Lietuviškų intelekto sutrikimą ir jo lygius įvardijančių terminų kaita ir ją lemiantys veiksniai

114 Dalia Gedzevičienė Litewskie terminy określające niepełnosprawność terminų kaita ir ją lemiantys veiksniai intelektualną i jej poziomy doi.org/10.35321/term28-06 Lietuviškų intelekto sutrikimą ir jo lygius įvardijančių terminų kaita i czynniki ją determinujące DALIA GEDZEVIČIENĖ Instytut Prawa Litewskiego Centrum Nauk Społecznych Litwy ORCID id: https://orcid.org/0000-0001-8285-9692 ADNOTACJA W artykule przedstawiono litewskie terminy używane w XX wieku i w pierwszych dwóch dekadach XXI wieku do określania niepełnosprawności intelektualnej i jej poziomów, a równolegle omówiono terminy oznaczające to samo zaburzenie i jego poziomy w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD). W pracy wyjaśniono, jakie czynniki skłaniały do zmiany terminologii w tej dziedzinie, a także z jakich powodów w oficjalnych dokumentach litewskich, dyskursie publicznym i naukowym oraz w praktyce do określania niepełnosprawności intelektualnej obecnie synonimicznie stosuje się co najmniej cztery terminy (niepełnosprawność intelektualna, niepełnosprawność umysłowa, upośledzenie umysłowe, niedorozwój umysłowy) oraz jaki może być wpływ każdego z tych terminów na postawy społeczne i stosunek do grupy osób dotkniętych tym zaburzeniem. SŁOWA KLUCZOWE: niepełnosprawność intelektualna, niepełnosprawność umysłowa, upośledzenie umysłowe, niedorozwój umysłowy, synonim, konotacja, Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób. ABSTRACT Artykuł ten przedstawia litewską terminologię stosowaną do określania niepełnosprawności intelektualnej i jej poziomów w XX i na początku XXI wieku oraz omawia terminy oznaczające to samo zaburzenie i jego poziomy w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD). Wyjaśnia, jakie czynniki doprowadziły do zmiany terminologii w tej dziedzinie i jakie przyczyny zadecydowały o pojawieniu się co najmniej czterech terminów, które są obecnie synonimicznie używane w oficjalnych dokumentach litewskich, dyskursie publicznym i naukowym oraz w praktyce do określania niepełnosprawności intelektualnej: intelekto sutrikimas (zaburzenie intelektu), intelekto negalia (niepełnosprawność intelektualna), protinis atsilikimas (upośledzenie umysłowe) oraz silpnaprotystė (niedorozwój umysłowy). over, the article examines the possible impact of each of these terms on societal Więcej postaw wobec grupy osób z tym zaburzeniem. SŁOWA KLUCZOWE: zaburzenie intelektu, niepełnosprawność intelektualna, upośledzenie umysłowe, niedorozwój umysłowy, synonim, konotacja, Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób. 115Terminologia | 2021 | 28 UWAGI WSTĘPNE Konsekwentne używanie międzynarodowych terminów określających zaburzenie intelektu, które w większości kształtowały się na gruncie ir įsitvirtinimo medicinos ir kitų sričių kalboje pradžia galima laikyti języków greckiego i łacińskiego, rozpoczęło się w połowie XIX wieku, natomiast początki odpowiedniej terminologii litewskiej sięgają Litwy intelekto sutrikimo kaip ligos ir smegenų defekto sampratos, susiformavus požiūriui į šį kognityvinį ypatumą kaip į socialinį fenomeną, kurį iš międzywojennej. W drugiej połowie XX wieku, obok tradycyjnej istoty biomedycznej, a także pod wpływem kształtowanego przez normy i nienormy społeczne danego okresu rozumienia granic ich rozróżnienia, gogų, socialinių darbuotojų, nevyriausybinių organizacijų atstovų, intezwrócono uwagę na etyczne aspekty terminów określających šios srities terminija keitėsi, buvo ir tebėra ieškoma neutralaus, tikslaus, zaburzenie intelektu i jego poziomy. Wysiłki lekarzy, opiekunów osób z niepełnosprawnością intelektualną i ich bliskich doprowadziły do tego, że, co najważniejsze – zaczęto dążyć do pełnego szacunku określania tego stanu oraz osób, których on dotyczy. Na społeczną szkodliwość przestarzałych i obraźliwych terminów, skompromitowanych dodatkowymi konotacjami, ich związek ze stygmatyzacją i wykluczeniem podkreślają na Litwie prawnicy (Benkunskas 2012), lekarze psychiatrzy (Pūras 2015: 69), specjaliści ds. komunikacji (Jurčiukonytė 2007: 11–14); o ogólnej konieczności pełnego szacunku nazywania osób z niepełnosprawnościami i innych grup szczególnie wrażliwych mówią badacze niepełnosprawności (Ruškus 2019) oraz pracownicy instytucji Unii Europejskiej (Komunikacja włączająca 2018). W wielu przypadkach do tych spostrzeżeń przyczyniły się wyniki badań przeprowadzonych przez zagranicznych naukowców. W drugiej połowie XX wieku, zwłaszcza od lat siedemdziesiątych, lekarze, teoretycy studiów nad niepełnosprawnością i przedstawiciele innych nauk społecznych zaczęli badać stosowanie nieetycznych, nieprecyzyjnych terminów, niezgodnych ze współczesnym rozumieniem niepełnosprawności intelektualnej, oraz podkreślali potrzebę ich zmiany (Mercer 1973: 27–28; Taylor 1996: 4–13; Shalock, Luckasson, Shogren i in. 2007: 116–124; Taylor 2008: XV; SalvadorCarulla, Bertelli 2008: 10–16; Wehmeyer, Buntinx, Lachapelle, Luckasson 2008: 311–318; Salvador-Carulla, Reed, Vaez-Azizi i in. 2011: 175–180; Nash, Hawkins, Kawchuk, Shea 2012: 71; Harris 2013: 260–262; Tassé, Mehling 2015: 2–12 i in. ). I choć zarówno litewska, jak i terminologia omawianej dziedziny w innych językach, najczęściej pod wpływem tendencji rozwoju społeczeństwa, zmieniała się i różnicowała, a także była (i jest) charakterystyczna dla niej synonimia, do tej pory nie doczekała się ona bardziej wnikliwego ba- 116 Dalia Gedzevičienė Litewskich terminów nazywających terminų kaita ir ją lemiantys veiksniai minologų lingvistų žvilgsnio. Šiame straipsnyje siekiama į intelekto sutriniepełnosprawność intelektualną i jej poziomy dań i terminów używanych do nazywania niepełnosprawności intelektualnej i jej poziomów, ich pochodzenia, budowy, zmian i synonimii z perspektywy językoznawcy, przy jednoczesnym uwzględnieniu aspektów społecznych – możliwego wpływu tych terminów na społecznuostatoms ir, atvirkščiai, visuomenės etinių nuostatų įtakos aptariamų terminų kaitai. W artykule główną uwagę poświęcono terminom używanym obecnie, tj. w ostatnich dwóch dziesięcioleciach tego wieku, na Litwie do nazywania niepełnosprawności intelektualnej i jej poziomów; jednocześnie, aby zrozumieć przesłanki obecnej sytuacji, omówiono także terminy używane w XX wieku na Litwie oraz w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób do oznaczania niepełnosprawności intelektualnej. Zatem celem niniejszego badania jest przedstawienie zmian litewskiej terminologii nazywającej niepełnosprawność intelektualną i jej poziomy w XX–XXI wieku, w pierwszych dziesięcioleciach XXI wieku, oraz ustalenie czynników stymulujących te zmiany. W celu realizacji tego założenia wyznaczono następujące zadania: 1) dokonać przeglądu terminów używanych na początku XX–XXI wieku na Litwie do nazywania niepełnosprawności intelektualnej i jej poziomów w literaturze naukowej trzech dziedzin (medycyny, edukacji i prawa), aktach prawnych, orzeczeniach sądowych i oficjalnych zaświadczeniach; 2) wskazać, jakie terminy w badanym okresie były używane w angielskiej wersji Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób do oznaczania omawianego zaburzenia i jego poziomów, oraz zbadać wpływ tych terminów na wybór litewskich odpowiedników; 3) ustalić obszary użycia litewskich synonimicznych terminów nazywających niepełnosprawność intelektualną i jej poziomy, stosowanych w ostatnich dwóch dziesięcioleciach, oraz przyczyny determinujące ich synonimię; 4) przeprowadzić analizę semantyczną terminów i na jej podstawie rozstrzygać o możliwym wpływie poszczególnych terminów na postawy społeczne. W pracy zastosowano metody opisową, analizy semantycznej i ankietową. Źródła badania stanowiły głównie litewskie podręczniki psychiatrii, ekspertyzy sądowo-psychiatrycznej i pedagogiki specjalnej, monografie, słowniki i encyklopedie, a także orzeczenia sądów litewskich wydane w latach 2005–2020, których podmiotem jest osoba z niepełnosprawnością intelektualną, artykuły kodeksów Republiki Litewskiej regulujące zdolność do czynności prawnych lub niepoczytalność osób z niepełnosprawnością intelektualną, różnorodne oficjalne zaświadczenia wydawane przez placówki medyczne i oświatowe dzieciom z niepełnosprawnością intelektualną, jedenaście angielskich wydań Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób, szóste wydanie francuskie oraz dziesiąte wydanie litewskie i rosyjskie Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób. 117Terminologija | 2021 | 28 1. TERMINY SYNONIMICZNE: ŹRÓDŁA WSPÓŁCZESNEJ SYTUACJI 1.1. Relacja między pojęciem niepełnosprawności intelektualnej a terminem ją oznaczającym Zdaniem specjalistów w dziedzinie rozwoju dzieci znaczna część historii nauki o upośledzeniu umysłowym (niepełnosprawności intelektualnej – przyp. aut.) obejmuje poszukiwanie terminu w najmniejszym stopniu stygmatyzującego, który określałby ten stan (Vaikų raidos sutrikimai 2003: 208). Właśnie to ties aspektus, kuriuos bus bandoma atskleisti ir šiame straipsnyje: 1) terstwierdzenie dotyka istotnych problemów omawianej dziedziny, ściśle związanych z oznaczanym przez nią pojęciem: wraz ze zmianą pojęcia poszukiwano także innego terminu do jego nazwania i odwrotnie – z powodu określonych przyczyn zmieniany termin zmieniał również oznaczaną przez niego treść; 2) osoby, których stany nazwano analizowanymi terminami, nieustannie doświadczały w społeczeństwie wykluczenia i stygmatyzacji, a jednym z czynników powodujących wykluczenie są także nazwy tych osób i ich stanów. Rozpoczynając krótkie historyczne omówienie litewskich terminów używanych obecnie do określania niepełnosprawności intelektualnej i jej poziomów, należy podkreślić, że zmiany tych terminów nie dają się wyjaśnić w pełni w oderwaniu od rozwoju pojęcia niepełnosprawności intelektualnej, zmian podejścia do tego stanu oraz ogólnie zachodzących w społeczeństwie przemian społecznych, dlatego w tym przypadku, omawiając historię terminów, zostaną wspomniane zarówno czynniki językowe, jak i społeczne, które miały na nią wpływ. Ponieważ szczegółowa diachroniczna analiza terminologii badanego obszaru nie jest celem niniejszego artykułu, ograniczymy się jedynie do źródeł obecnie używanych i aktualnych terminów, mając nadzieję ustalić na tej podstawie także przesłanki synonimii współczesnych terminów. W tym miejscu należałoby krótko przedstawić, co określają terminy analizowane w artykule, czyli scharakteryzować pojęcie niepełnosprawności intelektualnej. Za gebėjimai (intelekto koeficientas (toliau – IQ) lygus 70-iai ar mažiau taškų1 niepełnosprawność intelektualną uważa się stan wrodzony lub ujawniający się do trzeciego roku życia, zwykle trwający przez całe życie człowieka. Może być rozpoznawana jako jedyne główne zaburzenie rozwoju osoby albo jako współwystępujące zaburzenie w przypadku różnych innych zaburzeń rozwoju, chorób i zespołów. Stan ten charakteryzuje się ograniczeniami intelektualnymi (ustalanymi na podstawie indywidualnie przeprowadzonego standaryzowanego testu badania inteligencji) oraz deficytami aktywności adaptacyjnej (ustalanymi podczas badania adaptacji społecznej); zaburzenie przejawia się zakłóceniami zdolności poznawczych, językowych, motorycznych i społecznych osoby. Poziomy omawianego zaburzenia wahają się od niewielkiego do bardzo dużego (Giedrienė 2015: 207; Mačiulis, Šurkus, Lapytė 2017: 243). 