The Development of Library Sector Terminology in Latvia and Problems and Solutions for Translating RDA Standard Terms

8 0 Maira Kreislere Rozwój terminologii sektora bibliotecznego na Łotwie i Inta Virbule Problems and Solutions for Translating RDA Standard Terms doi.org/10.35321/term28-04 Rozwój terminologii sektora bibliotecznego na Łotwie oraz problemy i rozwiązania dotyczące tłumaczenia RDA1 Terminy standardowe Maira Kreislere The National Library of Latvia Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0002-0191-0255 inta Virbule The National Library of Latvia Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0002-5891-5591 STRESZCZENIE Łotewska Biblioteka Narodowa (NLL) jest ośrodkiem metodycznym łotewskich bibliotek w zakresie tworzenia danych i zapewniania rozwoju standardów danych, a także ośrodkiem metodycznym koordynującym prace terminologiczne w dziedzinie bibliotekarstwa i dziedzinach pokrewnych. Rys historyczny ukazuje rozwój prac terminologicznych oraz pozwala prześledzić rozwój terminologii i związane z nim problemy. Terminy zostały przyjęte i zatwierdzone przez podkomisję Komisji Terminologicznej Łotewskiej Akademii Nauk (LAS). Artykuł podkreśla rolę NLL we wdrażaniu i tłumaczeniu standardu Resource Description and Access (RDA) na Łotwie. Jest to standard katalogowania opisowego, przeznaczony do użytku przez biblioteki i inne instytucje kultury, takie jak muzea i archiwa. Standard RDA obejmuje zestaw elementów danych, wytycznych i instrukcji, które można dostosować do potrzeb innych społeczności informacyjnych na całym świecie, takich jak muzea i archiwa. Opisano problemy związane z tłumaczeniem Glosariusza RDA, a także zasady i rozwiązania dotyczące prawidłowego odwzorowania terminów RDA i ich objaśnień w języku łotewskim. Przedstawiono przegląd sposobu, w jaki w procesie tłumaczenia terminów przestrzegano poprawnej i właściwej terminologii, tak aby wybrany termin, w odpowiednim znaczeniu, mógł być stosowany w całym tłumaczeniu i powiązanych dokumentach. 1 Resource Description & Access. 8 1Terminologija | 2021 | 28 Wreszcie wpływ terminów RDA na wspólny model danych łotewskich instytucji pamięci na potrzeby ujednoliconego wyszukiwania cyfrowego dziedzictwa kulturowego resources is also outlined. SŁOWA KLUCZOWE: terminologia, terminy i bazy danych; tłumaczenie/adaptacja terminów; wdrażanie RDA; Słownik RDA. ADNOTACJA Łotewska Biblioteka Narodowa (LNB) jest metodologicznym centrum łotewskich bibliotek, działającym w obszarze tworzenia danych i zapewniania rozwoju standardów danych. Jest to również centrum metodyczne koordynujące prace terminologiczne w bibliotekach i innych powiązanych dziedzinach. Spostrzeżenia historyczne ukazują, jak przebiegały prace terminologiczne, oraz pozwalają określić proces i problemy związane z tymi pracami. Terminy zatwierdza podkomisja Komisji Terminologicznej Łotewskiej Akademii Nauk (LMA). W artykule podkreślono rolę Łotewskiej Biblioteki Narodowej we wdrażaniu i tłumaczeniu na Łotwie standardu Opis zasobów i dostęp (ang. Resource Description and Access, RDA). Jest to standard katalogowania opisowego przeznaczony dla bib liotek i innych organizacji kultury, takich jak muzea i archiwa. Standard ten jest zbiorem elementów danych, wytycznych i instrukcji, który można dostosować również do innych społeczności informacyjnych na całym świecie, takich jak muzea i archiwa. W artykule opisano problemy związane z tłumaczeniem słownika objaśniającego standardu RDA oraz zasady i rozwiązania dotyczące dokładnego przeniesienia terminów i ich objaśnień na język łotewski. Przedstawiono, w jaki sposób w procesie tłumaczenia terminów wybierano dokładną i odpowiednią terminologię, tak aby wybrany termin w danym znaczeniu mógł być stosowany w całym tłumaczeniu i powiązanych dokumentach. Na końcu podkreślono wpływ terminów standardu RDA na ogólny model danych łotewskich instytucji pamięci, przeznaczony do wspólnego wyszukiwania cyfrowych zasobów dziedzictwa kulturowego. SŁOWA KLUCZOWE: terminologia, terminy i bazy danych, tłumaczenie / adaptacja terminów, wdrażanie standardu RDA, glosariusz objaśniający standardu RDA. K RÓTKI PRZEGLĄD ROZWOJU TERMINOLOGII SEKTORA BIBLIOTECZNEGO NA ŁOTWIE Wraz ze zmieniającymi się warunkami społecznymi, politycznymi i gospodarczymi oraz szybkim rozwojem technologicznym sektor biblioteczny i informacyjny, w tym terminologia, w ostatnich dziesięcioleciach przeszedł ogromne zmiany. Rozwój technologii internetowych doprowadził do pojawienia się nowych pojęć i terminów oraz spowodował potrzebę dostosowania i wdrożenia międzynarodowych standardów i regulacji opartych na nowej filozofii otwartości, interoperacyjności i ponownego wykorzystywania danych. 