Term Formation – Is There a State of the Art?

Johan Myking | Tworzenie terminów – Czy istnieje stan badań?6 doi.org/10.35321/term27-01 Tworzenie terminów – Czy istnieje stan badań? JOHAN MYKING University of Bergen STRESZCZENIE Artykuł omawia teoretyczne problemy tworzenia terminów w odniesieniu zarówno do tradycji, jak i do najnowszych kierunków rozwoju teorii terminologii. Terminologia theory has been challenged, discussed and revised during the last three decades. Stawia się pytanie, czy poddziedzina tworzenia terminów doświadczyła tego samego rodzaju wyzwań teoretycznych co inne poddziedziny terminologii oraz czy można wskazać wyraźny stan badań nad tworzeniem terminów. Omówiono istniejące modele tworzenia terminów, a także przedstawiono i omówiono główne stanowiska wybranych współczesnych podejść w odniesieniu do konsekwencji, jakie podejścia te mogą mieć dla teoretycznej i praktycznej pracy terminologicznej. W artykule argumentuje się, że każda próba opracowania teorii tworzenia terminów musi uwzględniać zarówno tworzenie terminów pierwotne, jak i wtórne. Funkcjonalne aspekty terminów są interesujące dla praktyków, a zatem istotne dla teorii. Artykuł zgadza się, że kwestia specyficznej teorii tworzenia terminów być może pozostaje nadal otwarta, lecz sugeruje, że bardziej umiarkowane podejście do „teoSŁOWA KLUCZOWE: tworzenie rising’ term formation in all its aspects should be encouraged. terminów, neologia, teoria terminologii, planowanie językowe, motywacja terminów ADNOTACJA W artykule omówiono teoretyczne problemy tworzenia terminów z uwzględnieniem tradycji i najnowszego rozwoju teorii terminologii. W ciągu ostatnich trzech dziesięcioleci teoria terminologii była wielokrotnie kwestionowana, omawiana i poddawana rewizji. W artykule postawiono pytanie, czy dziedzina tworzenia terminów stała się przedmiotem takich samych dyskusji teoretycznych jak inne dziedziny nauki o terminologii oraz czy można stwierdzić wyraźny postęp w dziedzinie tworzenia terminów. Omówiono istniejące modele tworzenia terminów, przedstawiono i omówiono główne zasady współczesnych podejść teoretycznych, uwzględniając konsekwencje, jakie podejścia te mogą mieć dla teoretycznej i praktycznej pracy terminologicznej. 7Terminologija | 2020 | 27 W artykule stwierdzono, że każda próba stworzenia teorii tworzenia terminów musi uwzględniać pierwotne i wtórne tworzenie terminów. Praktyków interesują funkcjonalne aspekty terminów, dlatego są one ważne również dla teorii. W artykule przychylono się do poglądu, że kwestia konkretnej teorii tworzenia terminów być może pozostaje nadal otwarta, i zaproponowano propagowanie skromniejszego podejścia do „teoretyzowania” na temat tworzenia terminów we wszystkich jego aspektach. SŁOWA KLUCZOWE: tworzenie terminów, neologia, teoria terminologii, planowanie języka, motywacja terminów 1. WPROWADZENIE Terminologia stanowi sedno każdego rozwoju języka. Kwestia jej podstaw teoretycznych była podejmowana zarówno w ramach planowania językowego, jak i terminologii. Pojęcie „terminu” jest omówione w każdym ważniejszym podręczniku i opracowaniu z zakresu terminologii. W swoim znanym podręczniku Heribert Picht i Jennifer Draskau (Picht, Draskau 1985: 35) wskazali na kwestię tworzenia terminów jako jedną z ważnych dziedzin terminologii, która wciąż wymagała badań. Wydaje się jednak, że w ciągu ostatnich dziesięcioleci status tworzenia terminów nie przyciągał takiej samej uwagi terminologów zainteresowanych teorią jak teoria pojęć i inne główne dziedziny terminologii. Kiedy współczesna terminologia zaczęła rozkwitać w latach 70. i 80., wiele inspiracji naukowych, teorii i metodologii połączono w nową multidyscyplinarną dziedzinę badań, której głównym celem było usprawnienie komunikacji specjalistycznej ponad barierami językowymi. Nie ma wątpliwości, że zasady teoretyczne ustanowione przez Eugena Wüstera zostały powszechnie uznane za podstawowe założenia terminologii, obejmujące teorię pojęć, definicje i tworzenie terminów, a zarazem wyznaczające wyraźną granicę między terminologią a leksykografią. Ta multidyscyplinarna dziedzina jest często określana mianem „Ogólnej Teorii Terminologii” lub po prostu GTT. W swoim znanym artykule z 1993 roku Christer Laurén i H. Picht (Laurén, Picht 1993) wskazali na współistnienie różnych „szkół” w obrębie terminologii. W ramach ważnego podejścia kanadyjskiego (quebeckiego) Guy Rondeau wprowadził pojęcie neologii terminologicznej („néonymie”, por. Rondeau 1984). Analiza przedstawiona przez Ch. Laurén i H. Picht (Laurén, Picht 1993: 527) doprowadziła do wniosku, że chociaż zasady GTT zostały zaakceptowane, terminologia w Quebecu kładła większy nacisk na językoznawstwo. Johan Myking | Term Formation – Is There a State of the Art?8 Humbley, dwa główne This tendency can be generalised: There have been, according to John podejścia do rozwoju terminologii i badań nad nią: On peut diviser les approches théoriques en deux grandes tendances: une première qui place la réflexion terminologique dans l’ínterdiscliplinarité, et une seconde qui réclame un ancrage exclusif dans la linguistique [One can group the theoretical approaches in two broad tendencies: one that situates the terminological reflexion in interdisciplinarity, and a second demanding an exclusive anchoring in linguistics] (Humbley 2018a: 46f.) Od lat 90. XX wieku zasady wüsterowskie były kwestionowane, modyfikowane, a nawet zastępowane przez szereg podejść alternatywnych. Strukturalistyczna teoria pojęć została zastąpiona podejściami kognitywnymi, a wüsterowskie rozgraniczenie „terminu” i „pojęcia” zostało zakwestionowane. Jedna z głównych linii dyskusji dotyczyła relacji terminologii do językoznawstwa – czy jest ona dyscypliną językoznawczą, czy nie? – podobnie jak kwestia „preskryptywizmu”: argumentowano, że głównym celem terminologii powinno być podejście empiryczne, a nie normatywne, oraz że należy przezwyciężyć preskryptywne „ukierunkowanie”. Dwa przedstawione wyżej główne podejścia zgadzają się, że terminy są głównym typem reprezentacji pojęć. Terminy są bytami językowymi, a zatem każde podejście do poddziedziny tworzenia terminów musi w taki czy inny sposób uwzględniać aspekty językowe. Terminologia ma zatem z natury charakter językowy, niezależnie od głównego źródła inspiracji. Fakt ten prowadzi dalej do pytania, czy subdyscyplina tworzenia terminów doświadczyła tego samego rodzaju wyzwania teoretycznego oraz czy po ostatnich dwóch dekadach dyskusji teoretycznej można wskazać klarowny stan badań nad tworzeniem terminów. To jest punkt wyjścia niniejszego artykułu. 