Lina Rutkienė. „Statybos terminijos dūriniai: formavimasis ir raida“: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2021, 227 p.

282 Palmira Zemlevičiūtė | doi.org/10.35321/term27-16 Lina Rutkienė ZŁOŻENIA TERMINOLOGII BUDOWLANEJ: KSZTAŁTOWANIE SIĘ I ROZWÓJ: rozprawa doktorska Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2021, 227 s. PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0002-8679-3253 18 czerwca 2021 r. w trybie zdalnym, na platformie „Zoom”, obroniono rozprawę doktorską Liny Rutkienė Złożenia terminologii budowlanej: kształtowanie się i rozwój (promotorka naukowa dr Albina Auksoriūtė). Badania historycznej terminologii dowolnej dziedziny nauki są ważne i potrzebne. Stanowią one podstawę badań współczesnej terminologii. Aby wyjaśnić i zrozumieć okoliczności funkcjonowania współczesnych terminów w języku naukowym, musimy znać kwestie ich powstawania i rozwoju. Dlatego niezwykle cieszy, że doczekaliśmy się kolejnej rozprawy doktorskiej z dziedziny terminologii, w której przeprowadzone badanie można nazwać kompleksowym, ponieważ obejmuje ono nie tylko historyczną, lecz także współczesną terminologię budowlaną, w tym przypadku jeden z jej podsystemów – terminy złożone. Ponadto jest to pierwsza rozprawa doktorska z zakresu terminologii, w której na terminy złożone spojrzano z perspektywy lingwistyki kognitywnej. „Wprowadzenie” do rozprawy rozpoczyna się od przedstawienia aktualności tematu oraz przyczyn i problemów, które zadecydowały o jego wyborze. Chociaż w językoznawstwie litewskim i terminologii terminy złożone były dość szeroko badane, jednak „podsystem złożeń naukowej terminologii budowlanej nie był analizowany oddzielnie” (s. 12), z wyjątkiem po- 283Terminologija | 2021 | 28jedynczych, istotnych z punktu widzenia użycia terminów złożonych z dziedziny budownictwa. Dominujące podejście derywacyjne, morfologiczne i normatywne do złożeń uzupełniłoby ich analizowanie z perspektywy lingwistyki kognitywnej, poszerzającej samo pojęcie złożenia i wzbogacającej badania nad złożeniami. Hybrydowe złożenia z klasycznymi prepozycyjnymi tematami łączonymi, często wypierającymi terminy rodzimego pochodzenia, wymagają obecnie większej uwagi. Podnosi się diskutuotinas tarptautinių dūrinių sandų vertinimo ir įvardijimo klausimas. Teigiama, kad „dūryba leidžia sukurti naujų, motyvuotų terminų“ (p. 13) tu również kwestię problemową, a także dąży do uniknięcia wieloznaczności już funkcjonujących wyrazów. W terminologii budowlanej derywacja złożeń jest „produktywnym sposobem tworzenia nowych terminów” (s. 13). „Złożenia, będąc krótsze i wygodniejsze od terminów dwuwyrazowych” (s. 13), wyrażają postmodernistyczny światopogląd, wysuwający zasady wygody i ekonomii jako jedne z najważniejszych. Celem pracy jest „po przeprowadzeniu wieloaspektowego badania złożeń terminologii budowlanej XX–XXI w. ustalenie kierunków rozwoju, prawidłowości i tendencji tego podsystemu” (s. 14). Aby osiągnąć cel, autorka wyznaczyła sobie pięć zadań: 1) po omówieniu teoretycznych zagadnień dotyczących złożeń ocenić stosunek złożeń właściwych do niewłaściwych oraz jego zmiany w terminologii budowlanej; 2) przeanalizować tworzenie rodzimych i hybrydowych złożeń terminologii budowlanej, ustalić różnice w tworzeniu złożeń rodzimych i hybrydowych; 3) stosując teorię propozycjonalnych modeli lingwistyki kognitywnej, ustalić modele kognitywno-propozycjonalne oparte na bazowych konceptach ludzkiej świadomości, według których kształtowana jest semantyka złożeń terminologii budowlanej; 4) podzielić złożenia terminologii budowlanej na grupy tematyczne, ujawniające określony fragment całościowego obrazu nauki budowlanej; 5) ustalić relacje syntaktyczno-semantyczne między członami złożeń terminologii budowlanej (s. 14). Przedmiotem niniejszej dysertacji są rodzime i hybrydowe złożenia (rzeczowniki) z XX–XXI w., pełniące funkcję terminów nadrzędnych w budownictwie. Złożenia terminologii budowlanej zebrano z 290 źródeł, bardzo różnorodnych pod względem gatunkowym. Są to broszury o charakterze oświatowym, słowniki, leksykony, podręczniki, tezy referatów, materiały wykładowe, monografie, książki