4-oji tarptautinė mokslinė konferencija „Moksliniai, administraciniai ir edukaciniai terminologijos lygmenys“

doi.org/10.35321/term28-14 4. międzynarodowa konferencja naukowa „Naukowe, administracyjne i edukacyjne poziomy terminologii” RAMUNĖ VASKELAITĖ Instytut Języka Litewskiego Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0001-6063-9699 Konferencja naukowa „Naukowe, administracyjne i edukacyjne poziomy terminologii”, która gromadzi terminologów z całego świata w Instytucie Języka Litewskiego, w tym roku mogła ich zgromadzić jedynie... przed ekranami komputerów. Ze względu na trwające obostrzenia związane z Covid-19 tę konferencję, która staje się tradycją, trzeba było zorganizować w nietradycyjnej formie. Jednak nadeszło wiele zgłoszeń. Reprezentowana była niemal cała Europa – Zachodnia (Francja, Belgia), Środkowa i Wschodnia (Węgry, Polska, Szwajcaria, Chorwacja, Rumunia, Gruzja, Rosja), Południowa (Hiszpania i autonomiczny region Katalonia, Portugalia), Południowo-Wschodnia (Grecja, Macedonia Północna). Dwa referaty wygłosili sąsiedzi z Łotwy, dziesięć – prelegenci z Litwy. A zatem nietradycyjna forma nie stanowiła przeszkody, by poczuć, czym żyje i dokąd zmierza europejska terminologia. Wydarzenie odbywało się według bardzo intensywnego harmonogramu (21–22 października); przedstawiono wiele zarówno badań naukowych, jak i projektów ukazujących kierunki oraz formy pracy terminologicznej. Spośród tych ostatnich jako bodaj najbardziej wyrazisty kierunek współczesnej pracy terminologicznej jawi się potrzeba i dążenie do harmonizacji oraz koordynacji. Trzeba jednak pamiętać, że koordynacja ma różne wymiary. Projekt Terminologia bez granic (ang. Terminology without borders), zaprezentowany przez przedstawiciela Parlamentu Europejskiego Rodolfa Masliasa, ukazał chyba najszerszy wymiar. Jak powiedział prelegent, obejmuje on nie tylko Europę, lecz także Azję i Amerykę Północną. Projekt ma tendencję do rozszerzania się. Już teraz uczestniczy w nim ponad 20 partnerów, a jego zakres obejmuje 10 głównych dziedzin użycia terminologii: edukację, finanse, medycynę, prawo i inne. Projekt jest ukierunkowany na uniwersytety: tworzy się tam korpusy tekstów, wybiera z nich terminy, wyszukuje ich odpowiedniki w innych językach, a następnie publikuje je w formie wielojęzycznych słowniczków (https:// Terminologija | 2021 | 28 267 yourterm.org). Terminologowie Parlamentu Europejskiego oceniają terminy, a te z odpowiednikami trafiają do unijnej bazy terminologicznej IATE. Jednak działania koordynacyjne podejmowane są również na innych poziomach, na przykład krajowym czy językowym. Oto zaproszona prelegentka Frieda Steurs (Katolicki Uniwersytet w Leuven, Belgia) przedstawiła działania na rzecz koordynacji języka niderlandzkiego i jego terminologii. Jak wiadomo, język ten jest używany w Niderlandach, we flamandzkim regionie Belgii (tzw. język flamandzki), na dwóch grupach wysp na Morzu Karaibskim, a także w Surinamie, dawnej kolonii niderlandzkiej. Zwracając uwagę, że próby jego ujednolicenia podejmowano od zawsze (w 1980 r. powstała Unia Języka Niderlandzkiego), prelegentka opowiedziała o Instytucie Języka Niderlandzkiego w Lejdzie, który stał się ośrodkiem tych działań i gromadzi wszelkie materiały umożliwiające naukę języka niderlandzkiego, a także o ich rezultacie w dziedzinie terminologii – działającym od 2019 r. Ośrodku Wiedzy Terminologicznej Języka Niderlandzkiego (ang. Centre of Expertise for Dutch Terminology). Oczywiście opowiedziała też o prowadzonych w nim pracach nad koordynacją, rozwojem i badaniem terminologii niderlandzkiej. Referat przygotowany