8 2 Maira Kreislere Rozwój terminologii sektora bibliotecznego na Łotwie Rola Inta Virbule Problems and Solutions for Translating RDA Standard Terms terminologii narodowej w rozwoju sektora bibliotecznego i informacyjnego wzrosła, pojawiły się jednak również nowe wyzwania związane ze znajdowaniem odpowiednich terminów lub tworzeniem nowych, które zapewniałyby semantyka cally accurate definitions of new realities and concepts. Terminology efforts nie zawsze skutecznie identyfikowali terminy ani nie opracowywali innowacji. Nowe terminy często nie były przyjmowane ani stosowane w praktyce. Pierwszymi twórcami łotewskich terminów bibliotecznych byli łotewscy praktycy i teoretycy bibliotekarstwa. W okresie rozwoju terminologii bibliotecznej przed II wojną światową interesujące było czasopismo Librarian (Bibliotekārs, 1937–1940), które do opisu procesów pracy bibliotecznej wykorzystywało ważne pojęcia bibliotekoznawstwa, takie jak: norādes („odsyłacze”), sējums („tom”), izdevums („numer; wydanie”), saturs („treść”), katalogs („katalog”), inventāra grāmata („księga inwentarzowa”), oriģināls („oryginał”), eksemplārs („egzemplarz”), grāmatu patapināšana („wypożyczanie książek”). Niektóre z nich zachowały aktualność w epoce rozwoju technologicznego. Kluczowym wydarzeniem w rozwoju terminologii narodowej było utworzenie w 1946 roku Komisji Terminologicznej Łotewskiej Akademii Nauk (LAS). Zakres prac Komisji był bardzo szeroki i obejmował rozwój terminologii narodowej w wielu dziedzinach nauki. Od 1948 roku terminy zatwierdzone przez Komisję były regularnie publikowane — początkowo jako projekty w biuletynach terminologicznych, a następnie w słownikach — i miały obowiązywać w oficjalnym użyciu. Utworzenie Komisji Terminologicznej LAS zapoczątkowało również rozwój terminologii sektora bibliotecznego. W 1957 roku opublikowano pierwszy słownik terminologii bibliotecznej w języku rosyjskim i łotewskim. Słownik obejmował około 1300 terminów z dziedziny bibliotekoznawstwa i bibliografii, a także terminy ogólne z zakresu wydawnictw i księgoznawstwa. W celu rozwijania terminologii bibliotekoznawczej, tworzenia, przyjmowania, publikowania i wdrażania w praktyce precyzyjnych terminów bibliotekoznawczych, w latach 60. i 70. Dział Badań Łotewskiej SRR Państwowej Biblioteki im. Vilisa Lācisa (obecnie NLL) rozpoczął aktywne prace nad terminologią. W 1969 roku specjaliści bibliotekarstwa utworzyli Podkomisję ds. Terminologii Bibliotecznej i Bibliograficznej. W okresie działalności Podkomisji, od 1976 do 1994 roku, wydano edycję kontynuacyjną Bibliotekārie un bibliogrāfiskie termini („Terminy biblioteczne i bibliograficzne”). każdy wykaz terminów zawierał nowe lub edited terms relating to different library operations – cataloguing, index- 8 3Terminologija | 2021 | 28 anie, organizację pracy bibliotecznej, świadczenie usług bibliotecznych; zawierały również pierwsze tłumaczenia pojęć z zakresu informatyki. Od momentu powstania do 1990 roku Komisja Terminologiczna opublikowała 58 biuletynów terminologicznych i 15 słowników. Na podstawie tego bogatego zbioru opublikowanych terminów na początku lat 90. przygotowano i opublikowano ponad 40 zbiorów terminów bibliotecznych w języku łotewskim i rosyjskim. Później, w latach 90., powstało więcej słowników — już w czterech językach: zamieszczono dodatkowe tłumaczenia terminów wraz z definicjami w języku angielskim i niemieckim. Jednym z ważnych wkładów w rozwój terminologii sektora bibliotecznego, a także w rozwój samego języka łotewskiego, była publikacja Bibliotēku fondi un katalogi („Zbiory i katalogi biblioteczne”). Podczas przygotowywania publikacji wyeliminowano wcześniejsze niedokładne określenia terminów oraz nieprawidłowe użycia zapożyczeń z języków obcych. Słowniki terminów nie były często publikowane w łotewskim sektorze bibliotecznym, dlatego Dictionary of Library and Information Management (1997) Janete Stevenson przetłumaczono i opublikowano