Neologijos terminija ir „Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyno“ praktika

8 1Terminologia | 2020 | 27 doi.org/10.35321/term27-04 Terminologia neologizmów i praktyka Bazy Danych Litewskich Neologizmów Języka Litewskiego Rita Miliūnaitė Instytut Języka Litewskiego ADNOTACJA Wraz z nasileniem badań nad neologizmami na Litwie do ich opisu potrzebne stają się nowe terminy, dotąd niestosowane w litewskim językoznawstwie lub używane jedynie przez pojedynczych autorów, nieuwzględniane w słownikach, lecz rozpowszechnione w literaturze zagranicznej. W artykule analizuje się, jak w najważniejszych pracach litewskiego językoznawstwa definiuje się pojęcie neologizmu oraz jakie są zasadnicze składniki semantyczne je tworzące. okazionalizmas, efemerizmas, paleologizmas ir kelių kitų su neologija susijusių Ukazuje się treść terminów językoznawczych: neologizm, neologizm właściwy, protologizm. Opiera się na zagranicznych źródłach leksykograficznych z tej dziedziny i badaniach neologii, a także na doświadczeniach związanych z opracowywaniem internetowego Zasobu Nowych Wyrazów Języka Litewskiego. SŁOWA KLUCZOWE: nowy wyraz, neologizm, neologia, terminologia językoznawcza, zasób nowych wyrazów ABSTRACT W miarę jak badania nad neologizmami na Litwie nabierają tempa, ich opis wymaga nowych terminów, które dotychczas nie były używane w językoznawstwie litewskim albo były używane jedynie przez poszczególnych autorów i nie zostały jeszcze uwzględnione w słownikach, lecz są szeroko stosowane w badaniach zagranicznych. Artykuł analizuje, jak pojęcie neologizmu (lit. naujažodis) jest definiowane w najważniejszych opracowaniach litewskiego językoznawstwa oraz jakie są jego główne komponenty semantyczne. Ukazuje treść terminów językoznawczych naujažodis, neologizmas, protologizmas, okazionalizmas, efemerizmas, paleologizmas oraz kilku innych terminów związanych z neologią. Opiera się on na zagranicznych źródłach leksykograficznych z tej dziedziny i badaniach neologii, a także na doświadczeniu związanym z prowadzeniem Bazy Neologizmów Litewskich. SŁOWA KLUCZOWE: neologizm, neologia, terminologia językoznawcza, baza neologizmów 8 2 Rita Miliūnaitė Terminologia neologii i Języka naujažodžių duomenyno praktika Litewskiego WPROWADZENIE Badania współczesnego słownictwa pokazują, że zasób słowny różnych języków w ostatnich dziesięcioleciach rozszerza się jak nigdy wcześniej. To intensywne zjawisko często nazywa się boomem neologicznym (ang. neological boom; zob. Заботкина 1989; Girčienė 2005: 78; Putilina 2013; Behera, 25; Кольцова 2017: 604–613; Martseva et al. 2018: 266). Jį lemia naujų Mishra 2013: pojawienie się idei i wartości, szybki postęp nauki i technologii informacyjnych, a także wzmożona wielostronna aktywność społeczeństwa, rozwój sieci społecznościowych i innej komunikacji elektronicznej. Środowisko elektroniczne, w którym funkcjonują media internetowe, fora dyskusyjne i sieci społecznościowe, stało się zarazem miejscem szybkiego tworzenia innowacji językowych oraz ich szybkiego rozpowszechniania. Obserwuje się również jakościowe zmiany leksyki: uaktywniły się i stały się powszechne niektóre wcześniej marginalne sposoby odnawiania leksyki (Lehrer 2006: 590). Nowe zjawiska leksykalne bada i opisuje neologia i neografia, a nowe terminy bada neonimia. Na potrzeby niniejszej pracy potrzebna jest terminologia neologiczna, jednak zarówno w pracach litewskich, jak i zagranicznych jest ona bardzo zróżnicowana i jak dotąd nie tworzy wyraźnego systemu. W litewskim językoznawstwie sam termin neologia nie jest jeszcze bardzo rozpowszechniony i pojawia się co najwyżej w podręcznikach szkół wyższych (zob. Jakaitienė 2005: 251), w nielicznych odrębnych pracach badawczych poświęconych nowym wyrazom (por. Mikelionienė 2000: 65; Aleksaitė, Murmulaitytė 2018: 238–239). W zagranicznym językoznawstwie neologia jest najczęściej rozumiana dwojako: 1) jako całokształt procesów wewnętrznego i zewnętrznego odnawiania leksyki za pomocą słów i ich znaczeń; 2) dział leksykologii badający te procesy – to, co wiąże się z neologizmami (por. Druţă 2013: 749). Istniało także szersze rozumienie neologii (przede wszystkim w językoznawstwie francuskim), obejmujące ogół innowacji różnych poziomów pojawiających się w języku danego okresu (w tym fonetyki, morfologii, składni itd.), jednak z czasem zaczęto ograniczać je do poziomu leksyki. Kolejny kierunek rozszerzania pojęcia neologii stanowi różnorodna działalność związana z innowacjami leksykalnymi i ich funkcjonowaniem w społeczeństwie (praktyczne tworzenie nowych wyrazów, gromadzenie, rejestrowanie, wdrażanie w użyciu innowacji językowych opartych na technologiach językowych itp.; szerzej zob. Druţă 2013: 750 oraz wskazaną tam literaturę). Innym krótko definiowanym terminem związanym z neologią jest neonimia. Używa się go, mówiąc o odnowie terminologii. Jednocześnie podkreśla się różnicę między neonimią a innowacjami leksyki ogólnej. Nowe terminy najczęściej powstają w wyniku świadomych wysiłków specjalistów z określonej dziedziny 8 3Terminologia | 2020 | 27 z powodu konieczności nazwania nowego przedmiotu lub zjawiska oraz z uwzględnieniem systematyki istniejących terminów (Druţă 2013: 753–754; Humbley 2018: 437– 452). Por. Stale aprobowane przez Państwową Komisję Języka Litewskiego: įvaiveltiniuotė, vilnuotė, šeriuotė; rių sričių terminų sąrašus, pavyzdžiui, lietuviškus grybų pavadinimus: šakotgrybis, žaliagrybis, kristalgrybis, ryškiagrybis i in.1. Takie jednostki leksykalne są stabilniejsze niż neologizmy leksyki ogólnej, z których część powstaje spontanicznie jako rezultat indywidualnej twórczości i może funkcjonować w różnych wariantach wyrażenia, w tym także nacechowanych stylistycznie. Por. ustalone w użyciu zapożyczenia influenceris, ‑ė2 odpowiedniki: įtakdarys, ‑ė, įtakininkas, ‑ė, įtakotojas, ‑a, įtakiukas, ‑ė, įtakotukas, ‑ė, įtakonešis, ‑ė; nuomonės formuotojas, ‑a, nuomonės lyderis, ‑ė. Neologia jest ściśle związana z neografią (inaczej – neolografią, zob. Jakaitienė 2005: 251), czyli leksykografią neologizmów – badaniem, systematyzacją i opisem zmian słownikowych (zob. Fjeld, Nygaard 2012: 221). pat dar reti terminai lietuvių