwie kilka książek, broszur i artykułów o chorobach wenerycznych, w których używano nazw narządów płciowych. W ówczesnej prasie medycznej płeć i wszystkie związane z nią kwestie były jakby niepisanym tabu; omijano je, a nierzadko nawet narządy płciowe, związane z nimi procesy fizjologiczne czy choroby weneryczne określano pośrednio (eufemizowano), stygmatyzowano. Stąd wywodziły się nacechowane emocjonalno-ekspresywnie nazwy i metafory. Ogólnie rzecz biorąc, o układzie narządów płciowych w ogóle nie pisano choćby nieco szerzej, mimo że w broszurach dotyczących odpowiednich tematów omawiano wszystkie inne żywotnie ważne narządy człowieka i ich układy. Kwestie płci w ówczesnej popularnonaukowej prasie medycznej w taki czy inny sposób przemilczano, dlatego terminów z tej dziedziny również nie ma wiele. 260 Palmira Zemlevičiūtė Ogólne nazwy ludzkich narządów płciowych XIX a. pab.–XX a. pr. lietuvių gydytojų populiarinamuosiuose medicinos raštuose 2. W siedemnastu zbadanych źródłach o różnej objętości (książkach, broszurach, artykułach) znaleziono około dwudziestu, w większości złożonych, nazw (wliczając ich warianty), którymi lekarze określali ogólne narządy płciowe mężczyzny i kobiety. Tymi nazwami określono cztery pojęcia anatomiczne – organa genitalia, perineum, glandula genitalis, gameta. 3. Gydytojams, rašiusiems kalbamąja tema, iškilo nelengvas uždavinys – visų pirma terminų paieška ir jų atranka. Pirmiausia gydytojai, žinoma, Zwracali się ku żywej mowie i w niej szukali odpowiednich słów do określenia pożądanych pojęć. Żywa mowa była głównym źródłem litewskich ogólnych nazw męskich i żeńskich narządów płciowych. Część słów tego języka lekarze terminologizowali, na przykład gėda (termin gėdos dalys „narządy płciowe”), įtaisas (termin lyties įtaisai „narządy płciowe”), įtaisa (terminy vyrų veis4. Innym linės įtaisos „vyro lytiniai organai“, moterų veislinės įtaisos „moters lytiniai organai“), narvelis (terminas veislinis narvelis „gameta“). ważnym źródłem badanych nazw był język pisany. Na potrzeby terminologii lekarze zaczerpnęli nieco słów ze źródeł pisanych, na przykład gilė (termin lytiška gilė „gruczoł układu rozrodczego, gonada”). 5. Nazwy omawianych pojęć pochodzenia nielitewskiego są niemal niecharakterystyczne – znaleziono tylko trzy zapożyczenia – greckiego pochodzenia sistema (termin lytiška sistema) i organas (terminy lyties organai, lytiniai organai, lytiški organai, veisimosi organai) oraz łacińskiego pochodzenia aparatas (termin lyties aparatas), które występują jako główne człony terminów złożonych. Należy zwrócić uwagę na to, że dla zapożyczenia organas lekarze znaleźli również własne, litewskie odpowiedniki, których używali znacznie częściej niż wspomnianego zapożyczenia. Bez wątpienia wpływ na to miał adresat – czytelnik nieobeznany z medycyną, dlatego też lekarze, chcąc, aby zrozumiał on skierowany do niego tekst medyczny, prawdopodobnie starali się wybierać takie słowa, które byłyby dla większości znane i zrozumiałe. 6. Nie znalazłszy w żywej mowie ani w języku pisanym, a także w językach obcych odpowiednich słów na określenie organów płciowych, lekarze sami tworzyli terminy. Trudno rozstrzygnąć autorstwo któregoś z terminów wymienionych w niniejszym artykule, ale wśród takich nowo ukutych terminów można by wymienić choćby używane przez A. Vileišisa gėdos dalis, przez K. Griniusa – veislinį narvelį, Pr. Matulaitisa – lytišką gilę. 7. Analizowane pisma lekarzy z końca XIX – początku XX wieku były, moim zdaniem, prawdopodobnie pierwszymi źródłami popularyzującymi