1 Iloraz inteligencji nie jest procentowym wyrazem inteligencji. 118 Dalia Gedzevičienė Terminy określające niepełnosprawność intelektualną i jej poziomy w języku litewskim terminų kaita ir ją lemiantys veiksniai Ogólnie rzecz biorąc, poglądy na temat tego, czym jest inteligencja i jaka powinna być, a także historycznie zmieniała się granica punktów IQ rozdzielająca normę od zaburzenia2; wraz ze zmianą tych poglądów zmieniały się również terminy używane do określania zaburzenia. W czasach radzieckich oraz w okresie 1990–2020 w oficjalnych dokumentach litewskich, różnego rodzaju pracach naukowych i praktycznych, a także w podręcznikach niepełnosprawność intelektualną określano jako niedorozwój umysłowy, niedorozwój intelektualny, nieprawidłowość umysłową, wadę intelektu, defekt intelektu3, oligofrenię, intelekto nepilnavertiškumu, intelekto nevisavertiškumu, proto negalia, inteniedorozwój umysłowy, wrodzony niedorozwój umysłowy, opóźnienie umysłowe, infantylizm psychiczny, niepełnosprawność intelektualną, a poziomy niepełnosprawności intelektualnej – debilizmem, imbecylizmem, idiotyzmem, moronizmem; osoby, u których występuje niepełnosprawność intelektualna, określano zaś jako debili, imbecyli, idiotów, niedorozwiniętych umysłowo, opóźnionych umysłowo, jednostki opóźnione umysłowo, dzieci opóźnione umysłowo, inwalidów psychicznych, oligofreników. Część tych terminów – niedorozwój intelektualny, wada intelektu, infantylizm psychiczny, niepełnowartościowość intelektu, niepełnosprawność intelektu, inwalida psychiczny – została po raz ostatni użyta w pracach opublikowanych przed dwoma dziesięcioleciami, dlatego traktuje się je jako nieaktualne we współczesnym użyciu, obecnie nie uznaje się ich za synonimy terminu niepełnosprawność intelektualna ani osoby z niepełnosprawnością intelektualną i w dalszej części artykułu nie są one analizowane. Przez długi czas niepełnosprawność intelektualną uważano za chorobę, przedmiot badań jednej z dziedzin medycyny – psychiatrii, dlatego autorami pierwszych terminów tego pojęcia byli psychiatrzy. Francuski lekarz Philippe᾽as Pinelis w 1809 r. w swojej klasyfikacji chorób psychicznych wskazał i opisał zaburzenie, które nazwał idiotyzmem (franc. idiotisme). Uczeń P. Pinela, psychiatra Jeanas Etienne᾽as D. Esquirolis, po kilku latach odrzucił termin idiotyzm i wyodrębnił dwie odrębne jednostki – idiotyzm (franc. idiotie) i imbecylizm (franc. imbécillité), a ponadto podzielił je na poziomy według stopnia ciężkości (dwa poziomy imbecylizmu i trzy poziomy idiotyzmu) (Binet, Simon 1904: 168–172). Kolejny termin, który na długo utrwalił się w klasyfikacjach i nomenklaturach zaburzeń psychicznych2 Nie wiadomo, jaki dokładnie odsetek osób na Litwie obecnie charakteryzuje się niepełnosprawnością intelektualną. Według różnych źródeł stanowi to 1–4 proc. populacji. Na przykład, według danych Instytutu Higieny w 2019 r. – 4,4 proc. U litewskich dzieci stwierdzono upośledzenie umysłowe (niepełnosprawność intelektualna – przyp. aut.) oraz zaburzenia rozwoju psychologicznego (Našlėnė, Petrauskaitė, Želvienė 2020: 66). Nie sprecyzowano jednak, jaką część tej grupy zaburzeń stanowi niepełnosprawność intelektualna, a jaką – zaburzenia rozwoju psychologicznego (na przykład zaburzenia rozwoju zdolności uczenia się, całościowe zaburzenia rozwoju itp.). Uważa się, że niepełnosprawność intelektualna, tj. stan, w którym iloraz inteligencji jest niższy niż 70, występuje u nieco ponad 2 proc. ludzi na świecie (Valionienė 2021: 14). 3 Należy doprecyzować, że w niektórych pracach upośledzeniem intelektualnym, wadą intelektualną, defektem intelektualnym nazywa się niepełnosprawność intelektualną, a w innych – oznakę lub objaw tego zaburzenia. 119Terminologia | 2021 | 28 termin oznaczający niepełnosprawność jusį oligofrenijos (gr. oligos – negausus, mažas + gr. phrēn – protas) terintelektualną zaproponował w 1915 r. niemiecki psychiatra, aby ustanowić ras Emilis Kraepelinas (Kriščiūnas 2002: 138). XX a. vienas reikšmingiausių dokumentų, padėjęs daugelyje pasaulio jednolitą klasyfikację chorób i terminologię; była to mniej więcej dešimtmetį atnaujinama tarptautinė statistinė ligų klasifikacija International Classification of Diseases (dalej – ICD). W pięciu pierwszych wydaniach ICD, czyli redakcjach obowiązujących w latach 1900–1947, wymieniano wyłącznie choroby, które mogły być przyczyną śmierci. Podczas opracowywania szóstego wydania ICD (1948 r.) Międzynarodową Klasyfikację Chorób i jej redagowanie przejęła utworzona wówczas Światowa Organizacja Zdrowia (dalej – WHO); od tego czasu do międzynarodowego podręcznika chorób włączane są również choroby nieprowadzące do śmierci. ICD-6 stała się pierwszą klasyfikacją, w której wyodrębniono osobny rozdział dotyczący zaburzeń psychicznych (Bunevičius 1997: 882). Chociaż jednym z celów ICD było stworzenie możliwości porównywania informacji dotyczących ochrony zdrowia w różnych krajach świata i dzielenia się nimi za pomocą jednolitej terminologii, wpływ ICD zarówno na krajowe klasyfikacje chorób, jak i na stosowane w nich terminy aż do lat 70.–80. XX wieku nie był jednak duży. Ponieważ opracowywana przez WHO ICD była dokumentem nieobowiązkowym, lecz zalecanym, nie wszystkie państwa członkowskie jej używały; na przykład w 1959 r., niemal sześć dziesięcioleci po ukazaniu się pierwszej ICD, na własne potrzeby zaadaptowały tę klasyfikację jedynie Finlandia, Nowa Zelandia, Peru, Tajlandia i Wielka Brytania. Inne kraje stosowały ją tylko częściowo (niektóre dodatki) albo wyłącznie do celów statystycznych (Stengel 1959: 604). Lekarze w wielu krajach w praktyce posługiwali się klasyfikacjami zatwierdzonymi w swoich państwach, których autorami najczęściej były autorytety w danej dziedzinie – lekarze, którzy opracowywali i publikowali podręczniki, monografie itp. W ostatnich dziesięcioleciach XX wieku – w okresie rozwoju technologii informacyjnych, cyfryzacji i tworzenia międzynarodowych rejestrów – coraz więcej państw zaczęło korzystać z ICD – tłumaczyć ją Kadangi nacionalinių klasifikacijų ir pradėtos taikyti ICD terminija neretai na języki narodowe, adaptować z uwzględnieniem potrzeb własnego kraju, a jednocześnie stosować oferowany przez nią system kodowania. różniły się, w praktyce z tego powodu zwiększyła się liczba terminów synonimicznych – dotyczy to również terminologii psychiatrii, której przedmiotem badań przez długi czas była także niepełnosprawność intelektualna. Dlatego w dalszej części tego rozdziału omówione zostaną terminy używane w XX-wiecznej Litwie na określenie niepełnosprawności intelektualnej i jej poziomów, poprzez porównanie ich z terminami zalecanymi w odpowiadającym okresie przez Międzynarodową Klasyfikację Chorób (w wersji angielskiej, a później również litewskiej). 120 Dalia Gedzevičienė Stosowanie terminów określających niepełnosprawność terminų kaita ir ją lemiantys veiksniai intelektualną i jej poziomy w języku litewskim 1.2. Przegląd stosowania terminów określających niepełnosprawność intelektualną i jej poziomy na Kalbant apie intelekto sutrikimo ir jo lygių klasifikaciją ir terminiją Lietuvoje, matyti, kad iki XX a. pabaigos šalies gydytojai tiek praktikoje, Litwie oraz w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób zarówno w pracach naukowych skłaniano się do opierania nie na zalecanej przez ICD klasyfikacji i terminologii zaburzeń psychicznych i zachowania, w tym niepełnosprawności tuota lietuviška ICD versija – Tarptautine ligų klasifikacija (toliau – TLK) intelektualnej, lecz na systemie krajowym. Pod koniec XX wieku, wraz z srityse išaugo tiek joje teikiamos ligų ir sutrikimų klasifikacijos, tiek ten rozpoczęciem korzystania z jej systemu kodowania, znaczenie stosowanej terminologii zaczęło mieć zastosowanie nie tylko w ochronie zdrowia, lecz także w innych dziedzinach życia. Należy podkreślić, że w tamtym czasie największego zamieszania w terminologii dotyczącej niepełnosprawności intelektualnej i jej poziomów nie powodował fakt, iż w różnych źródłach do określania tego samego zaburzenia używano różnych terminów, lecz to, że zarówno ICD, jak i system krajowy stosowały odmienne podstawy klasyfikacji zaburzeń psychicznych i zachowania, tzn. różniły się nie tylko terminy używane do określania niepełnosprawności intelektualnej i jej poziomów, ale także samo pojęcie przez nie określane – zaburzenie przypisywano do różnych kategorii. Na przykład przez długi czas, od 1938 do 1965 r., ICD określała niepełnosprawność intelektualną terminem mental deficiency (w tekstach litewskich sporadycznie używano odpowiedników tego terminu: intelekto nepakankamumas, intelekto deficitas), podczas gdy w wielu krajach jako termin diagnostyczny określający to zaburzenie stosowano wspomniany już termin oligofrenija, zaproponowany przez E. Kraepelina. Co więcej, w niejednym kraju obok oligofrenii używano także jej krajowych odpowiedników, funkcjonujących jako synonimy oligofrenii, na przykład: rosyjskiego слабоумие, niemieckiego Schwachsinn, litewskiego (įgimta) silpnaprotystė, angielskiego feeble-mindedness itd. Tych krajowych odpowiedników nie moglibyśmy traktować jako przekładów terminu oligofrenija, ponieważ wymienione terminy określające niepełnosprawność intelektualną były używane już przed 1915 r. (w tym roku, jak wspomniano, E. Kraepelin wprowadził termin oligofrenija). I chociaż w wielu pracach naukowych arba iki trejų metų įgyto intelekto sutrikimo, traktuojamo kaip raidos sutrikimas, – reikšme, lietuviška silpnaprotystė vartota mažiausiai trimis reikšzarówno oligofrenija, jak i jej krajowy odpowiednik były przedstawiane jako synonimy, z czasem uwidocznił się różny zakres semantyczny takich terminów synonimicznych. Tak więc, w odróżnieniu od międzynarodowego terminu 121Terminologija | 2021 | 28 demenciją, arba įgytą silpnaprotystę. Pastaroji klasifikacija iš esmės skyrėsi oligofrenija, który był używany w jednym – właśnie omawianym w niniejszym artykule – znaczeniu, a mianowicie: 1) jako synonim niepełnosprawności intelektualnej; 2) jako synonim demencji; 3) a najczęściej – jako hiperonim, czyli szersza kategoria obejmująca dwa różne zaburzenia – niepełnosprawność intelektualną, czyli wrodzone otępienie, oraz od klasyfikacji oferowanej przez ICD: zarówno w ICD, jak i w jej litewskiej wersji TLK niepełnosprawność intelektualna (na razie określana tam jako upośledzenie umysłowe) i demencja są odrębnymi, samodzielnymi jednostkami nozologicznymi, natomiast w litewskiej literaturze krajowej oba te zaburzenia należą do tej samej, bardziej ogólnej kategorii i są traktowane jako zespoły otępienne4. Zatem, krótko mówiąc, zarówno terminami używanymi w ICD (ang. mental deficiency, mental retardation), jak i oligofrenią określano to samo pojęcie, jednak pojęcia określane krajowymi synonimami oligofrenii, w tym także otępieniem, należały do innego poziomu systemu i innej klasyfikacji pojęć. Poniżej krótko i chronologicznie omówimy zarówno terminologię stosowaną w ICD, a później także w TLK, jak i terminologię używaną w litewskim systemie krajowym do określania niepełnosprawności intelektualnej. 