przez przedstawicielki Węgier, odczytany przez Dórę Marię Tamás, wykładającą na dwóch węgierskich uniwersytetach i pracującą jednocześnie w specjalnym biurze tłumaczeń (ang. Hungarian Office for Translation and Attestation Ltd, OFFI), wskazywał podobny kierunek działań. Prelegentka przedstawiła wydany w trzech tomach podręcznik terminologii tego biura, podlegającego węgierskiemu Ministerstwu Sprawiedliwości; jego cel określał już tytuł referatu – kształcenie, koordynowanie terminologii i przyczynianie się do realizacji celów węgierskiej polityki terminologicznej. Publikacja koncentruje się na najważniejszych pojęciach prawnych, podając ich odpowiedniki w innych językach, definicje i źródła, ale zawiera również artykuły poświęcone strategii terminologicznej i językowej oraz planowaniu językowemu. Po omówieniu pierwszego tomu (2017), ukierunkowanego na kształcenie, oraz drugiego (2019), poświęconego koordynacji terminologii, w których podano angielskie, niemieckie, francuskie i włoskie odpowiedniki, prelegentka przedstawiła również najnowszy tom. Zawiera on odpowiedniki w językach używanych w sześciu sąsiednich krajach (Słowenii, Słowacji, Serbii, Rumunii, Chorwacji i Ukrainie), w których węgierski jest językiem mniejszości. Temat koordynacji pojawił się także w referacie dyrektorki Instytutu Języka Litewskiego Albiny Auksoriūtė, która jednak spojrzała w przeszłość – na Komisję Terminologiczną powołaną przez rząd na początku okresu niepodległości (w 1921 r.), określoną w referacie jako początek zorganizowanego porządkowania terminologii. Celem Komisji, działającej przy Ministerstwie Oświaty, było ujednolicenie języka i terminów używanych w instytucjach państwowych. Jak podsumowano, stworzyła ona- 268 Ramunė Vaskelaitė 4-oji tarptautinė mokslinė konferencija „Moksliniai, administraciniai ir edukaciniai terminologijos lygmenys“ ła terminy niezbędne do funkcjonowania państwa. Trzeba było jednak wspomnieć również o tym, że prace przerywały wewnętrzne spory i rozbieżne poglądy na czystość terminologii oraz neologizmy, a po pięciu latach zostały całkowicie wstrzymane (mogły być wznowione dopiero po wojnie). Przedstawiono również postacie, które w podobnym czasie rozważały kwestie terminologiczne – prace Stasysa Šalkauskisa, a więc filozoficzny punkt widzenia, a także sformułowane przez niego zasady terminologii, w tym kilka myśli o tym, że nie trzeba ani zapożyczać wyrazów, ani tworzyć neologizmów – można przystosować do terminologii słowa używane we własnym języku. Za kontynuację tego tematu można uznać referat Reginy Kvašytė, reprezentującej Akademię w Szawlach i Uniwersytet Łotewski. Omówiono w nim Komisję Terminologiczną powołaną już po wojnie, w 1945 r., a także komisję utworzoną w podobnym czasie na Łotwie; porównano okoliczności ich powstania i działalność. Na Litwie Komisja Terminologiczna powstała przy Prezydium Akademii Nauk, a na Łotwie od 1946 r. działała przy Łotewskiej Akademii Nauk; obie później stały się częścią instytutów naukowych badających język. Komisje w takiej czy innej formie przetrwały do dziś, co zdaje się wskazywać, że związki z nauką były trwalszym czynnikiem ich działalności. Przytoczono jednak również fragment protokołu posiedzenia litewskiej komisji z 1951 r., podczas którego sformułowano cele i zadania. Wśród celów znalazła się „walka z obcym burżuazyjnym dziedzictwem w dziedzinie terminologii”, a wśród kierunków działalności – „zapoznanie się z burżuazyjnym dziedzictwem w dziedzinie terminologii”. To ostatnie sformułowanie uznano za próbę kontynuowania działalności przedwojennej Komisji, ale pokazuje ono również, że