Pirmajai lietuvių terminologijos disertacijai – 60

263Terminologia | 2021 | 28 doi.org/10.35321/term28-13 Pierwszej litewskiej terminologii disertacijai – 60 AUŠRA RIMKUTĖ-GANUSAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0001-8655-7333 60 lat temu – „14 grudnia 1961 r. w radzie Wydziału Historyczno-Filologicznego Wileńskiego Uniwersytetu Państwowego młodszy pracownik naukowy Sektora Słowników Instytutu Języka i Literatury Litewskiej Litewskiej Akademii Nauk“ (Kronika 1963: 346) Antanas Balašaitis pomyślnie obronił pierwszą litewską rozprawę doktorską z terminologii Historia terminów językoznawstwa litewskiego. Promotorem pracy był doc. dr filol. Jonas Kruopas, oficjalnymi recenzentami – prof. Borisas Larinas, prof. Juozas Balčikonis, dr filol. Vincas Urbutis. Rozprawa jest obszerna – liczy ponad 340 stron maszynopisu, a kolejne 80 stron zajmują dwa indeksy: historyczny terminów językoznawstwa litewskiego oraz alfabetyczny wszystkich terminów analizowanych w pracy. Opisując ukazanie się rozprawy, podkreśla się, że jest to „pierwsza obszerna, nowa, oryginalna i treściwa praca z historii litewskich terminów lingwistycznych“ (Kronika 1963: 346). Dla terminologów ma on szczególne znaczenie, ponieważ w dysertacji szczegółowo omówiono historię terminów jednej dziedziny, ukazano jej rozwój oraz przedstawiono dominujące sposoby tworzenia terminów. Co więcej, cenne jest również to, że omawiając terminy poszczególnych gałęzi językoznawstwa – akcentologii, dialektologii, leksykologii (i jej podgałęzi leksykografii), gramatyki (morfologii, słowotwórstwa, składni) itd. – autor opisał także powstanie tych gałęzi. Chociaż „oficjalny recenzent prof. dr B. Larinas wskazuje, że w pracy brakuje rozdziału poświęconego terminom stylistycznym, który niewątpliwie byłby ważny i potrzebny” (Kronika 1963: 346), jednak nie należy zapominać również o tym, że początkowo stylistyka języka litewskiego była po prostu częścią praktycznego normowania i porządkowania języka, a jako odrębna gałąź językoznawstwa ukształtowała się dopiero w 7. dziesięcioleciu XX w., toteż autor zapewne nie odważył się wyodrębnić tych terminów. W dysertacji Historia terminów językoznawstwa litewskiego po raz pierwszy szczegółowo analizowane są terminy językoznawcze z okresu ponad czterech stuleci – 1547–1961 – zebrane z gramatyk języka litewskiego, najważniejszych litewskich 264 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė pierwszych słowników terminologii disertacijai – 60 litewskiej, najważniejszych dzieł językoznawczych, artykułów językoznawców i innych źródeł. Składa się ona z pięciu części, wniosków i aneksów. Pierwsza część poświęcona jest terminom gramatycznym. W tym miejscu krótko omówiono gramatyki języka litewskiego – zaczyna się od pierwszej gramatyki języka litewskiego Daniela Kleina Grammatica Litvanica (1653). Jak twierdzi autor pracy, do początku XIX wieku gramatyki języka litewskiego były wydawane po łacinie lub niemiecku, a zgodnie ze średniowieczną tradycją Europy Zachodniej stosowano w nich terminy łacińskie. W przygotowanej przez Simonasa Daukantasa gramatyce języka łacińskiego (1837) przedstawiono najważniejsze zagadnienia morfologii języka litewskiego, stosując terminy litewskie. W drugiej połowie XIX wieku, jak pisze A. Balašaitis, terminologię gramatyki litewskiej tworzyli Jonas Juška, Antanas Baranauskas, Kazimieras Jaunius i in. Pod koniec XIX wieku używano już podstawowych nazw z zakresu fonetyki, części mowy i części wyrazu, np.: samogłoski, dyftongi, przydawka (Kalikstas Kasakauskis); samogłoski krótkie, rzeczownik, przymiotnik, czas, stopień, wykonawca (S. Daukantas); sylaba, rdzeń, końcówka, zaimek, liczebnik (J. Juška); litera, ortografia (A. Baranauskas); osoba, przypadek, temat, przedrostek, przyrostek, wyrazy