2. PROBLEM STANU BADAŃ Kwestia stanu badań była ostatnio omawiana przez Johna Humbleya w obszernej monografii i krótszym artykule (Humbley 2018a, Humbley 2018b). Po dokonaniu przeglądu szerokiego zakresu badań, a także modeli tworzenia terminów, pyta on: <…> liczba tworzonych terminów rośnie wykładniczo z każdym rokiem, stwarzając praktyczny problem włączania tych nowych form do repertuarów terminologicznych, w szczególności do baz terminologicznych. Problem ten można również umieścić na poziomie teoretycznym: jak można uwzględnić wszystkie te nowe terminy? (Humbley 2018b: 437f., wyróżnienie Jm) 9Terminologija | 2020 | 27 I kontynuuje: Istnieje <…> szereg bardzo podstawowych pytań dotyczących neologii specjalistycznej <…>, które są nieodłącznie związane z każdą refleksją nad naturą terminologii: czy nowe terminy są tworzone świadomie, czy nie, a raczej które kategorie terminów są tworzone świadomie, a które nie; czy metody tworzenia terminów można przenosić z jednej dziedziny przedmiotowej do innej lub z jednego języka do innego, czy też terminy tworzy się w sposób odmienny od zwykłych jednostek leksykalnych. tj. czy potrzebna jest specyficzna teoria tworzenia terminów, oparta na własnych, szczególnych kryteriach, a nie po prostu teoria słowotwórstwa? (Humbley 2018b: 437 i n., wyróżnienie Jm) Być może jest banalnym i bezspornym faktem, że tworzenie terminów różni się w zależności od dziedzin, języków i tradycji oraz że terminy tworzone są zarówno świadomie, jak i spontanicznie. Precyzyjne opisy wzorców i różnic między dziedzinami należy przedstawiać i wyjaśniać zarówno za pomocą czynników językowych, jak i kontekstowych. Ponadto możemy zapytać, w jakim stopniu teoretyczne wyjaśnienia dotyczące kwestii tworzenia terminów są rzeczywiście warunkiem koniecznym prawidłowego prowadzenia prac terminologicznych. Większość języków o rozwiniętej strukturze otrzymała obszerne opisy swojej morfologii i zasobu leksykalnego, a także mniej lub bardziej oficjalne wytyczne dotyczące tego, co może uchodzić za „dobre” lub „poprawnie utworzone” nowe słowa. Pewna forma praktyki stosowanej jest zawsze możliwa bez nadmiernego teoretyzowania i jest to jedno z wyjaśnień przedstawionych przez J. Humbleya (Humbley 2018b: 437) dla braku prac teoretycznych nad tworzeniem terminów. Można by na to odpowiedzieć, że każda dziedzina praktyki stosowanej wymaga opartego na zasadach omówienia swoich założeń i metod, a zatem powinna podlegać refleksji teoretycznej. Przytoczone powyżej stwierdzenia z krótszego artykułu J. Humbleya (Humbley 2018b) należy uzupełnić, odwołując się również do jego obszernego przeglądu neologii terminologicznej (Humbley 2018a), który dostarcza bogatego materiału empirycznego z języka francuskiego, a także z innych języków, oraz ocenia osiągnięcia rozmaitych podejść teoretycznych w obrębie terminologii. Niniejszy artykuł w znacznej mierze zawdzięcza temu opracowaniu. 3. DEfInIOWAnIE „TWORZenIA TERmInÓW” Pojęcie „tworzenia terminów” zasługuje na kilka uwag, ponieważ przekazuje nieco różne znaczenia: – TF1: Tworzenie terminów można zdefiniować jako proces tworzenia nowych leksemów LSP (a raczej: desygnacji) za pomocą mechanizmów leksykologicznych; oczywiście podejścia „lingwistyczne” Johan Myking | Term Formation – Is There a State of the Art?1 0 nisms; ta definicja odpowiada pojęciu „neologii” w jego zwykle rozumianym znaczeniu; – TF2: Tworzenie terminów można również pojmować jako poddziedzinę terminologii, zajmującą się zarówno aspektem kreatywnym (tworzeniem terminów w ścisłym znaczeniu), jak i aspektami normatywnymi oraz funkcjonalnymi, które zapewniają skuteczność komunikacji specjalistycznej (por. Laurén, myking, Picht 1998: 212). przedstawione powyżej są ściśle związane z TF1, podczas gdy TF2 wyraźnie zakłada podejście multidyscyplinarne. Dopuszczając dwie różne definicje, zwiększamy trudność znalezienia spójnych kryteriów analizy. Pojęcie „tworzenia terminów” w znaczeniu TF2 nie jest już tożsame z pojęciem „neologii”, podczas gdy TF1 umożliwia kompleksowy i znaczący dyskurs o cisely a definition of neology in the sense of lexical growth within special domains. The advantage of dealing with two definitions lies, however, in tworzeniu terminów jako całości, obejmujący zarówno aspekty opisowe, jak i normatywne, zarówno pierwotne, jak i wtórne tworzenie terminów, zamierzone tworzenie terminów itd. 4. Jednostka terminu w terminologii a leksykografii Szczególny problem wynikający z powyższej definicji TF1 dotyczy statusu binarnego ujęcia znaku językowego, jakie znajdujemy w pismach Ferdinanda de Saussure’a, a także w podejściu Wüsterowskim. Pojęcie „terminu” jest traktowane nieco odmiennie w leksykografii / leksykologii oraz w Wüsterowskim podejściu do terminologii: w leksykografii związek wyrażenia i treści postrzega się jako arbitralny, a zarazem solidarny, a leksykografia zajmuje się w konsekwencji leksemami. W szerokim ujęciu leksykografia ma charakter semazjologiczny, podczas gdy terminologia ma charakter onomazjologiczny. Celem leksykografii jest opis języka, a zatem każda analiza wychodzi od poziomu wyrażenia, czyli „słów” występujących w języku mówionym lub pisanym. Terminologia natomiast zajmuje się relacją między trzema głównymi elementami: obiektem, pojęciem i reprezentacją, jak określono w ISO 704: Niniejsza Norma Międzynarodowa <…> opisuje powiązania między obiektami, pojęciami a ich reprezentacjami terminologicznymi. (ISO 704 2002: vi wyróżnienie Jm) 1 1Terminologija | 2020 | 27 Obiekty są kategoryzowane w klasy