wiedzę medyczną, które zerwały z zasłoną tajemnicy, lęku i nieprzyzwoitości, przez wiele wieków okrywającą wszystko, co wiąże się z płcią. W omawianych pismach litewscy lekarze oświecali prostego czytelnika w kwestiach płci. Pojawiły się w nich nazwy ogólnych męskich i żeńskich organów płciowych. Oczywiście większość tych nazw pozostała tak uwieczn- 261Terminologia | 2019 | 26 na stronach tych pism, i jest to część historycznej terminologii medycznej, jednak termin lytinis organas doskonale się przyjął i nadal jest używany we współczesnej nomenklaturze anatomicznej. ŠALTINIAI AK – [Vaistininkas (Daktaras)]. Apie kolerą. – Kaip atsiginti nů Koleros ir kiti Naudingi skaitymai, Tilžė, 1893, 14–27. BL – Apie blogąją ligą arba syfilį (prancus). Pagal d-ro M. Člėnovo veikalėlį sutaisė d-ras A. V., Tilžėje, 1904. LytL – [D-ras F. Matulaitis]. Lytiškos Ligos ir Kaip nuo jų apsisaugoti. Parašē D-ras F. Matulaitis. Antra, peržiurēta ir pagerinta laida, So Boston, Mass, 1910. [D-ras F. Matulaitis]. Lytiškos Ligos ir Kaip nuo jų apsisaugoti. Parašē D-ras F. Matulaitis. Antra, peržiurēta ir pagerinta laida, So Boston, Mass, 1915. LytLig – Kas reikia žinoti apie lyties ligas. Vertė iš vokiečių kalbos D-ras J. Bagdonas, Kaunas, 1920. LL – D-ras AS-nė. Lyties ligos, Kaunas, 1919. LM – Lyties mokslas. Parašē A. J. Karalius, M. D., Chicago, Ill.: West Side Press, 1921. NG – Naminis gydytojas: Trumpas aprašymas prasčiausių ligų ir prasčiausių vaistų kovoje su jomis. D. 1. Apie žmonių ligas ir jų gydymą. Sutaisė D-ras A. Vileišis, Seinai, 1908. PD – D-ras Oker-Blom. Ką pasakojo dėdė daktaras vaikui-giminaičiui. (Pradinės lyties klausimo srities žinios), Vilnius, 1912. PM – Antanas Vileišis. Patarmės moterims, kurios nori buti sveikos. Pagal Zielčaka parašē Dr. A. V., Tilžēje, 1899. Patarmės moterims, kurios nori buti sveikos. Pagal Zielčaka parašė dr. A. Vileišis. 2-oji laida, Vilnius, 1906. Psnt – [D-ras A. Sketeris]. Švarumas ir sveikata. – Pasiuntinys 6, 1912, 184–186. PV – Wm. J. Robinson, M. D. Patarimai vyrams apie lyties dalykus. Su pamokinimais, kaip aiškinti vaikams lyties apsireiškimus. Autoriui leidus vertē Pranašas, New York, 1919. Svk – [D-ras K. Grinius]. Apie onanizmą. – Sveikata 12, 1910, 1–6. [D-ras K. Grinius]. Sifilis ir „606“. – Sveikata 1, 1911, 1–8. U – [J. Slibinas]. Prancuzligė arba piktoji liga (lotyniszkai – syphilis). – Ukinįkas 6 ir 7, 1892, 230–237. Vrp – [Hygiėnos tarnas]. Alkogolis ir alkogolizmas. – Varpas 9 ir 10, 1895, 155–157. LITERATURA CODL 1997: The Concise Oxford Dictionary of Linguistics. P. H. Matthews, Oxford, New York. DE 2003: A Dictionary of Euphemisms. How not to say what you mean. R. W. Holder, New York: Oxford University Press. DU 2007: Duden Deutsches Universalwörterbuch, 6. poprawione i rozszerzone wydanie. Pod redakcją Dudenredaktion, Mannheim, Lipsk, Wiedeń, Zurych: Dudenverlag. EDEL 1999: An etymological dictionary of the english language by the Rev. Walter W. Skeat, Oxford: At the Clarendon Press. Gaivenis K. 2014 [1991]: O kwestii obrazowości terminów litewskich. – Gaivenis K. Pisma wybrane. Opracowała J. Gaivenytė-Butler, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 189–194. Gudavičius A. 2000: Etnolingwistyka, Šawle: Uniwersytet Szawelski. Gudavičius A. 2007: Semantyka porównawcza, Šawle: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego VšĮ. Jakaitienė E. 2009: Leksykologia, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Jasiūnaitė B. 2005: Eufemizmy w gwarach i folklorze: problemy i perspektywy. – Baltistica, 6 dodatek, KTŽ 1990: Gaivenis K., Keinys St. Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. Kvašytė R. 2005: Dydaktyczny słowniczek 101–117. Keinys St. 2005 [1975]: Priesaginė lietuviškų terminų daryba. – Keinys St. Dabartinė lietuvių terminologija, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 21–76. terminologiczny, Šawle: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego VšĮ. KWT 1975: Mały słownik terminów językoznawczych, Lipsk: VEB Bibliographisches Institut. 262 Palmira Zemlevičiūtė Ogólne nazwy ludzkich narządów płciowych XIX a. pab.–XX a. pr. lietuvių gydytojų populiarinamuosiuose medicinos raštuose LE 1957: Encyklopedia litewska X, So. Boston, Mass.: Wydawnictwo Encyklopedii Litewskiej. LKE 1999: Encyklopedia języka litewskiego. Opracował K. Morkūnas, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. LKŽe – Słownik języka litewskiego (I–XX, 1941–2002), wersja elektroniczna, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005. Dostęp przez internet: www.lkz.lt LST 1988: Leksykon terminów językoznawczych, Lipsk: VEB Bibliographisches Institut. Macienė J. 2005: Stylistyka zdrobnień, Szawle: Uniwersytet Szawelski. MedŽ 1980: Astrauskas V., Biziulevičius S., Pavilonis S., Vaitilavičius A., Vileišis A. Słownik terminów medycznych, Wilno: Mokslas. Mitkevičienė A. 2015: Niektóre aspekty synonimii terminów. – Terminologia 22, 39–60. Pikčilingis J. 1975: Stylistyka języka litewskiego II, Wilno: Mokslas. Skardžius Pr. 1996: Pisma wybrane 1: Słowotwórstwo języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Smetona M. 2015: Eufemizmy języka litewskiego: wyrażanie i motywacja. Rozprawa doktorska, Wilno. Dostęp przez internet: https://epublications.vu.lt/object/elaba:8283971/index.html. VLE 2001: Powszechna encyklopedia litewska I, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. ŽA 2005: Stropus R., Tamašauskas K. A., Paužienė N. Anatomia człowieka, Kowno: Vitae Litera. ŽAF 2014: Anusevičienė O. V, Cibas P., Lilienė L. Anatomia i fizjologia człowieka, Kowno. КРР 2003: Культура русской речи. Энциклопедический словарь-справочник, Москва: Флинта Наука. Маджаева С. И. 2010: Эвфемизация как способ пополнения медицинской терминологии. – Гуманитарные исследования 3(35), Астрахань: Астраханский государственный университет, 55–61. Доступ przez internet: https://elibrary.ru/item.asp?id=15260446. Никитина И. Н. 2015: Теоретические основы изучения эвфемии. – Актуальные проблемы лингвистики переводоведения и педагогики 1(2), Самара: Самарский государственный экономический университет, 101–107. Dostęp przez internet: https://elibrary.ru/item.asp?id=26901789. Пастухова О. Д. 2017: Об эвфемизмах и табу. – Филологические науки. Вопросы теории и практики, Tambow: Gramota, nr 11(77): w 3 cz., cz. 1, 141–144. Dostęp przez internet: http://gramota.net/ materials/2/2017/11-1/38.html. СЛТ 2005: Ахманова О. С. Словарь лингвистических терминов, Москва: КомКнига. Солодилова И. А., Соколова Т. Ю. 2017: Критерии идентификации эвфемизмов. – Вестник оренбургского государственного университета 11(211), Оренбург: Оренбургскийо государственный универсиtet, 73–78. Dostęp przez internet: https://elibrary.ru/item.asp?id=32274049. POTOCZNE NAZWY LUDZKICH NARZĄDÓW PŁCIOWYCH W POPULARNONAUKOWYCH TEKSTACH MEDYCZNYCH LITEWSKICH LEKARZY Z KOŃCA XIX I POCZĄTKU XX WIEKU Streszczenie Artykuł analizuje potoczne nazwy męskich i żeńskich narządów płciowych używane przez litewskich lekarzy w popularnonaukowych tekstach medycznych (książkach, broszurach i artykułach) z końca XIX i początku XX