4-oji tarptautinė mokslinė konferencija „Moksliniai, administraciniai ir edukaciniai terminologijos lygmenys“

267Terminologia | 2021 | 28 doi.org/10.35321/term28-14 4. międzynarodowa konferencja naukowa „Naukowe, administracyjne i edukacyjne poziomy terminologii” RAMUNĖ VASKELAITĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0001-6063-9699 Konferencja naukowa „Naukowe, administracyjne i edukacyjne poziomy terminologii”, zwołująca terminologów z całego świata do Instytutu Języka Litewskiego, w tym roku mogła ich zgromadzić jedynie... przed ekranami komputerów. W związku z trwającymi ograniczeniami związanymi z Covid-19 tę stającą się tradycją konferencję trzeba było zorganizować w nietradycyjnym formacie. Jednak zgłoszeń referatów otrzymano wiele. Reprezentowana była niemal cała Europa – Zachodnia (Francja, Belgia), Środkowa i Wschodnia (Węgry, Polska, Szwajcaria, Chorwacja, Rumunia, Gruzja, Rosja), Południowa (Hiszpania i autonomiczny region Katalonia, Portugalia), Południowo-Wschodnia (Grecja, Macedonia Północna). Dwa referaty wygłosili sąsiedzi Łotysze, dziesięć – prelegenci z Litwy. Tak więc nietradycyjny format nie był przeszkodą, by poczuć, czym żyje i w jakim kierunku zmierza europejska terminologia. Podczas wydarzenia odbywającego się według szczególnie intensywnego harmonogramu (21–22 października) obszernie zaprezentowano zarówno badania naukowe, jak i projekty uwydatniające kierunki oraz formy pracy terminologicznej. Spośród tych ostatnich jako bodaj najwyraźniejszy kierunek współczesnej pracy terminologicznej wyłania się potrzeba i dążenie do uzgadniania oraz koordynacji. Trzeba przyznać, że koordynacja ma różne wymiary. Bodaj najszerszy wymiar ukazał projekt Terminologia bez granic (ang. Terminology without borders), który przedstawił przedstawiciel Parlamentu Europejskiego Rodolfas Maslias. Jak powiedział prelegent, obejmuje on nie tylko Europę, lecz także Azję i Amerykę Północną. Projekt ma tendencję do rozszerzania się. Już teraz uczestniczy w nim ponad 20 partnerów, a obejmuje on 10 głównych dziedzin stosowania terminów: edukację, finanse, medycynę, prawo itd. Projekt jest ukierunkowany na uniwersytety: tutaj tworzy się korpusy tekstów, z nich wybiera się terminy, znajduje się ich odpowiedniki w innych językach, a następnie publikuje się je publicznie w postaci wielojęzycznych słowniczków (https:// 268 Ramunė Vaskelaitė 4-oji tarptautinė mokslinė konferencija „Moksliniai, administraciniai ir edukaciniai terminologijos lygmenys“ yourterm.org). Ocenione przez terminologów Parlamentu Europejskiego terminy wraz z odpowiednikami trafiają do unijnej bazy terminologicznej IATE. Jednak wysiłki koordynacyjne podejmowane są także na innych poziomach, na przykład na poziomie kraju czy języka. Oto zaproszona prelegentka Frieda Steurs (Katolicki Uniwersytet w Leuven, Belgia) przedstawiła działania na rzecz koordynacji języka niderlandzkiego i terminologii. Jak wiadomo, język ten jest używany w Niderlandach, w belgijskim regionie Flandrii (tak zwany język flamandzki), na dwóch grupach wysp Morza Karaibskiego, a także w byłej kolonii niderlandzkiej Surinamie. Zwracając uwagę, że zawsze podejmowano wysiłki na rzecz jego konsolidacji (w 1980 r. utworzono Unię Języka Niderlandzkiego), prelegentka opowiedziała o pełniącym funkcję takiego centrum Instytucie Języka Niderlandzkiego w Lejdzie, gdzie gromadzone są wszelkie materiały umożliwiające naukę języka niderlandzkiego, oraz o rezultacie działań w dziedzinie terminologii – działającym od 2019 r. Centrum Wiedzy o Terminologii Niderlandzkiej (ang. Centre of Expertise for Dutch Terminology). Oczywiście także o prowadzonych w nim pracach nad uzgadnianiem, rozwijaniem i badaniem