1.2.1. LATA 1900–1940 Pierwsza redakcja TLK ILCD-15 ukazała się w 1900 r.; wymieniono w niej jedynie 191 chorób, zaburzeń i urazów mogących być przyczyną śmierci. W tej redakcji niepełnosprawność intelektualna nie została jeszcze wymieniona. W drugiej redakcji klasyfikacji, zatwierdzonej w 1909 r., wymieniono już następujące zaburzenia intelektualne: 74A Idiocy, Imbecility; 74B Cretinism (na końcu listy chorób i zaburzeń osobno wspomniano także demencję starczą: 154A Senile dementia) (ILCD-2). Tutaj uwidacznia się również kierunek klasyfikacji zachowany we wszystkich późniejszych rewizjach ICD aż do dziś: zaburzenie intelektualne i demencja nie są odgałęzieniami jednego zaburzenia, lecz kategoryzuje się je jako odrębne jednostki, niemające wspólnej podstawy klasyfikacyjnej. W wydanej w 1920 r. trzeciej rewizji klasyfikacji kretynizm nie jest już wymieniany jako zaburzenie intelektualne ani jego poziom, pozostają jedynie idiotyzm i imbecylizm: 84(1) Idiocy, Imbecility (ILCD-3). Z nieznanych przyczyn w czwartej rewizji klasyfikacji, która weszła w życie w 1929 r., nie wymieniono żadnego zaburzenia, które można by traktować jako zaburzenie intelektualne (ILCD-4). Piąta rewizja klasyfikacji, obowiązująca w latach 1938–1948, na niemal trzy dziesięciolecia (do 1965 r., kiedy przestała obowiązywać4 Tę klasyfikację możemy zobaczyć także w jednym ze współczesnych litewskich podręczników psychiatrii dla szkół wyższych (zob. Dembinskas 2003: 223–231). 5 Opracowywana od 1900 r. Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób jest w niniejszym artykule ogólnie nazywana International Classification of Diseases i skracana do ICD, chociaż nazwy jej poszczególnych rewizji są różne: rewizje od pierwszej do piątej noszą nazwę International List of Causes of Death, w niniejszej publikacji są skracane do ILCD i podawany jest numer rewizji, natomiast od szóstej rewizji (1948 r., kiedy włączono nie tylko choroby będące przyczyną śmierci, lecz wszystkie znane wówczas choroby) – International Classification of Diseases i jest skracana do ICD, a także podawany jest numer rewizji. 122 Dalia Gedzevičienė Litewskich terminów określających zaburzenie intelektualne i jego poziomy ti ICD-7) w terminų kaita ir ją lemiantys veiksniai niniejszym dokumencie do określenia ogólnej kategorii zaburzenia intelektualnego utrwaliła wspomniany już termin mental deficiency (ILCD-5). Zatem przez pierwsze pięć dziesięcioleci XX wieku w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD do określania niepełnosprawności intelektualnej i jej poziomów najczęściej stosowano trzy terminy – mental deficiency (lit. niedorozwój intelektualny), idiocy (lit. idiotyzm) i imbecility (lit. imbecylizm). W tym okresie terminologia stosowana na Litwie do określania tego zaburzenia najlepiej została odzwierciedlona w pierwszym wydanym w języku litewskim podręczniku psychiatrii Įvadas į psi chiatriją (1935), którego autorem był słynny międzywojenny litewski lekarz psychiatra, profesor Uniwersytetu Witolda Wielkiego Juozas Blažys. W tym podręczniku autor określa niepełnosprawność intelektualną i jej poziomy dwoma synonimicznymi terminami – międzynarodowym oligofrenija i jego litewskim odpowiednikiem silp naprotybė, natomiast osobę, u której występuje to zaburzenie, nazywa silpnapročiu. Z przedstawionej definicji oligofrenii, czyli silpnaprotybė, wynika, że kategoria ta oznacza właśnie niepełnosprawność intelektualną jako zaburzenie rozwojowe wraz z jej poziomami (postaciami): „Oligofrenija jest ogólną nazwą postaci silpnaprotybė. Oligofrenija jest niedostatecznym, bardzo różniącym się od normy rozwojem psychiki, zwłaszcza rozumu, od samego urodzenia lub od wczesnego dzieciństwa. Silpnaprotis to człowiek, którego rozwój umysłowy znacznie pozostaje w tyle za jego wiekiem” (Blažys 1935: 4–5). Demencja jest opisywana w odrębnym „skynumas”: „Nabyta słabość umysłu, będąca skutkiem uszkodzenia mózgu i choroby psychicznej, nazywa się demencją (dementia)” (Blažys 1935: 167). Zatem w tym podręczniku zarówno terminy oligofrenija, jak i silpnaprotybė są stosowane synonimicznie i oznaczają to samo pojęcie – niepełnosprawność intelektualną. Ponadto w tym podręczniku J. Blažys nazwał poziomy niepełnosprawności intelektualnej terminami stosowanymi do tego czasu przez psychiatrów na świecie już od kilku dziesięcioleci: „Najcięższy riuje, tačiau ir jai, kaip oligofrenijai, anot autoriaus, būdingas „proto silpstopień niedorozwoju umysłowego – idiotyzm, <...> nieco lżejszy stopień – imbecylizm i demencja zostały opisane w odrębnych rozdziałach, jednak i tutaj wyodrębniono wspólną cechę, objaw łączący te zaburzenia – „słabość umysłu”, która najprawdopodobniej później stała się podstawą łączącą te dwie różne kategorie i pozwoliła traktować dwa odrębne zaburzenia jako odmiany niedorozwoju umysłowego6. 6 Należy zauważyć, że artykuł ten przygotowano w czasie pandemii COVID-19. Ze względu na obowiązujące w litewskich bibliotekach i archiwach surowe wymogi kwarantanny dostęp do zasobów terminologicznych z okresu międzywojennego i wcześniejszego w Litwie został znacznie ograniczony, dlatego źródła z tego okresu obejmują zasadniczo tas <...> ir lengviausio – debilitas“ (Blažys 1935: 160). Ir nors oligofrenija tylko jeden podręcznik psychiatrii wydany w tamtym czasie. W przyszłości, po zniesieniu wymogów kwarantanny, autorka artykułu ma nadzieję przeprowadzić išsamią šiuo laikotarpiu intelekto sutrikimui ir jo lygiams įvardyti vartotų terminų apžvalgą. 129Terminologija | 2021 | 28 wydany przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne podręcznik diagnostyczny i statystyczny, najczęściej nazywany po prostu DSM, którego trzecia wersja również stosowała terminologię upośledzenia umysłowego i jego poziomów – lekkiego, umiarkowanego, ciężkiego itd. – na określenie niepełnosprawności intelektualnej (DSM-III-R: 6), jednak w praktyce przez pewien czas unikano zmian. Sytuację tę doskonale ilustrują terminy stosowane w książce Algirdasa Mikalkevičiusa Choroby psychiczne oraz stanowisko autora wobec nich. Najpierw autor podaje definicję upośledzenia umysłowego, opierając się na dawnych pojęciach oligofrenii i niedorozwoju umysłowego, a poziomy tego zaburzenia określa tak, jak wskazano w ICD-10: lekkie upośledzenie umysłowe (dalej – UO), umiarkowane UO, ciężkie UO, głębokie UO (Mikalkevičius 1999: 47–48), jednak później stwierdza, że „z klinicznego punktu widzenia wygodniej jest trzymać się zwyczajowej dawnej terminologii i dzielić oligofrenię na: 1) idiotyzm; 2) imbecylizm; 3) debilizmu“, a osoby mające zaburzenie określonego stopnia nazywane są idiotami, debilami i imbecylami (Mikalkevičius 1999: 50–55). Jednakże istotne w tym okresie jest to, że we współpracy psychiatrów, psychologów i pedagogów sporządzono i przedstawiono do dyskusji nową klasyfikację zaburzeń, w której jedna z dziesięciu grup zaburzeń została określona jako zaburzenia intelektualne (jej podgrupy – upośledzenie umysłowe, regresja intelektualna, inne zaburzenia intelektualne) (Bagdonas 1995: 6). Ta zaproponowana klasyfikacja i stosowane w niej terminy stały się punktem wyjścia dla nowej, współczesnej klasyfikacji zaburzeń intelektualnych i terminologii. Zatem, podsumowując terminy używane w okresie sowieckim i w pierwszej dekadzie niepodległości do określania zaburzenia intelektualnego i jego poziomów, można stwierdzić, że (1) w dziedzinie ochrony zdrowia przestrzegano dawnej klasyfikacji zaburzenia (zaburzenie intelektualne traktowano jako odmianę niedorozwoju umysłowego), a jako terminy diagnostyczne nadal stosowano nazwy oligofrenii, czyli wrodzonego niedorozwoju umysłowego, oraz jej poziomów – idiotyzmu, imbecylizmu i debilizmu; (2) jednocześnie w pedagogice, oświacie, a znacznie rzadziej w ICD teikiamas jau nuo 1965 m.; (3) XX a. paskutiniu dešimtmečiu papsychiatrii, obok oligofrenii zaczęto stosować również termin upośledzenie umysłowe, zaproponowano nową klasyfikację zaburzeń, której jednym z podstawowych terminów klasyfikacyjnych stało się zaburzenie intelektualne. Podsumowując przegląd przeprowadzony w niniejszym rozdziale, w tabeli 1 chronologicznie i równolegle przedstawiono najczęstsze terminy stosowane w XX w. w ICD i na Litwie do określania zaburzenia intelektualnego i jego poziomów, a także nadal stosowane obecnie (w pierwszych dwóch dekadach XXI w.). Te ostatnie omówiono szerzej w kolejnym rozdziale artykułu. 