dydaktyczne, czasopisma naukowe, zbiory artykułów naukowych, materiały metodyczne, gazety, rozprawy doktorskie i materiały konferencyjne. Z tych źródeł ręcznie wyekscerpowano 6 181 złożeń będących terminami budowlanymi i wprowadzono je do bazy danych Microsoft Access. Wspominając o nowatorstwie pracy oraz jej wartości praktycznej i teoretycznej, autorka stwierdza, że „niniejsza dysertacja jest pierwszą pracą, w której szczegółowo i w różnych aspektach analizowany jest podsystem złożeń terminologii budowlanej, 284 Palmira Zemlevičiūtė | ujawniany jest jego rozwój i obecny stan. Powinna ona uzupełnić badania nad terminologią litewską oraz być przydatna przy tworzeniu nowych terminów budowlanych. Praca mogłaby być również przydatna dla specjalistów budownictwa opracowujących normy i słowniki, a także dla naukowców piszących prace terminologiczne. Nowymi złożeniami z zakresu terminologii budowlanej zebranymi na potrzeby przygotowania rozprawy doktorskiej można byłoby uzupełnić Bank Terminów Republiki Litewskiej“ (s. 17). Na końcu „Wstępu”, po sformułowaniu tez bronionych, zwięzłym opisaniu struktury pracy i wskazaniu jej aprobaty, przechodzi się do lingwistycznej analizy złożeń terminów budowlanych, której poświęcono sześć rozdziałów. Analizując etapami, pod względem strukturalnym i semantycznym, złożenia terminów budowlanych, autorka przedstawia pełny obraz ich kształtowania się i rozwoju, począwszy od okresu przednaukowego (do 1918 roku), a skończywszy na współczesności (w 2019 roku), „nie tylko ujawniają[cy] specyfikę dziedziny budownictwa, ukazują[cy] intensywny rozwój nauki o budownictwie, lecz także przynajmniej częściowo pozwalają[cy] wnioskować o tendencjach litewskiego języka w zakresie tworzenia złożeń, związkach języka litewskiego z językami obcymi, ich wpływie na terminologię języka litewskiego i ogólnie o mentalnych modelach myślenia, stających się podstawą nominacji pojęć“ (s. 204). W pierwszym rozdziale „Ogólne teoretyczne aspekty złożeń”, opierając się na trzech podejściach – związanym ze słowotwórstwem (a także z morfologią), z lingwistyką kognitywną, a dokładniej z teorią kognitywnych modeli propozycjonalnych, oraz ze składnią – analizuje się pojęcie złożenia i omawia jego cechy (ortograficzne, fonologiczne, syntaktyczne i semantyczne). Uwzględniając spostrzeżenia litewskich i zagranicznych badaczy dotyczące formacji z klasycznymi rdzeniami łączonymi pochodzącymi z języka łacińskiego, podnosi się i rozpatruje problem złożeń właściwych i niewłaściwych, wyjaśniając, jakie miejsce zajmują złożenia w terminologii różnych języków i różnych dziedzin nauki. W drugim rozdziale „Pojęcie i źródła złożeń terminologii budowlanej”, po wskazaniu, co w rozprawie doktorskiej uznaje się za złożenie terminu budowlanego, omawia się źródła ich powstania. Zdaniem autorki „złożenia z dziedziny budownictwa nie mają specyficznych, wyróżniających je cech powstawania, powstają tak samo jak terminy wszystkich innych dziedzin i wszelkiego rodzaju formacji“ (s. 32), mianowicie: poprzez terminologizację złożeń języka żywego i ogólnego, tj. nadanie im znaczenia terminologicznego (formacja semantyczna, czyli terminologizacja), transterminologizację złożeń innych dziedzin przedmiotowych (zapożyczanie wewnętrzne, czyli transterminologizacja), tworzenie neologizmów złożonych w razie potrzeby nazwania nowych pojęć (derywacja), zapożyczanie gotowych złożeń z innych języków (zapożyczanie), tłumaczenie złożeń z innych języków (kalkowanie, całkowite lub częściowe). 