musiała ona działać w zupełnie innych okolicznościach, gdy za obszar oddziaływania ideologicznego uznawano nawet naukę, a nawet terminologię. Zapewne sądzono, że rzeczywistość można zmienić, zmieniając terminologię. Na konferencji przedstawiono również prace ukazujące działania koordynacyjne na poziomie poszczególnych dziedzin. Francesc Galera, reprezentujący Uniwersytet Autonomiczny Katalonii (kat. Universitat Autònoma de Barcelona), opowiedział o projekcie realizowanym przez ponad dekadę, którego rezultatem było ujednolicenie terminów w środowisku akademickim. Jak zaznaczył prelegent, punktem wyjścia projektu była umiędzynarodowienie: angielskie terminy w dokumentacji regulującej działalność tego uniwersytetu tłumaczono na tak różne sposoby, że utrudniało to porozumiewanie się. Ponieważ problem ten występował na katalońskojęzycznych uniwersytetach (19 uniwersytetów w katalońskiej części Hiszpanii oraz po jednym w Andorze, Francji i Włoszech), podjęto projekt ujednolicenia terminologii na poziomie tych uczelni. W jego wyniku powstało 2 000 ujednoliconych terminów w językach katalońskim, hiszpańskim i angielskim (ostatni z nich jest używany na uniwer- Terminologija | 2021 | 28 269 sytetach jako język roboczy). Prelegent wskazał jako zaletę wkład w normalizację języka angielskiego, a jako trudności ujawnione podczas realizacji projektu – znaczne różnice między systemami językowymi, a także między realiami. O niedopasowaniu systemów językowych wspominali również inni prelegenci, na przykład przedstawicielka Chorwacji Diana Stolac (Uniwersytet w Rijece), która omówiła terminy z zakresu inżynierii morskiej, a także przedstawicielki Biblioteki Narodowej Łotwy Inta Virbule i Maira Kreisler. Ich referat koncentrował się na terminach bibliotekarskich i ukazywał problemy wynikające z międzynarodowego standardu opisu i dostępu do zasobów (ang. Resource description and access, RDA), który M. Kreisler określiła jako nową filozofię, oraz z tłumaczeniem i wdrażaniem terminów. Pozornie mogłoby się wydawać, że standardy powinny być narzędziem ujednolicania terminologii, jednak referat przedstawiciela Hiszpanii Ricarda Eito-Bruna (Uniwersytet Karola III w Madrycie), poświęcony terminom z zakresu bezpieczeństwa, pokazał, że zamiast pełnić taką rolę, standardy jedynie zwiększają różnorodność, która w takich dziedzinach jak bezpieczeństwo stwarza zagrożenie. W referacie ukazano różnice między terminami używanymi w różnych dziedzinach inżynierii i zaproponowano zebranie ich w jednym miejscu, tak aby wszystkie rozbieżności były od razu widoczne. W innej sekcji grupa badaczy z Węgier, reprezentowana przez Márka Jámbora, skupiła się na Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) – przedstawiono badanie, które wykazało, że nie obejmuje ona niektórych urazów tkanek miękkich i kości stwierdzanych w diagnozach węgierskich lekarzy. Z kolei referat Violetos Černiauskaitė (Litewska Biblioteka Narodowa im. Martynasa Mažvydasa), uczestniczącej w pracach komitetu Międzynarodowej Organizacji Normalizacyjnej „Informacja i dokumentacja”, poświęcony terminom standardów, wykazał, że standardy są stale aktualizowane, a więc mają zmienny charakter. Ponadto standardy opracowuje się szybko i państwa nie nadążają z tłumaczeniem ich wszystkich na języki narodowe. Prelegentka wspomniała również o standardzie-słowniku LST ISO 5127. Informacija ir dokumentavimas. Pagrindai ir aiškinamasis žodynas, obejmującym terminy ze standardów opublikowanych do tego czasu. Potwierdzałoby to wniosek wyłaniający się z omówienia terminów z zakresu bezpieczeństwa, że standardy terminologiczne są