odpowiadające jednostkom wiedzy zwanym pojęciami, którym przyporządkowuje się reprezentacje językowe. Podejście do saussure’owskiej arbitralności znaku językowego jest w dent typical Wüsterian approach more radical than in lexicography, because terms and concepts are assumed to have some sort of existence indepenof each other, por. np. : Szkoła wiedeńska opowiada się za wyraźnym rozdzieleniem pojęcia i nazwy; mówi o „królestwie pojęć” i „królestwie nazw; mówi o „dziedzinie pojęć” i „dziedzinie nungen”. [The vienna school advocates a clear division between concept and terminów”. (Laurén, Picht 1993: 530). Stanowisko to było szeroko dyskutowane w kręgach terminologicznych; nie jest ono pozbawione niuansów i zostało zdecydowanie odrzucone przez nowsze podejścia kognitywistyczne i socjolingwistyczne (por. sekcję 6 poniżej). Na potrzeby tej dyskusji definicję TF1 sformułowano w sposób wystarczająco „leksykograficzny”, aby obejmowała zarówno leksykografię, jak i różne podejścia do terminologii. Element „terminu” można postrzegać jako prostą etykietę w obrębie znaku binarnego albo jako leksem przeniesiony z języka ogólnego, aby służył jako oznaczenie pojęcia naukowego. W obu przypadkach reprezentacje pojęć są elementami językowymi utworzonymi przez repertuar provided by the natural language. Hence: We speak of term formation mechanizmów, niezależnie od tego, czy rezultatem są leksemy, czy jedynie etykiety językowe. Ponadto terminy (oznaczenia) są w terminologii postrzegane jako werbalne reprezentacje pojęć naukowych, w przeciwieństwie do innych typów oznaczeń, takich jak nazwy własne czy symbole; są one zbudowane ze słów, a tworzenie terminów można podzielić na dwie kategorie, w zależności od liczby rdzeni leksykalnych: Termin jest oznaczeniem składającym się z jednego lub większej liczby słów, reprezentującym pojęcie ogólne w języku specjalistycznym w określonej dziedzinie przedmiotowej. Termin prosty zawiera tylko jeden rdzeń, natomiast termin zawierający dwa lub więcej rdzeni nazywa się terminem złożonym (ISO 704 2002: 34) Pojęcie złożoności również stwarza kilka problemów: • Metafory z jednym rdzeniem: czy rzeczywiście są „proste”? Relację między znaczeniem dosłownym a przenośnym można analizować jako pewien rodzaj złożoności; • Terminy złożone, zwłaszcza złożenia a frazy: czy takie różnice są arbitralne lub zależne od typologii, gdzie wyznaczamy granicę między słowami a frazeologią? Johan Myking | Tworzenie terminów – Czy istnieje stan badań?1 2 Problemami tymi należy zajmować się przede wszystkim w terminologii opartej na korpusach, ale także w ramach spójnej teorii tworzenia terminów. ze względu na swój językowy charakter terminy przyciągają uwagę nie tylko terminologii, lecz także leksykografii, leksykologii i teorii słowotwórstwa. Zarówno w terminologii, jak i w leksykografii jednostki, o których mowa, uważa się za należące do specjalnej dziedziny przedmiotowej (domeny), a obie dyscypliny interesują się procedurami, za pomocą których formowane są jednostki / reprezentacje. Niezależnie od głównego podejścia badanie terminów stanowi wspólny obszar zainteresowania terminologii i leksykologii. Podsumowując tę dyskusję, można zauważyć, że terminologia oparta na korpusach od dawna traktuje relację między terminami a słowami jako kwestię gradacji, wyrażaną za pomocą takich kategorii jak „terminowość” lub „status terminu”, jednak musimy pominąć tę dyskusję w tym miejscu. 5. PODEJŚCIA DO TWORZENIA TERMINÓW Liczba obszernych prac dotyczących tworzenia terminów w głównych językach europejskich jest znaczna. Opisanie inwentarza i zasad tworzenia terminów było ważne dla E. Wüstera w jego głównych pracach (Wüster 1966, 1985). Drozd i Seibicke (1973) opisali zasady tworzenia terminów, kładąc nacisk na język niemiecki. Ich praca obejmowała zarówno aspekty teoretyczne, jak i normatywne, również podkreślając aspekty teoretyczne. Terminologia tworzenia terminów w języku angielskim została opisana w Sager & al. (1980), a później przez Sagera (1990). Pierwszy model teoretyczny neologii terminologicznej przedstawił G. Rondeau (Rondeau 1984), a później Rostislav Kocourek wniósł istotny wkład w swoim opisie francuskiego języka specjalistycznego (Kocourek 1991). Jeśli chodzi o podstawy teoretyczne, ogólnie rzecz biorąc, Drozd & Seibicke, a także R. Kocourek działali w ramach praskiego podejścia strukturalistycznego, zajmując się głównymi zagadnieniami teoretycznymi, takimi jak motywacja. W pracach Sagera widoczna jest inspiracja pragmatyczna, a także wprowadzenie ważnych dychotomii teoretycznych, takich jak tworzenie terminów pierwotne versus wtórne. Najbardziej aktualną spośród kompleksowych prac na temat tworzenia terminów jest. Praca Humbleya dotycząca francuskiej neologii terminologicznej (Humbley 2018a). Praca ta wyróżnia się zarówno analitycznym przeglądem rezultatów, jak i omówieniem dyskusji teoretycznych w obrębie from Non-European languages this book must be considered the most terminologii w ciągu ostatnich dziesięcioleci. Uwzględniając nowe dziedziny terminologii, a także ustalenia zaktualizowanej pracy na temat tworzenia terminów, stała się punktem wyjścia dla znacznej części dalszej dyskusji. 