neologijos tyrimuose, nes specialiai naujaNie wydano więc słowników języka litewskiego poświęconych słowom. Por.: za początek neografii w Europie uważa się wydany w 1801 r. słownik neologizmów języka francuskiego (zob. Jakaitienė 2005: 251); początek neografii języka angielskiego – lata 50. XX w. (zob. Barnhart R., Barnhart C. 1990: 1162–1163; Заботкина 1989); pierwszy słownik neologizmów języka rosyjskiego wydano w 1971 r. (zob. Ефремов 2014: 14); norweskiego – w 1982 r. (zob. Fjeld, Nygaard 2012: 231). Na początku XXI w. zaczęto tworzyć cyfrowe bazy danych i słowniki nowości leksykalnych, do których dane z korpusów lub różnych źródeł internetowych wybiera się automatycznie. Za gałąź neologii można częściowo uznać badania procesu tworzenia nowych słów. W pracach z zakresu językoznawstwa litewskiego sam ten proces i dziedzina badań bywają czasami nazywane słowem naujadara3. Gdyby było ono używane częściej, najprawdopodobniej stałoby się terminem. 1 Zob. : Zalecenie „W sprawie litewskich nazw grzybów (nieoperculatowych diskomycetów)“. – Protokolarna uchwała Państwowej Komisji Języka Litewskiego z dnia 7 maja 2020 r. nr PN-8. Dostęp w internecie: https://eseimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/7aac9992937511eaa51db668f0092944?positionInSearchResults=0&- se archModelUUID=d26e15e8-65ed-4e77-92ec-5e1aeb2010e2 2 Influencer, ‑ka „osoba działająca w marketingu, która dzięki swojej rozpoznawalności wpływa na wybór nabywców; osoba znana, lider opinii, często wykorzystywana do rozpowszechniania czyichś idei, zwłaszcza w mediach społecznościowych i środkach masowego przekazu“ (ND). 3 Tego nowego słowa zaczęto używać bodajże w 2004 r. na konferencji im. Jonasa Jablonskisa, która z inicjatywy terminologa Jonasa Klimavičiusa została nazwana „Litewskie słowotwórstwo neologizmów“, i sporadycznie pojawia się ono w pracach opisujących badania nad neologizmami (por. Artykuł Daivos Murmulaitytė „Neologizmy złożeń rzeczownikowych języka litewskiego a normy języka ogólnego“. – Baltu filoloģija 28(2), 2019, 107–122). 8 4 Rita Miliūnaitė Terminologia neologii i Od 2011 r. w Instytucie Języka naujažodžių duomenyno praktika Litewskiego zaczęto systematycznie gromadzić (co prawda ręcznie) i od razu publikować w internecie odzwierciedlający nową leksykę XXI wieku Słownik neologizmów języka litewskiego (dalej – ND; więcej o gromadzonych w nim neologizmach, zasadach ich prezentacji oraz możliwościach wyszukiwania w bazie danych zob. Miliūnaitė 2015: 161–184; Miliūnaitė 2018: 1–21). koniec 2020 r. W ND leksykograficznie opisano i przedstawiono wraz z przykładami użycia ponad 6 tys. haseł. Wraz ze wzrostem zasobu danych o neologizmach języka litewskiego i ich użyciu intensyfikują się również ich badania. Pisane są także prace badawcze studentów, a o neologizmach zaczyna się więcej mówić w szkołach ogólnokształcących i w mediach. Dążąc do lepszego poznania procesu neologizacji, zgłębiając sposoby powstawania neologizmów, kryteria ich selekcji i możliwości klasyfikacji, zmiany semantyczne oraz cechy słowotwórcze, jednocześnie spotykamy się z niedostatkiem i nieokreślonością terminologii neologii. To, że terminologia tej stosunkowo młodej gałęzi językoznawstwa nie jest jeszcze ustabilizowana, uznaje się za jeden z problemów samej neologii (por. Мельник, Штехман 2015). Problematyka terminologii neologii jest również omawiana w niniejszym artykule. Pomocne jest tu doświadczenie terminologii neologii stosowanej w innych językach, w których badania nad neologizmami są bardziej rozwinięte. Celem artykułu jest spojrzenie z perspektywy współczesności na pojęcie nowej jednostki leksykalnej oraz omówienie jej zasadniczych cech, do których uwydatnienia często stosuje się nie tylko podstawowy termin neologii naujažodis (neologizm), lecz także inne terminy cząstkowe. Jednocześnie dąży się do wskazania nowych potrzeb tej terminologii w praktycznej pracy nad opracowaniem litewskich neologizmów. Powinno to skłonić do odnowienia litewskiej terminologii neologii i ułatwić porozumiewanie się podczas analizowania problemów neografii. W artykule postawiono następujące zadania: 1) przeanalizować, jak neologizmy definiuje się w wybranych litewskich i zagranicznych źródłach leksykograficznych; 2) na podstawie litewskiej i zagranicznej literatury językoznawczej oraz empirycznych danych dotyczących neologizmów ustalić zasadnicze cechy kształtujące pojęcie neologizmu; 3) ujawnić treść terminów neologii: nowažodis, neologizm, protologizm, prelogizm, okazjonalizm, efemeryzm, paleologizm i kilku innych, ukazać ich różnorodność oraz problemy użycia, uwzględniając praktyczne potrzeby porządkowania nowych wyrazów języka litewskiego. 8 5Terminologia | 2020 | 27 Chociaż nazewnictwo różnych rodzajów nowych wyrazów jest ściśle związane również z problemem strukturalnej klasyfikacji nowych wyrazów (według sposobów ich powstawania lub tworzenia), w artykule nie jest on szerzej analizowany, ponieważ opiera się na tradycyjnej terminologii stosowanej do opisu zjawisk językowych (por.: zapożyczenia, kalki, skróty itp.). W artykule zastosowano metody: analityczną, porównawczą i opisową. Głównym źródłem danych o nowych wyrazach jest wspomniany ND, opracowywany przez autorkę artykułu oraz stale uzupełniany i aktualizowany wspólnie z Agne Aleksaite. Artykuł może być przydatny nie tylko badaczom nowego słownictwa i tendencji słowotwórczych korzystającym z tego zasobu danych, lecz także badaczom terminologii vienos kalbos ar srities terminija patenka į neologijos valdas. różnych dziedzin oraz terminografom, ponieważ odnawiająca się ilośćArtykuł składa się z czterech części, w których analizowane są terminy stosowane do nazywania nowych wyrazów według różnych właściwości charakterystycznych dla nowych wyrazów. 