130 Dalia Gedzevičienė Litewskie terminy określające zaburzenie intelektualne i jego poziomy terminų kaita ir ją lemiantys veiksniai Tabela 1. Nazwy niepełnosprawności intelektualnej i jej poziomów w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób INTELEKTO SUTRIKIMą IR JO LyGIUS ĮVARDIJANTyS TERMINAI* Tarptautinėje ligų klasifikacijoje anglų kalba Lietuvoje (ILCD, ICD) oraz na Litwie ILCD-2 (1909) Idiocy, Imbecility, Cretinism** niedorozwój umysłowy: idiotyzm; ILCD-3 (1920) Idiocy, Imbecility 1935 m. – oligofrenija, imbecylizm; debilizm ILCD-5 (1938) Mental deficiency ICD-6 (1948) Niedorozwój oligofrenia, idiotyzm; wrodzony (rzadko – imbecility; psychiczny moron, w wersji w niedorozwój, rozwoju niedorozwój): borderline and unspecified types umysłowy: 1940–1970 m. – niedorozwój umysłowy upośledzenie umysłowe, języku francuskim – umysłowego debilite; intelligence; idiotyzm; other imbecylizm; debilizm ICD-7 (1955) Niedorozwój umysłowy: idiotyzm; imbecylizm; moron, we francuskiej wersji – debilite; inteligencja pograniczna; mongolizm; inne i nieokreślone typy ICD-8 (1965) Upośledzenie – oligofrenia, pograniczne wrodzona niedorozwiniętość łagodne upośledzenie severe m. r.; umysłowe): umiarkowane idiotyzm; głęboki u. r. ; upośledzenie umysłowe nieokreślonego stopnia u. r. umysłowe: w latach 1971–1990 upośledzenie umysłowe ; umysłowa (rzadziej – umysłowe; opóźnienie imbecilumas; upośledzenie umysłowe ; ICD-9 (1976) Upośledzenie umysłowe: lekkie u. r. ; inne określone u. r. ; umiarkowane u. r. ; ciężkie u. r. ; nieokreślone u. r. profound m. r.; 131Terminologia | 2021 | 28 INTELEKTO SUTRIKIMą IR JO LyGIUS ĮVARDIJANTyS TERMINAI* Tarptautinėje ligų klasifikacijoje anglų kalba Lietuvoje ICD-10 (1989) 1991–2022 r. – 2022-01-01) Upośledzenie oligofrenia, umiarkowasevere m. r.; idiotyzm; other m. r.; nieokreślone u. u. umysłowe: (obowiązuje do łagodnego u. u. ; wrodzone upośledzenie umysłowe: ne u. u. ; imbecilumas; głębokie u. u. ; debilizm. Protinis atsilikimas: łagodne PA; umiarkowane NI; ciężkie NI; bardzo ciężkie NI; inne NI; nieokreślone NI. Zaburzenie intelektualne, niepełnosprawność intelektualna, niepełnosprawność umysłowa * Termin oznaczający zaburzenie intelektualne zapisuje się zwykłą czcionką, a nazwy jego poziomów – kursywą. ** Na razie brakuje danych pozwalających dokładnie ustalić, czy terminy takie jak idiocy, imbecility i cretinism użyte w ILCD-2 i ILCD-3 oznaczały odrębne zaburzenia, czy różne poziomy tego samego zaburzenia. 2. KORELACJA TERMINÓW SYNONIMICZNYCH WE WSPÓŁCZESNYM UŻYCIU Do 1997 r. na język litewski przetłumaczono i wydano całą ICD-10. Od tego czasu zawarte w niej terminy oficjalnie powinny były zacząć być stosowane również w praktyce medycznej, statystyce oraz pracach naukowych. Niemniej jednak w ciągu ostatnich dwóch dziesięcioleci, które w niniejszym artykule traktowane są jako okres odzwierciedlający obecną sytuację terminologii określającej niepełnosprawność intelektualną i jej poziomy, niepełnosprawność intelektualna określana jest zarówno przestarzałym terminem (wrodzonej) głupoty, jak i obecnym w ICD-10 terminem upośledzenia umysłowego oraz terminem niepełnosprawności intelektualnej. W przypadku omawianego zaburzenia švietimą, socialinę globą ir rūpybą bei kitur, tad atitinkamas diagnozės įvardijimas iš esmės nulemia žmogaus gyvenimo dabartiniame sociume stosowane przez lekarzy terminy diagnostyczne nie ograniczają się wyłącznie do dziedziny medycyny, lecz wraz z człowiekiem przenikają do wszystkich obszarów życia społecznego – prawa, kierunku. Poniżej omówione zostanie użycie wspomnianych współczesnych terminów oraz ich korelacja w różnych dokumentach urzędowych, pracach naukowych i praktyce medycznej. 132 Dalia Gedzevičienė Lietuviškų intelekto sutrikimą ir jo lygius įvardijančių terminų kaita ir ją lemiantys veiksniai 2.1. Głupota Jak już wspomniano, zaburzenie inteligencji przez długi czas w pracach litewskich psychiatrów, logopedów i pedagogów specjalnych nazywano oligofrenią albo wrodzonym otępieniem umysłowym, wyróżniając trzy jego poziomy – debilizm, idiotyzm i imbecylizm. W drugiej połowie XX w. w wielu krajach stopniowo zrezygnowano z narodowych odpowiedników oligofrenii (ang. feeblemindedness, niem. Schwachsinn, ros. слабоумие, малоумие itd.) jako terminów nacechowanych negatywnie, jednak litewski synonim oligofrenii – (wrodzone) otępienie umysłowe – nadal jest stosowany w pracach specjalistów także w XXI w. Na początku XXI w. ukazało się kilka prac o szczególnym znaczeniu dla badań nad terminologią psychiatryczną. W 2002 r. ponownie wydano monografię A. Kriščiūnasa Psichiatrija, opublikowaną w 1997 r. i omówioną już przy okazji prezentacji ostatniej dekady XX w. W wydanej ponownie pięć lat później monografii rozdział „Oligofrenijos” pozostał niezmieniony – jako podstawowy termin całego rozdziału, służący do określenia zaburzenia inteligencji, stosowany jest termin oligofrenija, natomiast w samym tekście wymiennie i synonimicznie używa się terminów oligofrenija, wrodzone otępienie umysłowe i upośledzenie umysłowe (Kriščiūnas 2002: 138–143). W 2003 r. opublikowano oryginalny litewski podręcznik psychiatrii Psichiatrija, napisany przez zespół autorów (Dembinskas i in. 2003). W podręczniku tym jako główny termin klasyfikacyjny stosuje się zespoły otępienia umysłowego, które następnie dzieli się na otępienie wrodzone, podkreślając, że wcześniej nazywano je oligofrenią, a obecnie – upośledzeniem umysłowym, oraz otępienie nabyte, czyli demencję (Dembinskas i in. 2003: 223). I chociaż w niejednym miejscu synonimicznie używa się jeszcze terminu wrodzone otępienie umysłowe, to jednak konkretne zaburzenie omawiane jest w podrozdziale „Upośledzenie umysłowe”, a jego poziomy przedstawiono tak jak w ICD-10 – lekkie upośledzenie umysłowe, umiarkowane upośledzenie umysłowe, ciężkie i głębokie upośledzenie umysłowe, podając w nawiasach, że poziomy te wcześniej nazywano debilizmem, imbecylizmem i idiotyzmem (Dembinskas i in. 2003: 223–227). Ten rozdział podręcznika, w którym częściowo nadal opiera się na dawnych tradycyjnych terminach, a jednocześnie już orientuje się na terminy ICD-10, ilustruje sytuację, w której stopniowo zmienia się nie tylko nazwa, lecz także samo pojęcie i sposób traktowania zaburzenia: w monografii A. Kriščiūnasa zaburzenie intelektualne definiuje się jako chorobę psychiczną (2002: 138), zasadniczo tak traktowano je również we wszystkich omówionych wcześniej pracach XX wieku, natomiast w tym podręczniku – jako zespół. I choć, jak widać na przykładach, na początku XXI wieku w pracach naukowych z zakresu psychiatrii nadal używa się terminu „otępienie”, w praktyce medycznej ostatecznie zastąpiło go „upośledzenie umysłowe”. Najprawdopodobniej do tej zmiany przyczynił się fakt, że 133Terminologija | 2021 | 28 system, w którym termin „otępienie” w ogóle nie jest kad medicinos praktikoje tapo privaloma vadovautis TLK-10 kodavimo używany, a zaburzenie intelektualne określa się jako upośledzenie umysłowe. Niemniej jednak w tych dziedzinach (na przykład w prawie), które nie zostały obowiązkowo dostosowane do systemu kodowania i terminologii diagnostycznej ICD-10, do dziś zdarzają się przypadki użycia terminu „otępienie”. Termin „otępienie” jeszcze do 2016 r. oficjalnie był używany w Kodeksie cywilnym Republiki Litewskiej (dalej – KCRL) 1.84 ust. 2 oraz 2.10 ust. 1, regulujących uznanie osoby fizycznej za niezdolną do czynności prawnych lub za posiadającą ograniczoną zdolność do czynności prawnych, do określenia zaburzenia intelektualnego. Do 1 stycznia 2016 r. w wymienionych miejscach używano następującego połączenia wyrazowego: „<...> z powodu choroby psychicznej lub niedorozwoju umysłowego nie może zrozumieć <...>.” Prawnik Valdas Benkunskas, który badał stosowanie terminów dotyczących opieki nad zdrowiem psychicznym w dokumentach regulacji prawnych Litwy, w 2012 r., próbując zwrócić uwagę ustawodawców na stosowanie w LRCK przestarzałego i nieetycznego terminu niedorozwój umysłowy, pisał, że „często prawodawstwo pozostaje w tyle za zmianami terminologii, w związku z czym terminy w regulacji prawnej są używane nie tylko niedokładnie, lecz czasami także z ryzykiem naruszenia wymogów etycznych” (Benkunskas 2012: 164). Wreszcie 3 grudnia 2015 r. przyjęto zmiany tych artykułów (weszły w życie 1 stycznia 2016 r.), całkowicie rezygnując z terminów niedorozwój umysłowy i civilinio proceso kodekso, kur ir buvo iki to laiko vartojamas 465, 466, choroba psychiczna; wymienione pojęcia określono jednym terminem zaburzenia psychiczne. Termin ten najprawdopodobniej przejęto z norm prawnych określających w artykułach 472 i 473 Republiki Litewskiej te same stosunki cywilnoprawne co LRCK (regulowane są sprawy dotyczące uznania osoby za niezdolną do czynności prawnych lub o ograniczonej zdolności do czynności prawnych). Po dokonaniu kolejnej zmiany 11 stycznia 2019 r. wspomniane sformułowanie artykułów LRCK brzmi obecnie następująco: „<...> mas jau tiesiogiai perimtas iš TLK-10. Psichikos ir elgesio sutrikimai – tai z powodu zaburzenia psychicznego i zaburzenia zachowania nie może zrozumieć swoich czynów <...>.” Zatem terminy choroba psychiczna i niedorozwój umysłowy zastąpił termin zaburzenie psychiczne i zaburzenie zachowania. Jest to nazwa piątego rozdziału ICD-10, obejmującego zarówno zaburzenia psychiczne, jak i zaburzenia intelektualne, kodowane według skali F00-F99, które mogą powodować skutki prawne. W Kodeksie karnym Republiki Litewskiej (dalej – LRBK), w odróżnieniu od LRCK, z terminu niedorozwój umysłowy zrezygnowano znacznie wcześniej – niemal 20 lat temu. W artykule 17 Kodeksu karnego Republiki Litewskiej (przyjętego 26 września 2000 r., który wszedł w życie 1 maja 2003 r.), regulującym niepoczytalność osoby, zamiast trzech terminów używanych w poprzedniej wersji — niedorozwój umysłowy, prze- 134 Dalia Gedzevičienė Nazw litewskich zaburzenia intelektualnego i jego poziomów przewlekła choroba terminų kaita ir ją lemiantys veiksniai psychiczna, czasowe zaburzenie czynności psychicznych — zaczęto używać i do dziś używa się jednego szerszego pojęcia zaburzenia psychicznego. Pomimo że w artykułach kodeksów regulujących ustalanie ubezwłasnowolnienia i niepoczytalności od wielu lat nie używa się już terminu niedorozwój umysłowy, do dziś jest on nadal stosowany w znaczeniu zaburzenia intelektualnego zarówno w postanowieniach w sprawach cywilnych, jak i karnych. W bazie danych eteismai.lt, w której od 2005 r. publikowane są zanonimizowane postanowienia i wyroki wszystkich sądów litewskich, w okresie 2005–2020 zaburzenie intelektualne określano następującymi terminami: upośledzenie umysłowe – w 2 916 postanowieniach, niedorozwój umysłowy (terminem tym niekiedy określa się zaburzenie intelektualne, a niekiedy – demencję) – w 825 postanowieniach, zaburzenie intelektualne – w 64 postanowieniach. Aż w 153 postanowieniach użyto również pejoratywnego terminu defekt intelektualny, który pod koniec okresu sowieckiego zniknął już z podręczników i monografii psychiatrii oraz pedagogiki specjalnej. Istotnie, do 1 stycznia 2016 r. używanie w postanowieniach terminu niedorozwój umysłowy można usprawiedliwić tym, że do tego dnia był on stosowany w Kodeksie cywilnym Republiki Litewskiej. Jednak po usunięciu tego terminu z dniem 1 stycznia 2016 r. również z tego aktu prawnego liczba synonimów określających zaburzenie intelektualne w postanowieniach sądowych nie zmniejszyła się: od 1 stycznia 2016 r. do 1 maja 2021 r. termin upośledzenie umysłowe użyto w 1 563 postanowieniach, niedorozwój umysłowy – w 553 postanowieniach, a zaburzenie intelektualne – w 16 postanowieniach. Do postanowień sądowych takie terminy najczęściej trafiają z opinii sądowo-psychiatrycznych, sporządzanych przez lekarzy psychiatrów, chociaż, jak już wspomniano, w ICD-10, którą posługują się lekarze, termin niedorozwój umysłowy nie jest używany ani w definicjach pojęć, ani w ich nazwach. Mimo to prawdopodobne jest, że w przyszłości termin „słabowidztwo umysłowe” nie będzie już występował ani w zaświadczeniach psychiatrów sądowych, ani w postanowieniach sądów, tym bardziej że w nowym podręczniku ekspertyzy psychiatryczno-sądowej wszystkie wskazane zaburzenia psychiczne są nazywane i kodowane tak, jak określono w ICD-10, a zatem zaburzenie intelektualne również określa się jako upośledzenie umysłowe (Daškevičius, Daškevičienė, Adomaitienė 2018: 55–57). A gdy wejdzie w życie ICD-11, upośledzenie umysłowe również będzie musiało zostać zastąpione terminem zaburzenie rozwoju intelektualnego. Termin mental retardation, którego litewskim odpowiednikiem częściowo jest upośledzenie umysłowe11, zaczęto stosować w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD w 1965 r., w wersji ICD-8. W krajach, w których ma on dłuższą tradycję stosowania, z czasem zauważono, że z terminem tym ukształtowały się podobne11 11 Dlaczego termin ten tylko częściowo odpowiada pojęciu oznaczanemu terminem mental retardation, zob. w dalszej części artykułu. 