w języku łotewskim w 2001 roku (Bibliotēku un informācijas pārvaldība) oraz aktywnie wykorzystywano w praktyce. Publikacja obejmowała 4500 kluczowych terminów nie tylko z zakresu bibliotekoznawstwa i informacji naukowej, lecz także zarządzania informacją, biznesu, rachunkowości, poligrafii i wydawnictw książkowych. Od 1999 r. prace terminologiczne były koordynowane i zarządzane przez Komisję Terminologiczną LAS. Składała się ona z około 30 podkomisji reprezentujących różne dziedziny nauki. Głównym zadaniem każdej podkomisji było wdrażanie krajowej polityki terminologicznej we współpracy z Państwowym Centrum Językowym. Decyzjom podejmowanym przez Komisję Terminologiczną LAS nadawano status legislacyjny. Stosowanie zatwierdzonych terminów było obowiązkowe w ustawodawstwie krajowym, w mediach oraz w dokumentacji wszelkiego rodzaju instytucji. W 2000 r. z NLL wyodrębniono podkomisję mittee on Library Science, Bibliography, Book Science and Information Science Terminology was established under the leadership of specialists terminologiczną LAS. W związku z rozszerzeniem międzynarodowej komunikacji między specjalistami, a także lokalnymi reformami strukturalnymi, pod koniec 2011 r. Komisję Terminologiczną LAS rozszerzono poprzez utworzenie Podkomisji Terminologii Informacyjnej i Dokumentacyjnej, w której uczestniczyli również specjaliści w dziedzinie archiwistyki. Obecnie, wraz z specialists are actively involved in this subcommittee. The tasks set for the Information and Documentation Terminology Subcommittee are: 8 4 Maira Kreislere Rozwój terminologii sektora bibliotecznego na Łotwie i · ocena Inta Virbule Problems and Solutions for Translating RDA Standard Terms terminów w projektach aktów prawnych dotyczących informacji i dokumentacji oraz w publikacjach prawodawczych; · doradzanie osobom prawnym i fizycznym w kwestiach terminologicznych w dziedzinie informacji i dokumentacji; · koordynacja działań z instytucjami i organizacjami działającymi w obszarach informacji i dokumentacji; · zapewnienie swobodnej dostępności powiązanych terminów branżowych w sieci. Podkomitet ds. Terminologii Informacji i Dokumentacji zajmuje się opracowywaniem i zatwierdzaniem terminów, co obejmuje tłumaczenie i adaptację terminów oraz ich objaśnień z norm i wytycznych międzynarodowych, a także tłumaczenie i adaptację terminów zgłaszanych przez ekspertów bibliotecznych i pokrewnych, pracowników naukowych lub studentów. Podkomitet LAS zapewnia prowadzenie prac terminologicznych na Łotwie, rekomenduje zasady tworzenia i tłumaczenia terminów oraz zapewnia współpracę między organizacjami kulturalnymi i naukowymi zaangażowanymi w prace terminologiczne. rozwojem możliwości technologicznych oraz wykorzystaniem wcześniej przygotowanych danych z bazy Tiešsaistes terminu banka: arhīvi, bibliotēkas, muzeji („Internetowa baza terminologiczna: archiwa, biblioteki, muzea”), utworzonej w latach 2005–2012, w której zgromadzono ponad 3000 terminów i kolokacji terminologicznych, w 2017 r. udostępniono użytkownikom nową Bazę Terminów Bibliotecznych, Archiwalnych i Muzealnych2. Celem bazy danych opracowanej i utrzymywanej przez NLL jest promowanie współpracy w kwestiach terminologicznych między instytucjami dziedzictwa kulturowego. Partnerami we współtworzeniu bazy danych były Komisja Terminologiczna LAS, Łotewskie Archiwum Narodowe, Uniwersytet Łotwy, NLL oraz szereg muzeów. Zasób ten obejmuje terminy i ich objaśnienia z sektora bibliotecznego i dziedzin pokrewnych w języku łotewskim, odpowiedniki terminów w języku angielskim oraz, w miarę możliwości, także w języku niemieckim i rosyjskim. Przy wyborze terminów wykorzystano dokumenty prawodawcze z różnych dziedzin, w tym dostosowane normy międzynarodowe, literaturę fachową, a także wykazy terminów obecnie wymaganych w praktyce. Terminom nadano w bazie danych różne statusy – zatwierdzone, zmienione, tymczasowe i przestarzałe, a także terminy z uchylonych norm i dokumentów prawodawczych zachowane do celów badawczych. Aby szybciej uzyskać wymagane terminy, baza danych 2 Dostępne pod adresem: http://termini.lnb.lv. 8 5Terminologia | 2021 | 28 porary status. Baza terminologiczna została also includes terms that have not yet been approved, granting them temoceniona pozytywnie jako łatwa w użyciu, ponieważ zawiera objaśnienia terminów i ich