1. POJĘCIE NOWEGO WYRAZU I DEFINICJE Najogólniejszym terminem używanym w języku litewskim do nazywania nowych jednostek leksyki jest naujažodis, a jego międzynarodowym odpowiednikiem, absolutnym synonimem (dub­letem), jest neologizmas. Prawdą mówiąc, neologizmy uważa się za część jeszcze wyższej kategorii systemowej – innowacji leksykalnych – próbując odróżnić właściwe neologizmy, które z czasem utrwalają się w systemie leksykalnym języka, od pojedynczych jednostek leksykalnych tworzonych w mowie na potrzeby konkretnej sytuacji i zanikających po pewnym czasie, a także od innych przypadkowych innowacji leksykalnych (zob. Dzhabrailova, Rybakova 2019: 20). Takie węższe rozumienie neologizmu ma sens przy diachronicznym spojrzeniu na proces neologizacji, gdy znana jest już cała droga neologizmu – od jego powstania aż po włączenie do słowników. Synchronicznie często nie da się przewidzieć, jaki będzie dalszy los nowo powstałej jednostki leksykalnej, dlatego w artykule przyjmuje się szersze rozumienie neologizmu, nie wyłączając także pojedynczych, sytuacyjnych nowych słów. Nawiasem mówiąc, przy zastosowaniu wspomnianej we wstępie do artykułu automatycznej selekcji neologizmów z dużych zbiorów danych, we wstępnych wynikach selekcji, jeszcze nieprzejrzanych przez badaczy, pojawiają się jednostki leksykalne, które zarówno w neologii obcojęzycznej, jak i litewskiej zwykle nazywa się kandydatami na neologizmy. Słowo neologizmas weszło do języka litewskiego za pośrednictwem języków pośredniczących z francuszczyzny końca XVIII w., w której odnotowano słowo néologisme, swoje 8 6 Rita Miliūnaitė Terminologia neologii i języka litewskiego z kolei naujažodžių duomenyno praktika wywodzące się z języka greckiego: neos „nowy”, logos „słowo” (zob. MW; OLD). A zatem etymologicznie neologizm, czyli nowažodis, można zdefiniować jako każde „nowe słowo, które pojawiło się w języku”. Trudności zasadniczo sprawia nie forma terminu nowažodis (neologizmas), lecz jego treść. W zagranicznych pracach językoznawczych poświęconych neologizmom powszechnie uznaje się, że samo pojęcie neologizmu z czasem ulegało zmianie – od nowo powstałego słowa nazywającego nową realność do złożonego nowego zjawiska socjopsycholingwistycznego – i do dziś pozostaje mgliste, nieprecyzyjne, różnie rozumiane (por. Fjeld, Nygaard 2012: 222; Druţă 2013: 751). Dlatego nie jest dziwne, że neologizm w wielu źródłach definiuje się podobnie (niewiele odbiegając od pierwotnego znaczenia etymologicznego), lecz treść pojęcia określanego tym terminem interpretuje się różnie, a czasami pojawiają się także wzajemnie prieštaraujančių nuostatų. Przyjrzyjmy się, jak w podstawowych źródłach litewskiej leksykografii (zob. tabelę 1) oraz w kilku innych pracach językoznawczych charakteryzuje się neologizmy (nowe wyrazy). Tabela 1. Definicje terminów neologizm i nowy wyraz w litewskich źródłach leksykograficznych (podano je alfabetycznie według skrótów) ŠALTINIAI NeOLOgIzmO APIBRĖŽTYS NAUJAŽODŽIO APIBRĖŽTYS DLKŽ7i (2015) jęz. neologizm słowotwórczy lub lingw. nowe słowo neologzm (2) (neologizm nowažãodis (1) zapożyczenie), neologizm KTŽ neologzm, (1990) гизм, nowažodis (неолоneologism) Nowe słowo języka, powstałe w wyniku morfologicznego słowotwórstwa (ansamblietis, mėnuleigis, priešoperacinis, ‑ė, puolùs, ‑), przez tworzenie skrótów (autokelias, pramprekyba, telelaida), zapożyczanie leksemów z lavsanas, mazeris, telereportažas) innych języków (kosmonautas itd. <…>4. nowažodis zob. neologizm. 4 Niniejsza definicja w KTŽ została następnie rozszerzona o bardziej szczegółowe wyjaśnienie, jak powstają neologizmy, jak funkcjonują w użyciu itd. 8 7Terminologija | 2020 | 27 LKE ŠALTINIAI NeOLOgIzmO APIBRĖŽTYS NAUJAŽODŽIO APIBRĖŽTYS neologzm, nowažodis, – każdy (2008) jest to albo ↗neologizm (np. nowo powstały wyraz. Najczęściej ãtmušas ‘podpora do zatrzymywania wagonów na końcu toru’, dūrinys ‘wyraz złożony’ <…>, albo nowa ↗pożyczka (np. bionika ‘nauka o stosowaniu zasad działania organizmów w mechanice’ <…>.5 [Odrębnego artykułu nie ma, neologizm podany jest tylko w artykule neologizmu jako synonim. – Aut. przyp. red.] LKŽ6neologizmas sm. (2) DŽ lingw. nowo powstały, lecz w języku. EncV309 zob. rzecz. m. (1) K. Būg, NdŽ; nieupowszechniony wyraz, neologizm.7 nowadãras sm. neologizm 1. (1) neologizm 1. Jn jęz. nowo utworzone, lecz nieutrwalone w języku słowo, neologizm SŽe neologizmas 2 → (2015) naujãdaras 1 naujadaras naujãžodis 1 → naujadaras (nowo utworzone słowo) – neologizmas, naujãžodis książk. TŽŽ neologzmas [↗ neo neolo- (2013) słowo] + gr. logos –[Naujažodis gizmu w 2. i 3. znacze1. naujadaras, który nowe słowo lub połączenie wyrazowe 2. psych. bezsensowny neologizm utworzony przez osobę chorą psychicznie 3. neologizm stworzony przez dzieci w wieku 3–5 lat w celu opisania zjawisk, których jeszcze nie znają. używany jako synonim pojawił się w języku. – Aut. past.] 5 Przy tej definicji podaje się szersze wyjaśnienie: „Stosunkowo przypadkowe są jednak także nowo powstałe słowa innego rodzaju – albo wskutek wyraźnego rozwoju semantycznego (wtedy powstają dėl žodžių kūrybos (tai onomatopėjiniai, garsų mėgdžiojamieji žodžiai; prie jų būtų galima skirti ir dirbhomonimy semantyczne <…>), albo przez łączenie pojedynczych dźwięków mowy w celowo utworzone [słowa], albo wskutek ↗kontaminacji. Dla innych [neologizm] może oznaczać także nowe stałe połączenie wyrazowe, frazeologizm. Czasami termin [neologizmu] używany jest jeszcze szerzej – nazywa się nim każdą nowość językową, a wtedy staje się on synonimem terminu ↗innowacja (językowa, lingwistyczna). (LKE 2008: 369). 6 W książkowym wydaniu tego źródła artykuły neologizm i nowy wyraz zamieszczono w 8. tomie (1970). 7 Nawiasem mówiąc, w LKŽe (w formacie cyfrowym) w artykule neologizm słowo „nowotwór językowy” oddzielono nie średnikiem, lecz przecinkiem (najprawdopodobniej z powodu błędu skanowania tekstu). Jednakże w definicjach w takich przypadkach przecinek i średnik można interpretować różnie: przecinkiem zazwyczaj oddziela się bliskie synonimy, średnikiem – bardziej odległe semantycznie (mogące mieć różne odcienie) człony znaczeniowe definicji. 