terminologii niderlandzkiej. Referat przygotowany przez przedstawicielki Węgier, który wygłosiła Dóra Mária Tamás, wykładająca na dwóch węgierskich uniwersytetach i jednocześnie pracująca w specjalnym biurze tłumaczeń (ang. Hungarian Office for Translation and Attestation Ltd, OFFI), wskazywał podobny kierunek. Prelegentka przedstawiła wydany w trzech tomach podręcznik terminologii tego urzędu należącego do węgierskiego Ministerstwa Sprawiedliwości, którego cel został określony już w tytule referatu – kształcić, harmonizować terminologię, przyczyniać się do realizacji celów węgierskiej polityki terminologicznej. Publikacja koncentruje się na najważniejszych pojęciach prawnych, tj. podaje ich odpowiedniki w innych językach, definicje i źródła, a zarazem zamieszcza artykuły na temat terminologii i strategii językowej oraz planowania językowego. Po omówieniu pierwszego tomu (2017), ukierunkowanego na kształcenie, oraz drugiego tomu (2019), poświęconego harmonizacji terminologii, w których podano angielskie, niemieckie, francuskie i włoskie odpowiedniki, prelegentka przedstawiła również najnowszy tom, zawierający odpowiedniki w językach używanych w sześciu sąsiednich krajach (Słowenii, Słowacji, Serbii, Rumunii, Chorwacji i Ukrainie), w których język węgierski jest językiem mniejszości. Temat harmonizacji poruszono również w referacie dyrektor Instytutu Języka Litewskiego Albiny Auksoriūtė, która jednak zwróciła się ku przeszłości – ku Komisji Terminologicznej powołanej przez rząd na początku okresu niepodległości (1921), określonej w referacie jako początek zorganizowanego porządkowania terminologii. Celem Komisji, powołanej przy Ministerstwie Oświaty, było ujednolicenie języka i terminów używanych w instytucjach państwowych. Jak podsumowano, stworzy- 269Terminologija | 2021 | 28 ła terminy niezbędne do funkcjonowania państwa. Należało jednak wspomnieć również o tym, że praca była przerywana z powodu wewnętrznych nieporozumień i różnego podejścia do czystości terminologii oraz neologizmów, a po pięciu latach całkowicie ustała (stała się możliwa dopiero po wojnie). Razem przedstawiono także sylwetki osobistości, które w podobnym czasie rozważały kwestie terminologiczne – taškas, taip pat jo formuluoti terminologijos principai, įskaitant keltą minprace Stasysa Šalkauskisa, a więc filozoficzny pogląd, że nie trzeba ani zapożyczać, ani tworzyć neologizmów – w terminologii można zastosować słowa używane we własnym języku. Kontynuacją tematu można by uznać referat Reginy Kvašytė, reprezentującej Akademię Szawelską i Uniwersytet Łotewski. Omówiono w nim powołaną już po wojnie, w 1945 roku, Komisję Terminologiczną, a także utworzoną w podobnym czasie komisję na Łotwie, porównano okoliczności ich powołania i działalność. Na Litwie Komisję Terminologiczną powołano przy Prezydium Akademii Nauk, na Łotwie od 1946 r. – przy Łotewskiej Akademii Nauk; obie później stały się częścią instytutów naukowych badających język. Komisje w takiej czy innej formie przetrwały do dziś i zdaje się to wskazywać, że związki z nauką były trwalszym czynnikiem ich działalności. Przedstawiono jednak także fragment protokołu zebrania litewskiej komisji, które odbyło się w 1951 r. i na którym sformułowano cele oraz zadania; wynika z niego, że wśród celów sformułowano „walkę z obcym burżuazyjnym dziedzictwem w dziedzinie terminologii”, a wśród kierunków działalności – „zapoznanie się z burżuazyjnym dziedzictwem w dziedzinie terminologii”. To ostatnie sformułowanie oceniono jako dążenie do kontynuowania działalności przedwojennej Komisji, widać jednak z niego również, że kontynuować ją trzeba było już w zupełnie innych okolicznościach, gdy ideologicznego poveikio sritimi laikytas