285Terminologija | 2021 | 28 W trzecim rozdziale „Derywaty złożone terminologii budowlanej w kontekście rozwoju nauk budowlanych i literatury” omówiono podstawową literaturę budowlaną, podzieloną „według głównych etapów rozwoju litewskiej nauki budowlanej, zbieżnych z etapami rozwoju terminologii budowlanej, a także podsystemu derywatów złożonych” (s. 37). W ten sposób ukazano, „jak wraz z rozwojem nauki budowlanej, pod wpływem okoliczności historycznych, od spontanicznie i sporadycznie tworzonych derywatów złożonych terminologii budowlanej przechodzono do ukształtowania się podsystemu tej warstwy terminów” (s. 37). Początki naukowej terminologii budowlanej wiążą się z terminologią ludową i dawnymi pismami. W zmiennym i trudnym okresie od początku XIX w. do 1918 r. w wydawanych litewskich broszurach oświatowych używano również derywatów złożonych terminologii budowlanej. Można je znaleźć także w książkach poświęconych budownictwu, które ukazały się po zniesieniu zakazu druku, oraz w innych pracach leksykograficznych, nieprzeznaczonych specjalnie dla budownictwa, np. w Słowniczku obcych i niezrozumiałych słów (1907) opracowanym przez J. Šlapelisa. Lata 1918–1940 to nowy etap rozwoju terminologii budowlanej, a rok 1918 oznacza nie tylko początek systemu naukowej terminologii budowlanej, lecz także rzeczywisty początek podsystemu derywatów złożonych. Po odzyskaniu przez Litwę niepodległości ożywiły się działalność budowlana i działalność wydawnicza. W okresie międzywojennym wydano niemało podręczników i książek dydaktycznych z dziedziny budownictwa, opublikowano artykuły naukowe dotyczące budownictwa oraz recenzje publikacji naukowych z zakresu budownictwa, w których omawiano także kwestie terminologii stosowanej w publikacjach z dziedziny budownictwa. Przez długi czas terminy budowlane tworzyli nie profesjonalni terminolodzy, lecz specjaliści z dziedziny budownictwa. Na kształtowanie się ówczesnej terminologii budowlanej i całego tego języka zawodowego ogromne znaczenie mieli studiujący i (lub) pracujący za granicą inżynierowie budownictwa, którzy pracowali na Litwie, prowadzili znaczące badania naukowe, pisali artykuły i książki oraz kształcili młodzież. Były to tak wybitne osobistości, jak Kazimieras Vasiliauskas, Jonas Šimoliūnas, Pranas Morkūnas, Anatolijus Rozenbliumas, Pranas Jodelė. Ich publikacje najczęściej były tłumaczeniami (z języka niemieckiego). A zatem w tworzeniu nowych złożeń w pierwszym okresie niepodległości Litwy ważną rolę odgrywał język niemiecki, wyróżniający się bogactwem złożeń. 1940–1990 – etap budownictwa, który rozpoczął się wraz z okupacją Litwy przez ZSRR. W okresie sowieckim wydawano wiele pomocy dydaktycznych – podręczników, książek dydaktycznych, skryptów wykładów; ukazały się także pierwsze jednojęzyczne słowniki terminów budowlanych. Znaczna część omawianych środków była albo tłumaczona z języka rosyjskiego, albo autorzy, pisząc, korzystali z rosyjskojęzycznej literatury z tej dziedziny. Intensywne wydawanie książek budowlanych uważa się za pozytywne zjawisko tego etapu, jednak terminy budowlane są oceniane niejednoznacznie. Jedną 286 Palmira Zemlevičiūtė | z jednej strony zauważa się, że w literaturze z dziedziny budownictwa rzadko używa się zapożyczeń, poszukuje się odpowiedników w języku litewskim, jednak z drugiej strony na tworzenie terminów języka litewskiego zaczyna silnie oddziaływać rosyjski system słowotwórczy – przybywa złożeń tworzonych na wzór języka rosyjskiego, rosyjskich kalk językowych itp. Ostatni etap literatury budowlanej datuje się na lata 1990–2019. Zauważa się, że po ponownym odzyskaniu przez Litwę niepodległości, w związku z pozytywnymi zmianami w sektorze budowlanym, intensywnie opracowuje się i wydaje różnorodną gatunkowo literaturę budowlaną, tworzy się nowe terminy budowlane. W odniesieniu do poprawności i systemowości tych ostatnich istotna staje się działalność terminologiczna Centrum Terminologii Instytutu Języka Litewskiego, Państwowej Komisji Języka Litewskiego oraz Departamentu Normalizacji Litwy. Szczególnie godne pochwały jest to, że autorka rozprawy odważnie nazywa tu jedną z szerzących się w omawianym okresie plag litewskiego środowiska naukowego, hamujących powstawanie i rozwój litewskiej terminologii budowlanej (i, bez żadnych wątpliwości, nie tylko jej! – przyp. aut.) – „wyższą ocenę artykułów naukowych napisanych w języku angielskim i opublikowanych w czasopismach anglojęzycznych” (s. 48). W czwartym rozdziale „Tworzenie złożeń terminologii budowlanej” terminy budowlane będące złożeniami analizuje się z punktu widzenia ich budowy słowotwórczej. Po omówieniu pojęcia złożenia rodzimego i hybrydowego oraz aspektów problemowych osobno przedstawiono tworzenie złożeń rodzimej (właściwej i niewłaściwej) oraz hybrydowej (właściwej i niewłaściwej) terminologii budowlanej. Wszystkie te złożenia analizowane są chronologicznie – od literatury popularnonaukowej z 1918 r. po złożenia używane w 2019 r., tj. tworzenie złożeń omówiono według etapów rozwoju terminologii budowlanej. W ten sposób konsekwentnie analizowane są typy tworzenia złożeń terminów budowlanych oraz ich charakterystyczne cechy i tendencje rozwojowe w czterech okresach – (1) do 1918 r., (2) 1918–1940, (3) 1940–1990 i (4) 1990–2019. Zwrócono uwagę na kwestie doboru tematu, rodzaju i końcówki oraz samogłoski łączącej złożeń rodzimych, a także pochodzenia zapożyczonych członów złożeń hybrydowych. W rozdziale piątym „Syntaktyczno-semantyczne relacje złożeń terminologii budowlanej” złożenia terminów budowlanych analizowane są z syntaktyczno-semantycznego punktu widzenia. Najpierw przedstawiono poglądy litewskich i zagranicznych językoznawców na złożenie jako twór syntaktyczno-semantyczny, następnie podano klasyfikację złożeń terminów budowlanych według syntaktyczno-semantycznych relacji tworzących je członów. Osobno omówiono złożenia determinatywne, czyli podrzędne, oraz kopulatywne, czyli współrzędne. Ponieważ zależny człon pierwszych złożeń określa człon główny, dzieli się je bardziej szczegółowo na sześć grup – atrybutywne, obiektowe, okolicznikowe, dopełnieniowe, porównawcze, 287Terminologia | 2021 | 28 derywatów złożonych. W obrębie tych grup derywaty złożone omawiane są z uwzględnieniem tego, jaki przedmiot wskazywany jest przez człon zależny. Relacje między członami drugich derywatów złożonych nie są szczegółowo dzielone, ponieważ oba człony są równorzędne. W rozdziale szóstym „Grupy tematyczne derywatów złożonych terminologii budowlanej z kognitywnego punktu widzenia”, opierając się na strukturach propozycjonalnych stanowiących podstawę semantyki derywatu złożonego oraz na cechach leksykalno-semantycznych, terminy mų statybos pavadinimų sistema ir kognityviniai modeliai, pagal kuriuos šios sistemos vienetai susiformuoja“ (p. 126). złożone z zakresu budownictwa dzieli się na grupy tematyczne. W ten sposób „przedstawia się oznaczane przez derywaty złożoneKiedy mowa o derywatach złożonych, aktualny staje się termin jednego z najważniejszych terminów lingwistyki kognitywnej – konceptu (minimalnej jednostki ludzkiego doświadczenia)”. Z kognitywnego punktu widzenia w derywacie złożonym dostrzegalny jest „związek podstawowych konceptów wspólnych ludziom, niezależnie od ich języka, tworzących strukturę propozycjonalną” (s. 202). W procesie derywacji złożonej koncepty łączą predykaty, np. : BYĆ, BYĆ Z, BYĆ UŻYWANYM, BYĆ CZĘŚCIĄ, BYĆ CHARAKTERYSTYCZNYM, BYĆ WYKONANYM Z, DZIAŁAĆ Z. Takie związki konceptów nazywa się propozycjami lub strukturami propozycjonalnymi. Badane złożone terminy budowlane przyporządkowuje się czterem domenom konceptualnym (LUDZIE, NATURA, ZJAWISKA ABSTRAKCYJNE, ARTEFAKTY), ustala się koncepty dominujące w tych domenach. Złożone terminy budowlane, których nazwy odpowiadają nazwom tych domen konceptualnych, dzieli się ponadto na mniejsze grupy tematyczne, a w ich obrębie omawia się kognitywne modele propozycjonalne stanowiące podstawę semantyki przypisanych do nich nazw. Na końcu dysertacji przedstawiono szczegółowe wnioski z badań, a także bibliografię źródeł obejmującą 290 pozycji oraz wielojęzyczną literaturę obejmującą 165 pozycji. Należy podkreślić, że autorka dysertacji nie unika omawiania różnych problematycznych przypadków złożeń terminologii budowlanej, rozważania hipotez i ich wysuwania. Oczywiste jest, że jest ona dobrze przygotowana teoretycznie do pracy naukowej. Dysertacja doktorska Liny Rutkienė Złożone terminy budowlane: kształtowanie się i rozwój jest mocna nie tylko pod względem analitycznym, lecz także pod względem stylu naukowego, poprawnego, jasnego i płynnego języka oraz konsekwentnego przedstawiania myśli. Jest ona dojrzałym ziarnem wrzuconym do spichlerza litewskich badań terminologicznych. Otrzymano 2021-10-01 Palmira Zemlevičiūtė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vilešio 5, LT-10308 Wilno E-mail [email protected]