8 8 Rita Miliūnaitė Terminologia neologii i język litewski naujažodžių duomenyno praktika Wyjaśniając pojęcie nowego wyrazu, warto również zajrzeć do kilku prac często cytowanych autorytatywnych autorów. W monografii Vincasa Urbutisa Teoria słowotwórstwa stwierdza się, że „[k]ażdy nowo pojawiający się wyraz może być nazywany nowym wyrazem albo neologizmem. Jednak nie każdy nowy wyraz jest zarazem nowotworem językowym”. Poniżej zwięźle scharakteryzowano główne sposoby powstawania neologizmów – zapożyczanie, rozwój semantyczny oraz tworzenie nowych słów (neologizmów słowotwórczych) z już istniejących innych słów (Urbutis 2009: 36). Evalda Jakaitienė w podręczniku akademickim Leksikografija (Jakaitienė 2005: 250– 251) definiuje neologizmy następująco: Neologizmy, czyli nowe słowa, są to słowa, poszczególne ich znaczenia lub połączenia wyrazowe powstające w wyniku zmian stosunków społecznych, postępu nauki, techniki i kultury, postrzegane przez społeczeństwo jako nowe, niezwykłe, jeszcze niezakorzenione i nierozpowszechnione. Te spośród nich, które okazują się potrzebne i najlepiej odpowiadają prawom języka, rozpowszechniają się, trafiają do aktywnego użycia i przestają być neologizmami.8 Przede wszystkim we wspomnianych litewskich źródłach rzuca się w oczy niejednolity stosunek między terminami naujažodis – neologizmas – naujadaras. W większości przypadków naujažodis i neologizmas przedstawiane są jako absolutne synonimy (dubletowe), z których pierwszeństwo zwykle przyznaje się litewskiemu terminowi naujažodis, natomiast pojęcie oznaczane terminem naujadaras uznaje się za pojęcie niższego rzędu, tj. wchodzące w zakres pojęcia naujažodis o szerszym zakresie. Tylko w dwóch wcześniejszych źródłach – LKŽ i opartym na nim SŽe (1. wydanie wariantu książkowego w 1981 r.), o ile można wnioskować ze sposobu prezentacji haseł, naujažodis (neologizmas) i naujadaras uznawane są za pojęcia o równoważnym zakresie. A to już nie odpowiada rzeczywistości. Ką rodo minėtų šaltinių duomenys apie naujažodžio sampratą? ApibrėDefiniując neologizm, wyróżnia się następujące najważniejsze aspekty tego pojęcia: 1) nowość neologizmu jako zjawiska językowego, jego niezwykłość dla wspólnoty językowej; 2) forma neologizmu jako jednostki leksykalnej; 3) cechy funkcjonowania neologizmów (przyczyny i sposoby powstawania, cechy funkcjonalne). Do sformułowania krótkiej definicji neologizmu najczęściej wykorzystuje się trzy składniki semantyczne: co? (pewna jednostka leksykalna) + jaki? (nowy) + 8 W dalszej części tego źródła przedstawiono klasyfikację neologizmów według typów innowacji, pochodzenia, słowotwórstwa, funkcji i użycia. 8 9Terminologia | 2020 | 27 jak powstał? (zapożyczenia, wartościowania, derywacji lub rozwoju semantycznego). W definicjach encyklopedycznych cechy te są wyjaśniane bardziej szczegółowo. W zagranicznych źródłach leksykograficznych i literaturze poświęconej neologizmom pojęcie nowego wyrazu (neologizmu) zasadniczo nie różni się od ujęć w źródłach litewskich (zob. tabelę 2). Tabela 2. Definicje terminu neologizm w cyfrowych zagranicznych źródłach leksykograficznych ŹRÓDŁA DEFINICJE NEOLOGIZMU CED neologism 1. nowo utworzone słowo albo wyrażenie lub znane słowo użyte w nowym znaczeniu 2. praktyka używania lub wprowadzania neologizmów (Collins english Dictionary) neologism Neologizm to nowe słowo lub wyrażenie w języku albo nowe znaczenie istniejącego słowa lub wyrażenia. Synonimy: nowe słowo, modne słowo [potocznie], neologizm, nowe wyrażenie (COBUILD Advanced English Dictionary) MD neologizm nowe słowo lub wyrażenie albo istniejące słowo używane w nowym znaczeniu MW neologism 1. nowe słowo, użycie lub wyrażenie // neologizmy technologiczne 2. psychologia: nowe słowo stworzone zwłaszcza przez osobę dotkniętą schizofrenią, pozbawione znaczenia z wyjątkiem znaczenia nadanego mu przez twórcę, zazwyczaj będące połączeniem dwóch istniejących słów albo skróceniem lub zniekształceniem istniejącego słowa OLD neologizm nowe słowo lub wyrażenie albo nowe znaczenie słowa VPSV neologizm zob. nowy wyraz nowy wyraz, neologizm Wyraz, zwykle utworzony w celu nazwania dotąd nieznanego pojęcia lub pojęcia oznaczanego wyrazem obcego pochodzenia, aktualnie w konkretnym okresie używania języka.9 9 Podziękowania dla Daivy Murmulaitytė za przetłumaczenie definicji z języka łotewskiego. W dalszej części artykułu słownikowego podano przykłady neologizmów charakterystycznych dla różnych okresów, ukazano ich dynamikę oraz dziedziny używania języka, w których najczęściej pojawiają się nowe wyrazy. 9 6 Rita Miliūnaitė Terminologia neologii i języka litewskiego W podobną lukę naujažodžių duomenyno praktika leksykograficzną trafiły również wyrazy, o których użyciu istnieją znacznie wcześniejsze dane niż z początku XXI w.: geoglif „starożytny rysunek zachowany na stwardniałej powierzchni ziemi”, pareidolia „zjawisko psychologiczne, gdy zjawiskom przyrody, przypadkowym obrazom, dźwiękom, przedmiotom przypisuje się kształt lub dźwięk jakiegoś znanego zjawiska”, namotyra „nauka badająca historię mieszkania (zwłaszcza wiejskiego)”, odświeżacz „środek odświeżający powietrze, nadający mu świeżość i świeży zapach” itd. Do nieprawdziwych neologizmów można zaliczyć również wyrazy mające w ND oznaczenie „ożywiony”. Ponieważ status neologizmu wiąże się z funkcjonowaniem wyrazu w określonym czasie, zdarza się, że wyraz używany znacznie wcześniej przez dłuższy czas wycofuje się do użycia pasywnego. Użytkownicy zapominają o nim jako o nieaktualnym (na przykład po zaniknięciu jakiejś rzeczywistości życia), lecz w sprzyjających okolicznościach znów ożywa albo zostaje ponownie zapożyczony, czasami zyskując także nowe odcienie znaczeniowe, a wtedy jest postrzegany jako nowy. Tym ożywione słowa różnią się od paleologizmów, których używanie nie zostało przerwane. Czy ożywione słowa można uznać za neologizmy? W zagranicznym językoznawstwie na to pytanie zazwyczaj odpowiada się twierdząco (zob. Barnhart R., Barnhart C. 1990: 1160; Fjeld, Nygaard 2012: 223), zaznaczając, że takie słowo, rozpatrywane synchronicznie, pasuje do neologizmów w słowniku, który opisuje istniejący (współczesny) stan języka, zwłaszcza jeśli przez jakiś czas nie było umieszczane w głównych słownikach. Dobrym przykładem jest słowo mokslintojas, ‑a, znane na Litwie międzywojennej w znaczeniu „popularyzatora nauki” – użyte w 1936 r. przez Juozasa Šalkauskisa, lecz nienotowane w słownikach, a w ostatnich latach celowo ożywione przez dziennikarkę, która poszukiwała jednowyrazowego terminu na określenie popularyzatora nauki (komunikatora naukowego) (szerzej zob. ND). Oczywiście niekiedy trudno ustalić, czy słowo rzeczywiście zostało ożywione, czy też zostało utworzone na nowo według typowego modelu słowotwórczego i dostosowane do nowych potrzeb, czasami z pewną modyfikacją znaczenia. Na przykład niedawno zaczęto używać czasownika amžėti jako synonimu czasownika senėti (senti), eufemistycznie unikając bezpośrednich skojarzeń ze starością i podeszłym wiekiem, a utworzony od niego termin medyczny amžėjimas (por. ang. ageing) brzmi dla współczesnych użytkowników języka nowo. Jednak w kartotece uzupełnień do Słownika języka litewskiego znajdują się dwie karty słownikowe z przykładami zapisanymi z żywej mowy: įamžėti „zestarzeć się” oraz o podobnym znaczeniu suamžėti „na starość dziecinnieć” (zob. rys. 2). 