2.2.Protinisatsilikimas,intelektosutrikimas,intelektonegalia 135Terminologija | 2021 | 28 idiocy (lit. idiotyzm), moron, debility (lit. debilizm), ši situacija, kaip ir su jo pirmtakais feeblemindedness (liet. silpnaprotystė), imbecility (lit. imbecylizm) zaczęto stosować w znaczeniu przenośnym, cilumas) ir pan., t. y. diagnostikos terminas įgavo neigiamų konotacijų, kai kalboje jis ar jam giminiški žodžiai (pavyzdžiui, angl. retard, liet. atpejoratywnym. Dlatego w XXI w. postanowiono zmienić nazwę omawianego miausia – Amerikoje, o vėliau – ir kitose pasaulio šalyse, dar kartą nuzaburzenia. W pierwszej dekadzie tego wieku w Ameryce krewni i opiekunowie osób z niepełnosprawnością intelektualną, specjaliści oraz przedstawiciele organizacji społecznych zaczęli podkreślać szkodę społeczną powodowaną przez termin mental retardation (lit. upośledzenie umysłowe). Konsekwencją tej kampanii było to, że nie tylko w dyskursie publicznym, lecz także w oficjalnych dokumentach coraz częściej zamiast mental retardation zaczęto stosować termin intellectual disability (lit. niepełnosprawność intelektualna) (Shalock, Luckasson, Shogren i in. 2007: 117). W 2007 r. Amerykańskie Stowarzyszenie na rzecz Upośledzenia Umysłowego (ang. the American Association on Mental Retardation) zostało przemianowane na Amerykańskie Stowarzyszenie na rzecz Niepełnosprawności Intelektualnej i Rozwojowej (ang. the American Association on Intellectual and Developmental Disabilities), odpowiednio zmieniono także tytuł wydawanego przez nie czasopisma (Nash, Hawkins, Kawchuk, Shea 2012: 71). W 2010 r. prezydent Stanów Zjednoczonych Barack Obama podpisał tak zwaną ustawę Rosy (ang. Rosaʼs Law, nazwaną imieniem jednej z dziewcząt z niepełnosprawnością intelektualną, której bliscy w znacznym stopniu przyczynili się do kampanii na rzecz zmiany terminu) (PUBLIC LAW, 111–256–OCT. 5, 2010), na mocy której zobowiązał do zastąpienia we wszystkich stanowych aktach prawnych terminu mental retardation terminem intellectual disability, a osoby z upośledzeniem umysłowym do określania jako osoby z niepełnosprawnością intelektualną. W 2013 r. ukazało się piąte wydanie podręcznika diagnostycznego i statystycznego Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (DSM-5), w którym również zamiast wcześniejszego terminu mental retardation utrwalono termin intellectual disability. W tym miejscu należy zwrócić uwagę, że upośledzenie umysłowe nie jest dokładnym odpowiednikiem międzynarodowego terminu retardacja ani moji lotyniško žodžio retardatio reikšmė – „sulėtinimas“, antroji – „atsiliutworzonych na jego podstawie terminów w innych językach (fr. mental retard, ang. mental retardation). „Nabywanie” (TŽŽ 2013: 709), w języku angielskim retard – „spowalniać coś” (ang. to make something slower), retardation – „powolny rozwój lub rozwój, który jest wolniejszy, niż powinien być” (ang. slow development, or development that is slower than it should be) (CD), a zatem widać, że łac. retardatio oznacza przede wszystkim spowolnienie, opóźnienie, a następnie – pozostawanie w tyle, natomiast ang. retard i retardation – jedynie spowolnienie, spowalnianie. W tym przypadku istotne 136 Dalia Gedzevičienė Litewskich określeń zaburzenia intelektualnego i jego terminų kaita ir ją lemiantys veiksniai poziomów to, że w wersji ICD-8 (1965 r.) w języku angielskim (jednym z oficjalnych języków WHO) po raz pierwszy użyto terminu mental retardation, uaktualniło nie antrąją (atsilikimo) reikšmę, o pirmąją – sulėtėjimo, t. y. šiuo terminu buvo kalbama apie protinio vystymosi sulėtėjimą. Tai įrodo ir tuo pat meten termin, lecz używany w praktyce medycznej w języku angielskim inny termin przeznaczony do nazwania tego zaburzenia – mental backwardness; semantyka jego członu backwardness akcentowała właśnie drugie łacińskie znaczenie retardatio – atžangą, likimą visų užnugaryje (CD). Mental backwardness seniai pripaopóźnienie, uznane za termin niedopuszczalny diagnostycznie, a podstawą žodis backward (liet. atsilikėlis, atsilikęs) nevartotinas jokiomis reikšmėmis backwardness (CD). Niemniej jednak, jak już wspomniano, nazwa omawianego zaburzenia protinis atsilikimas została przetłumaczona na język litewski nie z oryginału ICD-8 – języka angielskiego – i używanego tam terminu mental retardation, lecz ze znanego w języku rosyjskim terminu умственная отсталость. Ten ostatni termin używany jest również w rosyjskiej wersji ICD-10 МКБ-10. Kiedy w latach 1993–1997 cała ICD-10 była tłumaczona z języka angielskiego na język litewski, terminu tego nie tłumaczono – wykorzystano już istniejący i używany jego litewski odpowiednik. A zatem w przypadku używanego w ICD terminu mental retardation akcentowane są spowolnienie, opóźnienie, natomiast w przypadku rosyjskiego умственная отсталость, litewskiego protinio atsilikimo i angielskiego mental backwardness podkreślany jest „rezultat” tego opóźnienia – pozostawanie w tyle, spóźnienie, czyli taka sama różnica semantyczna jak między vėluoti a pavėluoti. Widać, że termin ten został przejęty nie z angielskiej czy francuskiej wersji ICD, lecz wykorzystano już istniejący, który najprawdopodobniej na początku okresu sowieckiego został przetłumaczony z języka rosyjskiego (prawdopodobnie po raz pierwszy użyty w omówionym podręczniku L. Gutmana z 1947 r.), uzyskując w ten sposób znacznie bardziej „obrazową” metaforę, która akcentuje nie spowolnienie, lecz pozostawanie w tyle. Na błędne podejście, dyktowane semantyką innego terminu utworzonego na podstawie tego terminu, przeznaczonego do nazwania osoby dotkniętej zaburzeniem – protiškai atsilikęs vaikas – zwrócili uwagę również specjaliści zajmujący się rozwojem dzieci: „Dziś odrzucone jest twierdzenie, że opóźnienie umysłowe nie ma tendencji ani do progresji, ani do regresji. Zjawisko to jest dynamiczne i mając na uwadze dzieci, celowe jest mówienie nie o dzieciach Tuo metu, kai Amerikoje buvo aktyviai diskutuojama mental retardation termino (ne)vartojimo klausimu, PSO pradėjo redaguoti ICD-10 ir rengti opóźnionych umysłowo, lecz o dzieciach pozostających w tyle pod względem rozwoju umysłowego” (wyróżnienie autorki artykułu D. G.) (Daulenskienė 2003: 4). ICD-11. Grupa WHO ds. klasyfikacji niepełnosprawności intelektualnej ICD, zanim zaproponowała 137Terminologija | 2021 | 28 nutarta šį sutrikimą, kaip ir iki to laiko, laikyti sveikatos būkle, nes nuogąsnowy odpowiednik terminu mental retardation, musiała zdecydować, jak należy traktować zaburzenie intelektualne – jako niepełnosprawność czy jako stan zdrowia. Wreszcie uznano, że gdyby zdefiniować je jako niepełnosprawność, należałoby je w ogóle wykreślić z ICD, co zakłóciłoby statystykę i politykę zdrowotną oraz ograniczyłoby dostępność usług dla tej wrażliwej grupy (Salvador-Carulla, Reed, Vaez-Azizi i in. 2011). 18 czerwca 2018 r. WHO opublikowała International Classification of Diseases 11th Revision (ICD-11). Tutaj, w odróżnieniu od ICD-10, do określenia zaburzenia intelektualnego stosuje się nie termin mental retardation, lecz disorder of intellectual development. Najdokładniejszym litewskim odpowiednikiem tego terminu byłby intelekto raidos sutrikimas. Termin ten jest już stosowany w Słowniku objaśniającym terminów psychologicznych, w rozdziale „Zaburzenia rozwoju układu nerwowego” (Bagdonas, Bliumas 2019: 204). Poziomy zaburzenia rozwoju intelektualnego w ICD-11, z wyjątkiem jednego, są określane tak samo jak w przypadku upośledzenia umysłowego w ICD-10: mild (lit. łagodny), moderate (lit. umiarkowany), severe (lit. ciężki), profound (lit. bardzo ciężki), provisional (lit. podejrzewany) (w ICD-10 było other (lit. inny)), unspecified (lit. nieokreślony). ICD-11 oficjalnie wchodzi w życie 1 stycznia 2022 r., ale od tej daty upłynie jeszcze kilka lat, zanim państwa członkowskie, w tym Litwa, przetłumaczą ICD-11 na języki narodowe i zaczną stosować je w praktyce. Tak więc również na Litwie, wraz z wejściem w życie nowej, jedenastej, redakcji TLK, obecnie stosowany jako termin diagnostyczny termin upośledzenie umysłowe będzie musiał zostać zastąpiony litewskim odpowiednikiem disorder of intellectual development. Litewskie organy ścigania, placówki oświatowe, opieki społecznej i lecznicze kierują się różnymi aktami prawnymi, w których do określenia tego samego zaburzenia na razie stosuje się różne terminy. To właśnie spowodowało, że we wszystkich dokumentach placówek oświatowych i służb podległych Ministerstwu Oświaty, Nauki i Sportu Republiki Litewskiej wspomniane zaburzenie od dekady nazywa się zaburzeniem intelektu, natomiast w TLK-10 określane jest jako upośledzenie umysłowe. Termin zaburzenie intelektu ustanowiło zarządzenie nr V-1265/V-685/A1-317 z dnia 13 lipca 2011 r. Ministra Oświaty i Nauki Republiki Litewskiej, Ministra Ochrony Zdrowia Republiki Litewskiej oraz Ministra Opieki Społecznej i Pracy Republiki Litewskiej „W sprawie zatwierdzenia opisu procedury ustalania grup uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi oraz podziału ich specjalnych potrzeb edukacyjnych na poziomy”. W tym opisie i ustanawiającym go zarządzeniu, w odróżnieniu od jego poprzednika – zarządzenia nr 1329/368/98 z dnia 12 lipca 2002 r. „W sprawie procedury ustalania zaburzeń i ich stopni u osób ze specjalnymi potrzebami oraz zaliczania osób ze specjalnymi potrzebami do grupy osób ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi”, w którym naprzemiennie stosowano jeszcze terminy zaburzenie intelektu, upośledzenie umysłowe