złożone, czasownik, przysłówek (K. Jaunius) i in. Szczególnie istotne były gramatyki Jonasa Jablonskisa (1901, 1919, 1922), które wywarły ogromny wpływ na rozwój standardowego języka litewskiego. Można wspomnieć, że powszechnie przyjęły się w nich utworzone przez S. Daukantasa nazwy części mowy: rzeczownik, przymiotnik itd., a także zaproponowana przez K. Jauniusa nazwa części mowy przysłówek oraz takie terminy zaproponowane przez samego J. Jablonskisa, jak przyimek, postpozycja. Ciekawe jest również to, że J. Jablonskis w pracy Lietuvių kalbos sintaksė (1911) wybrał do użycia neologizm J. Juški įvardis i tym samym utrwalił go w terminologii językoznawczej. I takich przykładów w rozprawie jest niemało! Zdaniem autora rozprawy niemal wszystkie współczesne terminy z zakresu składni i interpunkcji również zaczęto stosować po ukazaniu się pracy J. Jablonskisa Lietuvių kalbos sintaksė. Do dziś używane są zaproponowane przez językoznawcę terminy: orzeczenie, wołacz, dopełnienie, przydawka, wielokropek, przecinek, średnik, interpunkcja, wykrzyknik, znak zapytania, cudzysłów, zdanie bezosobowe, drugorzędne części zdania itd. A. Balašaitis pisze, że ogólnie litewska terminologia gramatyczna w XIX w. kształtowała się w trudnych warunkach. Autorzy litewskich gramatyk żywiołowo, nie współpracując ze sobą, tworzyli własne nazwy, dość często nawet nie przestrzegając zasad słowotwórstwa języka litewskiego. Właśnie dlatego te same pojęcia miały więcej niż jedno określenie (Балашаитис 1961: 6), np. używany dziś termin galūnė, zaproponowany przez J. Juškę, określano słowami pabaiga, galas, baigimas (S. Daukantas), žodgalis (J. Jablonskis) itd. Autorzy gramatyk zamiast terminu jungtukas używali: sujung- 265Terminologija | 2021 | 28 tojis (Kalikstas Kasakauskis), sujungis (Juozas Čiulda, Kristupas Daukša), jungė, junginė, kergė (S. Daukantas), sujungtuvas, žodjungis (J. Juška), sanjungė ir kergė (Mykolas Miežinis), „J. Jablonskis w gramatyce z 1901 r. i składni z 1911 r. nadal używał terminu sąjunga, a od gramatyki z 1919 r. – utworzonego w sposób płynny kalkowanego terminu jungtukas” (Balašaitis 2010: 5). W drugiej części rozprawy krótko omówiono historię litewskiej leksykografii i terminologię leksykograficzną. Ponieważ pierwsze litewskie drukowane i rękopiśmienne słowniki nazywano nazwami pochodzenia łacińskiego lub greckiego: dictionarium (łac. dictio „wypowiedź”), vocabularium (łac. vocabulum „słowo”), lexicon (gr. lexis „słowo”) lub clavis (łac. „klucz”), potrzebny był również termin określający sam słownik. Autor odnotowuje w rozprawie następujące neologizmy: žodininkas, albo surinktžodis (Kajetonas Nezabitauskis), žodininkas (Poška, Antanas Juška), žodinykas (Lindė, Sutkevičius), žodrodis (S. Daukantas), žodinas (Motiejus Valančius, Mikalojus Akelaitis), žodinis (Silvestras Valiūnas, Laurynas Ivinskis), žodynas (Pabrėža). Wiele uwagi poświęcono pracom Kazimierasa Būgi oraz używanym w nich nazwom z zakresu językoznawstwa (zapożyczenia, wyrazy obce, nazwiska, nazwy miejscowe itp.). Zdaniem autora terminy leksykologii i leksykografii zaczęto szerzej stosować dopiero około połowy XX wieku. Nie było ich tak wiele jak gramatyki. Ponadto, oprócz litewskich, powszechnie używane są także terminy międzynarodowe, np. takie jak synonimy, antonimy, eufemizmy, archaizmy, leksyka aktywna, leksyka pasywna, idiomy itd. W części trzeciej analizuje się rozwój terminologii dialektologicznej oraz terminy dialektologiczne. Wiele uwagi poświęca się pracom K. Jauniusa dotyczącym gwar, które ukazały się pod koniec XIX w. i w których używane są takie terminy dialektologiczne jak šnekta, patarmė, priegaidė. Omówiono również jeden z podstawowych terminów — tarmė, używany przez A. Baranauskasa. W