dziedziną, która sama wymaga normalizacji. Na konferencji nie rozważano, czy bardziej wiarygodnym narzędziem ujednolicania terminów są słowniki terminologiczne. Wygłoszono jednak dwa referaty poświęcone słownikom i oba wskazywały, że perspektywy tego tradycyjnego narzędzia są obiecujące. Elīna Peina, reprezentująca Uniwersytet w Lipawie (promotorka Anita Helviga), wspomniała, że na przełomie XIX i XX w. na Łotwie wydano ponad 600 słowników, po czym przedstawiła badanie mające ustalić, czym jest dobry słownik. Z kolei, 270 Ramunė Vaskelaitė 4-oji tarptautinė mokslinė konferencija „Moksliniai, administraciniai ir edukaciniai terminologijos lygmenys“ przedstawiono jedynie jego część – odpowiedzi ankietowanych studentów i doktorantów na pytanie, jakimi cechami powinien wyróżniać się idealny słownik terminów. Z odpowiedzi wynikało, że za najważniejsze cechy uznawano aktualizację słownika, prostotę i wiarygodność. Zaledwie kilku respondentów uznało za istotne uwzględnienie odpowiedników w innych językach. W referacie Tomasza Michty z Polski (Uniwersytet w Białymstoku) jako alternatywę dla słownika alfabetycznego przedstawiono słownik systemowy, oparty na podziale pojęć na pierwotne, wtórne, trzeciorzędne itd. Miałby on również pokazywać, że perspektywy dla słowników istnieją, trzeba jedynie znaleźć nową formę. Na tej konferencji niewiele uwagi poświęcono nowoczesnym narzędziom zarządzania terminologią i jej badania ani technologiom sztucznej inteligencji. Wspomniano o nich tylko w kilku referatach. Sigita Rackevičienė (Uniwersytet Michała Römera), reprezentująca litewski zespół badawczy (S. Rackevičienė, A. Utka, A. Bielinskienė i A. Rokas) realizujący projekt Dvikalbis automatinis terminų atpažinimas, omówiła obecny etap projektu – anotowanie danych za pomocą narzędzia QuickTag, a dokładniej, problemy, które się ujawniły. O narzędziu automatycznym wspomniała również przedstawicielka Gruzji, która dopiero przygotowuje się do przystąpienia do UE i dlatego tłumaczy na język gruziński Acquis Communautaire, Khatuna Beridze (Państwowy Uniwersytet im. Szoty Rustaweliego w Batumi). Jest to narzędzie terminologiczne opracowywane na podstawie już przetłumaczonych dokumentów, ujawniające błędy w tłumaczeniu i stosowaniu terminów. Tworzy się je po to, by uniknąć kosztownych błędów. W już przetłumaczonej umowie stowarzyszeniowej UE i Gruzji prelegentka wyróżniła osiem ich grup. Znaczenie terminologii w dziedzinie tłumaczeń pokazywało również wiele innych referatów. Maria Crina Herteg, wykładająca na Uniwersytecie 1 Grudnia 1918 roku w Rumunii (Alba Iulia), opierając się zarówno na licznych źródłach literaturowych, jak i na eksperymencie przeprowadzonym przez siebie na uniwersytecie, podkreślała znaczenie kursu terminologii dla przyszłych tłumaczy. Opowiedziała o eksperymencie, który ujawnił, jak ważne jest uczenie ich korzystania z korpusów. Przedstawicielka Macedonii Północnej (Uniwersytet Świętych Cyryla i Metodego), Milena Sazdovska Pigulovska, wygłosiła referat pokazujący, że w tym kraju kurs terminologii jest nie tylko prowadzony dla tłumaczy, lecz został też niedawno zmodernizowany. Studentów zachęca się do korzystania z narzędzi cyfrowych i samodzielnej nauki. Ágota Fóris (Uniwersytet im. Karola Gáspára Węgierskiego Kościoła Reformowanego) przedstawiła projekt, który uwypuklił, że terminologia ma znaczenie już na zerowym etapie tłumaczenia: od właściwego, precyzyjnego stosowania terminów w tekście przekazanym do tłumaczenia zależy jego rezultat. Terminologija | 2021 | 28 271 A zatem podczas konferencji poruszono administracyjny, edukacyjny i stosowany poziom