1 3Terminologija | 2020 | 27 na podstawie przywołanych prac, w szerokim obszarze języków specjalistycznych (LSP), jak można go było opisywać do przełomu tysiącleci, zaproponowano kilka modeli oraz typów modeli tworzenia terminów, opartych na różnych tradycjach lingwistycznych. Ogólnie rzecz biorąc, można zarysować następującą typologię modeli tworzenia terminów: a) modele neologizmu: pierwotne vs wtórne tworzenie terminów (Rondeau 1984, Sager 1990); b) Modele przyrostowe: terminy są tworzone za pomocą (strukturalnego) słowotwórstwa leksykalnego stosowanego do celów specjalistycznych (klasyczne prace, takie jak Drozd & Seibicke 1973, Sager 1990, Kocourek 1991; Kageura 2002, por. Humbley 2018a, Humbley 2018b); c) integracyjne modele oparte na motywacji (Kocourek 1991; przyrostowe + zapożyczenie + semantyczne + niemotywowane); d) Modele funkcjonalistyczne (oparte na dyskursie): terminy są tworzone w dyskursie za pomocą metafory gramatycznej (systemowo-funkcjonalna lingwistyka Hallidaya, por. Humbley 2018a, Humbley 2018b); e) Modele kognitywne, tj. metafora: tworzenie terminu nie polega jedynie na nazywaniu, lecz jest aktem rozumienia (Temmerman 2000). Zgodnie z dwoma głównymi podejściami do terminologii grupy a–c są dobrze znane w ramach podejścia multidyscyplinarnego (GTT, Wüster), podczas gdy d i e są wyraźnie związane ze współczesnymi teoriami lingwistycznymi – tradycja systemowo-funkcjonalna, czyli tradycja Hallidaya, została wprowadzona do terminologii dopiero niedawno za pośrednictwem przywołanych prac J. Humbleya (Humbley 2018a, Humbley 2018b). Zaklasyfikowanie K. Kageury (Kageura 2002) wraz z pracami „klasycznymi” wymaga szerokiego rozumienia kategorii „inkrementalności”, jak zostanie to wyjaśnione poniżej. Pięć kategorii reprezentuje szerokie tendencje, chociaż granice nie zawsze są wyraźnecut. Inspiracja G. Rondeau, polegająca na uwzględnieniu zapożyczeń i transferu semantycznego, wydaje się zasadniczo zaakceptowana, choć najczęściej wyrażana jest za pomocą dychotomii J. C. Sagera (w języku angielskim) „primary” vs „secondary” term formation. To drugie zachodzi, gdy termin oznaczający dane pojęcie zostaje zastąpiony albo w wyniku rewizji w obrębie tego samego języka, albo poprzez transfer do innego języka, podczas gdy pierwotne tworzenie terminów zachodzi wtedy, gdy dane pojęcie zostaje nazwane po raz pierwszy (pierwotnie Sager 1990; przywołane przez Humbleya, np. 2018 a: 91f., Humbley 2018b: 442f.). Aspekty inkrementalne są uwzględniane w każdej analizie tworzenia terminów, nawet w procedurach semantycznych i transferze poprzez zapożyczenie. Analizowanie Johan Myking | Term Formation – Is There a State of the Art?1 4 struktury morfosemantycznej terminów ma kluczowe znaczenie dla badania potencjału terminotwórczego danego języka. W ten sposób opis pomaga udzielić odpowiedzi na pytanie „jak” przebiega tworzenie terminów, choć aby odpowiedzieć na pomijane pytanie „dlaczego wybiera się określone formy, a nie inne”, potrzeba czegoś więcej. Na pytanie „jak” udziela się odpowiedzi, ale nie na pytanie „dlaczego” (Humbley 2018b: 442). Jednak właściwości przyrostowe nie zawsze stanowią główną raison d’être danego terminu. Aby odpowiedzieć na pytanie „dlaczego” zastosowano daną procedurę, warto rozważyć różne motywacje leżące u podstaw terminu: która motywacja pojawia się jako pierwsza, która jest podporządkowana itd. Zarówno metafora, jak i termin zapożyczony mogą mieć strukturę morfologiczną, choć struktura ta może nie być cechą wyróżniającą terminu. Takie spostrzeżenia stanowią nieodłączną część klasycznych badań nad tworzeniem terminów (Drozd i Seibicke, Kocourek), lecz należy o nich pamiętać zwłaszcza w ramach działań normatywnych dotyczących wtórnego tworzenia terminów, a także podczas pracy w ramach nowych podejść. Jak już argumentowano, rozróżnienie pierwotnego i wtórnego tworzenia terminów wydaje się powszechnie akceptowane jako właściwy model ujmowania nowych terminów (por. także ISO 704 2002: „neoterminy”) na najwyższym poziomie uogólnienia, jednak nie ma zgody co do terminologii dotyczącej tego, co należy uznać za podstawę budowania teorii – pierwotne czy wtórne tworzenie terminów, czy też oba te rodzaje. Priorytet ten jest częściowo determinowany przez własne stanowisko teoretyczne badacza. Ponadto ważną kwestią jest to, w jakim stopniu i pod jakim względem rozróżnienie na pierwotne i wtórne zależy od dychotomii opisowego i preskryptywnego oraz z nią się pokrywa. To, że tworzenie terminów wtórnych odbywa się w komitetach normalizacyjnych (w obrębie jednego języka lub pomiędzy językami) oraz w ramach działań z zakresu planowania języka terminologicznego, jest faktem trywialnym; stąd wyciąga się wniosek, że tworzenie terminów wtórnych w dużej mierze jest zamierzone i świadome oraz wiąże się z działaniami preskryptywnymi. Kwestia świadomego tworzenia terminów w ramach tworzenia terminów pierwotnych jest nieco bardziej złożona i nie będzie tu szczegółowo omawiana (por. Humbley 2018a: 96 i n. w dyskusji). Istnieje wiele zbiorów preskryptywnych i bardzo często sprzecznych zasad celowego tworzenia terminów w ramach planowania językowego, normalizacji i terminologii (głównie, lecz nie wyłącznie, wtórnego). Szczegółowe omówienie tych zbiorów należy tu pominąć. Podstawowe pytania, na które należy odpowiedzieć przy tworzeniu terminów, można w 2 1Terminologia | 2020 | 27 jako środek przekazywania treści pojęciowej za pomocą manipulowania elementami wyrażenia. Te dwa wymiary nie są ze sobą sprzeczne (por. Laurén, myking, Picht, Sigurður 2008: 186 i n.). Podkreślanie motywacji wiąże się w dużym stopniu z ciągłością wcześniejszych prac, por. np. typologię motywacji R. Kocourka, powyżej. In short: It does not seem productive to exclude questions of prescription and standardisation from the theoretical study of term formation if istocie sprowadzić do trzech: celem niniejszego badania jest udzielenie odpowiedzi na pytanie „dlaczego” (Humbley 2018b, powyżej). Formy terminów nie wybierają się same, a wybór terminów jest w dużej mierze związany z użytkownikami (twórcami i odbiorcami terminów) działającymi w ramach ustawień preskryptywnych. To samo dotyczy motywacji, która nie jest wyłącznie właściwością wewnętrzną terminu(wewnętrzną znaku): formy motywacji należy również oceniać w odniesieniu do użytkowników i potrzeb. 