scieee Open visual document viewer

Pirmajai lietuvių terminologijos disertacijai – 60

Aušra Rimkutė-Ganusauskienė

Full text

263Te minologia | 2021 | 28 doi.o g/10.35321/ e m28-13 P imei oai das e minologias Li uãs dise acijai – 60 AUŠRA RIMKUTĖ-GANUSAUSKIENĖ Lie u ių kalbos ins i u as ORCID id: h ps://o cid.o g/0000-0001-8655-7333 An es de 60 anos 1961 m. 14 de dezemb o no conselho da VVU Is o ijos- ilologijos akul e o LTSR MA Li u ians kalbos i li e a ū os ins i u o Žodynų sek o iaus jaunesnysis mokslinis bend ada bis (K onika: 1963 346) An anas Balašai is de ynė sėkmingą pi mą pi mą lie u ių e minologijos dise aciją Lie u ių kalbo y os e minų is o ija. Che e de abalho doc. ilol. m. kand. Jonas K uopas, o iciais oponen es p o . Bo isas La inas, p o . Juozas Balčikonis, ilol. m. kand. Vincas U bu is. Dise ação s o a mais de 340 mašin aščio páginas de e mais 80 páginas de cons i ui duas odykles: his o ická lie u ių kalbo y os e minų i abėcėlinė odos abalho analisė ų e minų. Ao desc e e a disse ação apa ecimen o, en a iza-se que es e é p imei o g ande, no o, o iginalus e u iningas abalho da his ó ia dos e mos linguís icos li uanos (K onika 1963: 346). Pa a e minologos ele é pa icula men e signi ica i o, pois dise ação de alhadamen e e is e-se de uma á ea e minos his ó ia, pa adoma sua aida, discussam-se y a ę e minos modo de c iação. Maja isso, alo osa e isso que, discu indo sepa os linguo y os shakų acen ologias, dialec ologias, leksicologias (e sua pošakio leksikog a ias), g amá icas (mo ologias, pala as da ybos, sin aksés) e k . e minus, au o desc e eu e aqueles shakų oco ência. No s o icialusis oponen e p o . d . B. La inas indica que al a no abalho s ilis ikos e minų sky iaus, que, sem dú ida, se ia impo an e e necessá io (K onika 1963: 346), po ém é p eciso não esquece e o que a p incípio s ylis ika das línguas li uãs e a simplesmen e pa e do no mino e o denamen o p á ico da língua, e como sepa ado amo da kalbo y os susi o mou só XX a. 7-ajá década, ad, ma y , nesi yžo au o desses e minos dis ingui . Dise ação Li u ians kalbo y os e minų is o ija pela p imei a ez são de alhadamen e a ados mais do que qua oos cen osmečių 15471961 m. kalbo y os e minnai, cole a de lie u ių kalbos g ama ikų, p incipais lie u ių kalbos Auš a Rimku ė-Ganusauskienė 264 A p imei a das e minologias li uanas, dos dise acijai – 60 mais impo an es eikalos, dos a igos e k . de on es. Ją consis e de cincoas pa es, conclusões e anexos. A p imei a pa e da g amá ica des ina-se aos e mos. Aqui são b e emen e esumidas g amá icas de línguas li uanas começando com Danieliaus Kleino a p imei a g amá ica de línguas li uanas G amma ica Li anica (1653). Como a i ma abalho au ó io, a é XIX a. p . g amá icas da língua li a ians e am pe mi idas la yniškai ou okiškai, jose de aco do medie žių Vaka ų Eu opos adição e am consumidos la yniški e mininai. Simono Daukan o pa eng oje la ynų kalbos g ama ikoje (1837) išdės y i s a biausi lie u ių kalbos mo ologijos dalykai, a ojami lie u iški e mininai. An ojoje XIX a. me ade, como ašo A. Balašai is, e miniją g ama icas li uãs kū ė Jonas Juška, An anas Ba anauskas, Kazimie as Jaunius e k . no inal do XIX a. já usa p incipais one ikos, pa es de linguagem e denominações de pa es da pala a, например.: balsės, d ibalsės, sob enome (Kaliks as Kasakauskis); umposios balses, daik a a dis, būd a dis, empo, g au, pe sonagem (S. Daukan as); skiemuo, šaknis, galūnė, į a dis, skai a dis (J. Juška); le a, esc i a (A. Ba anauskas); pessoa, aleg nis, kamienas, p iešdėlis, p eesaga, compos os pala as, eiksmažodis, p