i regresja intelektualna, pozostaje wyłącznie jeden termin z tej dziedziny – zaburzenie intelektu. Choć na pierwszy rzut oka 138 Dalia Gedzevičienė Litewskie terminy określające zaburzenie intelektu i jego terminų kaita ir ją lemiantys veiksniai poziomy mogłoby się wydawać, że w różnych dziedzinach do nazwania tego samego zaburzenia można stosować różne terminy, podkreślając w ten sposób za każdym razem inne aspekty tego zaburzenia, to jednak w życiu konkretnego człowieka (nie tylko dla niego samego, lecz także dla pracujących z nim i kontaktujących się z nim pedagogów, opiekunów i lekarzy) niespójność terminologiczna powoduje wiele zamieszania, tym bardziej że zaburzenie intelektu u dziecka mogą stwierdzić specjaliści nie tylko placówek leczniczych, lecz także oświatowych. Obecnie na Litwie zaburzenie intelektualne u dziecka mogą zdiagnozować psychologowie, którzy przeprowadzili test inteligencji i zbadali umiejętności adaptacyjne. Od miejsca pracy psychologa, tj. od placówki leczniczej lub oświatowej, zależy również nazwa diagnozy ustalanej dziecku, ponieważ psycholog pracujący w placówce leczniczej kieruje się ICD-10, w której stosuje się termin upośledzenie umysłowe, natomiast psycholog pracujący w placówce należącej do systemu oświaty kieruje się wspomnianym wcześniej rozporządzeniem podpisanym w 2011 r. przez trzech ministrów, w którym zaburzenie to nazywa się zaburzeniem intelektualnym. A zatem taka sytuacja powoduje, że u części litewskich dzieci mających to samo zaburzenie stwierdza się upośledzenie umysłowe, a u pozostałej części – zaburzenie intelektualne. Ponieważ jednak osoba z tym zaburzeniem z czasem staje się podmiotem zarówno ochrony zdrowia, jak i oświaty, zabezpieczenia Vienas iš tokios situacijos pavyzdžių: Lietuvoje ikimokyklinė ugdymo įsspołecznego oraz prawa, w różnych zaświadczeniach i dokumentach ją opisujących charakterystyczne dla niej zaburzenie określa się zasadniczo wszystkimi możliwymi i omówionymi w niniejszym artykule terminami synonimicznymi. a więc szkoła, chcąc zapewnić dziecku dodatkową lub specjalistyczną pomoc w nauce, kieruje je do oddziału Pedagogiczno-Psychologicznej Służby (dalej – PPT), gdzie ocenia się poziom jego specjalnych potrzeb edukacyjnych. W trakcie oceny przeprowadza się testy ba mokiniui turėtų būti skiriama ir pan.). Šioje pažymoje PPT specialistai inteligencji, bada umiejętności adaptacyjne i wówczas stwierdza się (lub nie) zaburzenie intelektualne. Następnie placówce, która skierowała dziecko, wydaje się Zaświadczenie w sprawie przyznania specjalnego kształcenia i (lub) pomocy edukacyjnej (załącznik 8) (w zaświadczeniu wskazuje się zalecenia dotyczące nauki, jaka pomoc… stwierdza (lub nie) zaburzenie intelektualne, ponieważ PPT podlega Ministerstwu Oświaty, Nauki i Sportu Republiki Litewskiej oraz kieruje się rozporządzeniem z 2011 r. Jednak przed rozpoczęciem każdego roku szkolnego wszystkie dzieci na Litwie, w tym uczniowie ze specjalnymi jas šį sutrikimą privalomai pervadina ir savo pažymėjime įrašo protinis at- 145Terminologia | 2021 | 28 ti, ich zdaniem, najbardziej akceptowalną i odpowiednią nazwę do określenia zaburzenia ich dziecka lub podopiecznego. Ponadto można było zaznaczyć jedną z dwóch rubryk – „Wszystkie terminy wydają się odpowiednie” i „Proponowany przez Państwa wariant”. Wyniki badania: upośledzenie umysłowe jako odpowiedni i akceptowalny termin wybrało 0 osób; zaburzenie inteligencji – 78 osób; niepełnosprawność umysłową – 0 osób; wszystkie terminy wydają się odpowiednie – 1 osoba; jako proponowany przez siebie wariant 2 osoby zaproponowały termin neuroróżnorodność. Badanie to wyraźnie pokazało, którym terminom priorytet przyznają osoby najbliższe, utrzymujące najsilniejszą więź emocjonalną z osobami z niepełnosprawnością intelektualną oraz najczęściej wyrażające ich opinie i myśli. W artykule, uwzględniając zarówno doświadczenia innych krajów, jak i związki analizowanych w niniejszym artykule litewskich terminów (silpnaprotystė i protinis atsilikimas) z negatywnymi konotacjami sprzyjającymi stygmatyzacji i wykluczeniu, a także opinię przedstawicieli osób z niepełnosprawnością intelektualną, proponuje się całkowicie zrezygnować z terminu silpnaprotystė i nie używać go ani w znaczeniu niepełnosprawności intelektualnej, ani demencji, natomiast rozpoczynając tłumaczenie ICD-11 na język litewski, należy zwrócić uwagę na zmienione określenie omawianego w niniejszym artykule zaburzenia: w angielskiej wersji klasyfikacji termin mental retardation zastąpiono terminem disorder of intellectual development, a zatem w wersji litewskiej termin protinis atsilikimas będzie musiał zostać zastąpiony terminem intelekto raidos sutrikimas. Po wejściu w życie litewskiej jedenastej wersji ICD odpowiedni termin będzie musiał być stosowany również w praktyce medycznej oraz w powiązanych z nią dziedzinach życia społecznego. W tekstach nieoficjalnych, publicystyce i języku potocznym nadal może być używana skrócona forma terminu intelekto raidos sutrikimas, obecnie stosowana w dokumentach dotyczących edukacji, czyli intelekto sutrikimas. W pracach i tekstach, w których podkreśla się nie samo zaburzenie, lecz trudności napotykane przez osoby z niepełnosprawnością intelektualną w społeczeństwie, można również stosować termin intelekto negalia. WNIOSKI 1. Tarptautinės ligų klasifikacijos ICD angliškoje versijoje 1901–1964 m. potrzebami edukacyjnymi, muszą przedstawić swojej szkole Kartę zdrowia dziecka (formularz nr 0271/a), którą wystawia pediatra dziecka lub lekarz rodzinny. W niniejszym zaświadczeniu lekarz powinien wpisać zaburzenia i diagnozy ucznia. Na podstawie testu inteligencji przeprowadzonego przez PPT oraz zaświadczenia, w którym stwierdzono zaburzenie inteligencji, lekarz dziecka określił zaburzenie inteligencji terminem mental deficiency (lit. niepełnosprawność intelektualna), a jego poziomy – terminami moron (fr. debilite, lit. debilizm), imbecility (lit. imbecylizm) i idiocy (lit. idiotyzm). Od 1965 r. do dziś w ICD stosowane są terminy mental retardation (lit. upośledzenie umysłowe) oraz terminy określające jego poziomy – mild (lit. łagodne), moderate (lit. umiarkowane), severe (lit. ciężkie), profound (lit. głębokie), other (lit. inne), unspecified (lit. nieokreślone). 146 Dalia Gedzevičienė 2. Litewskie określenia niepełnosprawności intelektualnej terminų kaita ir ją lemiantys veiksniai i jej poziomów. Na Litwie do II wojny światowej niepełnosprawność kai įvardytas dviem terminais – tarptautiniu oligofrenija ir lietuvišku silpnaprotybė – ir išskirti trys jo lygiai: debilitas, imbecilitas, idiotizmas. intelektualna była synonimicz3. W sowieckiej Litwie w pracach medycznych niausiai traktuotas kaip viena iš silpnaprotystės atmainų ir įvardytas kaip niepełnosprawność intelektualna określana była jako wrodzone niedorozwinięcie umysłowe, czyli oligofrenia (drugą odmianą niedorozwinięcia umysłowego było nabyte niedorozwinięcie umysłowe, czyli demencja). W pracach z zakresu pedagogiki specjalnej niepełnosprawność intelektualna bywała również określana terminem upośledzenie umysłowe. Z czasem ujawnił się różny zakres semantyczny trzech terminów używanych synonimicznie w latach 1940–1999 – niedorozwinięcie umysłowe, oligofrenia i upośledzenie umysłowe. Oznaczały one pojęcia należące do różnych klasyfikacji: w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób upośledzenie umysłowe i demencja są odrębnymi, samodzielnymi jednostkami nozologicznymi, natomiast w litewskiej narodowej literaturze psychiatrycznej oba wymienione zaburzenia zaliczano do jednej, bardziej ogólnej kategorii i traktowano jako zespoły niedorozwinięcia umysłowego. Ogólnie rzecz biorąc, termin niedorozwinięcie umysłowe w okresie sowieckim był używany w trzech znaczeniach: 1) jako synonim niepełnosprawności intelektualnej; 2) jako synonim demencji; 3) najczęściej jako hiperonim obejmujący zarówno niepełnosprawność intelektualną, jak i demencję. 4. Należy podkreślić, że do 1965 r. nie pokrywały się jedynie główne terminy tego zaburzenia stosowane w ICD i w litewskim krajowym systemie klasyfikacji zaburzeń, natomiast poziomy zaburzenia w obu systemach określano tymi samymi terminami: imbecylizmu, idiotyzmu i debilizmu. Do języka litewskiego zostały one przejęte nie z angielskiej, lecz z francuskiej wersji ICD. 5. Pod koniec XX w., po przetłumaczeniu ICD-10 na język litewski, w pracach z zakresu nauk medycznych i praktyki medycznej utrwalił się termin protinio atsilikimo. Właśnie ten termin wybrano jako odpowiednik angielskiego terminu mental retardation stosowanego w ICD. Jednak po zbadaniu semantyki galėjęs būti protinio vystymosi sulėtėjimas, o iki šiol vartojamas protinio angielskiego słowa retardation pochodzącego z języka łacińskiego okazało się, że protinis atsilikimas jest nie tłumaczeniem angielskiego mental retardation, lecz dosłownym przekładem rosyjskiego terminu умственная отсталость. Dokładniejszy litewski odpowiednik mental retardation — termin atsilikimo — akcentuje nie spowolnienie, lecz możliwy rezultat spowolnienia: opóźnienie. 6. Obecnie na Litwie do określenia niepełnosprawności intelektualnej stosuje się co najmniej cztery terminy: w pracach z zakresu nauk medycznych i w praktyce medycznej — termin protinio atsilikimo; w pracach z zakresu edukacji i pedagogiki specjalnej oraz w dokumentach instytucji należących do systemu edukacji – termin „zaburzenie intelektualne”; w dyskursie publicznym, w 147Terminologija | 2021 | 28 dokumentach dotyczących opieki społecznej i pomocy społecznej – terminy „niepełnosprawność intelektualna” lub „niepełnosprawność umysłowa”; w nauce prawa, aktach prawnych i praktyce stosowane są zarówno terminy „zaburzenie intelektualne”, jak i „upośledzenie umysłowe”, a także „słabouprotystės terminai. Pastaruoju terminu įvardijamas ir intelekto sutrikimas, ir demencija. 7. W związku ze zmianą na świecie rozumienia zaburzenia intelektualnego i podejścia do osoby z zaburzeniem intelektualnym, a także z tym, że termin mental retardation, ze względu na rozpowszechnione w języku pejoratywne giamų konotacijų, galinčių nepagrįstai žeminti ir menkinti socialiai pažeiokreślenia (retard „opóźniony” i retarded „opóźniony”), nabrał obraźliwego nų. Amerikoje mental retardation antrajame šio amžiaus dešimtmetyje znaczenia wobec grupy osób, ponownie rozpoczęto poszukiwanie neutralnych i etycznych terminów; zastąpiono go terminem intellectual disability, a w jedenastej rewizji ICD – terminem disorder of intellectual development. 