źródła. Jesienią 2017 roku Podkomitet ds. Terminologii Informacji i Dokumentacji LAS, wspólnie z Centrum Rozwoju Bibliotek NLL i Instytutem Bibliograficznym oraz przy zaangażowaniu Konferencji Terminologicznej LAS, „Interoperacyjność danych dziedzictwa kulturowego Commission, renewed the tradition of organising conferences dedicated to library and related sector terminology. The theme of the 2021 TerminolWPod koniec 2018 roku udostępniono publicznie łotewski narodowy portal stitutions in the Digital Space: Terminological Aspect”, to which experts from estonia, Lithuania, Finland and Germany have also been invited. terminologiczny3, opracowany przez firmę technologiczną Tilde we współpracy z Państwowym Centrum Językowym, Łotewską Agencją Językową i LAS. Portal terminologiczny zapewnia dostęp do informacji z ponad 96 zbiorów terminów w kilku językach. Łotewski narodowy portal terminologiczny obejmuje również dane z bazy AkadTerm, a tym samym także terminy z Bazy Terminów Bibliotecznych, Archiwalnych i Muzealnych utworzonej przez NLL. Jedno ze źródeł uzupełniania terminologii bibliotek narodowych jest również związane ze standaryzacją zawodową – dostosowywaniem norm międzynarodowych do potrzeb bibliotek łotewskich oraz opracowywaniem norm krajowych. Wprowadzenie każdej nowej, funkcjonującej normy wzbogaca terminologię sektora bibliotecznego. Angielski stał się głównym źródłem obcojęzycznych słów używanych na arenie międzynarodowej, wypierając narzucony wcześniej rosyjski, który odchodzi w zapomnienie. Z kolei objaśnienia terminów normatywnych zostały w dużej mierze zmodyfikowane i dostosowane do zakresu działania konkretnej normy. WDROŻENIE NORMY RESOURCE DESCRIPTION AND ACCESS (RDA) W TWORZENIU DANYCH W ŁOTEWSKIM SYSTEMIE BIBLIOTECZNYM Tworzenie danych w bibliotekach jest procesem ciągłym, a ich forma, jak również treść, muszą zawsze być zgodne z uznanymi na arenie międzynarodowej normami, które same nieustannie podlegają rozwojowi (Gold3 Dostępne pod adresem: https://termini.gov.lv. 8 6 Maira Kreislere Rozwój terminologii sektora bibliotecznego na Łotwie i berga Inta Virbule Problems and Solutions for Translating RDA Standard Terms et al. 2014: 3–4). Spełnienie tego warunku zapewnia, że dane utworzone przez instytucję mogą być powszechnie ponownie wykorzystywane i włączane do globalnej sieci wiedzy. NLL pełni funkcję ośrodka metodologicznego w zakresie tworzenia danych dla bibliotek łotewskich oraz zapewniania rozwoju standardów danych. Eksperci ds. danych i specjaliści ds. tworzenia danych z Instytutu Bibliografii NLL aktywnie śledzą innowacje dotyczące danych, oceniają i promują nowe międzynarodowe modele i standardy metadanych oraz podejmują decyzje dotyczące ich wdrażania. Tworzą również wysokiej jakości, wiarygodne dane, oszczędzając zasoby innych bibliotek, a tym samym optymalizując ich działalność i poprawiając ogólną jakość danych. Upowszechnienie nowych formatów treści danych oraz wzrost liczby publikowanych zasobów elektronicznych przyczyniły się do potrzeby zmiany zasad katalogowania zasobów zgodnie z wymaganiami przepływu informacji w XXI wieku. Standard RDA obejmuje zestaw elementów danych, wytycznych i instrukcji, które można dostosować do innych społeczności informacyjnych na całym świecie, takich jak muzea i archiwa. W 2013 roku, w następstwie zmiany strukturalnej, Instytut Bibliografii NLL utworzył Departament Zarządzania Danymi i Wiedzą, w ramach którego powołano zespół ekspertów ds. wdrażania RDA. Główne cele i warunki wstępne wdrożenia RDA przez zespół określono następująco: · wyższa jakość zarządzania zasobami cyfrowymi i otwartość danych na potrzeby sieci WWW; · włączenie danych tworzonych przez łotewskie biblioteki do międzynarodowego obiegu danych oraz zapewnienie możliwości ponownego wykorzystywania danych; · stosowanie AACR24 przy tworzeniu danych od 2000 roku ułatwiło wdrożenie standardu RDA przy tworzeniu danych katalogu centralnego przez NLL i biblioteki naukowe. Ze względu na brak finansowania podjęto decyzję o nietłumaczeniu całego dokumentu RDA, lecz jedynie niektórych sekcji (RDA Reference, wprowadzenie, wykaz podstawowych elementów RDA; tabele porównawcze AACR2 i RDA itp.) (Goldberga et al. 2014: 3–4). Jednym z czynników wpływających na tę decyzję było to, że częściowe tłumaczenie nie wymaga uiszczenia opłaty licencyjnej, co znacząco zmniejsza wymagania dotyczące opracowania i utrzymania. 