7. PODEJŚCIE „BRAKU STAŁYCH GRANIC” Powyższe pytania teoretyczne wzbudziły pewne zainteresowanie w latach następujących po 2000 roku, między innymi podczas kolokwium IITF w 2001 roku, „Terminology at the crossroads” (TSR 2002), oraz w książce napisanej przez Ch. Lauréna, H. Pichta, Johana mykinga i Jónssona (Laurén, myking, Picht, Jónsson 2008), wprowadzającej podejście „braku stałych granic”. Dwie tezy z tej ostatniej publikacji brzmią następująco (Laurén, myking, Picht, Jónsson 2008: 45 i n., 68 i n.): - Nie ma stałych granic między komunikacją specjalistyczną a innymi formami komunikacji. - W konsekwencji nie ma stałych granic między terminami a słownictwem i frazeologią ogólną. A ponadto, twierdząc, że zarządzanie językiem jest uprawnioną działalnością: - Zarówno użycie języka, jak i system językowy podlegają zarządzaniu (op. cit., 140 i n.) Do tez tych możemy dodać czwartą: - Nie ma stałych granic między opisowymi a preskryptywnymi implikacjami jednej i tej samej zasady. Środki preskryptywne w pewnym stopniu odzwierciedlają fakty empiryczne, i vs. Zasada motywacji jest jednym wyrazistym przykładem: stosowana jako podstawowa zasada tworzenia terminów, por. R. Kocourek 1991 (powyżej), ma służyć jako zasada opisowa i wyjaśniająca. Nie odwzorowuje ona jednak Johan Myking | Tworzenie terminów – czy istnieje stan wiedzy?2 2 preskryptywnej zasady motywacji w znaczeniu „przejrzystości”, po niemiecku: „Durchsichtigkeit”. Prawdopodobnie słuszne jest stwierdzenie, że motywacja morfosemantyczna jest najczęstszym i najbardziej wyrazistym sposobem ent terms, but terms motivated otherwise also deserve to be assigned importance within terminology, cf. the example quark, above. tworzenia transparJaskrawym przykładem tego „odzwierciedlania” jest „zasada analogii” w wtórnym tworzeniu terminów, sformułowana przez K. valeontisa i e. mantzari: Zgodnie z regułą analogii „przy tworzeniu terminu w order to name a new concept that has been primarily named in the source języku docelowym w języku pierwszym wyborem twórcy nazwy powinno być zastosowanie mechanizmu tworzenia terminów analogicznego do mechanizmu tworzenia terminów zastosowanego w przypadku terminu w języku źródłowym”. (valeontis, mantzari 2006) Co ciekawe, ISO 704 wskazuje również zasadę „kontranalogii”: Mimo że zapożyczanie z innych języków jest akceptowaną formą tworzenia terminów, wyrażeniom w języku rodzimym należy przyznawać pierwszeństwo przed bezpośrednimi zapożyczeniami. (ISO 704 2002: 41) Sprzeczne cele preskryptywne nie są w zarządzaniu językiem niczym nowym. ważniejszy jest jednak fakt, że zasada analogii ma swój opisowy odpowiednik w spontanicznym powstawaniu kalk językowych lub innych typów terminów motywowanych analogicznie. zakres można wyjaśnić mechanizmami The formation, dominance or failure of terms can probably to a large poznawczymi, również w tych przypadkach, w których nie dominuje ani metafora, ani termin złożony. Uwzględnianie takich mechanizmów jest z pewnością uzasadnionym zadaniem tworzenia terminów w koncepcji TF2 tworzenia terminów. Szczególny przypadek wtórnego tworzenia terminów mógłby zilustrować tę kwestię. Istnieje wiele dowodów podręcznikowych i anegdotycznych na to, że wtórne tworzenie terminów w językach takich jak niemiecki, skandynawskie czy islandzki prowadzi do powstawania morfologicznie przejrzystych, a tym samym „znormalizowanych” i nieanalogicznych terminów docelowych. W przypadku norweskiej terminologii naftowej zasady te zostały rozwinięte. znaczna część dyskusji na temat jakości języka i „dobrego” tworzenia terminów koncentrowała się wokół kilku dwuelementowych i trójelementowych dubletów słownych (Andersen, myking 2018: 542): kelly drivrør „napęd + rura” kelly rathole drivrørshylse „napęd + rura + tuleja” rottehull mousehole rørkoplingshylse „rura + złącze + tuleja” musehull 2 3Terminologia | 2020 | 27 Prawa kolumna ilustruje minimalną norweską adaptację formalną lub semantyczną (motywacje mieszane), tj. podtypy motywacji interlingwistycznej, podczas gdy kolumna środkowa zawiera terminy „oficjalne”, tj. terminy zgodne z kryteriami jakości opartymi na przejrzystości morfologicznej w postaci złożeń. Dalsze dowody można znaleźć w innych językach, takich jak islandzkie odpowiedniki duńskiego biograf „kino”: biograf kvikmyndahús („szybki + obraz + dom”) bíó Na podstawie tych przykładów można sformułować następujące prawdopodobne wyniki wtórnego tworzenia terminów, które zostały również w pewnym stopniu potwierdzone analizą większych korpusów (por. myking 2008: 13 i n.): – normalizacja: terminy dostosowują się do częstych i nieoznaczonych ogólnych wzorców języka docelowego; – Demetaforyzacja (jako konsekwencja normalizacji): przynajmniej w przypadku angielskiego jako języka źródłowego i języka pierwotnego tworzenia terminów w zestawieniu z pewnym rodzajem syntetycznego języka docelowego i języka wtórnego tworzenia terminów. Terminy docelowe grupują się następnie w dwa klastry, których cechy są następujące: Klaster 1: metaforyczne, analogiczne, opisowe (kelly, musehull, rottehull; bíó) Klaster 2: morfologiczne, rodzime, preskryptywne (drivrør, -shylse, rørkoplingshylse; kvikmyndahús) Jeśli terminologia docelowa rzeczywiście charakteryzuje się wyższym stopniem motywacji morfologicznej, po którym następuje nadmierna długość — popularna, lecz wciąż nie w pełni potwierdzona hipoteza — można by to wyjaśnić nierównowagą poznawczą wynikającą z asymetrycznej sytuacji komunikacyjnej. Wówczas moglibyśmy ustalić Komunikacja symetryczna (nadawca–odbiorca) > zasada analogii > terminy krótkie/nieprzejrzyste Komunikacja asymetryczna (nadawca–odbiorca) > zasada rodzimości > terminy dość długie/przejrzyste W ten sposób dochodzimy do wyjaśniania funkcjonalnych właściwości terminów za pomocą czynników pragmatycznych. Tego rodzaju wgląd był obecny w pracach Valtera Tauliego (Tauli 1968). Wśród zasad v. Tauliego szczególnie istotne są następujące dwie: E2 Wyrażenie musi być możliwie najkrótsze; E3 The more frequent the expression the shorter it must be. Johan Myking | Tworzenie terminów – Czy istnieje stan wiedzy?2 4 Jest to ten sam rodzaj wglądu, który został wyrażony przez prawo Zipfa w 1935 roku i jest dziś dobrze zintegrowany z teorią pragmatyczną („zasada współpracy” Grice’a (Grice 1991)), a także z językoznawstwem opartym na użyciu (por. Tomasello 2003; dalsze omówienie: myking 2008: 248). Chociaż podejście teoretyczne v. Tauliego do planowania językowego wkrótce popadło w zapomnienie, przekazuje ono spostrzeżenia poparte przez współczesne teorie, których nie należy lekceważyć. Chociaż nigdy nie można zagwarantować rezultatu zarządzania językiem, zarządzanie