9 7Terminologija | 2020 | 27 2 pav. Žodžių įamžėti ir suamžėti kortelės Lietuvių kalbos žodyno papildymų kartotekoje (https://ekalba.lt) W neologii niejednolicie podchodzi się do ważnego pytania, od kiedy dane słowo można uznać za neologizm: już od momentu jego stworzenia, użycia czy dopiero od chwili, gdy zaczyna się rozpowszechniać w użyciu? E. Jakaitienė wskazuje, że neologizmy należą do tych jednostek leksykalnych, które są „dopiero co powstałe i jeszcze szeroko nieużywane”, natomiast „[s]łowa, które weszły do aktywnego użycia, nie są już uznawane za neologizmy” (Jakaitienė 2010: 203, 205–206). Zatem zgodnie z tym poglądem słowo uważa się za neologizm od początku jego powstania i zachowuje ono status nowości, dopóki nie utrwali się w użyciu. Według innego poglądu dopiero co powstałe słowo nie jest jeszcze uznawane za neologizm, dopóki nie zacznie być używane niezależnie od jego autora, innymi słowy – dopóki społeczeństwo nie wykaże potrzeby używania i rozpowszechniania tego słowa. W odniesieniu do takich słów, 9 8 Rita Miliūnaitė Terminologia neologii i języka litewskiego które nie uzyskały naujažodžių duomenyno praktika jeszcze właściwego statusu neologizmu i nie rozpowszechniły się szerzej, a zostały użyte wyłącznie przez ich autorów, stosuje się specjalny termin protologizm16. Stworzył go na początku XXI w. 1. dekady pochodzący z Rosji brytyjski profesor Mikhail Epstein (zob. MD: protologism). Rysując wyraźniejszą różnicę między protologizmem a neologizmem, należałoby mas yra tik galimas naujažodis („hipotetinė projekcija“), t. y. autoriaus powiedzieć, że protologizm to utworzone słowo, w nadziei, że będzie używane w realnej sytuacji życiowej. Będąc stosunkowo nowym słowem, protologizm jako termin w językoznawstwie litewskim sam jest jeszcze neologizmem – niemal nie ma tradycji użycia, jednak wraz z nasileniem badań nad neologizmami w ostatnich latach zaczyna być używany częściej (por. Aleksaitė 2018: 5–6). Jeszcze rzadszym terminem, którym w zagranicznych pracach poświęconych neologii w pojedynczych przypadkach określa się nowo powstałe słowa, które przeszły już fazę protologizmu, ale nie ugruntowały się jeszcze jako neologizmy, jest prelogizm (zob. Anesa 2018: 41). W pracach litewskiego językoznawstwa nie udało się go odnaleźć. Czytelnicy ND często korzystają z możliwości zaproponowania do włączenia do bazy danych neologizmu znalezionego przez siebie w jakichś źródłach. Wśród propozycji trafiają się także słowa wymyślone przez samych czytelników, które nie są nigdzie indziej tetinė projekcija“. Tokie žodžiai ir lieka tik siūlymų sąraše (jis taip pat poświadczone i bywają zapisane nie jako fakt użycia, lecz po prostu jako wspomniana „hiposkelbiamas viešai), ale nie trafiają wśród neologizmów ND. Na przykład, išmafonas „smartfon”; brauknys „podkreślnik (zwykle używany zamiast spacji podczas programowania)”; keleivežis „autobus”; lindžius „wyskakująca reklama” itp. Przyznaje się im status „niepoświadczonych w Neologijoje įprasta prie naujažodžių neskirti vaikų sukurtų žodžių. Nors użyciu”, nie wykluczając możliwości, że kiedyś się rozpowszechnią. Czytelnicy ND, będący rodzicami, czasami proponują włączyć do niego słowa swoich dzieci (np.: glanis „przyjaciel, druh”; sausryčiai „suche śniadanie” itp.), ale jest to zupełnie odrębne zjawisko i dziedzina badań, granicząca z psychologią rozwojową oraz pedagogiką. 3. FORMA NEOLOGIZMU JAKO JEDNOSTKI LEKSYKALNEJ Obok pytania, jak rozumiana jest nowość neologizmu, pojawia się także inne, nie mniej ważne – jakie jednostki języka uznaje się w neologii za neologizmy? Jak wynika z przedstawionych w tabeli 1. i 2. definicji neo16 Protologizm – z gr. prōtos „pierwszy, pierwotny” + logos „słowo”. 9 9Terminologija | 2020 | 27 nicznych, w różnych źródłach do neologizmów najczęściej zalicza się nie tylko pojedyncze słowa (leksemy), jak powinno wynikać z etymologicznego znaczenia neologizmu, lecz także bardziej złożone jednostki leksyki: stałe połączenia wyrazowe (zarówno terminy złożone, jak i frazeologizmy), rzadziej – skróty. A zatem węższe lub szersze rozumienie neologizmu jest kwestią umowy i zależy od celów badaczy. Ze względu na formę neologizmu zwykle wyróżnia się trzy rodzaje neologizmów: 1) wyraz (np.: aerogelis, tenesinas, sąšvelnis, irklentė); 2) połączenie, czyli neofrazem (zob. Fjeld, Nygaard 2012: 225–226) (np.: socialinis dempingas, kūno rengyba); 3) skrót (np.: CeO, STem, Wi‑Fi, BDAR). Ze względu na typy innowacji leksykalnych wyróżnia się nowe wyrazy (leksemy) i nowe znaczenia wyrazów (sememy) (Jakaitienė 2005: 250). Do ND włącza się również nie tylko nowe jednostki leksykalne (tviteris, asmenukė), lecz także nowe znaczenia już istniejących jednostek leksykalnych (np.: w biznesie jednorożec „innowacyjne przedsiębiorstwo rozpoczynające działalność, które wskutek szybkiego rozwoju i pozyskanych inwestycji przekształca się w spółkę o wartości przekraczającej 1 mld dolarów amerykańskich“; feniks „nieuczciwe przedsiębiorstwo, doprowadzające do celowego bankructwa w celu uniknięcia zobowiązań finansowych i „odradzające się“ pod nową nazwą“). Wyrazy, które zyskały nowe znaczenia, nazywa się niekiedy nowymi sememami (Jakaitienė 2005: 251), neologizmami semantycznymi (Jakaitienė 2010: 211), neosemantyzmami (Fjeld, Nygaard 2012: 224–226) lub neosemami (Druţă 2013: 756). 