ie eiksmis (K. Jaunius) e k . Especialmen e signi ica i as Jono Jablonskio g amá icas (1901, 1919, 1922), u ėjusios didelę į aką bend inės lie u ių kalbos aidai. Pode-se menciona que jône uni e so amen e adqui ilhei S. Daukan o das pa es da língua o ma denominações daik a a dis, būd a dis e k ., ambém K. Jauniaus p opos o denominação da pa e da língua p ie eiksmis ou p óp io J. Jablonskio suge i ais e mos como p ielinksnis, polinksnis. En e imo e é isso que J. Jablonskis Li u ias linguagem sin aksėje (1911) se escolheu usa J. Juškos naujada ą į a dis e assim o consolidou kalbo y os e minijoje. E desses exemplos disse ação não é um só! Dise ação au o iaus a i mim, quase odos os con empo âneos sin aksês e sky ybos e mos ambém im i usa po J. Jablonskio Li u ians kalbos sin aksės pasi odymo. A é ago a na am-se e mininho de ala suge i e minys, k eipinys, suplemen inys, pažyminys, daug aškis, kablelis, kablia aškis, sky yba, šauk uks, klaus ukas, kabu ės, abassmenis aseys, an ininkės sen inio pa es e k . A. Balašai is esc e e, que em ge al Li u iška g ama ikos e minija XIX a. o ma osi em condições complexas. Au o es Lie u iškų g ama ikų s ichiškai, nebend ada biaudando sozinhos com ou os, kū ė seus nomes, bas an e mui as ezes a é desilaikindo p incípios de da ybos de pala as da língua Li uânia. Como só po isso aqueles mesmos assun os inham não po um į a dijimą (Балашаитис 1961: 6), exemplo., hoje usado J. Juškos p opos o e mo galūnė chamado pala as pabaiga, galas, baigimas (S. Daukan as), pala asgalis (J. Jablonskis) e k . G ama ikas au o es ao in és do e mo jun ukas us ojo sujun- 265 Te minologia | 2021 | 28 ojis (Kaliks as Kasakauskis), sujungis (Juozas Čiulda, K is upas Daukša), jungė, junginė, ke gė (S. Daukan as), sujung u o, pala asjungis (J. Juška), sanjungė e ke gė (Mykolas Miežinis), J. Jablonskis em 1901 m. g ama ikoje e 1911 m. sin aksėje ainda usa a e mą sąjunga, e a pa i de 1919 m. g ama ikos sklandžios da ybos e inį jung ukas (Balašai is 2010: 5). An ojoje dise ação pa e b e emen e esumia-se his ó ia e leksicog a ia li uãs e leksicog a ia e minija. Uma ez que os p imei os Li u iški imp usdi i e hand aš iniai ocodynai e am chamados la yniškos ou g eikiškos o igem a dais dic iona ium (lo . dic io pasakymas), ocabula ium (lo . ocabulum žodis), lexicon (g . lexis žodis) ou cla is (lo . ak as), p i eikė e nomea o e mo pačiam dicynyi. O au o ixa na disse ação ais no asjodžius: ocodininkas, ou su ink žodis (Kaje onas Nezabi auskis), ocodininkas (Poška, An anas Juška), pala asinykas (Lindė, Su ke ičius), pala as odis (S. Daukan as), pala asinas (Mo iejus Valančius, Mikalojus Akelai is), pala asinas (Sil es as Valiūnas, Lau ynas I inskis), pala asinas (Pab ėža). Mui a a enção é dada aos abalhos de Kazimie o Būga e a eles usados emp ega ijos linguo y os (skoliniai, s e imybės, nomes pessoais, localo a žiai e e c.). Ano o iaus, leksicologia e leksicog aphijas e mininai plačiau im i usa só sob e XX a. midu į. Eí não e am an o mui os, quan o g ama ica. Além disso, sem lie u ichos, gausiai u ilizados e in e nacionais e mos, exemplo., ais como sinonimai, an onimai, eu emizmai, a chaizmai, a i iji, passi ioji leksika, idiomos e k . Te çojoje pa e a a-se da aida da e minologia da dialec ologia e e mininai da dialec ologia. Mui a a enção é dada aos K. Jauniaus a mių abalhos que apa ece am no inal do XIX a, nos quais são usados ais e mos de dialec ologia como šnek a, pa a mė, p iegaidė. Ap a iamas e um esminių e minos a mė, a o A. Ba anausko. Qua a pa e, com base nos abalhos de F yd icho Ku