net ir mokslas, net terminija. Turbūt manyta, kad tikrovę galima keisti keičiant terminiją. Na konferencji przedstawiono również prace ukazujące wysiłki koordynacyjne na poziomie poszczególnych dziedzin. Oto przedstawiciel posiadającego status autonomii Uniwersytetu Katalonii (kat. Universitat Autònoma de Barcelona) Francesc Galera opowiadał o realizowanym przez ponad dekadę projekcie, którego rezultatem było ujednolicenie terminów w środowisku akademickim. Jak powiedział prelegent, punktem wyjścia projektu była internacjonalizacja: angielskie terminy w dokumentacji regulującej działalność tego uniwersytetu tłumaczono tak różnie, że powodowało to trudności w porozumiewaniu się. W związku z pojawieniem się tego problemu wśród uniwersytetów posługujących się językiem katalońskim (19 uniwersytetów w katalońskiej części Hiszpanii oraz po jednym w Andorze, Francji i Włoszech) podjęto projekt ich ujednolicenia na poziomie tych uniwersytetów i w ten sposób powstało 2 000 ujednoliconych terminów w językach katalońskim, hiszpańskim i angielskim (ten ostatni na uniwer- 270 Ramunė Vaskelaitė 4-oji tarptautinė mokslinė konferencija „Moksliniai, administraciniai ir edukaciniai terminologijos lygmenys“ sytetach jest używany jako język roboczy). Jako zaletę prelegent wskazał wkład w normalizację języka angielskiego, natomiast jako trudności, które ujawniły się podczas realizacji projektu, wymienił znaczne różnice między systemami językowymi, a także różnice w realiach. O niezgodności systemów językowych wspominali również inni prelegenci, na przykład przedstawicielka Chorwacji Diana Stolac (Uniwersytet w Rijece), która omawiała terminy z zakresu inżynierii morskiej, a także przedstawicielki Łotewskiej Biblioteki Narodowej Inta Virbule i Maira Kreislerė. W tym ostatnim wystąpieniu skoncentrowano się na terminach z zakresu bibliotekoznawstwa i uwidoczniono problemy związane z tłumaczeniem oraz wdrażaniem międzynarodowego standardu opisu i dostępu do zasobów (ang. Resource description and access, RDA), który M. Kreislerė określiła jako nową filozofię. Standardy z pozoru powinny być narzędziem ujednolicania terminologii, jednak wystąpienie przedstawiciela Hiszpanii Ricardo Eito-Bruno (Uniwersytet Karola III w Madrycie), w którym uwagę poświęcono terminom z zakresu bezpieczeństwa, pokazało, że zamiast pełnić taką rolę, jedynie sprzyjają różnorodności, która w takich dziedzinach jak bezpieczeństwo stwarza zagrożenie. W referacie ujawniono różnice między terminami używanymi w różnych dziedzinach inżynierii i zaproponowano zgromadzenie takich terminów w jednym miejscu, aby od razu widoczne były wszystkie rozbieżności. W innej sekcji grupa badaczy z Węgier, reprezentowana przez Márkasa Jámbora, zwróciła uwagę na Międzynarodową Klasyfikację Chorób i innych Problemów Zdrowotnych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) – przedstawiono badanie, które wykazało, że nie obejmuje ona niektórych urazów tkanek miękkich i kości stwierdzanych w diagnozach węgierskich lekarzy. Natomiast referat Violet y Černiauskaitė (Litewska Biblioteka Narodowa im. Martynasa Mažvydasa), uczestniczącej w pracach komitetu Międzynarodowej Organizacji Normalizacyjnej „Informacja i dokumentacja”, poświęcony terminom norm, ujawnił, że normy są stale aktualizowane, a zatem stanowią zmienną dziedzinę. Ponadto tempo opracowywania norm jest duże i państwa nie nadążają z tłumaczeniem wszystkich norm na języki narodowe. Referentka wspomniała również o normie-słowniku LST ISO 5127. Informacja i dokumentacja. Podstawy i słownik objaśniający, obejmujący terminy z opublikowanych do tego czasu norm. Byłoby to potwierdzenie myśli wyłaniającej się z omówienia terminów dotyczących