4. FUNKCJONALNE CECHY NEOLOGIZMÓW Nowo powstałe słowa, podobnie jak całe słownictwo, funkcjonują jako kalbos vienetai (tai būdinga ir specialiosios leksikos sluoksniui – naujajai neutralne jednostki terminologiczne, tj. neonimy, ang. neonym, inaczej – neoterminy17, ang. neoterm), albo zyskują dodatkowe cechy funkcjonalne i stylistyczne. Do określania niektórych neologizmów oznaczonych funkcjonalnie i stylistycznie używa się odrębnych terminów (zob. Aleksaitė 2018: 5), jednak nie są one ustalone ani w zagranicznych, ani w litewskich pracach językoznawczych. Ponadto istotne jest, na jakiej podstawie logicznej się je wyodrębnia i na jakim – węższym czy szerszym – rozumieniu neologizmu się opiera. 17 Tego rodzaju lub podobnych neologizmów nie udało się odnaleźć w litewskiej lingwistyce; por. używany w języku łotewskim termin jauntermins, odpowiadający angielskiemu neoterm (zob. VPSV). 100 Rita Miliūnaitė Terminologia neologii i języka litewskiego naujažodžių duomenyno praktika Jako rodzaje neologizmów (zwykle – derywatów neologicznych) lub pojęcia bliskie neologizmom najczęściej wskazuje się derywaty stylistyczne, okazjonalizmy, derywaty autorskie, derywaty indywidualne, derywaty sytuacyjne, efemeryzmy i potencjalizmy. Jednak ich wzajemne relacje są opisywane dość zawiłe, ponieważ ten sam termin może być używany do określania neologizmów różnych typów albo ten sam neologizm, ze względu na różne cechy, może być nazywany kilkoma terminami. W artykule KTŽ nowotwór językowy (którego odpowiedniki w innych językach podano w szerszym znaczeniu, niż jest obecnie przyjęte, tj. ros. неологизм, ang. neologism18) osobno scharakteryzowany jest nowotwór językowy stylistyczny (oraz jego synonimy: nowotwór indywidualny, nowotwór autorski) jako „[n]owe słowo utworzone przez konkretnego autora w określonym utworze, zwykle niestosowane gdzie indziej”. Zatem neologizmy stylistyczne tworzy się i stosuje w celu uzyskania ekspresywności (notabene we współczesnym użyciu języka litewskiego tę funkcję coraz częściej pełnią także nowe zapożyczenia z języka angielskiego, gdy wprowadza się je do tekstu jako cytaty nie z powodu braku litewskich odpowiedników, lecz rzekomo dla większej sugestywności). W tym słowniku do nowotworów językowych stylistycznych nie zalicza się również okazjonalizmów, choć w znacznej mierze można je także uważać za stylistyczne nowotwory językowe. Okazjonalizmami (lub nowotworami okazjonalnymi) nazywa się „najczęściej utworzone w nietypowy sposób, jednorazowe derywaty, stworzone w celach artystycznej typizacji, stylizacji albo po prostu rozrywki; ich powstawanie wynika z dążenia do niezwykłości, dziwności” (Jakaitienė 2005: 250–251), „są to słowa określonego kontekstu, jakby zastygają w tym tekście (rozmowie lub utworze), w którym zostały użyte” (Jakaitienė 2010: kalboje veikiančios darybos sistemos: vieni iš jų prasilenkia su darybos 207). V. Urbutis zauważa, że derywaty okazjonalne są „w mniejszym lub większym stopniu oddalone od wymogów typu <...>, inne wyróżniają się jedynie tym, że zostały utworzone według typów nieproduktywnych lub mało produktywnych” (zob. Urbutis 2009: 322–327). E. Jakaitienė omawia okazjonalizmy wśród neologizmów i nowotworów językowych, natomiast KTŽ okazjonalizmy w ogóle nie są wiązane z neologizmami: okazjonalzmas 2, słowo okazjonalne – оказионализм Słowo lub połączenie słów, nietypowe dla ogólnego użycia języka i występujące tylko raz w określonym kontekście. Pod względem słowotwórczym okazjonalizmy są nietypowe, indywidualne <...>. 18 Zob. dokładniejsze odpowiedniki litewskiego terminu naujadaras: w języku rosyjskim новообразование, w języku angielskim (new‑word) coinage. 101Terminologija | 2020 | 27 Termin autoriniai naujadarai określa nowo tworzonych autorów słów – neologizmy – według ich twórcy (por. Jakaitienė 2010: 207). Zrozumiałe jest, że nie zawsze można ustalić, kto pierwszy wymyślił dane nowe słowo, jednak dotyczy to zwłaszcza neologizmów występujących w tekstach artystycznych, których autor jest jasny. Zatem wydawałoby się, że okazjonalizmy i autoriniai naujadarai zasadniczo określają ten sam obiekt – nowo utworzone słowo, lecz uwypuklają różne jego cechy. Istnieją jednak także częściowe różnice strukturalne: okazjonalizmy tworzy się albo na podstawie nieproduktywnych typów słowotwórczych, albo z wyraźnymi odchyleniami od regularnego słowotwórstwa (Martseva et al. 2018: 270). Autoriniai naujadarai mogą być tworzone także według modeli regularnego słowotwórstwa. Niektóre neologizmy autorskie wchodzą do systemu leksykalnego języka, ale uważa się to raczej za wyjątki. Na przykład słowo laikraštiena „mało wartościowe, często brukowe media drukowane”, według danych ND stworzone w 1990 r. przez poetę Jonasa Juškaitisa, z czasem tak się rozpowszechniło i utrwaliło w użyciu, że zostało włączone do BŽ. Wraz z wycofywaniem się prasy drukowanej słowo to może przejść do pasywnej warstwy leksyki, jednak według tego modelu słowotwórczego w ND odnotowano także neologizmy stosowane do prasy cyfrowej: internetiena, portaliena i in. Neologizmy autorskie nazywa się także neologizmami indywidualnymi, podkreślając ich wyjątkowość i oryginalność. Charakteryzuje się je jako słowa, które są zjawiskiem nie języka, lecz mowy i są tworzone przez autorów w specyficznych celach – aby wyrazić nową myśl i konotacje (Martseva et al. 2018: 270)19. W ND w przypadkach, gdy wiadomo, kto jest autorem neologizmu (niekoniecznie neologizmu autorskiego – mogą to być także zapożyczenia utworzone autorsko w innym języku i przejęte do języka litewskiego), przy danym słowie umieszcza się etykietę „autorski”. Na przykład bãslikas, ‑à „paslikas (tj. rozciągnięty bezsilnie na całą długość) jak żerdź”; čiulbingala „śpiewający słowik (tytuł rzeźbionego dzieła sztuki)”; glostinukas „niewielkie dzieło sztuki, ulepione specjalnymi ruchami rąk poprzez głaskanie gliny“; sveikoninė „inna nazwa szpitala – gdy ważniejsze jest podkreślenie zdrowienia i zdrowia“. Do okazjonalizmów i neologizmów autorskich zbliżone są neologizmy sytuacyjne (ang. nonce‑formation, nonce‑word) – nowe, zależne od kontekstu słowa, stworzone na jeden konkretny przypadek. W tym przypadku termi19 Czasami neologizmy indywidualne określa się również terminem hapax legomena, używanym w lingwistyce korpusowej, który oznacza, że w jakimś tekście lub ich zbiorze słowo wystąpiło tylko raz. Por. hapax legomenon z gr. „powiedziane (jeden) raz“. 