językiem nadal jest uprawnioną działalnością (Laurén, myking, Picht, Jónsson 2008: 139 i nast., 197). Zastosowawszy je w „kompletnej dziedzinie” (por. Kageura 2002), moglibyśmy mieć nadzieję wykazać wzorce wtórnego tworzenia terminów wyjaśniane przez pragmatykę, tj. założenia lub wiedzę tła grupy użytkowników (grup użytkowników). Należy jednak stwierdzić, że w odniesieniu do „kompletnej dziedziny” terminologii naftowej krytyka K. Kageury wobec anegdotycznych przykładów podręcznikowych wydaje się uzasadniona. Nakreślone powyżej tendencje zostały do pewnego stopnia potwierdzone (por. myking 2008), chociaż potrzebne są dalsze badania. Trzeba przyznać, że wszystkie te zasady, w tym ISO 704, można by oczywiście odrzucić jako czysty zdrowy rozsądek lub reinterpretacje puryzmu językowego. Jako dyscyplina oparta na językoznawstwie, terminologia musi również zajmować się elementami „lingwistyki ludowej”, być może szczególnie w przypadku (celowego) wtórnego tworzenia terminów, obejmującego „dobre” i „złe” właściwości terminów. Takie rzekome właściwości terminów często wyjaśnia się czysto idiosynkratycznymi postawami. Niemniej jednak, chociaż nie należy ich interpretować jako wyczerpującej listy, przedstawione powyżej elementy teorii stanowią wgląd w rozwój terminologiczny; a zatem stanowią teorię dotyczącą tworzenia terminów, która jest istotna dla standaryzacji i działań w zakresie planowania językowego, lecz nie jest z nimi tożsama. Tego rodzaju elementy zasługują na miejsce w dyskursie naukowym dotyczącym tworzenia terminów właśnie dlatego, że są istotne zarówno dla teoretyków, jak i dla praktyków. 8. TERMINOLOGIA: „LINGWISTYKA” CZY „AKTYWIZM”? Podczas teoretyzowania na temat terminologii ważne jest uwzględnienie jej wieloaspektowego charakteru. Jeden rodzaj teorii, hipotezy lub pytania badawczego nie musi koniecznie pozostawać w sprzeczności z innymi rodzajami. Zgodnie z podejściem „braku sztywnych granic” terminologię należy uznawać za lingwistykę, al- 2 5Terminologija | 2020 | 27 chociaż w „liberalnym” sensie terminologia jest działalnością naukową zajmującą się językiem (Laurén, myking, Picht 1998: 353). Jeśli J. Humbley (Humbley 2018b: 437) ma rację, twierdząc, że tworzenie terminów zostało odsunięte na dalszy plan jako kwestia debaty teoretycznej z powodu braku wartości praktycznego zastosowania, pojawia się pytanie, jak (ponownie) włączyć je do teoretycznego rozwoju terminologii. Pierwotne i wtórne tworzenie terminów przecina rozróżnienie między spontanicznym a zamierzonym tworzeniem terminów. Chociaż niektóre nowe podejścia nalegają, aby nadać priorytet pierwotnemu tworzeniu terminów i badać je na podstawie lingwistyki deskryptywnej, stanowisko wyrażone w niniejszym artykule nadal głosi, że „zamierzone” wtórne tworzenie terminów jest integralną częścią wszelkiego rozwoju terminologicznego w danym społeczeństwie, a zatem nie może zostać wykluczone z teorii tworzenia terminów, pomimo trudności w opracowaniu spójnej teorii. Budowanie teorii i formułowanie hipotez typu zarysowanego w sekcji 7 ma bezpośrednie znaczenie dla praktyka terminologii, ponieważ między innymi działania te pozwalają oceniać jego lub jej praktyczne rezultaty i mogą zapobiegać błędnym wnioskom na temat indywidualnych niedostatków. Można ponownie przywołać V. Tauliego, którego zasady stanowią użyteczne i oparte na teorii ramy odniesienia dla planowania językowego, choć nie pozwalają na ścisłe przewidywania. Oznacza to opowiedzenie się za włączeniem podejść zarówno preskryptywnych, jak i deskryptywnych w zakres terminologii. Teoretyczny dyskurs na temat tworzenia terminów będzie musiał spełniać szeroki zestaw warunków wstępnych: – Uznawać, że teoretyzowanie na temat tworzenia terminów musi obejmować zarówno pierwotne, jak i wtórne tworzenie terminów, jak już stwierdzono; żadne z nich nie jest mniej ważne; – Umieć wyjaśnić wzorce, różnice i podobieństwa międzyjęzykowe; – Uwzględniać problemy zmienności i diachronii; – Dostrzegać, że analizy kognitywne (np. analiza wzorców metaforycznych, por. Temmerman 2000) są wykonalne i mają również zastosowanie do wtórnego tworzenia terminów oraz, odwrotnie, że – Dynamika terminów oparta na złożoności morfologicznej okazała się wykonalna w odniesieniu do wtórnego tworzenia terminów (por. Kageura 2002), lecz może również zostać rozszerzona na tworzenie pierwotne; Johan Myking | Tworzenie terminów – Czy istnieje stan badań?2 6 – Dostrzegać, że nie ma wyraźnych granic między kognitywnymi a pragmatycznymi wyjaśnieniami wzorców tworzenia terminów, a zatem że pragmatyka ma znaczenie dla teorii terminologii; – A zatem dostrzegać, że nie ma wyraźnych granic między teoretyzowaniem o terminach jako takich a teoretyzowaniem o terminach w ramach pewnego rodzaju ustawienia normatywnego. W odpowiedzi na pytanie J. Humbleya przytoczone we wprowadzeniu do niniejszego artykułu: „Czy potrzebna jest szczegółowa teoria tworzenia terminów, oparta na własnych, specyficznych kryteriach, a nie po prostu teoria tworzenia wyrazów?”, istnieje kilka odpowiedzi twierdzących. W odpowiedzi na TF1 teoria tworzenia terminów będzie musiała uwzględniać for theoretical questions that are not always accounted for within theories of “word formation” in a strict sense, such as e.g. phrasal terms in contrast złożenia. Ponadto kwestią definicji i delimitacji jest to, czy uwzględniać zapożyczenia i metaforę, czy też nie. Są to wszystko zjawiska, które teoria języka łatwo wyjaśnia, zatem pod tym względem pytanie jest trywialne. Jeśli „słowotwórstwo” definiuje się jako „tworzenie desygnacji”, wszystkie takie zjawiska stają się istotne, co sygnalizuje przejście w terminologii od „słowa” do „desygnacji”. Tworzenie terminów nie może być ograniczone do procedur przyrostowych i dyskursywnych. Z perspektywy T2 odpowiedź również jest twierdząca, chociaż nie jest oczywiste, że rezultatem będzie spójna teoria. W niniejszym artykule argumentowano, że kwestia właściwości funkcjonalnych terminów jest nietrywialna i ważna, zwłaszcza w ramach wtórnego tworzenia terminów, które z kolei stanowi rdzeń wszelkiego rodzaju normatywnych działań terminologicznych. 