części czwartej, na podstawie prac Frydrichasa Kuršaitisa, K. Jauniusa i K. Būgasa, opisano terminologię akcentologiczną, np. takie terminy jak tvirtapradė, tvirtagalė priegaidė (A. Baranauskas), kylančioji, krintančioji, laužtinė, prieškirtinė, pokirtinė priegaidė; šakninis, galūninis, atkeltinis, kilnojamasis kirtis (K. Būga) itd. Podkreśla się, że takie terminy jak kairinis kirtis, dešininis kirtis, riestinis kirtis zostały już utrwalone we wspomnianych gramatykach J. Jablonskisa (1919, 1922). W części piątej największą uwagę poświęcono ogólnym terminom językoznawczym, a dokładniej – terminom międzynarodowym używanym w językoznawstwie, wspólnym dla wielu języków, w tym także bałtyckich. Na końcu rozprawy przedstawiono szczegółowe wnioski, w których w sposób ukierunkowany, na podstawie wyodrębnionych przez autora 266 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė W pierwszym okresie terminologii disertacijai – 60 litewskiej, dokonano przeglądu historii terminów językoznawczych oraz omówiono źródła, w których są one używane. Rozprawa A. Balašaitisa jest niezwykle istotna pod kilkoma względami. Po pierwsze, szczegółowo opisano w niej historię litewskiej terminologii językoznawczej. Dochodzi się do wniosku, że konsekwentnie zaczęto ją tworzyć i rozwijać w pierwszej połowie XIX wieku. Chociaż terminów językoznawczych zawartych w pierwszych źródłach nie można oceniać na podstawie współczesnych zasad tworzenia terminów, pomagają one jednak ukazać rozwój omawianej terminologii, wskazują najważniejsze sposoby tworzenia terminów w analizowanym okresie (bogactwo kalk, tworzenie neologizmów, wyrazy międzynarodowe itp.) i, bez wątpienia, tendencje w użyciu, a w niektórych przypadkach nawet określone zasady normalizacyjne. Po drugie, autor rozprawy miał niełatwe zadanie – zrozumieć i dość szeroko wyjaśnić wyrazy oznaczające różne pojęcia językoznawcze, tj. terminy. Chociaż źródła i ich autorzy są różnorodni, z zadaniem tym poradzono sobie znakomicie. Po trzecie, w jednym miejscu skrupulatnie zarejestrowano różniące się terminy poszczególnych gałęzi językoznawstwa, zamieszczono szczegółowe indeksy. Można więc śmiało stwierdzić, że A. Balašaitis jest jednym z pierwszych litewskich terminologów, który dał początek badaniom nad historią litewskiej terminologii. Nie bez powodu językoznawca Jonas Klimavičius pisze: „Należy stanowczo obalić stereotyp Balašaitisa jako leksykografa (nie tylko jemu podobną etykietę się przypina). Nie tylko! Przede wszystkim Balašaitis jest terminologiem, autorem pierwszej rozprawy doktorskiej z zakresu terminologii. A gdyby mógł dalej podążać tą drogą, nauka o terminologii litewskiej rozwijałaby się i dojrzewała szybciej oraz pomyślniej” (Klimavičius 2021: 11). Literatura Balašaitis Antanas 2010: Z historii litewskich terminów językoznawczych. – Gimtoji kalba 5, 3–12. Dostęp online: http://lituanistusamburis.lt/wp-content/uploads/2016/06/A.Bala%C5%A1aitis-GK-2010-05.pdf [dostęp 2021-08-20]. Klimavičius Jonas 2021: Z serca i z całej siły. – Antanas Balašaitis: bibliograficzny wykaz, drugie poprawione i uzupełnione wydanie, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 9–18. Dostęp online: http://lki.lt/wpcontent/uploads/2021/04/Balasaicio_bibliografija_2021_maketas.pdf [dostęp 2021-08-25]. Kronika 1963: Kronika. – Kalbotyra 6, 341–351. Doi: 10.15388/Knygotyra.1963.18978. Dostęp w internecie: https://www.zurnalai.vu.lt/kalbotyra/article/view/18978 [dostęp: 2021-08-25]. Балашаитис Антанас 1961: История литовской лингвистической терминологии: автореф. дис. канд. филол. наук / Вильнюсский гос. ун-т им. В. Капсукаса, Вильнюс. Otrzymano 2021-08-27 Aušra Rimkutė-Ganusauskienė Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: ausra.gan[email protected]