terminologii. Cała grupa referatów koncentrowała się jednak również na poziomie naukowym. Profesor z Francji Christophe Roche (Uniwersytet Sabaudzki Mont Blanc) omawiał podstawowe koncepty: terminologię, termin, pojęcie i definicję. Rozważał również ich wzajemne relacje, kwestię pierwszeństwa terminu lub pojęcia oraz ich relację do ontologii. Kwestii relacji między definicją a terminem (a ściślej, członem podrzędnym terminu złożonego), na podstawie terminów z dziedziny sportu i ich definicji, przyglądała się Aušra Rimkutė-Ganusauskienė, reprezentująca Instytut Języka Litewskiego. Mariusz Górnicz z Uniwersytetu Warszawskiego zaproponował nową klasyfikację terminów, a wraz z nią nowe terminy określające jednostki klasyfikacji (ang. endoderived terms i exoderived terms). Czy dokładniej oddawałyby je w języku litewskim endodariniai i egzodariniai, czy też inne odpowiedniki, okazałoby się dopiero po szerszym zastosowaniu tej klasyfikacji w języku litewskim; z referatu wynikało, że jej punktem wyjścia jest wymóg przejrzystości terminu. Podjęto próbę podziału terminów według tego, czy są zrozumiałe bez definicji lub objaśnienia, czy też mają bardziej metaforyczny charakter, choć wyznaczona granica nie pokrywa się z podziałem na terminy metaforyczne i niemetaforyczne. Przedstawiono kilka badań wykorzystujących nowe kierunki badawcze. Lina Rutkienė (Instytut Języka Litewskiego), badająca terminologię budowlaną, analizowała złożenia z tej dziedziny jako połączenia logicznie powiązanych konceptów, czyli propozje, a zatem z perspektywy lingwistyki kognitywnej. Na podstawie złożeń zebranych z 70 źródeł zbadała modele propozcyjne składające się z dwóch konceptów obiektów i doszła do wniosku, że w terminologii budowlanej modele te niemal nie zmieniły się w ciągu 100 lat. Elena Logunova (Kaliningradzki Państwowy Uniwersytet Techniczny) zaproponowała ramy jako narzędzie analizy terminologicznej, a także szerzej scharakteryzowała pojęcie ramy i związaną z procesami poznania i myślenia teorię ram. Dmitry Schilovskiy, reprezentujący Moskiewski Państwowy Uniwersytet Medyczno-Stomatologiczny im. A. I. Evdokimova, omówił jako model kognitywny zjawisko określane po angielsku jako clip thinking lub mosaic thinking. Analizowano jego przejawy we współczesnym kształceniu i pracy medyków (kształcenie medyków z wykorzystaniem komputerów, absolutyzowanie stosowania środków technologicznych, niezdolność postrzegania pacjenta jako całości itp.) oraz wywoływane przez nie problemy etyczne i społeczne, takie jak dehumanizacja medycyny (ang. dehumanization of medicine). Zaproponowano również rozwiązanie problemu – nauczanie terminologii oparte na strukturyzacji. 272 Ramunė Vaskelaitė 4-oji tarptautinė mokslinė konferencija „Moksliniai, administraciniai ir edukaciniai terminologijos lygmenys“ W referatach litewskich autorów uwagę skierowano na kontekst użycia terminu. Palmira Zemlevičiūtė (Instytut Języka Litewskiego), badająca terminologię medyczną, tym razem omówiła terminy z powieści Noah’a Gordona Gydytojas. Avicenos mokinys, a zatem użycie terminu w tekście literackim. Na podstawie tego źródła skłaniała się do polemiki z poglądem niektórych badaczy, że w takim kontekście dochodzi do determinologizacji. Podane przykłady pokazywały, że również w nim termin pełni funkcję nominatywną, choć otoczony innymi słowami może pełnić także funkcję emocjonalno-ekspresywną i obrazową. Asta Mitkevičienė, badająca synonimię, również wybrała jako źródło nie prace naukowe, lecz teksty o charakterze edukacyjnym z dziedziny zdrowia, których dane pochodzą z litewskiego internetowego korpusu tekstów