9. WNIOSKI Tytuł niniejszego artykułu ma dwa źródła inspiracji: długotrwałe zainteresowanie problematyką tworzenia terminów w kontekście planowania językowego i teorii terminologii oraz konkretny impuls wynikający z lektury najnowszych prac J. Humbleya (Humbley 2018a, Humbley 2018b), jak wskazano we wprowadzeniu w sekcji 1 powyżej. Główne argumenty opierały się na zbiorze ugruntowanych przekonań: 1) większość terminologów o wykształceniu lingwistycznym docenia wysiłki teoretyczne i woli, aby podstawy teoretyczne ich pracy były możliwie solidne 2 7Terminologija | 2020 | 27. Ocenianie pracy praktycznej za pomocą wzorców, hipotez lub teorii dotyczących tego, jak rzeczy powstają, jest użyteczne i konieczne. 2) no terminology activity can avoid the emphasis on secondary term formation, at least not outside of the English-speaking communities. To właśnie stanowi rację bytu współczesnej pracy. Teoretyzowanie na temat wtórnego tworzenia terminów musi zatem być uznane za uzasadnione zadanie, równorzędne z pierwotnym term formation. 3) Na poziomie ogólnym należy pamiętać, że pewnego rodzaju wspólna rama odniesienia jest w istocie warunkiem konsolidacji terminologicznej „wspólnoty dyskursu” ponad granicami językowymi, kulturowymi, organizacyjnymi i naukowymi. Jeśli terminologia jako dyscyplina ma charakter międzynarodowy, wspólny dyskurs jest konieczny, aby zapewnić jej spójność. Zamiast wyznaczać linię demarkacyjną między terminologią użytkową a naukową, należy postawić pytanie, jak rozwijać teorię, która mogłaby być pomocna w zastosowaniach, a zarazem dostarczać nauce nowych spostrzeżeń. Takie próby integracji były w istocie znakiem rozpoznawczym terminologii od dziesięcioleci i powinny być również uwzględniane w subdziedzinie term formation. W sekcji 6 argumentowano, że nowe podejścia do terminologii były „programami badawczymi” wpływającymi na wszystkie aspekty terminologii, w tym także na tworzenie terminów. Wydaje się zasadne stwierdzenie, że dyskusja ta ma bardzo niewielkie znaczenie praktyczne i nie wzbudza większego zainteresowania. Sama debata nie pozostawiła po sobie żadnych głębokich śladów, lecz terminologia zdaje się wkroczyć w coś w rodzaju kuhnowskiej „normalnej nauki”, jak wyraża to niedawna publikacja: Podczas gdy tradycja wüsterowska była ściśle onomazjologiczna, podejście alternatywne było semazjologiczne, a zatem pod tym względem bardziej przypominało tradycyjną leksykografię. Jak wynika z materiałów większości konferencji LSP po przełomie tysiącleci, terminologia semazjologiczna w coraz większym stopniu opiera się na korpusach elektronicznych, wykorzystując statystykę i częstość występowania tokenów. (Simonnæs, Andersen, Schubert 2019: 10) Jeśli prawdą jest, że ten normalny stan rzeczy obejmuje badania empiryczne i oparte na korpusach oraz zwiększony nacisk semazjologiczny, to także Johan Myking | Tworzenie terminów – czy istnieje stan wiedzy?2 8 wydaje się zasadne stwierdzenie, że pojawienie się alternatywnych podejść omówionych w sekcji 6 musiało należeć do sił napędowych tej zmiany. W przyszłych przeglądach istnieje możliwość, że ta „zmiana” będzie postrzegana jako rozszerzenie zakresu terminologii, a nie zastąpienie jednego podejścia innym. Wykorzystanie korpusów nie czyni (preskryptywnego) rozwijania terminologii zbędnym, lecz po prostu oferuje rozszerzenie arsenału narzędzi terminologii. Terminologia uprawiana jako empiryczne badania lingwistyczne pomaga zwiększać świadomość terminologii i sama w sobie nie czyni środków onomazjologicznych zbędnymi. Jest jeszcze zbyt wcześnie, aby ocenić, czy terminologia zmierza w kierunku stanu współistniejących podejść i metod zamiast jednego dominującego paradygmatu. Co to oznacza dla kwestii tworzenia terminów – czy istnieje stan wiedzy, czy też nie? Odpowiedź J. Humbleya na jego własne pytanie, przytoczona w sekcji 1, brzmi: „kwestia szczególnej teorii tworzenia terminów, a nie tworzenia wyrazów, pozostaje otwarta” (Humbley 2018b: 448). Zamiast proponować rzekomo nowe podejście do tworzenia terminów, J. Humbley wniósł znaczący wkład, oceniając wszystkie istniejące metodologie i modele na podstawie badań empirycznych nad francuską neologią terminologiczną, tak więc pod jednym względem dwie prace J. Humbleya z 2018 a i b faktycznie stanowią obecny stan wiedzy. Jego rozwiązanie, zgodnie z którym kwestia pozostaje nadal otwarta, staje się jeszcze bardziej oczywiste, jeśli „tworzenie terminów” rozumie się jako poddziedzinę TF2, a nie ogranicza się go do neologii w rozumieniu TF1. Niniejszy artykuł nie przyczynia się do rozwiązania tego problemu, a wnioski mogą wydawać się niezadowalające. Temat jest zbyt obszerny, aby można go było omówić w jednym artykule. Niemniej jednak należy podtrzymać pogląd, że rozwój teorii pomaga promować wspólnotę dyskursu, że teoria jest pomocna dla praktyków, a w konsekwencji każda odpowiedź musi uwzględniać fakt, iż terminologia obejmuje dwa główne aspekty: jest dziedziną badań, a jednak nigdy nie wymyka się funkcji praktyki. Wkład z różnych perspektyw i podejść tworzy użyteczną mieszankę; żadna pojedyncza teoria nie daje wszystkich odpowiedzi; nie wszystkie podejścia są ze sobą sprzeczne. Być może skromna ambicja „teoretyzowania” zamiast „budowania teorii” mogłaby zapewnić znaczącą płaszczyznę porozumienia każdemu zainteresowanemu term formation. 