bezpieczeństwa, że normy terminologiczne są dziedziną, która z kolei wymaga normalizacji. Kwestia, czy bardziej niezawodnym narzędziem ujednolicania terminów są słowniki terminologiczne, nie była omawiana na konferencji. Jednak wygłoszono kilka referatów na temat słowników i oba pokazały, że perspektywa tego tradycyjnego narzędzia jest dostrzegana. Elīna Peina reprezentująca Uniwersytet w Lipawie (promotorka Anita Helviga), wspomniawszy, że pod koniec XIX w. – na początku XX w. na Łotwie wydano ponad 600 słowników, przedstawiła badanie, którego celem jest ustalenie, czym jest dobry słownik. Prawda, 271Terminologija | 2021 | 28 przedstawiono tylko jego część – odpowiedzi ankietowanych studentów i doktorantów na pytanie, jakimi cechami powinien charakteryzować się idealny słownik terminologiczny. Z odpowiedzi wynikało, że za najważniejsze cechy uznawano aktualizację słownika, prostotę i niezawodność. Dla zaledwie kilku respondentów ważne było, aby zawierał odpowiedniki w innych językach. W referacie prelegenta z Polski – Tomasza Michty (Uniwersytet w Białymstoku) jako alternatywę dla słownika alfabetycznego przedstawiono słownik systemowy, oparty na podziale pojęć na pierwotne, wtórne, trzeciorzędne itd. Pokazywałby on również, że perspektywa słowników jest widoczna, poszukuje się jedynie nowej formy. Podczas tej konferencji niewiele uwagi poświęcono nowoczesnym narzędziom porządkowania lub badania terminów oraz technologiom sztucznej inteligencji. Wspomniano o nich tylko w kilku referatach. Sigita Rackevičienė (Uniwersytet im. Mykolasa Romerisa), reprezentująca grupę litewskich badaczy (S. Rackevičienė, A. Utka, A. Bielinskienė i A. Rokas), realizującą projekt Dwujęzyczne automatyczne rozpoznawanie terminów, omówiła obecny etap projektu – anotowanie danych za pomocą narzędzia QuickTag, a dokładniej problemy, które się ujawniły. O automatycznym narzędziu wspomniała również przedstawicielka Gruzji, która dopiero przygotowuje się do przystąpienia do UE i dlatego tłumaczy Acquis Communautaire na język gruziński, Khatuna Beridze (Państwowy Uniwersytet im. Szoty Rustaweliego w Batumi). Jest to narzędzie terminologiczne opracowywane na podstawie już przetłumaczonych dokumentów, ujawniające błędy w tłumaczeniu i stosowaniu terminów. Tworzy się je po to, aby uniknąć kosztownych błędów. W już przetłumaczonej umowie stowarzyszeniowej między UE a Gruzją referentka wyodrębniła osiem grup. O znaczeniu terminologii w dziedzinie przekładu świadczyły również inne referaty. W Rumunii Maria Crina Herteg, wykładająca na Uniwersytecie 18 Grudnia 1918 roku (Alba Julia), opierając się zarówno na licznych źródłach literatury, jak i na eksperymencie przeprowadzonym przez nią na uniwersytecie, podkreślała znaczenie kursu terminologii dla przyszłych tłumaczy. Opowiadała o eksperymencie, który ujawnił, jak ważne jest uczenie ich korzystania z korpusów tekstowych. Przedstawicielka Macedonii Północnej (Uniwersytet Świętych Cyryla i Metodego) Milena Sazdovska Pigulovska wygłosiła referat, z którego wynikało, że w tym kraju kurs terminologii dla tłumaczy jest nie tylko prowadzony, lecz także niedawno zmodernizowany. Studentów ukierunkowuje się na korzystanie z narzędzi cyfrowych i samodzielną naukę. Ágota Fóris (Uniwersytet Károlya Gáspára Węgierskiego Kościoła Reformowanego) przedstawiła projekt, który uwidocznił, że terminologia ma znaczenie już w zerowym etapie procesu przekładu: od właściwego i precyzyjnego użycia terminów w dostarczonym do tłumaczenia tekście zależy rezultat przekładu. 