8. Stosowanie w języku litewskim terminów „upośledzenie umysłowe” i „niedorozwój umysłowy” na określenie zaburzenia intelektualnego stało się problematyczne, po pierwsze, ze względu na wybrane do utworzenia tych terminów przenośne znaczenia metaforyczne, mające negatywne zabarwienie znaczeniowe (ze względu na właściwe leksemowi silpnas oceniane w społeczeństwie cechy lub konotację małej ilości albo niskiej jakości danej cechy, a leksemowi atsilikimas – konotację pozostawania w tyle za wszystkimi, opóźnienia), po drugie, gdy same terminy lub leksemy z nimi spokrewnione (atsilikėlis, atsilikęs, silpnaprotis) stały się w języku potocznym pejoratywami i zaczęto ich używać w celu poniżenia osoby. 9. W artykule, uwzględniając zarówno doświadczenia innych państw, jak i związki analizowanych terminów litewskich (silpnaprotystė i protinis atsilikimas) z negatywnymi konotacjami sprzyjającymi stygmatyzacji i wykluczeniu, a także opinię przedstawicieli osób z zaburzeniami intelektualnymi, proponuje się całkowicie zrezygnować z terminu silpnaprotystė i nie używać go ani w znaczeniu zaburzenia intelektualnego, ani demencji. Przy tłumaczeniu na język litewski jedenastej rewizji ICD, która wejdzie w życie 1 stycznia 2022 r., należy zwrócić uwagę na zmienioną terminologię omawianego w tym artykule zaburzenia: w angielskiej wersji klasyfikacji termin mental retardation zastąpiono terminem disorder of intellectual development, zatem również w wersji litewskiej termin protinis atsilikimas będzie musiał zostać minų painiavos, vartoti terminą intelekto raidos sutrikimas. Šiuo metu švietimo srityje vartojamas terminas intelekto sutrikimas, vertintinas kaip trumzastąpiony terminem intelekto raidos sutrikimas. Zaleca się, aby nie tylko w praktyce medycznej, lecz także w związanych z nią dziedzinach – teorii medycyny, dokumentach systemów prawnego i edukacyjnego, zaświadczeniach itp. – unikając możliwej terpoji terminu intelekto raidos sutrikimas, forma terminu intelekto raidos sutrikimas mogła być stosowana w nieoficjalnych dokumentach niemających mocy prawnej ani wiążącej, 148 Dalia Gedzevičienė Litewskie określenia niepełnosprawności terminų kaita ir ją lemiantys veiksniai publicistikoje, šnekamojoje kalboje. Tuose darbuose ir tekstuose, kur paintelektualnej i jej poziomów wskazują nie na samo zaburzenie, lecz na trudności pojawiające się w przestrzeni społecznej u osób z tym zaburzeniem; można również stosować termin niepełnosprawność intelektualna. ŠALTINIAI Bagdonas Albinas 1995: Sutrikimų klasifikacija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Blažys Juozas 1935: Įvadas į psichiatriją, Kaunas: Vytauto Didžiojo universiteto Medicinos fakultetas. CD – Cambridge dictionary. Prieiga internete: https://dictionary.cambridge.org/. Danilavičius Juozas 1973: Vaikų šnekamosios ir rašomosios kalbos sutrikimai, Vilnius: [Respublikinis mokytojų tobulinimosi institutas]. Daškevičius Konstantinas, Daškevičienė Jelena, Adomaitienė Virginija 2018: Teismo psichiatrijos ekspertizė. Teorija ir praktika: vadovėlis, Kaunas: Vitae litera. Daulenskienė Jūratė 1981: Oligofrenijos klinika, Vilnius: Lietuvos TSR aukštojo ir specialiojo vidurinio mokslo ministerijos Leidybinė redakcinė taryba. Daulenskienė Jūratė 2003: Protinio atsilikimo klinika, Šiauliai: VšĮ Šiaulių universiteto leidykla. Dembinskas Algirdas, Eglytis Imantas 1985: Bendroji psichopatologija, Vilnius: leidykla „Mokslas“. Dembinskas Algirdas ir kt. 2003: Psichiatrija, Vilnius: Vaistų žinios. DLKŽ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, vyr. red. S. Keinys, 7-asis patais. ir papild. leid., e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015. Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt/dabartinis. DSM-5 – Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM5), 5th edition, Washington, DC: American Psychiatric Association, 2013. DSM-III-R – DSMIIIR. Diagnostikos kriterijai. Amerikos psichiatrijos asociacijos diagnostikos ir statistikos vadovas, Kaunas: žurnalo „Medicina“ redakcija, 1993. Goštautas Antanas, Dembinskas Algirdas, Pilkauskienė Ina 1979: Intelekto tyrimas (Informacinis laiškas), Kaunas. Grigas Česlovas, Jocevičienė Aldona, Lapytė Aldona, Ostrauskas Vytautas 1966: Nervų ir psichinės ligos: konspektas rankraščio teisėmis, Kaunas: Lietuvos TSR Ministrų Tarybos Valstybinio aukštojo ir specialiojo vidurinio mokslo komitetas, Kauno medicinos mokykla. Grigas Česlovas, Jocevičienė Aldona, Lapytė Aldona, Ostrauskas Vytautas 1972: Nervų ir psichinės ligos, Vilnius: „Mintis“. Gutmanas Lazaris 1947: Nervų ligos, Kaunas: Valstybinė enciklopedijų, žodynų ir mokslo literatūros leidykla. ICD-6 – International Classification of Diseases, Revision 6, 1948. Prieiga internete: http://www.wolfbane. com/icd/icd6h.htm. ICD-7 – International Classification of Diseases, Revision 7, 1955. Prieiga internete: http://www.wolfbane. com/icd/icd7h.htm. ICD-8 – International Classification of Diseases, Revision 8, 1965. Prieiga internete: http://www.wolfbane. com/icd/icd8h.htm. ICD-9 – International Classification of Diseases, Revision 9, 1975. Prieiga internete: http://www.wolfbane. com/icd/icd9h.htm. ICD-10 – International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems 10th Revision, 1994. Prieiga internete: https://icd.who.int/browse10/2016/en#/V. ICD-11 – International Classification of Diseases 11th Revision, 2018. Prieiga internete: https://icd.who.int/en/. ILCD-1 – International List of Causes of Death, Revision 1, 1900. Prieiga internete: http://www.wolfbane. com/icd/icd1h.htm. ILCD-2 – International List of Causes of Death, Revision 2, 1909. Prieiga internete: http://www.wolfbane. com/icd/icd2h.htm. ILCD-3 – International List of Causes of Death, Revision 3, 1920. Prieiga internete: http://www.wolfbane. com/icd/icd3h.htm. ILCD-4 – International List of Causes of Death, Revision 4, 1929. Prieiga internete: http://www.wolfbane. com/icd/icd4h.htm. ILCD-5 – International List of Causes of Death, Revision 5, 1938. Prieiga internete: http://www.wolfbane. com/icd/icd5h.htm. 149Terminologija | 2021 | 28 Įsiteisėjusių teismų dokumentų duomenų bazė https://eteismai.lt/. Įtraukioji komunikacija Tarybos Generaliniame sekretoriate, Europos Sąjungos Taryba, Generalinis sekretoriatas, 2018. Prieiga internete: https://www.consilium.europa.eu/media/35432/lt_brochure-inclusive-communication-in-the-gsc.pdf. Jurčiukonytė Neringa 2007: Patarimai su psichikos sveikatos temomis susiduriantiems žurnalistams. Prieiga internete: https://gzi2.files.wordpress.com/2012/06/atmintine_zurnalistams.pdf. Kriščiūnas Algirdas 1993: Psichiatrija: monografija, 1-asis leidimas, Vilnius: Lietuvos Respublikos švietimo ir mokslo ministerijos Leidybos centras. Kriščiūnas Algirdas 2002: Psichiatrija: monografija, 2-asis leidimas, Vilnius: UAB „Ciklonas“. Lapytė Aldona, Šurkus Jonas 1978: Psichikos liga sergančiojo ligos istorija ir psichiatrijos terminų žodynėlis, Vilnius: Lietuvos TSR aukštojo ir specialiojo vidurinio mokslo ministerijos Leidybinė redakcinė kolegija. Lapytė Aldona, Šurkus Jonas 1996: Trumpas psichiatrijos terminų žodynas, Vilnius: Lietuvos Respublikos švietimo ir mokslo ministerijos Leidybos centras. Lietuvos Respublikos civilinio proceso kodeksas. – Teisės aktų registras, i. k. 1021010KODE00IX-743. Prieiga internete: https://www.e-tar.lt/portal/en/legalAct/TAR.2E7C18F61454/KIrWqbIBih. Lietuvos Respublikos švietimo ir mokslo ministro, Lietuvos Respublikos sveikatos apsaugos ministro ir Lietuvos Respublikos socialinės apsaugos ir darbo ministro 2011 m. liepos 13 d. įsakymas Nr. V-1265/V-685/A1-317 „Dėl mokinių, turinčių specialiųjų ugdymosi poreikių, grupių nustatymo ir jų specialiųjų ugdymosi poreikių skirstymo į lygius tvarkos aprašo patvirtinimo“. – Valstybės žinios, 2011, Nr. 93-4428, i. k. 1112070ISAK5/A1-317. Prieiga internete: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/ TAD/TAIS.404013/asr. Lietuvos Respublikos švietimo ir mokslo ministro, Lietuvos Respublikos sveikatos apsaugos ministro ir Lietuvos Respublikos socialinės apsaugos ir darbo ministro 2002 m. liepos 12 d. įsakymas Nr. 1329/368/98 „Dėl specialiųjų poreikių asmenų sutrikimų ir jų laipsnių nustatymo ir specialiųjų poreikių asmenų priskyrimo specialiųjų ugdymosi poreikių grupei tvarkos“. – Valstybės žinios, 2002-08-30, Nr. 84-3672, i. k. 1022070ISAK9/368/98 (negalioja nuo 2011-07-22). Prieiga internete: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.180989?jfwid=-fxdp8gzi. LRBK – Lietuvos Respublikos baudžiamasis kodeksas. – Teisės aktų registras, i. k. 1001010ISTAIII-1968. Prieiga internete: https://www.e-tar.lt/portal/en/legalAct/TAR.2B866DFF7D43/asr. LRCK – Lietuvos Respublikos civilinis kodeksas. – Teisės aktų registras, i. k. 1001010ISTAIII-1864. Iki 2016 m. sausio 1 d. galiojanti redakcija: https://www.e-tar.lt/portal/en/legalAct/TAR.8A39C83848CB/ WDOlzlKiIz. Nuo 2016 m. sausio 1 d. galiojanti redakcija: https://www.e-tar.lt/portal/en/legalAct/ TAR.8A39C83848CB/EoGiPuOwAw. Nuo 2019 m. sausio 1 d. galiojanti redakcija: https://www.e-tar.lt/ portal/lt/legalAct/TAR.8A39C83848CB/NjQZiQVKoT. MCS 1950 – Manuel de classement statistique international des maladies, traumatismes et causes de deces 1, Geneve, Suisse: Organisation mondiale de la Sante, 1950. Prieiga internete: https://apps.who.int/iris/ bitstream/handle/10665/42894/ICD_10_1950_v1_fre.pdf?sequence=1&isAllowed=y. ME 1 1991 – Medicinos enciklopedija 1 A–M, Vilnius: Valstybinė enciklopedijų leidykla, 1991. ME 2 1993 – Medicinos enciklopedija 2 M–Ž, Vilnius: Valstybinė enciklopedijų leidykla, 1993. Medicinos terminų žodynas, parengė V. Astrauskas, S. Biziulevičius, S. Pavilonis, A. Vaitilavičius, A. Vileišis, Vilnius: leidykla „Mokslas“, 1980. Michejevas Vadimas, Nevzorova Tatjana 1959: Nervų ir psichinės ligos, Kaunas: Valstybinė pedagoginės literatūros leidykla. Mikalkevičius Algirdas 1999: Psichikos ligos. Klinika. Gydymas. Reabilitacija, Vilnius: Pradai. MIS 1957 – International Classification of Diseases. Manual of the International Statistical Classification of Diseases, Injuries, and Causes of Death 1, Geneva: World Health Organization, 1957. Prieiga internete: https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/42900/ICD_10_1957_eng_v1.pdf?sequence= 25&isAllowed=y. PUBLIC LAW 111–256–OCT. 5. 2010: 111th Congress. Prieiga internete: https://www.govinfo.gov/ content/pkg/PLAW-111publ256/pdf/PLAW-111publ256.pdf. Socialinės apsaugos terminų žodynas, Vilnius: Sveikatos ekonomikos centras, 1999. Tarptautinė ligų klasifikacija TLK(ICD)10. V skyrius: Psichikos ir elgesio sutrikimai (F00–F99), Vilnius: Lietuvos sveikatos informacijos centras, 1995. Tarptautinė statistinė ligų ir sveikatos problemų klasifikacija: TLK10, 10-oji red., vertimas iš anglų kalbos, T. 1. Klasifikacija, Vilnius: Lietuvos sveikatos informacijos centras, 1997. 