4 AACR2 – Anglo-American Cataloguing Rules, wydanie drugie, wersja zaktualizowana w 2005 roku. 8 7Terminologija | 2021 | 28 RDA STANDARD TRANSLATION RULeS I DOŚWIADCZENIA MIĘDZYNARODOWE Jednym z celów wyznaczonych przez twórców RDA było zapewnienie użyteczności standardu w społecznościach posługujących się językami obcymi. is english, and in order for these materials to be used in other languagKraje musiały zdecydować o języku standardu RDA i jego tłumaczeniu. Właściciele praw autorskich do RDA podpisali umowy dotyczące tłumaczenia z innymi organizacjami/partnerami (takimi jak wydawcy, biblioteki narodowe lub organizacje biblioteczne), aby zapewnić wysoką jakość tłumaczeń RDA. Opracowano politykę tłumaczeń RDA, określającą możliwości i wymagania dotyczące tłumaczeń. Pierwsze międzynarodowe inicjatywy rozpoczęły się już w 2013 roku wraz z opublikowaniem pierwszych tłumaczeń RDA na język francuski i niemiecki z wykorzystaniem RDA Toolkit5. Dalsze informacje na temat tłumaczenia RDA i warunków są również dostępne w RDA Registry6. Zawiera ona semantyczne reprezentacje internetowe encji7, elementów i desygnatorów relacji w postaci identyfikatorów zatwierdzonych przez RDA Steering Committee (RSC)8. Oferowane są różne podejścia do tłumaczenia RDA: · tłumaczenie kompletne, obejmujące RDA Toolkit; · tłumaczenie częściowe, które może być wykorzystywane w procesie kształcenia (nie obejmuje RDA Toolkit i może być używane lokalnie); · tłumaczenie częściowe – RDA Reference – może być używane online, jest dostępne w RDA Registry wraz z interfejsem w języku tłumaczenia. Projekt tłumaczenia RDA jest wyjątkowy, a zarazem elastyczny i otwarty na różne postanowienia dotyczące użytkowania. Aby w pełni przetłumaczyć RDA, potrzebne są zarówno odpowiednie zasoby finansowe, jak i specjaliści (tłumacze, redaktorzy), którzy posiadają wiedzę oraz praktyczne doświadczenie w pracy ze standardami tworzenia danych i modelami danych, a także bardzo dobrą znajomość języka angielskiego. Od czasu pierwszych tłumaczeń RDA badano procesy wdrażania RDA oraz sytuację w kilku krajach europejskich. W publikacji RDA in Europe: Implementations and Perceptions (Ducheva, Pennington 2017) autorzy analizują społeczności tworzące dane w 12 krajach europejskich (zarówno 5 Dostępne na stronie: https://rdatoolkit.org. 6 Dostępne na stronie: https://www.rdaregistry.info. 7 jednostka – abstrakcyjna klasa fizycznej lub konceptualnej rzeczy we wszechświecie ludzkiego dyskursu (RDA). 8 Dostępne na stronie: http://www.rda-rsc.org. 8 8 Maira Kreislere Rozwój terminologii sektora bibliotecznego na Łotwie oraz Inta Virbule Problems and Solutions for Translating RDA Standard Terms anglojęzyczne i nieanglojęzyczne), które zostały uwzględnione w badaniu. Stwierdzono, że zainteresowanie RDA i jego wdrażaniem w Europie gwałtownie wzrosło po spotkaniach eURIG (European RDA Interest Group)9 w 2013 r. (Szwedzka Biblioteka Narodowa, Sztokholm) i w 2016 r. (NLL, Ryga). Podsumowanie badania wskazało kilka powodów, dla których aktywność związana z wdrażaniem RDA jest niewystarczająca, oraz problemy, z którymi borykają się nieanglojęzyczne kraje europejskie. Jednym z głównych powodów utrudniających wdrażanie RDA są jego wysokie koszty. Kilka krajów, na przykład Szwecja, Łotwa i Islandia, zdecydowało się na częściowe przetłumaczenie RDA poprzez opracowanie krajowych wytycznych opartych na standardzie RDA. Norwegia i Hiszpania uznały pełne tłumaczenie za warunek wstępny pomyślnego wdrożenia RDA, ponieważ twórcy danych muszą mieć możliwość pracy z tym standardem w swoim języku ojczystym. Autorzy (Ducheva, Pennington 2017) również wspomnieli o doświadczeniach NLL w swoim artykule. TŁUMACZENIE TERMINÓW GLOSSARIUSZA RDA, WARTOŚCI ELEMENTÓW I RELACJI MIĘDZY JEDNOSTKAMI Tłumaczenie jest szczególnym procesem psychologicznym, ponieważ każde tłumaczenie ma znaczenie dla manifestacji zawartych w kulturze danego narodu, ludzkiej świadomości i podświadomości. Tłumaczenie można przeprowadzić szybciej i prościej, wykorzystując obce słowa, które z różnych dziedzin zostały wszczepione do języka łotewskiego. Jeśli słowo przeznaczone do zapożyczenia ma charakter międzynarodowy, stanowi to zaletę i jest ono łatwiej rozpoznawalne. jednak duża liczba obcych