wieku. Znaczenia tych nazw ustalono na podstawie kontekstu ich użycia i innych źródeł (Słownika akademickiego języka litewskiego, piśmiennictwa anatomicznego), a także określono źródła etymologiczne. W tym okresie litewscy lekarze pisali wiele o różnych chorobach, ich leczeniu i zapobieganiu, higienie, sanitacji oraz innych delikatnych problemach zdrowotnych tamtych czasów. Jednak układ płciowy i jego choroby były jednym z nielicznych tematów tabu, o których nawet lekarze unikali pisania. Dlatego terminologia tej dziedziny jest uboga. Tylko nieliczne publikacje dotyczące chorób narządów płciowych stosowały niektóre nazwy genitaliów. Autorzy często nazywali te narządy oraz związane z nimi procesy fizjologiczne lub choroby narządów płciowych pośrednio (eufemizowali je) i stygmatyzowali je. 263Terminologija | 2019 | 26 W siedemnastu przeanalizowanych źródłach znaleziono około dwudziestu, w większości złożonych, nazw (wraz z ich wariantami), których lekarze używali do nazywania ogólnych męskich i żeńskich narządów płciowych. Nazwali cztery pojęcia anatomiczne – organa genitalia, perineum, glandula genitalis, gameta. Lekarze piszący na ten temat stanęli przed wyzwaniem polegającym na wyszukiwaniu i wyborze terminów. Głównym źródłem litewskich nazw pospolitych męskich i żeńskich narządów płciowych był język potoczny. Lekarze terminologizowali część słów języka potocznego, np. gėda (termin gėdos dalys „narządy płcioweˮ), įtaisas (termin lyties įtaisai „narządy płcioweˮ), įtaisa (terminy vyrų veislinės įtaisos, moterų veislinės įtaisos), narvelis (termin veislinis narvelis „gameta (dojrzała komórka rozrodcza)ˮ). Innym ważnym źródłem tych nazw był język pisany. Lekarze przejęli część terminologii ze źródeł pisanych, np. gilė (termin lytiška gilė „gruczoł układu rozrodczego, gonadaˮ). Nazwy narządów płciowych pochodzenia nielitewskiego były raczej rzadkie. Tylko trzy zapożyczenia – pochodzenia greckiego: sistema (termin lytiška sistema) i organas (terminy lyties organai, lytiniai organai, lytiški organai, veisimosi organai), oraz pochodzenia (term lyties aparatas) – were found that serve as main components of composite terms. It is noteworthy that doctors found Lithuanian substitutes for the loanword orłacińskiego: aparatas ganas – i używali ich częściej niż tych ostatnich. Wynikało to głównie z analfabetyzmu medycznego czytelników ich tekstów. Autorzy najprawdopodobniej starali się wybierać słowa, które większość czytelników rozpoznałaby i zrozumiała. Jeśli lekarze nie mogli znaleźć odpowiednich słów na określenie narządów płciowych w języku potocznym, pisanym lub obcym, sami tworzyli terminy. Przykładami takich nowo utworzonych terminów są gėdos dalis „narządy płcioweˮ Antanasa Vileišisa, veislinis narvelis „gametaˮ Kazysa Griniusa oraz lytiška gilė „gonadaˮ Pranasa Matulaitisa. Piśmiennictwo lekarzy z końca XIX i początku XX wieku należało do pierwszych popularnych źródeł wiedzy medycznej, które przełamywały tajemnicę, lęk i nieprzyzwoitość towarzyszące wszystkim kwestiom związanym ze zdrowiem seksualnym. W tych pismach lekarze edukowali swoich zwykłych czytelników w zakresie zdrowia seksualnego. W tych pismach pojawiły się pierwsze potoczne nazwy męskich i żeńskich narządów płciowych. Chociaż większość tych terminów nie przyjęła się i pozostała częścią historycznej terminologii medycznej, termin lyties organas jest nadal używany we współczesnym nazewnictwie anatomicznym. Otrzymano 2019-09-18 Palmira Zemlevičiūtė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail [email protected]