272 Ramunė Vaskelaitė 4. międzynarodowa konferencja naukowa „Naukowe, administraciniai ir edukaciniai terminologijos lygmenys“ Zatem na konferencji poruszono zarówno administracyjny, jak i edukacyjny oraz praktyczny poziom terminologii. Jednak cała grupa referatów została skoncentrowana również na poziomie naukowym. Profesorius iš Prancūzijos Cristophe Roche (Savojos Montblano universitetas) nagrinėjo pagrindinius konceptus: terminologiją, terminą, sąvoką, definicję. Także kwestię ich relacji, pierwszeństwa terminu lub pojęcia, relacji z ontologią. Kwestia relacji definicji i terminu (ściślej: członu pobocznego terminu złożonego), opierając się na terminach z dziedziny sportu i ich definicjach, była rozważana przez reprezentującą Instytut Języka Litewskiego Aušrę Rimkutė-Ganusauskienė. Natomiast Mariusz Górnicz z Uniwersytetu Warszawskiego zaproponował nową klasyfikację terminów, a także nowe terminy służące do określania jednostek klasyfikacji (ang. endoderived terms i exoderived terms). Czy w języku litewskim trafniej oddawałyby je formy endodariniai i egzodariniai, czy też inne odpowiedniki, można byłoby ustalić dopiero po szerszym zastosowaniu tej klasyfikacji w języku litewskim; z referatu wynikało zaś, że za jej punkt wyjścia uznaje się wymóg jasności terminu. Podejmuje się próbę podzielenia terminów według tego, czy są zrozumiałe bez definicji lub objaśnienia, czy też są bardziej metaforyczne, choć wytyczona granica nie pokrywa się z granicą między terminami metaforycznymi i niemetaforycznymi. Przedstawiono parę badań, w których zastosowano nowe kierunki badawcze. Lina Rutkienė (Instytut Języka Litewskiego), badająca terminologię budowlaną, analizowała derywaty złożone z tej dziedziny jako związki logicznie powiązanych konceptów, czyli propozycje, a więc z punktu widzenia lingwistyki kognitywnej. Na podstawie derywatów złożonych zebranych z 70 źródeł zbadała modele propozycjonalne, które tworzą dwa koncepty obiektu, i doszła do wniosku, że w terminologii budowlanej przez 100 lat modele te prawie się nie zmieniały. Elena Logunova (Kaliningradzki Państwowy Uniwersytet Techniczny) proponowała frejmy jako narzędzie analizy terminologicznej, a także szerzej scharakteryzowała pojęcie frejmu oraz teorię frejmów związaną z procesami poznania i myślenia. Jako model kognitywny omówiono zjawisko przedstawione przez Dmitrija Sziłowskiego (Dmitry Schilovskiy), reprezentującego Moskiewski Państwowy Uniwersytet gimas kompiuteriniu būdu, technologijos priemonių naudojimo absoliuMedyczny i Stomatologiczny im. A. I. Jewdokimowa, określane w języku angielskim jako clip thinking lub mosaic thinking. Analizowano jego przejawy we współczesnym procesie kształcenia i pracy lekarzy (kształcenie lekarzy, nieumiejętność postrzegania pacjenta jako całości itp.) oraz wywoływane przez niego problemy etyczne i społeczne, takie jak dehumanizacja medycyny (ang. dehumanization of medicine). Proponowano również rozwiązanie problemu – nauczanie terminologii oparte na strukturyzowaniu. 273Terminologija | 2021 | 28 W wystąpieniach autorów litewskich zwrócono uwagę na środowisko użycia terminu. Palmira Zemlevičiūtė (Instytut Języka Litewskiego), zajmująca się terminami medycznymi, tym razem omówiła powieść Naoaha Gordona Lekarz. Terminy z dzieła Uczeń Awicenny, a więc użycie terminu w tekście literackim. Opierając się na tym źródle, skłaniała się do polemiki z wysuwaną przez niektórych badaczy tezą, że w takim środowisku dochodzi do determinologizacji. Przedstawione przykłady pokazywały, że również w nim termin pełni funkcję nominatywną, choć otoczony innymi słowami może pełnić także funkcję emocjonalno-ekspresyjną i obrazową. Asta Mitkevičienė, badająca synonimię, również wybrała jako źródło nie dzieła naukowe, lecz teksty oświatowe z dziedziny zdrowia, których dane są zamieszczone w internetowym korpusie tekstów języka litewskiego ltTenTen. Autorka