ltTenTen. Autorka już wcześniej zwracała uwagę na właściwości użycia synonimów w tekście, wyróżniając nie tylko synonimy systemowe, lecz także kontekstowe (zob. szczegółowy artykuł w 22. numerze Terminologijos); tym razem skupiła się na charakterze tekstu i wyróżniła synonimy funkcjonalne. Jurgita Mik elionienė (Uniwersytet Technologiczny w Kownie) wybrała do analizy synonimów prace dyplomowe studentów, a więc teksty akademickie lub zbliżone do akademickich. Po zbadaniu licznie występujących w nich synonimów terminów złożonych wskazała przyczyny synonimii, które zwykle nie są wymieniane przy analizie tekstów naukowych: tłumaczenie, parafrazowanie, cytowanie; chęć wykazania się oczytaniem i znajomością analizowanej dziedziny; dążenie do zwięzłości; zamiar użycia bardziej obrazowego, mniej typowego terminu itp. Warto byłoby zatem dalej porównywać różnice w sposobach wyrażania synonimii w pracach studentów i, powiedzmy, monografiach naukowych. Kwestii synonimii dotknęła również autorka niniejszego przeglądu; dokładniej, na podstawie tekstów astrologicznych zwróciła uwagę na relację między synonimią a wariantywnością i podważyła pogląd, że synonimia i wariantywność należy uznawać za jednakowe oznaki niestabilności terminologii. Zróżnicowanie terminologii na podstawie korpusów tekstów specjalistycznych i niespecjalistycznych omawiała również przedstawicielka Szwajcarii Aurélie Picton (Uniwersytet Genewski). Zgodnie z praktyką przyjętą w zagranicznych pracach językoznawczych pojęcie wariantywności obejmowało tu różnice dotyczące zarówno terminów, jak i ich formy. Wariantywność badano jednak metodą typową raczej dla badań dialektologicznych: wyróżniono wariantywność diachroniczną (różnice w czasie), diatopiczną (różnice geograficzne) i diastratyczną (różnice związane ze specjalistami i informatorami). Fátima Noronha (Uniwersytet w Algarve) badała również dziedzictwo kulinarne krajów śródziemnomorskich z perspektywy wariantywności diastratycznej. A zatem metody badawcze i klasyfikacje są różne, jednak ogólnie widać, że choć rozważania na poziomie administracyjnym były na konferencji bodaj najbardziej wyrazistym Terminologija | 2021 | 28 273 Cechą obecnego etapu było uzgadnianie i koordynowanie terminologii, natomiast rozważania na poziomie naukowym uwydatniały jej różnorodność i zróżnicowanie. Być może nieco wykraczało poza granice nauki o terminologii wystąpienie prelegenta z Grecji, Panagiotisa G. Krimposa (Uniwersytet Demokryta w Tracji). Omówiono w nim liczne podobieństwa nie tylko w zakresie terminów, lecz także morfologii (przedrostków, rdzeni, końcówek), składni i innych aspektów języka litewskiego i współczesnego greckiego. Na przykład: zachowane końcówki mianownika rzeczowników rodzaju męskiego i żeńskiego, choć w wielu językach Europy zanikły; brak nadmiernego zamiłowania do zapożyczeń, a gdy już się je zapożycza, dąży się do ich dostosowania do własnego systemu deklinacyjnego; rdzenie neoklasyczne itd. Podkreślono konieczność dalszego uważnego badania tych podobieństw, a na zakończenie przedstawiono nieco zaskakującą, lecz doskonale wpisującą się w kontekst konferencji, który uwydatnił uzgadnianie terminologii na różnych poziomach, propozycję: dlaczego te dwie najbardziej konserwatywne gałęzie języka praindoeuropejskiego — bałtycka i grecka — nie miałyby spróbować odtworzyć za pomocą terminologii dawnej więzi? Otrzymano 2021-11-03 Ramunė Vaskelaitė Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: [email protected] 274 Ramunė Vaskelaitė 4-oji tarptautinė mokslinė konferencija „Moksliniai, administraciniai ir edukaciniai terminologijos lygmenys“