102 Rita Miliūnaitė Terminologia neologii i języka litewskiego nas podkreśla naujažodžių duomenyno praktika nie aspekt autorstwa neologizmu, lecz okoliczności jego stworzenia. Niekiedy neologizmy sytuacyjne nie są uznawane za właściwe neologizmy (por. Štekauer 2002: 97). Nietypowym, użytym jednorazowo neologizmom w ND przypisuje się etykietę „pojedynczy”, a jeżeli znany jest autor – także etykietę „autorski”. Tak więc neologizm autorski może być również pojedynczy, jeżeli nie rozpowszechni się poza tekstami autora. Do neologizmów stylistycznych można zaliczyć efemeryzmy20. Są to neologizmy charakterystyczne dla określonych okresów rozwoju społeczeństwa, zazwyczaj związane z nazwiskami znanych polityków lub przedstawicieli innych dziedzin, mające wyraźne, częściej negatywne zabarwienie stylistyczne (szerzej zob. Заботкина 1989; Kostanian 2015: 3–9). Istnieją one tak długo, jak aktywna jest sama osoba, od której nazwiska ekstralingvistinė kompetencija – orientavimasis konkretaus laiko politinėtworzy się neologizmy, jednak ważne jest, że dla zrozumienia efemeryzmów konieczna jest znajomość aktualiów politycznych lub aktualiów innych dziedzin (Kostanian 2015: 8). Niekiedy efemeryzmy rozumie się szerzej – ich treść wiąże się nie tylko z przedstawicielami polityki, lecz także ze znaczącymi wydarzeniami określonego czasu (Заботкина 1989: 24). W ND odnotowano mas, okupendumas, Lukašesku ir pan.), tiek lietuviškų, padarytų daugiauniemało zarówno zapożyczonych, związanych ze znanymi zagranicznymi przedstawicielami lub wydarzeniami, efemeryzmów (np.: trampokalipsė, putinomika, putirendusia wywodzących się z nazwisk przedstawicieli polityki (np. od nazwiska ministra zdrowia Aurelijusa Verygi, słynącego z niepopularnych, surowych decyzji dotyczących kontroli alkoholu i powstrzymywania pandemii koronawirusa: veryganas, ‑ė; verygininkas, ‑ė; verygizacja; verygizator, ‑ka; verygmarin; verygmet; verygposiadłość itp. ). W pracach językoznawczych niejednolicie podchodzi się do potencjalizmów (lub neologizmów potencjalnych, derywatów potencjalnych), które można uznać za przeciwieństwo derywatów okazjonalnych. Według V. Urbutisa „[d]erywaty potencjalne to takie wyrazy bardzo regularnych i produktywnych typów słowotwórczych, które nie wchodzą do języka jako odrębne jednostki leksyki, lecz są jedynie całkowicie przewidywane przez te typy i mogą być realizowane w mowie w każdej chwili, gdy tylko zachodzi ich potrzeba”; ponadto taki derywat ma być „tak naturalny i zrozumiały, że mirksniu“ (Urbutis 2009: 316–317). Gal dėl tos priežasties potencionalizzazwyczaj nie jest postrzegany jako neologizm nawet przy swoim pierwszym pojawieniu się w mowie, a często nie ma też skłonności do wiązania go z neologizmami. Jednak V. Urbutis przyznaje również, że „ściślejszej granicy między potencjalnymi a wszystkimi innymi typowymi 20 Por. gr. ephēmeros „jednodniowy, krótkotrwały” (TŽŽ). 103Terminologia | 2020 | 27 derywatów w rzeczywistości nie ma”, podobnie jak nie ma „obiektywnych kryteriów pozwalających [im] abejotinais atvejais pasakyti, ar žodis priklauso vien kalbėjimui, ar jau wejść także do języka” (Urbutis 2009: 316, 318). Celem ND nie jest odnotowanie każdego potencjalizmu, ponieważ znacznie zwiększyłby się zakres zbioru danych i zabrakłoby możliwości opracowania tych danych. Stara się jednak wyodrębnić te potencjalne derywaty, które mają jakieś dodatkowe cechy. Na przykład przyrostek ‑inė, za pomocą którego tworzy się nazwy miejsc, a także wzrost liczby rzeczowników wskazuje na rozwój działalności gospodarczej – zwiększanie się liczby jadłodajni z przekąskami oznaczonymi wyrazem podstawowym: dešraininė, falafelinė, jogurtinė, kebabinė, spragėsinė itd., natomiast przyrostek ‑iena, za pomocą którego tworzy się nazwy mięsa, wskazuje na dotychczas nieodnotowaną w słownikach podaż mięsa zwierząt egzotycznych: buivoliena, kengūriena, krokodiliena, sraigiena, šikšnosparniena, vabzdiena. Różnorodność nazw nowo powstających jednostek leksykalnych i ich użycia pokazuje, że granica oddzielająca rzeczywiste neologizmy od nierzeczywistych jest bardzo niewyraźna i zmienia się w czasie. W ND pojęcie neologizmu obejmuje nie tylko neologizmy rzeczywiste, lecz także większość tradycyjnie rozumianych neologizmów nierzeczywistych. Tak szerokie pojęcie jest celowe, zważywszy na specyfikę tworzenia zbioru danych. ND synchronicznie obejmuje okres funkcjonowania języka litewskiego trwający około dwóch dziesięcioleci, dlatego można w nim dostrzec pewną dynamikę neologizmów: jedne nowe wyrazy odnotowuje się tylko raz, inne stopniowo rozpowszechniają się w użyciu i po pewnym czasie mogą już być uznane za takie, które utraciły status nowości (na przykład trafiają do opracowywanego i częściami publicznie udostępnianego Słownika ogólnego języka litewskiego (BŽ), por.: naujienlaiškis, skaityklė, šonaslydis itd., a zatem ND w praktyce jest także jednym ze źródeł leksyki obejmowanej przez nowy BŽ). Samo zjawisko neologizacji jest bardzo różnorodne i można je opisać, ujawniając różne właściwości treściowe, formalne oraz funkcjonalne nowych jednostek leksykalnych. Możliwości wyszukiwania w ND pozwalają odfiltrować z bazy danych neologizmy według różnych przekrojów i kombinacji tych właściwości, a wraz ze zwiększaniem się zasobu danych także uzyskać pełniejszy obraz tej interesującej warstwy stale zmieniającej się leksyki, a jednocześnie poszukiwać nowych podstaw klasyfikacji i doskonalić terminologię neologii litewskiej. WNIOSKI Wraz z szybkim rozwojem nauki w różnych dziedzinach, który sprzyja również postępowi technologii informacyjnych, a także wskutek wzmożenia różnorodnej aktywności społecznej oraz rozwoju sieci społecznościowych i innej komunikacji elektronicznej, zauwa- 104 Rita Miliūnaitė Terminologia neologii i litewskiego języka bimai odnawia się naujažodžių duomenyno praktika również warstwa leksykalna współczesnych języków. Neologia i neografia, badające oraz opisujące nowe zjawiska leksykalne, stają się coraz bardziej perspektywicznymi gałęziami leksykologii i leksykografii, budzącymi duże zainteresowanie nie tylko nauki, lecz także społeczeństwa, natomiast pojawianie się nowych terminów (neonimów) pobudza badania neonimii. Badania te z kolei wymagają terminologii neologii, jednak zarówno w pracach litewskich, jak i zagranicznych wykazuje ona znaczną różnorodność i jak dotąd nie tworzy wyraźnego systemu. 