słów sprawia, że teksty stają się niezrozumiałe, ponieważ kluczowa treść nie jest właściwie odbierana. Tendencja w rozwoju języka łotewskiego, związana z rosnącym wpływem, polega na tym, że obce słowa stopniowo wypierają słowa łotewskie w codziennym użyciu. Problem polega na tym, że nie istnieją łotewskie terminy odpowiadające tym obcym słowom albo nie ma takich terminów, które można łatwo zastosować. Glosariusz RDA będzie odgrywał ważną rolę w codziennej pracy; aby móc of Latvian library specialists, because without a unified terminology and understanding of concepts, the implementation of RDA is impossible. In poprawnie odtworzyć konkretny termin RDA w języku łotewskim, jego znaczenie musi zostać dokładnie określone w kontekście modelu danych RDA, a także należy zrozumieć, w jaki sposób termin ten jest używany w języku angielskim. W 9 Dostępne pod adresem: http://www.rda-rsc.org/europe. 9 5Terminologija | 2021 | 28 Table 1. Comparison of key entities relevant to the unified cultural heritage management and dissemination platform in sector conceptual models LRM, RiC CM12 and CIDOC CRM13, also EDM14 (Rekomendācijas… 2021: 32) typ jednostki LRM(2017)/ RDA (2020) Biblioteki (RiC CM) ric-cm-0.2 Archiwa CIDOC CRM CRM_v.7 Muzea Dziedzictwo kulturowe (europeana) EDM v5.2.8 Agent LRM-e6 Agent/RiC-e07 rdac:C10002 Agent e39 Aktor edm:Agent Agent/LRM-e7 Osoba Per-RiC-e08 Osoba son/rdac:C10004 e21 Osoba edm:Agent Agent/LRM-e8 Instytucja Collec-RiC-e11 tive Body rdac:C10005 Korpoe74 Agent/rate Grupa edm:Agent Agent/LRM-e8 Rodzina Collec-RiC-e10 tive Agent/ rdac:C10008 Rodzina e74 Grupa edm:Agent Agent/LRM-e8 Grupa tive Collec-RiC-e09 Agent/ rdac:C10011 Grupa e74 Grupa edm:Agent Miejsce LRM-e10 e53 Miejsce edm:Place rdac:C10009 Miejsce/RiC-e22 Miejsce Przedział czasowy span/Span rdac:C10010 RiC-e14 zdarzenie e5 LRM-e11 Czas-RiC-e18 Data zdarzenie Podklasa e52 Czasedm:TimeSpan zdarzenie edm:event LRM-e1 Zasób/ rdac:C10012 dzieło LRM-e2 formardac:C1dzieło/RiC-e02 0001 Zasób + RiC-A28 Nazwa Zapis e89 tional Obiekt Proposiedm:IntionResource Wspieranie nowych intuicyjnych nawyków i potrzeb użytkowników w zakresie wyszukiwania (znajdowanie, identyfikowanie, wybieranie, uzyskiwanie, eksplorowanie, tj. odkrywanie zasobów poprzez ich wzajemne relacje i konteksty) w dziedzinie danych bibliotecznych; ich hierarchię definiują modele konceptualne, takie jak IFLA FRBR (weMI (dzieło, ekspresja, 12 Dostępne pod adresem: https://www.ica.org/sites/default/files/ric-cm-0.2_preview.pdf. 13 Dostępne na stronie: http://www.cidoc-crm.org. 14 Dostępne na stronie: https://pro.europeana.eu/page/edm-documentation. 9 6 Maira Kreislere Rozwój terminologii sektora bibliotecznego na Łotwie oraz Inta Virbule Problems and Solutions for Translating RDA Standard Terms manifestacja, element hierarchii, 1998) i IFLA LRM (w tym weMI, 2017). Model LRM jest wysokopoziomowym modelem konceptualnym o wyższym stopniu uogólnienia niż wcześniejsze modele konceptualne danych IFLA. LRM jest modelem encjarelacja (Rekomendācijas… 2021: 23). LRM zasadniczo modeluje cały wszechświat bibliograficzny – teksty, dźwięki, obrazy i działania (archiwa). moving images, sheet music, spoken words, objects, data sets, computer programs, transmedia. It does not directly model processes (museums) Praktyczne wdrożenie LRM odbywa się el i ich hierarchia (Rekomendācijas… 2021: by introducing RDA regulations in the creation of Latvian library data, which are based on the categories defined in the LRM conceptual mod26). W dziedzinie muzeów kluczowe pojęcia definiuje model koncepcyjny CIDOC-CRM – ontologia wymiany informacji w dziedzinie dziedzictwa kulturowego (ISO 21127, 2006; zaktualizowana w 2014 r.; nadal rozwijana), zharmonizowana z modelem koncepcyjnym LRM dla bibliotek (Rekomendācijas… 2021: 26). Koncepcyjny model danych RiC CM dla archiwów harmonizuje i integruje kluczowe pojęcia z czterech standardów Międzynarodowej Rady Archiwów (ICA): General International Standard Archival Description (ISAD (G)); International Standard Archival Authority Records Corporate Bodies, Persons, and Families (ISAAR (CPF)); International Standard Description of Functions (ISDF); International Standard Description of Institutions with Archival holdings (ISDIAh) oraz standardu ISO Records management standard ISO 2308111 (Rekomendācijas… 