już wcześniej zwróciła uwagę na osobliwości użycia synonimów w tekście, wyróżniając nie tylko synonimy systemowe, lecz także kontekstowe (zob. obszerny artykuł w 22. numerze czasopisma Terminologija), a tym razem skierowała uwagę na charakter tekstu i wyróżniła synonimy funkcjonalne. Jurgita Mikelionienė (Uniwersytet Technologiczny w Kownie) do analizy synonimów wybrała natomiast prace dyplomowe studentów, a więc styl akademicki lub zbliżony do niego. Po przeanalizowaniu licznie używanych w nich synonimów terminów złożonych przedstawiła takie przyczyny synonimii, o których zwykle nie wspomina się przy analizie prac w stylu naukowym: tłumaczenie, parafrazowanie, cytowanie; starania, by wykazać oczytanie i znajomość analizowanej dziedziny; dążenie do zwięzłości; dążenie do przedstawienia bardziej obrazowego, nietypowego terminu itp. Zatem interesujące byłoby dalej porównać różnice między wyrażaniem synonimicznym w pracach studenckich i, powiedzmy, w monografiach naukowych. Kwestię synonimii poruszała również autorka niniejszego przeglądu, a dokładniej, opierając się na tekstach astrologicznych, zwróciła uwagę na relację między synonimią a wariantywnością i zakwestionowała pogląd, że synonimię i wariantywność należy jednakowo uznawać za oznakę niestabilności terminologii. Zróżnicowanie terminologii, na podstawie korpusów tekstów specjalistycznych i niespecjalistycznych, rozpatrywała również przedstawicielka Szwajcarii Aurélie Picton (Uniwersytet Genewski). Jak to zwykle bywa w pracach zagranicznego językoznawstwa, pojęcie wariantywności obejmowało tu zarówno różnice między terminami, jak i różnice w wyrażaniu terminu. Jednakże wariantywność badano metodą właściwszą badaniom dialektologicznym: dzielono ją na diachroniczną (różnice w aspekcie czasowym), diatopiczną (różnice w aspekcie geograficznym) i diastratyczną (różnice związane ze specjalistami i informatorami). Fátima Noronha (Uniwersytet Algarve) również badała dziedzictwo kulinarne krajów śródziemnomorskich z punktu widzenia wariantywności diastratycznej. Zatem metody analizy i klasyfikacje różnią się, jednak ogólnie staje się jasne, że chociaż rozważania na poziomie administracyjnym na konferencji jako bodaj najwyrazistszą 274 Ramunė Vaskelaitė 4. międzynarodowa konferencja naukowa „Naukowe, administraciniai ir edukaciniai terminologijos lygmenys“ cechę obecnego etapu wskazywały na uzgadnianie i koordynację terminologii, zaś rozważania na poziomie naukowym uwydatniały różnorodność i zróżnicowanie. Być może nieco wykraczające poza granice nauki o terminologii było wystąpienie prelegenta z Grecji Panagiotisa G. Krimpasa (Uniwersytet Demokryta w Tracji). Wymieniono w nim wiele nie tylko terminologicznych, lecz także morfologicznych (przedrostków, rdzeni, końcówek), składniowych i innego rodzaju podobieństw między językiem litewskim a współczesną greką. Na przykład: zachowane końcówki mianownika rzeczowników rodzaju męskiego i żeńskiego, chociaż w wielu językach europejskich zostały one utracone; niezbyt duże upodobanie do zapożyczeń, a po zapożyczeniu skłonność do dostosowywania ich do własnego systemu odmiany; tematy neoklasyczne itd. Podkreślono konieczność dalszego wnikliwego badania tych podobieństw, a na zakończenie przedstawiono nieco zaskakującą, lecz doskonale pasującą do kontekstu ujednolicania terminologii na różnych poziomach, uwydatnionego podczas konferencji, propozycję: dlaczego nie spróbować za pomocą terminologii odtworzyć dawnej relacji między tymi dwiema najbardziej konserwatywnymi odgałęzieniami języka praindoeuropejskiego – bałtyckim i greckim? Otrzymano 2021-11-03 Ramunė Vaskelaitė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: ramune.v[email protected]