šaičius, K. Jauniaus e K. Būgo, desc e e e minija de acen ologia, например., ais e mos como i ap adė, i agalė p iegaidė (A. Ba anauskas), kylančioji, k in ančioji, lauž inė, p ieški inė, poki inė p iegaidė; šakninis, galūninis, a kel inis, kilnojamasis ki is (K. Būga) e k . Pon oê-se que ais e mos como esqui inis ki is, di eininis ki is, ies inis ki is consolidados já mencionados em J. Jablonskio g amá icos (1919, 1922). Penk oja pa e concen a-se p incipalmen e em e mos comuns aos linguo y os, mais p ecisamen e aos e mos in e nacionais usados no linguo y o, que são comuns a mui os idiomas, ambém e bal os. Conclusão da disse ação ap esen am-se conclusões de alhadas, nas quais di ecionalmen e, com base nos au o isolados e minos linguo y os de oco ência e uso 266 Auš a Rimku ė-Ganusauskienė Na p imei a dos pe íodos da e minologia dise acijai – 60 li uana, e is e-se a his ó ia dos e mos lingüo y os, abo dam-se on es, nos quais eles são u ilizados. A. Balašaičio disse ação sem im signi ica i o em á ios apsec os. P imei o, nela de alhe desc i a Li u iška kalbo y os e minijos his o ia. Ap oxima-se à conclusão de que ela consis en emen e começou a c ia e de desen ol e na XIX a. p imei a me ade. Embo a nas p immuisias on es exis en es e mos de linguo y os não seja possí el a alia baseado con empo âneas e minos de c iação p incipais, po ém eles ajudam e ela a e olução da e miniação alada, mos am os mais impo an es modos de c iação de e minos do pe íodo abo doado ( e inių gausa, naujada ų da yba, in e u inhas pala as e k .) e, sem abejo, a osenos polinkius, em alguns casos a é ce os p incípios de no minamen o. Em segundo, disse ação au o e e neleng ą a e aį en ende e bas an e amčiai explica á ios concei os lingüo y os eiškiančius pala as, . y. e minus. Embo a on es e seus au o es desiguçam, po ém com es a a e a lidou-se pe ei amen e. Te cia, em um luga ooliai su egis a a ii ujan es sepa os linguo y os šakų e mininai, ap esen adas de alhas odykles. Assim, co agemmen e pode-se a i ma , que A. Balašai is um dos p imei os e minologos Li uanos, dado início a es udos de his ó ia e minológica Li u iška. Não é em ão o kalbinis a Jonas Klima ičius esc e o: Pab ėž inai é p eciso nega eg i es e eo ipą Balašai is pala asynininkas (não ele um pa ešus lipinamas). Não só! P ima iamen e Balašai is e minologis a, au o a da p imei a e minologia disse ação. E se i esse podido nes e caminho con inua a i , ciência de e minologia li uanas se ia mais espe os e bem sucedido a és e b endęs (Klima ičius 2021: 11). Li e a u a Balašai is An anas 2010: Desde lie u iškų kalbo y os e minų is o ijos. Na i a língua 5, 312. Accesso à in e ne : h p: h ps:li uanis usambu is.l /wp-con en /uploads-2016/06/A.Bala%C5%A1ai is-GK-2010-05.pd [ isualizado 2021-08-20]. Jonas Klima ičius 2021: Do co ação e de pe ies. An anas Balašai is: bibliog a ijas odyklė, segunda edição e is a e complemen ada, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 918. Accesso na in e ne : h plki.l /wpcon en /uploads/2021/04/Balasaicio_bibliog a ija_2021_make as.pd [ isualizado 2021-08-25]. 1963: K onika: K onika. Kalbo y a 6, 341351. Doi: 10.15388/Knygo y a.1963.18978. P iega na in e ne : h pswww.zu nalai. u.l /kalbo y a://a icle/18 iew978 [ isualizado 2021-08-25]. Балашаитис Антанас 1961: История литовской лингвистической терминологии: автореф. дис. канд. филол. наук / Вильнюсский гос. ун-т им. В. Капсукаса, Вильнюс. Recebido 2021-08-27 Auš a Rimku ė-Ganusauskienė Lie u ių kalbos ins i u as P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E-mail aus a.gan[email p o ec ed]