2 9Terminologija | 2020 | 27 REFERENCES Andersen Øivin, myking Johan 2018: Terminology work for specific problem areas and issues: the case of oil terminology, In Humbley John et al., 535–547. Cabré maria Teresa 2003: Theories of terminology: Their description, prescription and explanation. – Terminology 9:2, Amsterdam: benjamins, 163–199. Drozd L[ubomir], Seibicke W[ilfried] 1973: Deutsche Fachund Wissenschaftssprache, Wiesbaden: brandstetter. Gaudin François 1993: Pour une socioterminologie. Des problèmes sémantiques aux pratiques institutionelles, Rouen: université de Rouen. Grice H[enry] P[aul] 1991 [= 1974]: Logic and Conversation. – Pragmatics. A Reader, ed. S. davis, Oxford university Press, 305–315. Humbley John 2018a: La néologie terminologique, Limoges: LambertLucas. Humbley John 2018b: Term formation and neology, In Humbley John et al., 437–452. Humbley John, Gerhard budin, Laurén Christer 2018: Languages for Special Purposes. An International Handbook, berlin, boston: de Gruyter mouton. ISO 704 2002: Principles and methods of terminology, 3rd edition, Switzerland: ISO. Kageura Kyo 2002: The Dynamics of Terminology. A descriptive theory of term formation and terminological growth, Amsterdam, Philadelphia: benjamins. Kocourek Rostislav 1991: La langue française de la science et de la technique, 2. éd., Wiesbaden: brandstetter. Kristiansen marita, Gjesdal Anje müller 2018: Lexical Dynamism and Language Planning. The Case of the Climate Change Subject Field in Norwegian. – TOTh 2017 – Terminology & Ontology: Theories and applications, Éditions de l’université Savoie mont blanc, 235–246. Laurén Christer, Picht Heribert 1993: vergleich der terminologischen Schulen. – Laurén Christer, Picht Heribert (Hg). Ausgewählte Texte zur Terminologie, Wien: Termnet, 493–539. Laurén Christer, myking Johan, Picht Heribert 1998: Terminologie unter der Lupe, Wien: Termnet. Laurén Christer, myking Johan, Picht Heribert with Sigurður Jónsson 2008: Insikter om insikt. Nordiska teser om terminologi och fackkommunikation, Insights about insight. Nordic Theses about Terminology and Special Communication, Oslo: novus. myking Johan 2008: motivasjon som termdanningsprinsipp. ein teoretisk diskusjon basert på norsk oljeterminologi. – Motivation as a principle of term-formation. A theoretical discussion based on Norwegian oil terminology: ph.d. diss., vaasa: university of vaasa. (= Acta Wasaensia 191). myking Johan 2009: yet another taxonomy of motivations. – Terminology Science and Research. Journal of the IITF 20, 39–53. Available at: http://www.iitf.fi/cms/component/remository/?Itemid=108. Accessed July 2017, inaccessible June 2019. Cf. Andersen & myking 2018: 547. Picht Heribert, Draskau Jennifer 1985: Terminology. An introduction, Guildford: university of Surrey. Rondeau Guy 1984: Introduction à la terminologie, Quebec. Sager Juan C., Dungworth David, mcDonald Peter F. 1980: English Special Languages: Principles and Practice in Science and Technology, Amsterdam, Philadelphia: benjamins. Sager Juan C. 1990: A Practical Course in Terminology Processing, Amsterdam, Philadelphia: benjamins. Simonnæs Ingrid, Andersen Øivin, Schubert Klaus (eds.) 2019: New Challenges for Research on Language for Special Purposes. Selected proceedings from the 21st LSP-Conference, 28–30 June, bergen, norway, berlin: Frank & Timme. (= FFF series 154). Tauli valter 1968: Introduction to a theory of language planning, uppsala: Almquist & Wicksells. Temmerman Ruth 2000: Towards New Ways of Terminology Description. The sociocognitive approach, Amsterdam: benjamins. Tomasello michael 2003: Constructing a Language. A Usage-Based Theory of Language Acquistion, Cambridge, mass: Harvard university Press. TSR 2002: Terminology Science and Research. Journal of the IITF 12:1–2, Wien: Termnet. valeontis Kostas, mantzari elena 2006: The linguistic dimension of terminology: principles and methods of term formation: 1st Athens International Conference on Translation and Interpretation Translation: between Art and Social Science, 13–14 October 2006. Available at: http://www.eleto.gr/download/booksAnd Articles/HAuConference2006valeontismantzarien.pdf [accessed 20190729]. Wüster eugen 1966: Internationale Sprachnormung in der Technik, besonders in der Elektrotechnik. Zweite ergänzte Auflage, bonn: bouvier u. Co. verlag. Wüster eugen 1985: Einführung in die Allgemeine Terminologielehre und Terminologische Lexikographie 2, Copenhagen: Copenhagen School of economics. Johan Myking | Term Formation – Is There a State of the Art?3 0 TERMINų DARYBA: AR šIOjE SRITYjE jAU PASIEKTA PAŽANGA? Santrauka Straipsnyje klausiama, ar per pastaruosius metus terminų darybos srityje įvyko tokie patys teoriniai pokyčiai, kaip ir kitose terminologijos mokslo srityse, ir ar galima nustatyti aiškią pažangą terminų daryboje. Straipsnio išeities taškas yra du svarbūs klausimai, kuriuos uždavė John Humbley (Humbley 2018a, b): „Problemą galima iškelti ir teoriniame lygmenyje: kaip būtų galima paaiškinti visus šiuos naujus terminus?“. Jis toliau klausia: „Ar reikia konkrečios terminų darybos teorijos su konkrečiais kriterijais ar užtektų ir vienos, kuri būtų tiesiog žodžių darybos teorija?“ Straipsnyje apibrėžiamos dvi „terminų darybos“ koncepcijos: pirma, naujų pava dinimų (angl. designations) kūrimo procesas naudojant leksikologinius mechanizmus (TF1); antra, terminologijos mokslo sritis, dėmesį kreipianti į kūrybinį aspektą ir į norminius ir funkcinius terminų aspektus (TF2). Aptariami esami terminų darybos modeliai (TF1), ypatingą dėmesį kreipiant į R. Kocourek’o (1991) motyvacinę tipologiją ir skirtingas motyvacijos sąvokos implikacijas. Apibrėžiamos ir aptariamos kai kurios pastarojo meto teorinės prieigos, susijusios su terminų daryba. K. Kageura (2002) ir R. Temmerman (2000) nusipelno ypatingo dėmesio ir yra laikomi svarbiomis „tyrimo programomis“, pabrėžiančiomis pirminės terminų darybos tyrimų svarbą ir pasisakančiomis už terminologiją kaip deskriptyvinę, empirinę ir lingvistinę discipliną. Straipsnyje paneigiamas šiuose darbuose išreikštas požiūris, kad preskriptyvinių aspektų teoriniuose svarstymuose apie terminologiją neturėtų likti. Požiūris „Jokių griežtų ribų“ (Laurén et al. 2008) pabrėžia, kad tarp terminų ir bendrinių žodžių nėra jokių aiškių ribų, taigi nėra ir griežtų ribų tarp deskriptyvinių ir preskriptyvinių teorinių principų aspektų. Antrinės terminų darybos tyrimas kaip svarbi terminologijos dalis turi būti tęsiamas. Funkciniai terminų aspektai (TF2) yra įdomūs praktikams ir todėl yra svarbūs teorijai. Otrzymano 20200625 Johan myking university of Bergen uniwersytet w Bergen, skrytka pocztowa 7805, 5020 Bergen, Norwegia [email protected]