150 Dalia Gedzevičienė Litewskie określenia niepełnosprawności intelektualnej i jej poziomów terminų kaita ir ją lemiantys veiksniai ICD10 Zaburzenia psychiczne i zachowania: klinika i diagnostyka, Kowno: Medicina, 1997. ICD10: Międzynarodowa statystyczna klasyfikacja chorób i problemów zdrowotnych, wyd. 10, Wilno: Ministerstwo Ochrony Zdrowia Republiki Litewskiej, Państwowa Służba Kontroli Leków, 1996. ICD-10 – dziesiąte poprawione i uzupełnione wydanie Międzynarodowej statystycznej klasyfikacji chorób i problemów zdrowotnych, modyfikacja australijska. Systematyczny wykaz chorób, podręcznik elektroniczny, Światowa Organizacja Zdrowia, 2015. Dostęp w internecie: http://ebook.vlk.lt/e.vadovas/index.jsp?topic=/lt.webmedia.vlk.drg.icd.ebook. content/html/icd/ivadas.html. TŽŽ – Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: Alma littera, 2013. Zaburzenia rozwoju dzieci, red. J. Laužikas, J. Unčiurys, Kowno: Šviesa, 1978. ICD-10 – Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób, 10. rewizja, 2019. Dostęp w internecie: https://mkb-10.com/. LITERATURA Bagdonas Albinas, Bliumas Remigijus 2019: Objaśniający słownik terminów psychologicznych, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. Benkunskas Valdas 2012: Problematyczne aspekty stosowania terminów opieki nad zdrowiem psychicznym w regulacji prawnej. – Polityka i zarządzanie zdrowiem 1(4), 163–184. Binet Alfred, Simon Theodore 1904: O konieczności ustanowienia naukowej diagnozy niższych stanów inteligencji. – L’année psychologique 11, 163–190. Bunevičius Robertas 1991: DSM i demokratyzacja psychiatrii. – Medycyna 27, 62–65. Bunevičius Robertas 1997: Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zachowania ICD-10: perspektywy na Litwie. – Medycyna 33, 881–888. Gaivenis Kazimieras 2002: Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania, Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Gedzevičienė Dalia 2018: Litewskie metaforyczne terminy prawne. – Lingwistyka stosowana 10, 26–44. Dostęp w internecie: https://taikomojikalbotyra.lt/ojs/index.php/taikomoji-kalbotyra/article/view/163/115. Giedrienė Regina 2015: Zaburzenia rozwoju i socjalizacja dziecka, Wilno: wydawnictwo Litewskiego Uniwersytetu Edukologicznego. Harris James C. 2013: Nowa terminologia dotycząca upośledzenia umysłowego w DSM-5 i ICD-11. – Current opinion in Psychiatry 26(3), 260–262. Jakaitienė Evalda 2009: Leksykologia, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Kanner Leo 1967: Historia opieki nad osobami z upośledzeniem umysłowym i badań nad nimi, Springfield: Charles C Thomas. Lakoff George Kriščiūnas Algirdas 2002: Psichiatrija: monografija, 2-asis leidimas, Vilnius: UAB „Ciklonas“. 1993: Współczesna teoria metafory. – Metafora i myśl, A. Ortony (red.), Cambridge: Cambridge University Press, 203–251. Lee David 2015: Lingwistyka kognitywna: Wprowadzenie, Oxford: Oxford University Press. Mačiulis Valentinas, Šurkus Jonas, Lapytė Aldona 2017: Encyklopedyczny słownik terminów psychiatrycznych, Wilno: Presvika. Mercer Jane R. 1973: Etykietowanie osób z upośledzeniem umysłowym: Perspektywy kliniczne i społeczne systemów dotyczące upośledzenia umysłowego, Berkeley, Kalifornia: University of California Press. Nash Chris, Hawkins Ann, Kawchuk Janet, Shea Sarah E. 2012: Co kryje się w nazwie? Postawy wobec używania terminu „upośledzenie umysłowe”. – Paediatr Child Health 17(2), 71–74. Našlėnė Žilvinė, Petrauskaitė Indrė, Želvienė Aušra 2020: Zmiany i nierówności w stanie zdrowia dzieci na Litwie, Wilno: Centrum Informacji Zdrowotnej Instytutu Higieny. Dostęp online: http://hi.simplit.lt/ uploads/pdf/leidiniai/Informaciniai/Vaiku-sveikatos-leidinys_2020.pdf. Pūras Dainius 2015: O zdrowiu psychicznym i jego zaburzeniach, Wilno: Litewskie Stowarzyszenie Opieki nad Osobami z Niepełnosprawnością Intelektualną „Viltis“. Ruškus Jonas 2019: O błędnym, lecz pozbawionym alternatywy słowie „niepełnosprawny“. – Bernardinai.lt. Dostęp w internecie: https://www.bernardinai.lt/2019-01-07-apie-klaidinga-bet-alternatyvos-neturinti-zodi-neigalus/. Ruškus Jonas 2001: Psychosocjologia niepełnosprawności, Šiauliai: wydawnictwo Uniwersytetu w Szawlach. Salvador-Carulla Luis, Bertelli Marco 2008: „Upośledzenie umysłowe” czy „niepełnosprawność intelektualna”: czas na zmianę pojęciową. – Psychopathology 41(1), 10–16. 151Terminologia | 2021 | 28 Salvador-Carulla Luis, Reed Geoffrey M., Vaez-Azizi Leila M. et al. 2011: Intellectual developmental zaburzenia: ku nowej nazwie, definicji i ramom rozumienia „upośledzenia umysłowego/niepełnosprawności in ICD-11. – World Psychiatry 10(3), 175–180. Shalock Robert L., Luckasson Ruth A., Shogren Karrie A. et al. 2007: The renaming of mental retardation: intelektualnejˮ, zrozumienie zmiany terminu na niepełnosprawność intelektualną. – Niepełnosprawności intelektualne i rozwojowe 45(2), 116–124. Stengel Erwin 1959: Klasyfikacja zaburzeń psychicznych. – Bulletin of the World Health Organization 21, 601–663. Taylor Steve 1996: Studia nad niepełnosprawnością i upośledzeniem umysłowym. – Disability Studies Quarterly 16(3), 4–13. Taylor Steven J. 2008: Zanim nadano jej nazwę: badanie historycznych korzeni studiów nad niepełnosprawnością w edukacji. – Vital Questions Facing Disability Studies in Education, S. Danforth i S. L. Gabel (red.), New york: Peter Lang International Academic Publishers. Tassé Marc J., Mehling Margaret 2015: Upośledzenie umysłowe [niepełnosprawność intelektualna]: Historyczne zmiany w terminologii. – Encyklopedia SAGE dotycząca zaburzeń intelektualnych i rozwojowych, Ellen Braaten (red.), Thousand Oaks: Sage Publications. Wersja preprintowa. Dostęp online: https://www.researchgate.net/ publication/314281801_Mental_Retardation_Intellectual_Disability_Historical_Changes_in_Terminology. Thibodeau Paul H., Boroditsky Lera 2011: Metafory, za pomocą których myślimy: Rola metafory w rozumowaniu. – PLoS ONE 6(2): e16782. Dostęp online: http://www.plosone.org/article/ info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0016782. Thibodeau Paul H., McClelland James, Boroditsky Lera 2009: Kiedy zła metafora może nie być przestępstwem bez ofiar: Rola metafory w polityce społecznej. – Materiały z 31. dorocznej konferencji Towarzystwa Nauk Kognitywnych, 809–814. Zaburzenia rozwoju dzieci, red. i red. naukowa A. Prasauskienė, Kowno: Klinika Rozwoju Dziecka w Kownie „Lopšelis“, 2003. Valionienė Laura 2021: Autyzm i inteligencja. – Dzieci deszczu 11, 14–15. Wehmeyer Michael L., Buntinx Wil, Lachapelle yves, Luckasson Ruth A. 2008: Konstrukcja niepełnosprawności intelektualnej i jej związek z funkcjonowaniem człowieka. – Niepełnosprawność intelektualna i rozwojowa 46(4), 311–318. Гиляровский Василий А. 1954: Психиатрия: Руководство для врачей и студентов, 4-е изд., испр. и доп., Москва: Медгиз. Кербиков Олег В., Коркина Мария В., Наджаров Рубен А., Снежневский Андрей В. 1968: Психиатрия, Москва: Медицина. ZMIANA TERMINÓW DEFINIUJĄCYCH NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ INTELEKTUALNĄ I JEJ POZIOMY NA LITWIE ORAZ CZYNNIKI DETERMINUJĄCE ZMIANĘ Streszczenie Ocena terminów używanych do opisywania niepełnosprawności intelektualnej w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD) oraz terminów używanych na Litwie w XX i na początku XXI wieku pokazuje, że pod koniec XX wieku główna stosowana terminologia znacznie różniła się w ICD i na Litwie: litewski termin protinis atsilikimas (1965 do chwili classification. For example, the ICD listed mental deficiency (until 1965) and mental obecnej), podczas gdy na Litwie słowa takie jak silpnaprotystė (niedorozwój umysłowy) i oligofrenija (oligofrenia) były i nadal są używane. Przez długi czas (idiotyzm). Od końca XX time, only the terms used to name the different levels of intellectual disability were the same in both systems: debilumas (debility), imbecilumas (imbecility), and idiotija wieku do chwili obecnej niepełnosprawność intelektualna była na Litwie określana co najmniej czterema terminami: protinis atsilikimas (upośledzenie umysłowe), silpnaprotystė (niedorozwój umysłowy), intelekto sutrikimas (zaburzenie intelektu) oraz intelekto negalia (intellectual disability). In the 21st century, with a fundamental change in attitudes 152 Dalia Gedzevičienė Litewskie określenia zaburzenia intelektualnego i jego poziomów terminų kaita ir ją lemiantys veiksniai wobec osób z niepełnosprawnością intelektualną oraz wynikające z tego działania na rzecz ograniczenia wykluczenia tej grupy społecznej, większą uwagę poświęcono negatywnym, stygmatyzującym konotacjom terminu „upośledzenie umysłowe” i rozpoczęto poszukiwanie bardziej neutralnego, etycznego określenia tego zaburzenia. W Ameryce termin „upośledzenie umysłowe” został zastąpiony terminem „niepełnosprawność intelektualna” w latach 2007–2010, a w ICD-11, która zostanie oficjalnie przyjęta 1 stycznia 2022 r., został on zastąpiony terminem „zaburzenie rozwoju intelektualnego”. Używanie w języku litewskim wyrażeń protinis atsilikimas (upośledzenie umysłowe) i silpnaprotystė (niedorozwój umysłowy) stało się problematyczne, częściowo ze względu na negatywne konotacje tych słów, które mają znaczenia metaforyczne [jednostka leksykalna silpnas (słaby) konotuje bardzo małą ilość lub niską jakość dowolnej cechy cenionej w społeczeństwie, a jednostka leksykalna atsilikimas (zacofanie, opóźnienie) konotuje pozostawanie w tyle za wszystkimi, opóźnienie], a częściowo dlatego, że terminy i wyrazy z nimi związane [atsilikėlis (upośledzony), atsilikęs (upośledzony), silpnaprotis (niedorozwinięty umysłowo)] stały się w mowie potocznej pejoratywne i są używane do poniżania osoby, którą w ten sposób określono. W związku z tym niniejszy artykuł proponuje stosowanie terminu intelekto raidos sutrikimas (zaburzenie rozwoju intelektualnego) lub jego skróconej formy intelekto sutrikimas (zaburzenie intelektu) w odniesieniu do niepełnosprawności intelektualnej w oficjalnych dokumentach litewskich. W kontekstach, w których podkreśla się niepełnosprawność lub dysfunkcję spowodowaną zaburzeniem, można używać terminu intelekto negalia (niepełnosprawność intelektualna). Tymczasem od metaforycznych terminów, takich jak silpnaprotystė (niedorozwój umysłowy) i protinis atsilikimas (upośledzenie umysłowe), należy całkowicie odstąpić, ponieważ są przestarzałe, obraźliwe i szkodliwe społecznie. W szczególności wyrażenia silpnaprotystė (niedorozwój umysłowy) nie należy używać ani w znaczeniu niepełnosprawności intelektualnej, ani demencji. Gauta 2021-06-23 Dalia Gedzevičienė Litewskie Centrum Nauk Społecznych Instytut Prawa ul. Ankštoji 1A, LT-01109 Wilno E. paštas [email protected]