2021: 21). Biblioteki, archiwa i muzea zaangażowane w tworzenie europeany – ponad 60 uczestników, w tym Łotewskie instytucje pamięci. każdemu obiektowi cyfrowemu Europeany towarzyszą metadane zgodne z eDM (Europeana Data Model), który jest obiektowym modelem danych. Model danych zapewnia interoperacyjność danych wszystkich instytucji członkowskich. eDM oddziela obiekt dziedzictwa kulturowego od jego reprezentacji cyfrowej, dzięki czemu odpowiadające im wartości metadanych są odpowiednio powiązane. eDM zapewnia zgodność danych pochodzących z różnych modeli, wymagań poszczególnych dziedzin, a także zapobiega utracie danych, przy jednoczesnym zachowaniu jakości danych i współistnieniu z danymi oryginalnymi (Rekomendācijas… 2021: 37–38) We wszystkich tych standardach ties “Person, Group, Institution, Family”. In all three standards, an entity jednostka „Agent” jest nadklasą jednostki „entidenotes the responsibility of a person or group for the creation of the content, form, performance of a work, expression, Manifestation or Item. 9 7Terminologija | 2021 | 28 Odrębny termin „Actor” stosowany w muzealnym standardzie CIDOC CRM odnosi się zasadniczo do tej samej nadklasy jednostki „Agent” w standardach bibliotecznych i archiwalnych. Standardy te różnią się stopniem szczegółowości, z jakim wykorzystują klasy jednostek zaangażowanych w strukturyzowanie informacji w swoich odpowiednich modelach danych. Na przykład w standardzie RDA encja „Agent zbiorowy” jest nadklasą encji „Instytucja, Grupa i Rodzina”. Z kolei hierarchiczny podział weMI (dzieło, realizacja, Manifestacja, Egzemplarz) w standardach danych bibliotecznych jest charakterystyczny wyłącznie dla standardu RDA-LRM, jednak terminy ze standardów innych instytucji dziedzictwa kulturowego można dostosować tak, aby były z nim zgodne. WNIOSKI Tłumaczenie dokumentu referencyjnego RDA na język łotewski było złożonym i ważnym procesem. Patrząc wstecz na wykonaną pracę i zapoznając się z doświadczeniami tłumaczeniowymi innych krajów, możemy stwierdzić, że: 1) w procesie pracy występowały nieprzewidziane przerwy, ponieważ uzupełnienia i zmiany w RDA zachodziły nieprzerwanie przez kilka lat i zajmowały więcej czasu, niż można było przewidzieć; 2) tłumaczenie wymaga wysokiego stopnia dokładności semantycznej, tj. zachowania relacji logicznych i semantycznych w kluczowych pojęciach w różnych słownikach; 3) grupa robocza tłumaczy musi posiadać umiejętności i wiedzę w zakresie katalogowania zasobów wszystkich typów i formatów treści, a także biegle posługiwać się językiem angielskim i łotewskim; 4) przed rozpoczęciem prac tłumaczeniowych należy wyodrębnić powszechnie stosowane wyrażenia lub terminy ogólne, tworząc listę słów i wyrażeń. Należy to przetłumaczyć najpierw, ponieważ ułatwi to dalszą pracę; 5) należy zwrócić uwagę na terminy, które nie mają dokładnych odpowiedników w języku łotewskim. Istnieje wiele terminów, które tracą swoje znaczenie w języku łotewskim, gdy są tłumaczone bezpośrednio z języka angielskiego. Tłumaczenie wymaga zachowania logiki i relacji semantycznych. Rezultatem tłumaczenia RDA Reference jest prawie 5 000 zaktualizowanych i zupełnie nowych łotewskich terminów przydatnych which is a step forward not only in the development of the Latvian landla instytucji dziedzictwa kulturowego, języka, jednak dzięki włączeniu do międzynarodowego Rejestru RDA terminy te będą również używane na całym świecie. 9 8 Maira Kreislere Rozwój terminologii sektora bibliotecznego na Łotwie i Inta Virbule Problems and Solutions for Translating RDA Standard Terms REFERENCES Behrens Renate 2019: RDA – Chances and Perspectives. The European Region. Available at: file:///C:/Teksti/ RDA_materiali/projektam_raksts_RDA_2020/eDA_europe_eURIG%20presentation%20for%20colloquium.pdf [accessed 2021-07-06]. Ducheva Dilyana, Pennington Diane 2017: RDA in europe: Implementations and perceptions. – Journal of Librarianship and Information Science. Available at: https://doi.org/10.1177/0961000617709060 [accessed 2021-07-06]. Dunsire Gordon 2019: The IFLA Library Reference Model and RDA, Santiago de Chile, 21 October, 2019. Available at: https://slideplayer.com/slide/17727598/ [accessed 2021-07-06]. eURIG Annual Meeting 2020: Community reports 2020. Available at: http://www.rda-rsc.org/sites/all/files/ RDA%20in%20europe%20May%202020_0.pdf [accessed 2021-07-06]. Goldberga Anira, Kreislere Maira, Sauka Jogita, Stūrmane Aiva, Virbule Inta 2014: RDA: From Strategy to experiments and Implementation in Latvia (Including an Overview of the Situation in the Baltic States). – Journal of Library Metadata 14(3–4), 205–221. Rekomendācijas Atsauču datu semantiskās sadarbspējas veicināšanai starp Latvijas kultūras mantojuma institūcijām = Recommendations for promoting the semantic interoperability of Reference Data between Latvian cultural heritage institutions, izstrādes darba grupa: Mārīte Apenīte, Uldis Bojārs, Anita Goldberga, Maira Kreislere, Anita Rašmane, Jogita Sauka; LNB Bibliogrāfijas institūts, Rīga: LNB Bibliogrāfijas institūts, 2021. 1 tiešsaistes resurss (72 lp.): ilustrācijas, tabulas; 1,96 MB. ISBN 9789934610004 (PDF). Available at: https://doi.org/10.52197/IBIV6839 [accessed 2021-07-20]. Seppälä Marja-Liisa 2016: RDA in Finland. Available at: https://dom.lndb.lv/data/obj/file/304137.pdf [accessed 2021-07-06]. Sporāne Baiba 2010: Nacionālā identitāte un atmiņas institūcijas. Available at: http://identitate.lnb.lv/wp-content/uploads/2010/12/working-papers_sporane.pdf [accessed 2021-07-06]. Translation Policy for RDA and RDA Toolkit. Available at: https://www.rdatoolkit.org/sites/default/files/ translation_policy_for_rda_current.pdf [accessed 2021-07-06]. LATvIjOS bIbLIOTEKų SEKTORIAuS TERMINOLOgIjOS RAIDA IR RDA STANDARTO TERMINų vERTIMO pRObLEMOS IR SpRENDIMAI Santrauka Nacionalinės terminologijos vaidmuo auga visose srityse, tačiau per pastaruosius dešimtmečius didžiuliai pokyčiai įvyko būtent bibliotekų ir informacijos sektoriuose. Terminų identifikavimas ar naujovių diegimas ne visada buvo sėkmingas. Latvijos mokslų akademijos (LMA) Terminologijos komisijos įsteigimas 1946 m. buvo pagrindinis įvykis nacionalinės terminologijos vystymo srityje. Įsteigus LMA Terminologijos komisiją, prasidėjo ir bibliotekų sektoriaus terminologijos kūrimo procesas. 2000 m. buvo įsteigta Latvijos mokslų akademijos Terminologijos komisijos Bibliotekininkystės, bibliografijos, knygotyros ir informatikos terminologijos pakomisė, o 2011 m. Terminologijos komisija buvo išplėsta įsteigiant Informacijos ir dokumentų terminologijos pakomisę, kuri taip pat apėmė archyvistikos specialistus. 2018 m. pabaigoje prasidėjo Latvijos nacionalinės terminologijos svetainės kūrimo darbas, kurį atliko technologijų bendrovė „Tildė“ kartu su Valstybinės kalbos centru, Latvių kalbos agentūra ir LMA. Išteklių aprašymas ir prieiga (angl. Resource Description and Access, RDA) – tai naujas standartas, skirtas bibliotekoms ir kitoms kultūros organizacijoms, tokioms kaip muziejai ir archyvai. RDA standarto diegimas kuriant duomenis Latvijos bibliotekų sistemoje taip pat svarbus ir tolimesnei terminologijos plėtrai. Latvijos nacionalinės 9 9Terminologija | 2021 | 28 bibliotekos Bibliografijos instituto duomenų ekspertai ir duomenų kūrimo specialistai aktyviai seka duomenų naujoves, vertina ir skatina naudoti naujus tarptautinius metaduomenų modelius ir standartus bei sprendžia dėl jų diegimo. RDA standartas – tai duomenų elementų, gairių ir instrukcijų rinkinys, kurį galima pritaikyti ir kitose informacinėse bendruomenėse visame pasaulyje, tokiose kaip muziejai ir archyvai. Vertimas yra ypatingas psichologinis procesas, nes kiekvienas vertimas atskleidžia tautos kultūros, žmonių sąmonės ir pasąmonės apraiškas. RDA nuorodų (angl. Reference) vertimas į latvių kalbą buvo sudėtingas ir svarbus procesas, kurio metu buvo atsižvelgta į jau atliktą darbą ir kitų šalių vertimo patirtį. Vertimas reikalauja didelio semantinio tikslumo, t. y. loginių ir semantinių pagrindinių sąvokų ryšių išlaikymo skirtinguose žodynuose. Dostosowanie standardu RDA do innych standardów instytucji dziedzictwa kulturowego może pomóc zapewnić opis różnych typów zasobów, identyfikację encji (ang. entities) oraz tworzenie metadanych odpowiednich do dalszego rozpowszechniania we wspólnym środowisku danych. Otrzymano 2021-07-26 Maira Kreislere The National Library of Latvia Instytut Bibliograficzny Dział Danych i Wiedzy ul. Mūkusalas 3 Ryga, LV-1423, Łotwa, e-mail [email protected] Inta Virbule The National Library of Latvia Instytut Bibliograficzny Data and Knowledge Department ul. Mūkusalas 3 Ryga, LV-1423, Łotwa, e-mail [email protected]