1. Po przeanalizowaniu rozumienia najważniejszego pojęcia neologii – nowego wyrazu, czyli neologizmu, w litewskiej i zagranicznej literaturze językoznawczej oraz słownikach išorines prieštaras. Pati sąvoka nėra aiškiai apibrėžta ir priklauso nuo tyrėjų widać, że synonimiczne terminy je kształtujące skrywają kilka wewnętrznych oraz związanych z wyborem (umową) kwestii dotyczących tego, jakie aspekty formy i treści leksykalnej ono obejmuje: 1.1. neologizmami zazwyczaj nazywa się nie tylko nowe słowa, lecz także inne jednostki leksyki, na przykład połączenia wyrazowe, skróty; do neologizmów najczęściej zalicza się również istniejące słowa, które zyskały nowe znaczenia – neosemantyzmy; 1.2. zasadniczym semantycznym składnikiem pojęcia neologizmu jest nowość, jednak nadaje ona jednostce leksykalnej jedynie tymczasowy status, dopóki dana jednostka leksykalna nie weszła jeszcze ani do aktywnego użycia, ani do ogólnych słowników języka, a użytkownicy języka odczuwają jej niezwykłość; zarówno sama kategoria „nowości”, jak i dodatkowe składniki pojęcia neologizmu mogą być definiowane wyłącznie z uwzględnieniem konkretnego, ograniczonego ramami czasowymi kontekstu, w którym pojęcie to jest używane; 1.3. w tradycyjnej leksykografii na neologizmy patrzy się statycznie – jako na rezultat określonego okresu rozwoju języka, dlatego wyróżnia się neologizmy właściwe, które z czasem są akceptowane przez społeczeństwo, utrwalają się w użyciu i stają się zwykłymi jednostkami systemu leksykalnego, a od nich oddziela się neologizmy niewłaściwe, które są jedynie zjawiskiem mowy. 2. Zasadnicze cechy kształtujące pojęcie neologizmu i jego częściowych przejawów uwidaczniają się podczas poszukiwania odpowiedzi na pytania, jakie jednostki języka w neologii uznaje się za neologizmy, co jest punktem odniesienia nowości jednostki leksykalnej, jak długo trwa ta nowość i kiedy się kończy, jakie są najważniejsze funkcjonalne cechy neologizmów. 3. Charakter gromadzonych od 2011 r. w Instytucie Języka Litewskiego i stale aktualizowanych w internecie danych ND oraz praktyka ich opracowywania pokazują, że we współczesnej neografii cyfrowej tradycyjne pojęcie neologizmu jest per siaura. Kadangi ND sinchroniškai fiksuojamas gyvas neologijos pro- 105Terminologija | 2020 | 27 cesa, często nie jest jasne, jaki będzie dalszy los wykrytej nowej jednostki leksykalnej – czy pozostanie ona jedynie jednodniowym, sytuacyjnym zjawiskiem, czy z czasem stanie się częścią leksyki codziennej, uaktywni cały model słowotwórczy, zostanie włączona do ogólnych słowników języka itp. Dlatego w ND celowo wybrano najszersze rozumienie neologizmu jako nowo powstałej jednostki leksyki. 4. Zgodnie z tradycyjnym rozumieniem neologizmu neologizmy funkcjonujące wyłącznie w mowie, wyodrębniane spośród neologizmów właściwych, można opisywać według różnych cech o różnej podstawie logicznej (czasu powstania, właściwości strukturalnych, stylistycznych itp.): protologizmy, prelogizmy, okazjonalizmy, efemeryzmy, paleologizmy, neologizmy stylistyczne, autorskie, sytuacyjne, potencjonalizmy itd. Można je uznać za rodzaje neologizmów w szerokim rozumieniu. 5. W miarę przybywania danych i stosowania nowych technologii językowych (automatycznej selekcji neologizmów z dużych zbiorów danych) neografia cyfrowa pozwala uzyskać pełniejszy obraz tej interesującej, nieustannie zmieniającej się warstwy leksyki, a zarazem poszukiwać nowych podstaw klasyfikacji i doskonalić terminologię neologiczną. ŠALTINIAI BŽ – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas, vyr. red. Danutė Liutkevičienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://bkz.lki.lt; https://ekalba.lt CED – Collins english Dictionary. Prieiga internete: www.collinsdictionary.com DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Prieiga internete: http://tekstynas.vdu.lt DLKŽ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, vyr. red. St. Keinys, 7-asis patais. ir papild. leid., e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015 (atnaujinta versija, 2017). Prieiga internete: https://lkiis.lki.lt, https://ekalba.lt KTŽ – Kalbotyros terminų žodynas, sud. K. Gaivenis, St. Keinys, red. K. Morkūnas, Kaunas: Šviesa, 1990. LKE – Lietuvių kalbos enciklopedija, par. K. Morkūnas, red. V. Ambrazas, 2-asis patiksl. ir papild. leid., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2008. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas (I–XX, 1941–2002), e. variantas, vyr. red. G. Naktinienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://www.lkz.lt MD – macmillan Dictionary. Prieiga internete: www.macmillandictionary.com MW – merriam‑Webster dictionary. Prieiga internete: www.merriam-webster.com ND – Miliūnaitė Rita, Aleksaitė Agnė. Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas: tęstinis internetinis žinynas nuo 2011 m., sud. ir ats. red. R. Miliūnaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: https://naujazodziai.lki.lt, https://ekalba.lki.lt/naujazodziai OLD – Oxford Learner’s Dictionaries. Prieiga internete: www.oxfordlearnersdictionaries.com SŽe – Lyberis Antanas. Sinonimų žodynas, 2-as patais. leid., e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2002 (atnaujinta versija, 2015). Prieiga internete: https://lkiis.lki.lt, https://ekalba.lt TŽŽ – Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Alma littera, 2013. VPSV – Valodniecības pamatterminu skaidrojošā vārdnīca, Rīgā: LU Latviešu valodas institūts, 2007. НСИС – Е. Н. Захаренко, Л. Н. Комарова, И. В. Нечаева. Новый словарь иностранных слов, э. ресурс, Москва: Азбуковник, 2003. URL: www.slovari.ru СЛТ – Ахманова Ольга Сергеевна. Словарь лингвистических терминов, 2-е изд., Москва: УРСС: Едиториал УРСС, 2004. URL: classes.ru/grammar/174.Akhmanova/source/worddocuments/h.htm ТС – Толковый словарь русского языка, э. ресурс, ред. С. И. Ожегов, Н. Ю. Шведова, Москва, 1992. URL: www.slovari.ru